T.C. ESKiŞEHiR V A L i L i G i i X. ULUSLARARASI YUNUS EMRE SEVGi BİLGİ ŞÖLENi BiLDİRİLERi (06-08 MAYIS ) Hazırlayan Prof. Dr. Erdoğan BOZ ESKİŞEHİR, 2011
X. ULUSLARARASI YUNUS EMRE SEVGi BİLGİ ŞÖLENi 6-8 MAYIS YUNUS EMRE DİV ANI'NIN BAGLAMSAL SÖZLÜGÜVE DiZİNİ ÜZERİNE BİR DENEME i Prof. Dr. Erdoğan Boz* Sorun Yunus Emre Divanı üzerinde yüzlerce çalışma yapılmasma rağmen Divan'ın bağlamsal sözlüğü ve dizini henüz yapılamamıştır. Yunus Emre Divanı üzerine yapılan kimi yayınlarda sözlük bölümleri varsa da bunlar daha çok ortalama okuyucuya göre ayarlanmış bilinmeyen sözcüklerin sıralanması ve anlamlarının verilmesinden ibarettir. Dizin çalışmaları da böyledir, Divan'da geçen sözcükler alfabetik olarak sıralanmış ve sözcüğün geçtiği beyitlerin referans numaraları verilmiştir. Bağlamsal sözlük ve dizin nedir? Bağlamsal sözlük (=işlevsel sözlük) "contextual dictionary"; bir eserin sözvarlığını (Bir dilin söz varlığı denince, yalnızca o dilin sözcüklerini değil; deyimlerin, kalıp sözlerin, kalıplaşmış sözlerin, atasözlerinin, terimierin ve çeşitli anlatım kalıplarının oluşturduğu bütün anlıyoruz.) 1 en ince anlam farklılıklarına değin ortaya çıkaran sözlük. Bağlamsal dizin (=bağlamlı dizin) "concordance"; sözlükbilgisinde bağlamıyla birlikte sunulan sözcüklerin oluşturduğu abecesel çizelge. 2 Türkiye'de bağlamsal sözlük ve dizin çalışmaları öteden beri vardır. Bunlardan en meşhurları Divanu Lügati't-Türk, Kutadgu Bilig, Atabetü'l- Hakayık, Dede Korkut Hikayeleri üzerine yapılanlardır. Saydıklarımızdan başka özellikle yüksek lisans ve doktora düzeyinde yapılmış onlarca bu tip çalışma vardır. Bu çalışmalarm hemen hepsinin ortak sorunu, araştırmaemın eserin konusuna hakimiyetinin yanmda çalışmada gösterdiği titizlik ve seçtiği yöntemdir. Daha önce yayınladığımız "Kutadgu Bilig'te 'KÜ' " adlı çalışmada bu konuya temas etmiş ve "KÜ" sözcüğü için böyle bir deneme Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, ESKİŞEHİR. 1 Doğan Aksan; Türkçenin Söz varlığı, Ankara, 2000, s. 7. 2 Berke Vardar; Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul, 1998, s.35. 91
X. ULUSLARARASI YUNUS EMRE SEVGi BİLGİ ŞÖLENi 6-8 MAYIS. yapmıştık. 3 Ancak son zamanlarda Furkan Öztürk'ün Baki Divanı üzerine yaptığı nitelikli çalışmayı burada özellikle anmak gerek. 4 Nitelikli bir bağlamsal sözlük ve dizin yapabilmek için temel dil ve edebiyat bilgileri yanında özellikle yöntem ve teori bakımından ciddi bir birikime sahip olmak gerekiyor. Bu iş için ayrıca devcin dil ve edebiyat özelliklerini bilmek, anlam incelikleri ile söyleyiş farklılıklarını sezebilmek ve eserin konusuna tam hakimiyet gibi vasıflar gereklidir. Biz bu bildirimizde bu konuya dikkat çektikten sonra Yunus Emre Divanı'ndan 5 seçtiğimiz bir sözcükten (saz) yola çıkarak bağlamsal sözlük ve dizin örneklemesi yapacağız. Bunun için öncelikle "saz" sözcüğünün geçtiği bütün beyitleri tek tek ele alarak anlam farklılıklarını ortaya koymamız gerekir. [Saz] 1. Bir tür müzik aleti, enstrüman zühre yere inübeni siizın nüviihat eylerise eaş~ cişreti sensüz gözi ol yar_ıa gitmeye (MT 23-3; F. 57b) (Aşığın eğlencesinde sen yoksan, Zühre (yıldızı) yere inerek saz çalsa (bile); (onun) gözü orada (o mecliste) olmaz.) gah vararn bir siiz olam bir söz olam pür-süz olam geh vararn imkan olam iman olan ilisan olam (MT 201-39) (Bazen bir saz olayım, bir söz olayım, çok yakıcı olayım; bazen mevcut olayım, iman olayım, bağış olayım) 3 Erdoğan Boz, ''Kutadgu Bilig'de KÜ" Ege Üniversitesi Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, S.VI/2, Kış, 2006, İzmir, 2006, s.289-296. 