İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ ---------------------------------------------------------------------------------------- XI GİRİŞ -------------------------------------------------------------------------------------------- 1 BİRİNCİ BÖLÜM FİNANSAL OKUR-YAZARLIK 1. FİNANSAL OKURYAZARLIK KAVRAMI--------------------------------------- 5 2. FİNANSAL OKURYAZARLIĞIN ÖNEMİ ---------------------------------------- 8 3. BİREYSEL YATIRIMCILARIN KARARLARINI ETKİLEYEN FAKTÖRLERDEN BİRİ OLARAK FİNANSAL OKURYAZARLIK-------17 3.1. Demografik Faktörler --------------------------------------------------------------18 3.2. Finansal Faktörler------------------------------------------------------------------18 3.3. Psikolojik Faktörler ----------------------------------------------------------------19 3.4. Yatırım Danışmanlarının Davranışları------------------------------------------19 3.5. Şirket Haberleri ---------------------------------------------------------------------19 3.6. Likidite--------------------------------------------------------------------------------20 3.7. Yatırım Ufku-------------------------------------------------------------------------20 3.8. Volatilite ------------------------------------------------------------------------------20 3.9. Yatırımcı Psikolojisi ----------------------------------------------------------------21 3.10. Davranışsal Faktörler-------------------------------------------------------------22 4. FİNANSAL OKURYAZARLIĞIN MAKROEKONOMİK ETKİLERİ -----23
IV MAVİ YAKALILARDA FİNANSAL OKURYAZARLIK İKİNCİ BÖLÜM MAVİ YAKALI ÇALIŞANLAR AÇISINDAN FİNANSAL OKUR-YAZARLIK 1. MAVİ YAKALI ÇALIŞANLAR -----------------------------------------------------31 2. MAVİ YAKALI ÇALIŞANLAR İÇİN FİNANSAL KAVRAMLARIN ÖNEMİ ------------------------------------------------------------------------------------31 3. TEMEL FİNANSAL OKURYAZARLIĞIN MAVİ YAKALI ÇALIŞANLARA SAĞLAYABİLECEĞİ FAYDALAR -------------------------35 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ESKİŞEHİR İLİ ÖRNEĞİNDE MAVİ YAKALI ÇALIŞANLARIN FİNANSAL OKURYAZARLIK DÜZEYİNİN BELİRLENMESİ 1. TÜKETİCİLERİN FİNANSAL EĞİTİM DÜZEYİNİN TESPİTİ------------41 2. FİNANSAL OKURYAZARLIK ARAŞTIRMALARININ ANAHTAR BULGULARI ----------------------------------------------------------------------------41 3. ARAŞTIRMANIN AMACI -----------------------------------------------------------42 4. ARAŞTIRMANIN ÖNEMİ -----------------------------------------------------------43 5. ARAŞTIRMANIN VARSAYIMI VE SINIRLILIKLARI ----------------------43 6. ARAŞTIRMANIN YÖNTEMİ -------------------------------------------------------44 6.1. Araştırma Modeli -------------------------------------------------------------------44 6.2. Evren ve Örneklem -----------------------------------------------------------------44 6.3. Veriler ve Toplanması --------------------------------------------------------------44 6.4. Verilerin Çözümü ve Yorumlanması---------------------------------------------45 7. BULGULAR VE YORUM ------------------------------------------------------------45
MAVİ YAKALILARDA FİNANSAL OKURYAZARLIK V SONUÇ -----------------------------------------------------------------------------------------85 EK ----------------------------------------------------------------------------------------------93 KAYNAKLAR --------------------------------------------------------------------------------99
VI MAVİ YAKALILARDA FİNANSAL OKURYAZARLIK TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1 Yaşınız-----------------------------------------------------------------------------46 Tablo 2 İş Deneyiminiz -------------------------------------------------------------------47 Tablo 3 Tablo 4 Tablo 5 Tablo 6 Tablo 7 Trafik Kazası Yapmanız Durumunda Aşağıdaki Sigortalardan Hangisi Hasarınızı Karşılar? -------------------------------------------------48 Enflasyonu Aşağıdaki Kavramlardan Hangisi En İyi Tanımlamaktadır? -------------------------------------------------------------49 Çocuğunuzun Eğitimi İçin Biriktirdiğiniz Bir Miktar Parayı Değerlendirmek İçin Sizce En Güvenli Alternatif Aşağıdakilerden Hangisidir? -------------------------------------------------50 Aşağıdakilerden Hangisi Emekli Maaşı Ödemesi Yapmaktadır? -------------------------------------------------------------------52 Ailenizin Geçim Kaynağını Oluşturan Ana Gelir Aşağıdakilerden Hangisidir? -------------------------------------------------53 Tablo 8 Harcamalarınızı Kontrol Etmeyi Nerede Öğrendiniz? -----------------55 