TSUNAMİ DALGALARI NELER OLUŞTURUR? Rüzgar Deniz Araçları (Gemi, tekne vb) Denizaltı Heyelanları ler Volkanik Patlamalar Göktaşları Topografya ve akıntılar
TSUNAMİ NEDİR? Tsunami Adı ilk kez 1896 yılında Japonya daki Sanriku i nden sonra kullanılmaya Başlamıştır. Endonezya nın bazı adalarında Smong, Güney Amerika Ülkelerinde ise Maremoto adı verilir.
Tsunami teriminin Türkçe karşılığı yoktur. Depreşim Dalgası (A. C. Yalçıner) Bu terimin Türkçe karşılığı olarak yeni yeni kullanılmaya başlamıştır. Deniz Taşması, Süpürgen Dalga, Kıyı Yutan Dalga diğer Türkçe adlardır. TSUNAMİ DALGALARI Tsunami Japoncada tunami diye okunur. Liman dalgası anlamına gelir. Oluşum Nedenleri Volkanik patlama Heyelanlar Göktaşı Dalga boyu 150 km varabilir. İlk dalga yüksekliği 50 cm kadardır. Kıyıda 30 metreyi aşabilir. İlk hızı Saatte 800 km ye çıkabilir. Dalga periyotları 5 60 dakika arasında değişir
DALGA SPEKTURUMU Periyodlarına göre dalga tipleri TSUNAMİ JAPONYA DA DEPREM BÜYÜKLÜĞÜ İLE TSUNAMİ DALGA YÜKSEKLİĞİ ARASINDAKİ BAĞINTI 7 den büyük depremlerde tsunami büyüklüğü 1 i aşabilir
Tsunami Anatomisi Çok uzun,, L 100 km den fazla Açık denizde H az (0.5 m) T = 5-60 dk,, C = 760-800 km/saat Sığ su dalgaları gibi davranır Kıyıda: deniz düzeyi aniden düşer (10-15 15 dk) Bunu devasa bir yükselme ve karasal hasar takip eder Kıyıdan uzaklaş, Yüksek bir yer KOŞ!
1755 Lizbon inin neden olduğu tsunami İspanya ve Portekiz kıyılarında yüzlerce insanın ölümüne neden olmuştur. 1883 de Endonezya da Krakatoa volkanı patlamasıyla meydana gelen tsunami dalgaları kıyıdan 3 km içeriye girmiş ve 36 000 kişi hayatını kaybetmiştir 1946 da Alaska, Aleutian çukurundaki depremin neden olduğu tsunami 8000 km uzakta 30 m.lik dalgalarla Havai adalara ulaşmıştır Tarih 1628 M.Ö 1/11/1755 13/8/1868 27/8/1883 15/6/1896 2/3/1933 1/4/1946 23/5/1960 28/3/1964 2/12/1992 2/9/1992 12/7/1993 2/6/1994 14/11/1994 9/10/1995 1/1/1996 17/2/1996 21/2/1996 17/7/1998 Kaynak Bölgesi Santorini Portekiz Peru-Şili Krakatau Sanriku, Honshu Honshu Aleutian Adası Şili Alaska Endonezya Nikaragua Okushiri Doğu Java Mindoro Adası Jalisco, Meksika Sulawesi Adası Irian Java Peru Kıyıları Papua Yeni Gine En Büyük Tsunamiler Dalga Yüksekliği? 5-10 m >10 m 40 m 24 m >20 m 10 m >10 m 6 m 26 m 10 m 31 m 14 m 7 m 11 m 3.4 m 7.7 m 5 m 15 m Oluşum Sebebi Volkanik Volkanik Yorum Akdeniz ve Yunan kıyılarını harap etmiştir. İspanya ve Portekiz kıyılarında yüzlerce insan can vermiştir Havaii ye zarar vermiş ve Yeni Zelanda da gözlenmiştir. 30,000 den fazla ölü Yaklaşık 26,000 ölü Dalgalardan dolayı 3000 kişi hayatını kaybetmiştir Hilo da 150 kişi ölmüş, Havai de 25 milyon $ lık hasar oluşmuş. Şili kıyıları boyunca 909 kişi ölmüş ve 834 kişi kaybolmuştur. Japonya ise 120 kişi ölmüştür. Kaliforniya da 119 kişi ölmüş ve 104 milyon $ hasar oluşmuştur. 1000 den fazla kişi ölmüş ve bir çok köy hasar görmüştür. 170 ölü, 500 yaralı ve 13,000 insan evsiz kalmıştır. 239 ölü 238 ölü 49 ölü 1 ölü 9 ölü 161 ölü 12 ölü 2200 den fazla ölü. Maddi hasar çok fazla.
