ÖNEMLİ NOT Aşağıda yer alan Orman Amenajmanı dersine ilişkin açıklayıcı bilgilerin derlenmesinde; Prof.Dr. İsmail ERASLAN ve Prof.Dr. Ünal ELER tarafından hazırlanan ve 2002 yılından bu yana SDÜ Orman Fakültesi Orman Mühendisliği Bölümünde Ders Kitabı olarak okutulan ORMAN İŞLETMESİNİN PLANLANMASI ve DENETİMİ kitabından geniş ölçüde yararlanılmıştır
ORMAN AMENAJMANI NEDİR? Orman Amenajmanı, bir orman işletmesini veya onun ayrıldığı alt işletme ünitelerini, saptanan amaçlara göre planlamak, planın uygulanmasını izlemek ve denetlemek, belirli aralıklarla yapılan envanterle, işletmede meydana gelen değişmeleri ortaya koymak, işletmenin ekonomik sonucunu saptamak, buna göre süresi biten planı yenilemek için gerekli bilgileri veren, planlayıcı ve denetleyici bir Ormancılık Bilim Dalıdır. ORMAN AMENAJMANININ TANIMI Bireysel ve toplumsal yaşamımızda başarı sağlamanın sırrı, planlı olmaktır. Çağımızda planlı olmanın sağladığı yararlar anlaşılmış, olağan üstü başarıların ancak planla yaratılabileceği görüşü herkes tarafından benimsenmiştir. Plan, özellikle ekonomik yaşamda, tüm girişimlerde önem taşımaktadır. Ulusal ekonomiyi oluşturan çeşitli sektörlerin başarı sağlaması ve amaçlarına ulaşması, yeterli doğrulukta ve mükemmellikte planlarla olanaklıdır. Bir ekonomik faaliyette ürünün elde edilmesi ne kadar uzun zaman gerektiriyorsa ve çalışmalar ne denli geniş alanlarda yapılıyorsa, o ekonomik girişim, o oranda daha fazla planlı olmak zorundadır. Ormancılık, hiç bir ekonomik girişimde görülmeyecek derecede geniş ve açık alanlarda yapılmaktadır. Üretim süresi çok uzundur. 200 yıla varabilen uzun üretim süresi olan ormancılıkta, hiç bir ekonomik faaliyette görülmeyecek biçimde planlı olmak zorunluluğu bulunmaktadır. Ayrıca, ormancılık çalışmalarının sürdürüldüğü Orman İşletmesinin, birinci bölümde, 1.2. kesiminde (bk. sayfa 24) açıklanan özellikleri, bu zorunluluğu çok daha artırmaktadır. Burada, şu soru ortaya çıkmaktadır: Ormancılığın uygulandığı orman işletmeleri nasıl planlanacak ve denetlenecek, bunun bilimsel ve teknik esaslarını hangi bilim dalı ortaya koyacaktır. Ormancılık ve ormancılık bilimleri, daha ilk doğuşunda, kendi içerisinde bu amaçla bir disiplin meydana getirmiştir. Bunun adı Orman Amenajmanı dır. Orman amenajmanının Almancası Forsteinrichtung dur. Ormanın Düzenlenmesi anlamını taşımaktadır. Tek başına Einrichtung, genel olarak Almanca da sadece, bir evin ve mekânın düzenlenmesi ve donatımını ifade etmekte, doğrudan planlama anlamını taşımamaktadır. Bu nedenle, Knuchel yayımladığı kitabında (Knuchel, 1950, 502) Planung und Kontrolle im Forstbetrieb deyimini kullanmıştır. Bunun Türkçe si Orman İşletmesinde Planlama ve Kontrol demektir. Aynı nedenle, Speidel de Planung im Forstbetrieb biçiminde ifade etmiştir (Speidel, 1972, 729) Türkçe karşılığı, Orman İşletmesinde Planlama dır. Orman Amenajmanının Fransızcası L aménagement des Forêts dir. Türkiye de ilk olarak bunun Türkçe karşılığı Ormanların Usulü İdarei Fenniyesi biçiminde kullanılmıştır ki, günümüzdeki dilimize göre Ormanların Teknik Yöntemle İdaresi demektir. Aménagement sözcüğü 1898 yılında yayımlanan Şemsettin Sami nin sözlüğünde, Orman İdaresi ve Muhafazası olarak dilimize çevrilmiştir (Kamusu Fransevi, 745, s. 61-62). Yeni Fransızca sözlüklerde, Aménagement sözcüğü daha çok düzenleme olarak ifade edilmiştir. Görüldüğü gibi, bu terim de doğrudan, planlama ve denetleme anlamı taşımamaktadır. Orman Amenajmanı nın İngilizce karşılığı olan Forest Management, orman işletmesinin planlanması ve denetimi anlamına gelmemekte, daha çok Orman İşletmesini ifade etmektedir. British Commonwealth Forest Terminology de Orman Amenajmanı, ormancılığın bilimsel, teknik ve ekonomik prensiplerinin pratikte uygulanması biçiminde tanımlanmaktadır (Anonim, 1953, 35, s. 61). Amerika