Tablo 9 Kimin Kredi Kartını Kullanmaktasınız? ----------------------------------56 Tablo 10 Kredi Kartınızın Çalınması Durumunda İlgili Bankaya Haber Verdiğinizde Kartınızdan Bilginiz Dışında Yapılan Harcamaların Ödemek Zorunda Olduğunuz Tutarı Aşağıdakilerden Hangisidir? -------------------------------------------------57 Tablo 11 Kredi Kartı Limitiniz Ne Kadar? -------------------------------------------58 Tablo 12 Kredi Kartınızdan Nakit Çekme İşlemini Ne Kadar Sıklıkla Yapıyorsunuz? ------------------------------------------------------------------59 Tablo 13 Hisse Senedi Sahipliği İle İlgili Aşağıdaki İfadelerden Hangisi Sizin Durumunuzu Tanımlar? -----------------------------------------------61 Tablo 14 Kendinize Ait Bir Eviniz Var mı? -------------------------------------------63
MAVİ YAKALILARDA FİNANSAL OKURYAZARLIK VII Tablo 15 Mortgage (İpotekli Konut Kredisi) Kullandınız mı? --------------------64 Tablo 16 Finansal Konularda Bu Güne Kadar Profesyonel Yardım Aldınız mı? ----------------------------------------------------------------------65 Tablo 17 Para Harcama Ve Tasarruf Etme Alışkanlıklarınızı Nereden Öğrendiğinizi Düşünüyorsunuz? --------------------------------------------68 Tablo 18 İnternet Bankacılığı Uygulamalarından En Çok Kullandıklarınızı _Hesap Bakiyesini Kontrol Etme----------------------71 Tablo 19 İnternet Bankacılığı Uygulamalarından En Çok Kullandıklarınızı _ Fatura Ödeme ------------------------------------------71 Tablo 20 İnternet Bankacılığı Uygulamalarından En Çok Kullandıklarınızı _ Yatırım İçin Fonu Alıp Satma -----------------------71 Tablo 21 İnternet Bankacılığı Uygulamalarından En Çok Kullandıklarınızı _ Hisse Senedi Alıp Satma ------------------------------72 Tablo 22 Emeklilik Yaşamınızda Daha Refah Olabilmek İçin Hangi Uygulamaları Seçerdiniz_Bireysel Emeklilik Primi Ödeme------------72 Tablo 23 Emeklilik Yaşamınızda Daha Refah Olabilmek İçin Hangi Uygulamaları Seçerdiniz _ Her Ay Döviz Alma---------------------------73 Tablo 24 Emeklilik Yaşamınızda Daha Refah Olabilmek İçin Hangi Uygulamaları Seçerdiniz_Her Ay Altın Alma -----------------------------73 Tablo 25 Emeklilik Yaşamınızda Daha Refah Olabilmek İçin Hangi Uygulamaları Seçerdiniz _ Her Ay Hisse Senedi Alma ------------------73 Tablo 26 Emeklilik Yaşamınızda Daha Refah Olabilmek İçin Hangi Uygulamaları Seçerdiniz _ Her Ay Belirli Bir Parayı Kenara Ayırma ----------------------------------------------------------------------------74
GRAFİKLER LİSTESİ Grafik 1 Cinsiyetiniz------------------------------------------------------------------45 Grafik 2 Eğitim Durumunuz --------------------------------------------------------46 Grafik 3 Yıllık Gelir Düzeyiniz -----------------------------------------------------47 Grafik 4 Grafik 5 Grafik 6 Grafik 7 Grafik 8 Grafik 9 Aşağıdaki enstrümanlardan hangisi ile harcama yapılamaz? -----------------------------------------------------------------48 Yüksek Enflasyonun En Çok Zarar Verebileceği Grup Aşağıdakilerden Hangisidir? --------------------------------------------50 Ailenizin tasarruflarını enflasyona karşı koruyacak en iyi alternatif aşağıdakilerden hangisidir? --------------------------------51 Bankamatik kartı ile ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? --------------------------------------------------------52 Gelirinizden en yüksek payı alan harcama aşağıdakilerden hangisidir? ------------------------------------------------------------------54 Aşağıdaki kavramlardan hangisi harcama-tüketim ile ilişkilendirilemez? ---------------------------------------------------------55 Grafik 10 Ne kadar zamandır kredi kartı kullanmaktasınız? ----------------56 Grafik 11 Grafik 12 Kredi kartı hesap ekstrenizde yer alan ifadeleri anlama düzeyinizi belirtiniz. ------------------------------------------------------57 Kredi kartı ortalama aylık faiz oranını biliyor musunuz?---------58 Grafik 13 Hangi tür banka hesabına sahipsiniz? --------------------------------60 Grafik 14 Grafik 15 Yatırım fonu sahipliği ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi sizin durumunuzu tanımlar? ----------------------------------62 Ev sahibi olmak ile ilgili aşağıdaki cümlelerden sizin için en uygunu hangisidir? -------------------------------------------------------63