4 Furkan Öztürk, Baki Divanı Sözlüğü (Bağ/am/ı Dizin ve İşievsel Sözlük), yayınlanmamış doktora tezi, Ankara, 2007. Özer Şenödeyici, İ. Hakkı Ak:soyak danışmanlığında "N ai/i Divanı 'nın Bağlam/ı Dizin ve İşievsel Sözlüğü" üzerine bir doktora tezi hazırlamaktadır. 5 Yunus Emre Divanz (F), Süleymaniye Kütüphanesi Fatih Bölümü, nr.3889; Mustafa Tatçı, Yunus Emre Divanz Tenkit/i Metin (MF), H Yayınları, İstanbul, 2008. 92
X. ULUSLARARASI YUNUS EMRE SEVGi BİLGİ ŞÖLENİ 6-8 MAYIS yine merg-zar oldı uş yine gül-zar oldı ter nacme düzer oldı müsi]}ide siiz ile (MT 335-2) / (Yine yeşillik oldu, yine iül bahçesi oldu; saz ile musikide yepyeni bir nağme yapar oldu.) bu yünusulj gördügini eger zühre göreyidi çengini elden bırağup unıdayıdı siizını (MT 359-9; F.l88b) (Eğer Zühre bu Yunus'un gördüğünü görseydi; çengini elden bırakıp sazını unutacaktı.) 2.Nağme, ses bir b~gıl sağa sola ~a~a degme yola dil]ile ~ş ünini ni çe dürlü siiz gelür (MT 3-9; F. 65b) (Sağa sola bir bak, sıradan yola yönelme; kuş(ların) sesini dinle, (ne kadar) çok çeşitli nağme (ses) gelir.) 3. Eğlence kimisi zev~ u'cişretde kimi siiz u beşaretde " kimi bela vu ı:nibnetde dün olmış günleri gördüm (MT 207-S; F. 144a) (K.imisinin zevk ve eğlencede, kiminin sazlı sözlü eğlencede, kiminin bela ve sıkıntıda geçen günlerinin artık dün (geçmiş/kararmış) olduğunu gördüm.) 4.Kamış caşılpnj gözi yaşı hem göl ola ayağından siiz bitüp ~amışlana (MT 324-4) 93
X. ULUSLARARASI YUNUS EMRE SEVGi BİLGİ ŞÖLENi 6-8 MAYIS ( Aşığın gözyaşı (çok akıp) göl olsun (onu kaplasın); (öyle ki) ayağını bastığı yerden sazlar bitip etrafı kamışlansın.) a.l}up degiz olursın tagj.lup toz olursın göllerde siiz olursın yapılanevler senüij (MT 147-7) (Akıp deniz olursun, dağılıp toz olursun; göllerde kamış olursun, (bütün) yapılanevler (yapılar) senindir.) 5. Melevi meclisierindeki müzik aletleri; ney, rebap, kudüm, halile, bendir vd. mevliina sohbetinde siizıla cişret oldı carifmacniye taldı çün biledür fecişte (MT 301-7; F. 168a) (Mevlana sohbetinde ney ile derviş meclisi kuruldu; arif mana alemine daldığı için meleklerle birliktedir.) Bağlamsal sözlük ve dizin [Saz] 1. Bir tür müzik aleti, enstrüman s. (MT 201-39), (MT 335-2) s.+ın (MT 23-3; F. 57b) s.+ını (MT 359-9; F.l88b) 2. Nağme, ses s. (MT 3-9; F. 65b) 3. Eğlence s. u beşaret (MT 207-5; F. 144a) 4.Kamı ş s. (MT 324-4), (MT 147-7) 5. Melevi meclisierindeki müzik aletleri; ney, rebap, kudüm, halile, bendir vd s.+ıla (MT 301-7; F. 168a) 94
X. ULUSLARARASI YUNUS EMRE SEVGİBİLGi ŞÖLENİ 6-8 MAYIS Sonuç Yunus Emre Divanı'wn en kısa zamanda bağlamsal sözlük ve dizini yapılı;ıalıdır. Bunun başlıca yaradan; I. Hem kültürümüze hem de kültürün temel öğelerine yönelik çalışmalara büyük katkı sağlanacak, 2. Yunus Emre'nin şiirlerini çeşitli dünya dillerine çevrilmenin yolu açılmış olacak, 3. Ortalama okuyucu şiirleri daha kolay okuyup anlayabilecek, 4. Dil ve edebiyat araştırmacılan için çok işlevli bir sözlük ve dizin elde edilmiş olacaktır. 95