Birleşik Devletlerinin Forestry Terminology sinde, aynı tanım yer almaktadır (Anonim, 1950, 32, s. 50). Orman İşletmesini planlayan ve denetleyen bir ormancılık bilim dalı olan Orman Amenajmanı nı tam olarak ifade edecek en uygun İngilizce terim Forest Management Planning olabilir. Orman Amenajmanı nın doğuşundan günümüze dek, bu terimin anlamında ve tanımında, önemli değişiklikler ve gelişmeler olmuştur. Bunların açıklanması gerekli görülmemiş, Orman amenajmanının çağdaş tanımının yapılmasıyla yetinilmesi uygun bulunmuştur: Orman Amenajmanı, bir Orman İşletmesini veya onun ayrıldığı alt işletme ünitelerini, saptanan amaçlara göre planlamak, planın uygulanmasını izlemek ve denetlemek, belirli aralıklarla yapılan envanterle işletmede meydana gelen değişmeleri ortaya koymak, işletmenin ekonomik sonucunu belirlemek, süresi biten planı yenilemek için gerekli bilgileri veren planlayıcı ve denetleyici bir Ormancılık Bilim Dalı dır.
Orman Amenajmanının Diğer Bilim Dalları ile ilişkisi Şekil 1. Orman Amenajmanı nın Çeşitli Ormancılık Bilim Dalları ile Amaç Arasındaki İlişki Orman Amenajmanı Dersi kapsamında; Türkiye de uygulanan Orman Amenajmanı tekniğinin ve yöntemlerinin özellikle ele alınarak, bunların tarihsel gelişimi içerisinde incelenmesi ve eleştirilmesi, uygulamalarda görülen eksikliklerin, isabetsizliklerin ve yetersizliklerin ortaya konması, bunların giderilmesi yollarının ve çarelerinin belirtilmesi, böylece amenajman çalışmalarımızın daha iyiye ve ileriye götürülmesi için, Orman Amenajmanı Planlarımızın Bu günün ve Geleceğin Gereksinimlerini Karşılayacak Biçimde Geliştirilmesi İçin neler yapılması gerektiği ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
Aşağıda listelenen bölümler halinde Orman Amenajmanı hakkında detaylı bilgiler verilecektir. 1. Orman İşletmesi 2. Ormancılıkta Amaçlar ve Prensipler 3. Orman İşletmesine Konu Olan Ormanların Formları ve Fonksiyonları 4. Orman İşletmesinin Aktüel Durumunun Belirlenmesi 5. Orman İşletmesine Konu Olan Ormanın Optimal Kuruluşunun Belirlenmesi 6. Orman İşletmesinde Üretim İşlerinin Düzenlenmesi ve Planlanması 7. Orman İşletmesinde Faydalanmanın Düzenlenmesi ve Planlanması 8. Üretim ve Faydalanma Planlarının Ekonomik Fizibilitesinin İncelenerek, İşletme Planının Yapılması 9. Orman Amenajman Planının Uygulanması, Denetlenmesi, Yoklanması ve Yenilenmesi 10. Orman Amenajman Planlarımızın Bugünün ve Geleceğin Gereksinimlerini Karşılayacak Biçimde Geliştirilmesi İçin, Amenajman Yönetmeliğimizde Yapılması Gerekli Değişiklikler. 1. ORMAN İŞLETMESİ Orman Amenajmanının konusu Orman İşletmesi olduğundan, her şeyden önce Orman Amenajmanı, Orman İşletmesinin ormancılık çalışmaları içerisindeki yerini ve görevini, hangi özellikleriyle, diğer işletmelerden ayrıldığını, dünyanın hangi nitelik ve koşulları olan yerlerinde kurulduğunu, büyüklüğüne etki yapan faktörleri, başarılı olması için hangi koşulların bulunması gerektiğini, üretim faktörlerinin nelerden oluştuğunu incelemek, tanımak ve bilmek zorundadır. Şekil 2. Ormancılığın Konusu ORMANCILIĞIN ORMAN 1. Ormanın Sunduğu Ürünler 2. Ormanın Sunduğu Diğer Fonksiyonlar ve Hizmetler TOPLUM 1. Toplumun Orman Ürünlerine Olan Gereksinimleri 2. Toplumun Ormanın Diğer Fonksiyon ve Hizmetlerine Olan Gereksinimleri Gereksinimleri Sürekli, Planlı ve Rasyonel Karşılanması Çalışmaları 1.1 ORMAN İŞLETMESİNİN ÖZELLİKLERİ Orman İşletmesi, tarım ve madencilik gibi toprağa bağlı işletmelerden ve diğer işletmelerden, kendine özgü bir çok özellikleri ile ayrılmaktadır. Orman İşletmesinin bu özellikleri, kendisine uygun bir çalışma sisteminin uygulanmasını zorunlu kılmaktadır. Bundan ötürü, Orman Amenajmanının, Orman İşletmesini planlarken, planlamanın her aşamasında ve verilecek her yargı ve kararda, Orman