MAVİ YAKALILARDA FİNANSAL OKURYAZARLIK IX Grafik 16 Grafik 17 Mortgage (ipotekli konut kredisi) özelliği aşağıdakilerden hangisine uygundur? -----------------------------------------------------65 Finansal konularda aşağıdakilerden hangisine bugüne kadar danıştınız? ----------------------------------------------------------66 Grafik 18 Genel anlamda finansal bilgi kaynaklarınız_aile Üyeleri ---------67 Grafik 19 Grafik 20 Nakit akışınızı yönetmede ne kadar başarılı olduğunuzu düşünüyorsunuz? ---------------------------------------------------------67 Finansal olarak bilgi talebiniz hangi konularda olmaktadır? ----------------------------------------------------------------69 Grafik 21 İnternet bankacılığını kullanıyor musunuz? -------------------------70 Grafik 22 Bileşik Faiz ------------------------------------------------------------------74 Grafik 23 Reeskont ---------------------------------------------------------------------75 Grafik 24 Hesap Bildirim Cetveli----------------------------------------------------75 Grafik 25 Cumhuriyet Altını ---------------------------------------------------------76 Grafik 26 Grafik 27 Grafik 28 Grafik 29 Kredi Kartı------------------------------------------------------------------76 Devlet Tahvili---------------------------------------------------------------77 Elektronik Fon Transferi-------------------------------------------------77 Kasko-------------------------------------------------------------------------78 Grafik 30 Varlığa Dayalı Menkul Kıymet -----------------------------------------78 Grafik 31 Ferdi Kaza Sigortası ------------------------------------------------------79 Grafik 32 Visa Kartı -------------------------------------------------------------------79 Grafik 33 Emekli Maaşı ---------------------------------------------------------------80 Grafik 34 Döviz Tevdiat Hesabı -----------------------------------------------------80 Grafik 35 Yatırım Fonu ---------------------------------------------------------------81 Grafik 36 Bireysel Emeklilik ---------------------------------------------------------81
X MAVİ YAKALILARDA FİNANSAL OKURYAZARLIK Grafik 37 İşsizlik Aylığı ---------------------------------------------------------------82 Grafik 38 Parite -------------------------------------------------------------------------82 Grafik 39 Maaş Kredisi----------------------------------------------------------------83 Grafik 40 Lot ----------------------------------------------------------------------------83 Grafik 41 Çeyrek Altın ----------------------------------------------------------------84
ÖNSÖZ Finansal Okuryazarlık finans literatüründe, finansal serbestleşme ve küreselleşmenin ardından yer bulmaya başlayan bir kavramdır. Bu kavram yaşanan gelişmeler sonucunda finansal güvenliği tehlikeye düşen günümüz bireyleri için son derece önem taşımaktadır. Gelişen finansal piyasalar ve çeşitlenen finansal ürünler karşısında bilinçli tercih yaparak refah düzeyini artırmak ya da yanlış tercihlerinin sonucunda yılların emeği ile ortaya çıkan birikimleri kaybetmek noktasında bulunan bireyler, finansal okuryazarlıklarını artırarak ekonomik çıkarlarını gerçekleştirebilir. Finansal risklerin sistemden bireye aktarılması sonucu bireylerin üstlendikleri riskin farkında olmaları ve hatta başarıyla yönetmeleri gereklilik halini almıştır. Bu açıdan bakıldığında toplumun tüm kesimlerinin finansal okuryazar olması gereği ortadadır. Finansal okuryazarlık programları kamu otoritelerinin de bu gerçeği görmelerine bağlı olarak yaygınlık kazanmaktadır. Bu amaçla öncelikle mevcut finansal okuryazarlık düzeyinin tespit edilmesi gerekmektedir. OECD bu amaçla pek çok ülkede araştırmalar yapmaktadır. Toplumun ihtiyaçlarına uygun finansal okuryazarlık programlarının tasarlanabilmesi ancak böyle mümkün olabilmektedir. Çalışmada temel amaç bu konudaki büyük resmin bir parçasının ortaya konabilmesidir. Bu amacı gerçekleştirebilmek için sahada görüşmeler yapmak sanayinin işbirliğini elde etmek gerek koşuldur. Bu konuda Sayın Ünal Şakar ın destekleri her türlü takdirin üstündedir. Bu çalışmanın yararına vurgu yaparak yazımını cesaretlendiren Sayın Kemal Biçerli nin isminin anılmaması büyük bir eksiklik olurdu. Çalışmanın okuyucu ile alandaki diğer araştırmacılar ile buluşmasını sağlayan Beta Kitap Yönetim Kurulu Başkanı Sayın Seyhan Satar a da müteşekkir olduğumu belirtmek isterim. En zorlu süreçlerden biri olan kitabın dizilmesi esnasındaki yardımları, ilgisi ve sabrı nedeniyle Sayın Ebru Akın a şükranlarımı sunarım. Çalışma sırasındaki kaprislerimi olgunlukla karşılayan biricik annem, teyzem ve tüm sevenlerime minnettarım. Çalışmanın ilgililere yararlı olması dilerim. Yrd. Doç. Dr. Fatih Temizel Eskişehir 2010