ATEŞ ÇEMBERİ TÜM DALGALAR GİBİ TSUNAMİLER DE KIYIYA YAKLAŞTIĞINDA KIRILIR, SÜRÜNÜR (SÖRF YAPAR), VE TIRMANIR
KIYININ ŞEKLİ VE DENİZALTI BATİMETRİSİ TSUNAMİYİ KONTROL EDER. BU NEDENLE KIYILARI HER YERDE AYNI ŞEKİLDE ETKİLEMEZ
DÜNYA DEPREM KUŞAKLARI TÜRKİYE ENDONEZYA Banda Aceh Medan Simuelue Nias 2005
TSUNAMİNİN KIYIYA OLAN ETKİLERİ 1. Dalga boyu çok uzun olduğundan deniz tabanında erozyona neden olur Kıyıdaki kumullar ve kum sedleri zarar görür Deniz tabanından aşındırılan kum ve çamurlar karanın iç kısımlarına taşınır Sular geri çekilirken karadaki malzemeleri denize taşır ve önemli bir erozyona neden olur 2. Tuzlu deniz suları ilerleyen dalgalarla kara içine doğru birkaç kilometre kadar girebilir. Bu alanlarda tuza duyarlı bitkilerin tümü etkilenir. Kıyıdaki tarımcılık uzun yıllar yapılamaz. Ağaçlar kurur. Kısacası ekolojik koşullar uzun süreli olarak değişebilir. TSUNAMİNİN KIYIYA OLAN ETKİLERİ 3. Can ve mal kayıplarına yol açabilir Pekçok insan hayatını kaybeder ya da yaralanır. Olay kalıcı travmatolojik sonuçlara yol açabilir. Kıyıdaki liman, iskele vb deniz yapıları işlevlerini yitirebilir Kıyı turizmi ciddi zararlar görür. Toparlanması uzun yıllar alabilir. Bu da çok önemli ekonomik kayıplara yol açar 4. Hem tsunami, hem de onun yol açtığı güçlü kıyı boyu akıntılar su sularındaki ekolojiye zararlar verir Özellikle sığ sulardaki balıkların, mercanların yaşam koşulları etkilenir. Ayrıca, Balıkçılık olumsuz etkilenir
TSUNAMİ HİNT VE PASİFİK OKYANUSUNU ÇEVRELEYEN ÜLKELER KADAR TÜRKİYE KIYILARI İÇİN DE BİR TEHLİKEDİR
BÖLGENİN JEOLOJİK VE TEKTONİK DURUMU DÜNYA NIN EN ÖNEMLİ MERCAN RESİFLERİNİN BAZILARI BU BÖLGEDE BULUNMALKTADIR
Dünya daki Kırıntılı Çökellerin kaynakları Ganj, Bragmaputra gibi nehirler her yıl 3228 milyon ton çökel malzemeyi Himalayalar dan akaçlayıp Fig. 4-9b Hint Okyanusu na ulaştırmaktadır. Kıta yamaçlarında kararsız biçimde asılı olarak duran çökeller depremlerle tetiklenerek denizaltı heyelanlarına neden olabilir. Bunun sonucu olarak tsunami dalga yüksekliği artabilir.