İşletmesinin bu çok önemli özelliklerini göz önünde bulundurması gerekmektedir. Orman işletmesinin özellikleri aşağıda özetlenmiştir: 1. Orman İşletmesinin, biri bu güne ve diğeri yarına olmak üzere, iki yönlü görevi vardır. İşletme, dünden aldığı orman varlığını, bu günün çeşitli gereksinimlerini karşıladıktan sonra, aynı varlığı yarının generasyonlarına daha güçlü ve verimli olarak aktarmakla yükümlüdür. 2. Orman İşletmesi, hiçbir işletmede görülmeyen, uzun bir üretim süresine sahiptir. Bu süre 150 yıl ve daha uzun olabilir. Bir generasyonun ortalama hizmet süresi 25 yıl kabul edilirse, bir üretim süresi, bir çok kuşakların gelip geçmesini gerektirir. Bu kadar uzun üretim süresi için, geleceğe yönelik kararların alınması güçleşmektedir. 3. Orman İşletmesi, doğaya bağlıdır ve ekolojik faktörlerin elverişli olduğu yerlerde kurulabilir. Toprak istekleri tarıma oranla daha azdır. Orman varlığı için minimum yağış ve sıcaklığın bulunması yeterlidir. 4. Orman İşletmesinde, sürekli olarak alınacak ürünlerin maksimal miktarı, ekolojik faktörlerle belirlenmiş ve sınırlanmıştır. İnsanın bunun üzerinde etkisi (sulama, gübreleme gibi) azdır. 5. Orman İşletmesinin konusu olan orman, üreyen ve çoğalan bir üretim kaynağıdır. Ağaç, ağaççık ve alt flora gibi bir taraftan bitkisel, diğer yandan topraktaki ve toprak üstündeki hayvansal kökenli organizmalardan ve hayvanlardan oluşan ve kendine özgü yetişme ortamlarında var olan bir yaşam birliği ya da ekosistem meydana getirir. Orman içerisindeki canlılar, bir yönü ile yardım, diğer yönden rekabet olarak, karşılıklı ilişkidedirler. Uygun koşullarda bunların hepsi denge halindedir. Bu dengenin bozulmaması şarttır. Orman varlığı ancak bu şekilde ayakta durabilir. Bozulan dengenin yeniden kurulması, çok uzun yıllar alır, büyük giderleri gerektirir, çoğu durumlarda da olanaksızdır. 6. Orman İşletmesi, hiçbir işletmede görülmeyecek derecede çok geniş alanlarda kurulur. Doğanın tüm olumsuz etkilerine (rüzgâr, fırtına, don, yangın, böcek, mantar zararları gibi) açıktır. Endüstri işletmelerinde olduğu üzere, orman işletmesinin ve ona konu olan ormanların, bu etkilere karşı tam güven altına alınması çok güçtür. 7. Orman İşletmesinin kapitalinin büyük bölümü, ormanda yaşayan ve üretim yapan ağaç gövdelerinin toplam hacmini ifade eden ağaç servetidir. Ağaç serveti ana kapitalin % 75 gibi önemli bölümünü oluşturmaktadır. Ağaç servetinin üç niteliği vardır. Ağaç serveti, işletmenin ana kapitali, odun ürününün birikme deposu, aynı zamanda bunun belirli sürede artan kısmı olarak da üründür. Ürün servet cinsindendir ve servete yapışıktır. Ağaç üzerinde biriken ürünün bir kısmını almak mümkün değildir. Ormandan ürün alınırken, ağaçlar kesilerek, biriken ürünün tümünün çıkarılması zorunluluğu vardır. 8. Arazi ve toprak, işletmenin hem kapitali, hem de ham madde üretim kaynağıdır. 9. Orman İşletmesi, iş faktörü yönünden ekstansif, toprak ve ağaç serveti kapitali bakımından entansiftir. Ormanda çalışmalar geniş alanlara dağılmıştır. 10. Orman İşletmesi, sürekli, planlı ve kendisine özgü bir tempo ile çalışan bir kuruluştur. Bu işletmede genellikle arz ve talebe göre üretime yön vermek, piyasanın iniş - çıkışlarına ayak uydurabilmek güç ve sınırlıdır. 11. Orman işletmesinde ürünün olgunluğu, fiziksel nitelikleriyle değil, belli bir kullanım yerinin isteklerini karşılayacak çap, boy ve kaliteyi elde etmesiyle belli olur. 12. İşletmenin konusu olan orman, topluma ekonomik değeri olan ham madde ve ürünler yanında, kimi durumlarda, bunlardan daha değerli olan, hidrolojik, klimatik, erozyonu önleme, toplum sağlığı, doğayı koruma, rekreasyon, estetik, ulusal savunma ve bilimsel fonksiyonlar sağlar. Toplumun bu yönlerden olan gereksinimlerini karşılar. Bu nedenle, Orman İşletmesi, tümü ile ekonomik bir nitelik taşımaz. Bu niteliğinden ötürü, diğer işletmelerden ayrılır.
2.ORMANCILIKTA AMAÇLAR VE PRENSİPLER Ormancılıktaki Amaçların Sınıflandırılması Amaçların, önemi, kapsamı, niteliği ve saptanması esasları gibi kriterlere dayanılarak, aşağıdaki üç gruba ayrılarak incelenmesi uygun bulunmuştur: 1. Ulusal Ormancılık Amaçları (Ormancılık Politikası Amaçları), 2. Orman İşletmesinin Amaçları (İdare Amaçları) 3. İşletme Tekniği Amaçları (Silvikültür Amaçları) Türkiye'de Ulusal Ormancılık Amaçlarına Ulaşmak İçin Güdülen Ana Prensipler 1. Süreklilik Prensibi (Devamlılık Prensibi), 2. İktisadilik Prensibi (Rasyonellik Prensibi), 3. Verimlilik Prensibi (Prodüktivite Prensibi) 4. Çok Amaçlı Faydalanma Prensibi, 5. Koruma Prensibi, 6. Estetik Prensibi.
3. ORMAN İŞLETMESİNE KONU OLAN ORMANLARIN FORMLARI VE FONKSİYONLARI
4. ORMAN İŞLETMESİNİN AKTÜEL DURUMUNUN BELİRLENMESİ Orman İşletmesinin Aktüel Doğal Durumunun Envanteri 1. Alan Envanteri 2. Yetişme Ortamının Envanteri 3. Hacim ve Hacim Artımının Envanteri 4. Odun Dışı Ürünlerin (Yan Varlıkların; Yan Ürünlerin) Envanteri Şekil 4.. Orman İşletmesinin Aktüel Doğal Durumunun Envanteri Alan Envanteri Ağaç Serveti ve Artım Envanteri Yetişme Ortamı Envanteri Yan Varlıklar Envanteri 1.0. Ağaç servetinin tüm miktarı 1.0. Bitkisel varlıklar 2.0. Ağaç servetinin ağaç türleri 1.1. Kabuk 1.0. yetişme ortamı ünitelerinin ayrılması ve haritalarının için miktarı 1.2. Reçine 1.3. Palamut yapılması 3.0. Ağaç servetinin 3.1. Çap sınıflarına 1.4. Mazı dağılışı (seçme 1.5. Sığla 1.1 Fizyografik, klimatik ve edafik faktörlerin incelenmesi ormanlarında) 1.6. Defne yaprağı ve benzer yetişme ortamlarının 3.2. Yaş sınıflarına 1.7. Funda kökü 2.1. Ürün veren alanlar haritaya işlenmesi dağılışı (Aynıyaşlı 1.8. Tohumlar Ormanlarda 1.9. Salep, kitre, mantar v.b. 2.2. Ürün vermeyen 1.10. Otlar alanlar 1.2 Vejetasyonun incelenmesi 4.0. Ağaç servetinin kalite sınıflarına dağılışı 2.0. Hayvansal varlıklar ve vejetasyon tiplerinin 4.1.A kalite sınıfına giren 2.1. Cinslere göre sayısı ayrılarak haritaya işlenmesi 2.2. Cinsiyetleri yönünden gövdeler sayıları 1.3 Yetişme ortamı ve 2.3. Yaşları baakımından vejetasyon tiplerinin 4.2. B kalite sınıfına giren sayıları birleştirilerek, yetişme gövdeler 2.4. Artım ve çoğalma ortamı ünitelerinin haritaya 4.3.C kalite sınıfına giren oranları işlenmesi 2.5. Hayvan varlığını gövdeler azaltıcı faktörler 2.0. farklı bonitet sınıflarının ayrılması ve haritasının 5.0. Artım gücü 2.6. Çevrenin etkileri 3.0. Mineral varlıklar yapılması 5.1. a tepeli gövdeler 5.2. b tepeli gövdeler 3.1. Taş 53 t li ö d l 32 Kum 1.0. Ağaçla örtülü alan üzerindeki meşcere tiplerinin ayrılması ve alanlarının ölçülmesi 2.0. Ağaçsız alanların yüz ölçümlerinin bulunması 3.0. Yol, bina, istif yeri, fidanlık telefon şebekesi gibi tesislerin alan ve uzunluklarının saptanması Orman İşletmesinin Aktüel Ekonomik Durumunun Envanteri 1.Kapasitelerin Envanteri 2. İşletme Ekonomisi Yönünden Envanter 3. İşletme Organizasyonunun Envanteri
Şekil 5. Orman İşletmesinin Envanterinde Kullanılan Yöntemler Orman İşletmesinin Doğal Durumunu Saptamada Kullanılan Envanter Yöntemleri Orman İşletmesinin Ekonomik Durumunu Saptamada Kullanılan Envanter Yöntemleri Geçirdiği tarihsel gelişime göre: 1-Klasik Yöntemler 2-Modern Yöntemler Ölçmelerin tam alan ve örnekleme olduğuna göre: 1-Tam ölçmeye dayanan Yöntemler 2-örnekleme Metotlar Verilerin sağlandığı kaynağa göre: 1-Yer Yöntemler 2-Hava Forografları Yöntemler 3-Kombine Yöntemler İşletmenin Yıllık İstatistiklerinin incelenmesi yöntemi İşletme kayıtlarının ve dosyaların incelenmesi Yöntemi İşletme soru kağıtlarının cevaplandırılması yöntemi Envanter Donelerinin Sağlandığı Kaynağa Göre Envanter Yöntemleri a. Yer Yöntemleri b. Hava Fotoğrafı Yöntemleri c. Kombine Envanter Yöntemleri 5. ORMAN İŞLETMESİNE KONU OLAN ORMANIN OPTİMAL KURULUŞUNUN BELİRLENMESİ 5.1 AYNI YAŞLI VE MAKTALI ORMANLARIN OPTİMAL KURULUŞU 5.1.1 Aynı yaşlı ve Maktalı Bir Ormana Ait İşletme Sınıfının Optimal Servetinin ve Optimal Etasının Hesaplanması 5.1.1.1 Hasılat Tablosu Yöntemi 5.1.1.2 Kesimlik Ortalama Artım Yöntemi 5.1.2 DEĞİŞİK YAŞLI ORMANLARIN VE ÖZELLİKLE SEÇME ORMANLARIN OPTİMAL KURULUŞU 5.1.2.1 Seçme Ormanında Optimal Ağaç Hacminin, Hacim Artımının ve Etanın Hesaplanması
6. ORMAN İŞLETMESİNDE ÜRETİM İŞLERİNİN DÜZENLENMESİ VE PLANLANMASI Üretim işlerini düzenleyebilmek için, aşağıdaki işlerin yapılması gerekir: 1. Büyük orman mülklerinin ve orman işletmelerinin Amenajman Plan Ünitelerine ayrılması, 2. Plan ünitelerinde İşletme Sınıflarının oluşturulması, 3.Ormanda çeşitli ürünlerin taşınabilmesi ve her türden işin görülebilmesi için, Yol Şebekesi'nin yapılması 4. Ormanın çeşitli tehlikelere karşı, güven altına alınması, 5. Ormanda İç taksimat Şebekesinin meydana getirilmesi, 6. Silvikültür İşlerinin düzenlenmesi ve planlanması. 6.1 İŞLETME SINIFI "İşletme Sınıfı, bir orman işletmesi veya bunun ayrıldığı Amenajman Planı Ünitesi içerisinde, işletmenin amaçları, yetişme ortamı koşulları ve özellikle bonitet sınıfları, ağaç türleri, işletme türleri, orman formları, idare süreleri, arazi yapısı, orman ürünlerinin taşınması yönleri ve değerlendirileceği tüketim yerleri, yerine getirilecek paralı ve parasız intifa hakları (faydalanma hakları) gibi faktörler yönünden, aynı ve benzeri alanlardan oluşan (bu alanlar ister bir arada topluca, ister tüm sahada büyük ya da küçük parçalar halinde bulunsun), aynı Amenajman Metotları'nın (Faydalanmayı Düzenleyen Yöntemlerin) uygulandığı ve buna göre Eta'nın kararlaştırıldığı ve Kesim Planları'nın yapıldığı, böylece sürekli olarak ürünlerin alındığı bir Süreklilik Ünitesi (Devamlılık Ünitesi)'dir". 6.2 ORMAN İŞLETMESİNDE İÇTAKSİMATIN (İÇBÖLÜNTÜNÜN) YAPILMASI ESASLARI 1. Meşcerelerin kurulması, bakımı, onarımı ve gençleştirilmesi gibi silvikültürel işlerin kolaylıkla görülebileceği, yetişme ortamı koşulları bakımından az çok aynı olan bölme ve bölmecikler oluşturmak, 2. Fırtına devirmeleri, yangın, güneş yakması gibi başlıca tehlikelere karşı, önleyici ve koruyucu önlemleri almak, böylece ormanda bir koruma ve güven sistemi meydana getirmek, 3. Ormanın her yerini işletmeye açan, elde edilen orman ürünlerinin bölmelerden çıkarılması ve piyasaya ulaştırılmasını sağlayan iyi bir Yol ve Transport Şebekesi meydana getirmek, 4. Envanter, kayıt ve muhasebe işleri için belirli üniteler elde etmek, 5. Ormandaki yönetim, işletme, gözetim ve denetim işlerini kolaylaştırmak. İç taksimat şebekesini etkileyen faktörler beş grupta toplanabilir. Bunlar: 1. Yol ve transport tekniğinin gerekleri, 2. Orman koruma tekniğinin gerekleri, 3. Arazinin topografik yapısı ve yetişme ortamı faktörlerinin etkileri, 4. Silvikültür tekniğinin gerekleri, 5. Bölmeden çıkarma ve hasat tekniğinin gerekleri. Bölme; Bölme, yetişme ortamı, meşcere kuruluşu ve uygulanacak silvikültür tekniği bakımından olanakların elverdiği ölçüde aynı ve benzer olan, ön planda değişmez, son şeklini almış yol olmak üzere, diğer doğal ve yapay çizgiler ve şeritlerle sınırlandırılan, ölçme, kayıt, muhasebe, yönetim ve denetim işlerine temel olan, orman ünitesinin sürekli ve değişmez nitelikte en önemli ünitesidir. Orman Amenajmanında en küçük ünite, bölme olmaktadır. Bölmelere bu özelliklerinden ötürü İşletme Figürleri adı verilir.
Kesim Düzenlerinin Oluşturulması Kesim Düzeni, 2-5 adet bölmeden oluşan, içerisindeki bölmeler veya maktalar tehlike yönünde, gençten taşlıya doğru sıralanarak, karşılıklı dayanışmaları sağlanan, tehlikeye açık olan dış kenarları perdelenen ve böylece kapalı bir koruma sistemi oluşturulan, bağımsız bir kesim ve faydalanma ünitesidir. Kesim düzeninin her yerde ve her orman formunda oluşturulması zorunluluğu yoktur. Kesim düzenlerinin oluşturulmasına karar vermeden önce, fırtına ve yangın gibi başlıca tehlikeler iyice incelenir. Eğer bu zararlı faktörler bir kesim düzeninin oluşturulmasını gerekli kılıyorsa, böyle bir düzenin kurulması yoluna gidilir. 7. ORMAN İŞLETMESİNDE FAYDALANMANIN DÜZENLENMESİ VE PLANLANMASI 7.1 FAYDALANMAYI DÜZENLEMENİN TERMİNOLOJİSİ 7.1.1 Zaman Terimleri ve Sınıflandırılması 7.1.1.1 Hem Aynı Yaşlı ve Maktalı Ormanlarda Hem de Değişik yaşlı Ormanlarda Kullanılan Zaman Terimleri 7.1.1.2 Sadece Aynı Yaşlı ve Maktalı Ormanlarda Kullanılan Zaman Terimleri 7.1.1.3 Sadece Değişik Yaşlı ve Seçme Ormanlarında Kullanılan Zaman Terimleri
Zaman Terimleri Hem Aynı yaşlı Hem de Değişik yaşlı Ormanlarda Kullanılan Zaman Terimleri Sadece Aynı yaşlı Maktalı Ormanlarda Kullanılan Zaman Terimleri Sadece Değişik yaşlı ve Seçme Ormanlarda Kullanılan Zaman Terimleri a- İdare yılı, hesap ve muvazene devresi b- Vejetasyon yılı veya vejetasyon süresi c- Tek ağaçta üretim süresi veya olgunluk (olgunluk çağı, olgunluk süresi) d- Düzenleme süresi e- Tesviye süresi (Denkleştirme süresi) f- Değişiklik süresi (İntikal süresi) g- Amenajman planı süresi h- Kesim planı süresi a. Meşcere üretim süresi ve olgunluk a- Dönüş süresi 1. Fiziksel olgunluk b- Kısmi yaş, nisbi yaş veya geçiş süresi 2. Teknik olgunluk c- Siper baskısı zamanı veya 3. En yüksek odun hasılatı olgunluğu periyodu d- Serbest büyüme yaşı veya 4. En yüksek orman randı olgunluğu periyodu 5. Mali olgunluk 6. Toprak devamlılığı olgunluğu b. Ormanda üretim süresi veya idare süresi 1. Fiziksel idare süresi 2. Teknik idare süresi 3. En yüksek odun hasılatı idare süresi 4. En yüksek orman randı idare süresi 5. Mali idare süresi 6. Silvikültür idare süresi 7. Patalojik idare süresi c. Gençleştirme süresi
7.2 FAYDALANMAYI DÜZENLEMENİN METODOLOJİSİ Faydalanmanın düzenlenmesinde amaç, ulusal ormancılık amaçlarının ve prensiplerinin yönlendirici etkisi altında, orman işletmesinin amaçlarına göre, ormandan sürekli faydalanmak, aynı zamanda ormanın aktüel kuruluşunu optimal kuruluşa ulaştırmak ve ormandan alınacak ürünlerin miktarını, yerlerini ve alınacağı yılları kararlaştırmaktır. Orman Amenajmanının dar anlamda görevi, her yıl birbirine yakın miktarda ürünleri sürekli olarak almak ve bu amaçla orman işletmesini planlamak olduğundan, Orman Amenajmanının bu amaçla ortaya koyduğu ve geliştirdiği faydalanmayı düzenleyen metotlara, Amenajman Metotları adı verilmiştir. Bu nedenle, Amenajman Metotları denilince, Faydalanmayı Düzenleyen Yöntemler anlaşılır. Her amenajman metodunun, başka deyimle, faydalanmayı düzenleyen yöntemin, aşağıdaki iki soruyu cevaplandırması gerekir: 1. Ormandan her yıl ya da bir periyotta, çeşitli ürünlerden ne miktar alınacaktır, 2. Bu ürünler nerelerden ve hangi yıllarda alınacaktır. Faydalanmayı Düzenleyen Amenajman Metotlarının Çeşitli Olmasının Nedenleri Ormancılığın ve onunla birlikte Orman Amenajmanının doğuşundan günümüze kadar, değişik zamanlarda ve değişik ülkelerde çok sayıda ve çeşitte Amenajman Metotları ortaya konulmuştur. Bunlardan bazılarının uygulamalarında önemli sakıncalar görülerek, terkedilmiştir. Önemli kısmı da değişikliklere uğratılarak geliştirilmiştir. Amenajman Metotlarının çok çeşitli oluşunun bir çok nedeni vardır. Bunlardan en önemlileri aşağıda açıklanmıştır: 1. Ormancılıktaki prensipler ve amaçlar, zamanla toplumun sosyal ve ekonomik yaşamında meydana gelen değişmelerle, ormancılığın geçirdiği tarihsel gelişimin sonucu olarak, çok fazla çeşitlenmiştir. Bu amaçları gerçekleştirmekle görevli olan Orman Amenajmanı da, amaçların ve amaç kombinezonlarının her birine uygun gelecek yöntemleri arayıp bulmak zorunda kalmıştır. Bu durumun sonucu olarak, Amenajman Metotları çeşitlenmiş ve çoğalmıştır. 2. Dünyada, bir taraftan doğal koşulların ve özellikle iklimin büyük farklılıklar göstermesinden ötürü, çok çeşitli Orman Formları ortaya çıkmış, diğer taraftan, insanın faydalanma amacıyla yaptığı planlı ve plansız etkilerle bu ormanların çok fazla değiştirilmeleri nedeniyle, orman formları çoğalmıştır. Her orman formuna uygun olacak Amenajman Metotlarının bulunması çabaları, Amenajman Metotlarının sayısını artırmıştır. 3. Silvikültür Tekniği'nin geçirdiği tarihsel gelişim de, Amenajman Metotlarının çoğalmasında fazlaca rol oynamıştır. Silvikültür uygulamalarındaki Monokültürün önemli sakıncaları görülerek, onun yerine doğal koşullara uygun Polikültür'ün yeğlenmesiyle, Silvikültürün kural ve yöntemlerinde önemli değişme ve gelişmeler meydana gelmiştir. Amenajman Metotları da, bu değişikliklere ve gelişmelere ayak uydurmak ve ortaya çıkan yeni gereksinimleri karşılayabilecek değişiklikleri göstermek durumunda kalmıştır. Bu yönlerden çeşitli etkilerle, Amenajman Metotları fazlalaşmıştır. 4. Ağaç serveti ve artımının belirlenmesinde kullanılan yöntemlerin gelişimi de, ağaç serveti ve artıma dayanan birçok Amenajman Metodunun doğmasında ve gelişmesinde büyük rol oynamıştır. Bu nedenlerle, Amenajman Metotları gelişmiş, çeşitlenmiş ve çoğalmıştır. 5. Faydalanmanın düzenlenmesine temel olan öğelerin çok çeşitli olması da, Amenajman Metotlarının çeşitlenmesinde ve çoğalmasında etkili olmuştur. Genellikle düzenleme öğeleri olarak, Yaş, Alan, Ağaç Serveti, Artım, Çap, Gövde Sayısı gibi, çok çeşitli faktörler kullanılmış, bunlara dayanan Amenajman Metotları da çeşitlenmiş ve fazlalaşmıştır.
Amenajman Metotları nın Kullanılacağı Orman Formuna Göre Sınıflandırılması 1. Baltalık Ormanlarında Kullanılan Amenajman Metotları 1.1- Tıraşlama Baltalıklarında 1.11- Gerçek Yıllık Alan Metodu 1.12- Eşit Hasılatlı Yıllık Alan Metodu 1.2- Seçme Baltalıklarında Dönüş Parselleri Metodu 1.3- Tetar İşletmesinde Yıllık Alan Metodu 2. Korulu Baltalık Ormanlarında Kullanılan Amenajman Metotları Baltalık Kısmında: Yıllık Alan Metodu Koru Kısmında:Hufnagl ın Çap Sınıfları Metodu, Çap Sınıflarının Artımına Dayanan Yöntem 3. Aynı yaşlı ve Maktalı Koru Ormanlarında Kullanılan Amenajman Metotları 3.1. Hızlı Büyüyen ve Tıraşlama Kesimi ile İşletilen Maktalı ve Aynı Yaşlı Koru Ormanlarında 3.11- Gerçek Yıllık Alan Metodu 3.12- Eşit Hasılatlı Yıllık Alan Metodu 3.2. Doğal Gençleştirme Metotları ile İşletilen Maktalı ve Aynıyaşlı Koru Ormanlarında 3.21- Gerçek Alana Dayanan Yaş Sınıfları Metodu 3.22- Redüksiyon Alanına Dayanan Yaş Sınıfları Metodu 4. Değişik yaşlı Seçme Ormanlarında Kullanılan Amenajman Metotları 4.1. 1883 Fransız Hacim Metodu 4.2. Çap Sınıfı Metotları 4.21. Hufnagl ın Çap Sınıfları Metodu 4.22. Çap Sınıflarının Artımına Dayanan Metot 4.3. İsviçre Kontrol Metodu 5. Aynı yaşlı ve Değişi kyaşlı Koru Ormanlarında Kullanılan Amenajman Metotları 5.1. Genel Eta Formülü 5.2. Hundeshagen in Faydalanma Yüzdesi Metodu 5.3. Masson ve Mantel Metodları 5.4. Fransız Gençleştirme Metodu 6. Bütün Orman Formlarında Kullanılan ve Silvikültürel Esaslara Dayanan Amenajman Metotları 8. ÜRETİM VE FAYDALANMA PLANLARININ EKONOMİK FİZİBİLİTESİNİN İNCELENEREK İŞLETME PLANININ YAPILMASI Bu bölümde, üretim ve faydalanmaya ilişkin çok çeşitli planların ekonomik fizibilitesinin başka deyimle ekonomik yönden gerçekleştirilebilirliğinin (olabilirliğinin) incelenmesi ve bütün planların uyumlu ve birbirlerini destekleyecek biçimde birleştirilerek, İşletme Planı niteliğinde bir Amenajman Planı'nın hazırlanması, yazılması ve onaylanması gereklidir. 8.1 DOĞAL DONELERE VE ESASLARA DAYANAN PLANLARIN EKONOMİK FİZİBİLİTESİNİN İNCELENMESİ 8.2 BÜTÜN PLANLAMA ÇALIŞMALARI BİRLEŞTİRİLEREK ORMAN AMENAJMANI PLANININ YAPILMASI YARARLANILABİLCEK KAYNAKLAR 1- Orman İşletmesinin Planlanması ve Denetimi, Ünal ELER ve İsmail ERASLAN, SDÜ Yayın NO:35. 2- Orman Amenajmanı, İsmail ERASLAN ve H. Cahit ŞAD, İÜ Yayın NO:3742.