SÜT İNEKLERİNDE KETOZİS Sürü Bazında Ketozis Acetonemia, ketonemia Ketozis Süt sığırlarının bilinen en önemli metabolik hastalıklarından biridir. 1990 yıllarına kadar, ketozis herhangi bir süt ineğinin bilinen bir hastalığı olarak tanımlanırken, bu yıllardan sonra süt sığır işletmelerinin en önemli metabolik hastalıklarından biri olarak öne çıkmaya başladı. Süt hayvancılığının gelişip çiftlik hayvancılığına dönüşmesinden sonra, sürü bazında ketozis önem kazanmaya başladı. Koruyucu hekimlik ve tedavi ferdi olmaktan çıkartılarak sürü ketozisinin önlenmesi ve sağıtımı konseptine geçildi. Ketozis, çoğunlukla, süt sığırlarının erken laktasyon dönemlerinde ortaya çıkmaktadır. Nadiren de prepartum dönemlerde gözükebilir. İleri gebelik dönemlerinde şekillenen ketozis tıpkı koyunların gebelik toksemisi ne benzer bulgular gösterir. Sürü / hayvanda dikkati çeken ilk bulgu yem tüketiminin azalması, kısmi iştahsızlıktan ibarettir. İştahsızlık belirtisine ilaveten, ilerleyen sürede pika belirtileri, anormal yalama- kemirme, inkordinasyon, anormal dışkılama, agresif davranışlar gibi sinirsel bozukluklara rastlanabilir. Hastalığa Dünyanın hemen hemen her ülkesinde, az ya da çok rastlanabilir. Ancak hastalık çoğunlukla erken laktasyon döneminde ve süt verimi yüksek ineklerde ortaya çıkar. Laktasyonun erken devrelerinde şekillenen 1
ketozis ve ilgili sorunlar, süt ineklerinde son yıllarda sıkça karşılaşılan Abomasal Displacement insidansını da arttırmaktadır. Etiyoloji ve Patogenezis Süt hayvanları ketozisinin patogenezisi tümüyle aydınlanabilmiş değildir. Ancak adipoz dokulardan yağ mobilizasyonunun artması ve glikoz ihtiyacının yükselmesi net olarak bilinen etyopatogenetik faktörlerdir. Fizyolojik sınırlarda seyretmek koşulu ile laktasyonun erken evrelerinde, adipoz doku mobilizasyonu ve glikoza olan ihtiyacın artması bilinen yaşamsal döngüdür. Erken laktasyon döneminde açığa çıkan Negatif Enerji dengesi, adipoz doku mobilizasyonu ile giderilmeye çalışılır. Meme dokusu ve yüksek süt salınımı sonucu glikoza olan ihtiyaç da artmaktadır. Adipoz doku mobilizasyonuna, esterleşmemiş yağ asitleri (NEFAs) konsantrasyonunun kan seviyesindeki artışı eşlik etmektedir. Glikoneogenezisin arttığı erken laktasyon dönemindeki sürülerde artan NEFA nın büyük bir kısmı karaciğerde keton cisimciklerine dönüşmektedir. Bunun sonucu olarak kan glikoz düzeyi düşerken, kan NEFA ve keton cisimcikleri seviyesi artmaya başlar. Serum keton cisimcikleri; aseton, asetoasetat ve beta hidroksi bütürattır (BHB). Bu keton cisimcikleri diğer hayvan türlerinde asidemiye neden olurken, süt sığırlarında ciddi bir asidemiye neden olmazlar. İki Form Ketozis: tip 1 ve tip 2 Ketozis Ketozisin doğumu müteakip günlerde, doğumdan sonraki en erken evrede, ortaya çıkan formu ile laktasyonun pik yaptığı dönemde görülen şekli arasında farklılıkların olabileceği, tedaviye verilen yanıtın da faklı olabileceği hususunda birçok spekülasyon yapılmaya devam etmektedir. Post partum 2
erken evrede görülen bu ketozise tip II ketozis, laktasyonun ilerleyen döneminde, süt veriminin pik yaptığı zamanda görülene ise Tip I ketozis denilmektedir. Tip ll ketozis genellikle karaciğer yağlanması ile beraber seyreder. Bu tip ketoziste karaciğer % 40-50 lere kadar yağlanabilir. Tedaviye verdiği yanıt da tip l e göre daha zor ve uzundur. Hem karaciğer yağlanması hem de Ketozis adipoz dokulardan yoğun miktarda yağların mobilizasyonu sonucu şekillenir. Süt veriminin pik yaptığı dönemlerde rastlanılan Tip l ketozis ki genellikle doğum sonrası 4-6 haftalarda şekillenir, genellikle yeterince/ dengeli beslenmeyen ve glikoneogenik kapasitelerinin azaldığı ineklerde şekillenen aşırı yağ mobilizasyonu ortaya çıkar. Bu ineklerde/sürüde karaciğer yağlanması düşük düzeydedir. Tip l ketozisin tedaviye tepkisi daha kısa sürede, daha olumludur. Klinik yansının patogenezisi tümüyle izah etmek zordur. Bunları basitçe kan keton cisimcikleri seviyesinin artması ve serum glikoz düzeyinin düşmesi şeklinde izah mümkün ancak kolay değildir. Klinik Bulgular Sürü ya da grupta yem tüketiminin azalması dikkate değer ilk bulgudur. Önce bu yem tüketimi azalan grubu takibe almalıyız. Şüpheli hayvan(lar) önce konsantre yemi az yemeye başlar. Giderek kaba yeme ağırlık verir. Daha sonraları yavaş yavaş kaba yemi de seçmeye başlar. Bunu müteakip grup süt verimi ortalaması düşmeye başlar. Genel bir uyuşukluk-laterji izlenebilir. Dışardan rumen boş gibi durur, bunlar sürü erken uyarı belirtileridir. Bire bir fiziksel muayene yapıldığında; Normal beden ısısı Hafif dehidrasyon 3
Düzensiz rumen hareketleri (kimi olgularda hipoaktivite kimilerinde hiper aktivite) Çok sınırlı hastada sinirsel bulgular; Anormal gevişme Böğürme Maksatsız yalama ve kemirme Anormal dışkılama İnkordinasyon Solunum havasının aseton kokması Tanı Sürü Ketozisinin tanısında altın anahtar BHB testidir. BHB kanda aseton ve asetata göre daha stabildir. Bunun ölçümü ile sürü ketozisi önlenebilir ve sağaltılabilir. Kan BHB ın ketozis için kritik eşiği: > 14.4 mg/dl, ( >1400 mmol/l)dir. Sürü ortalaması 1200 mmol/l yi bulduğunda tehlike kapıyı çalmış demektir. Bu değerlerin üzerindeki seviyeler klinik ketozis ve abomasaumun yer değiştirmesi riskini arttırır. Rakamlar yukarı çıktıkça ( 19.4 mg/dl- 2000 mmol/l) süt verimi dramatik bir şekilde düşer. Kimi araştırmacılar, ketozis işin kırmızı çizginin 11.7 mg/dl- 1200 mmol/l olduğuna dikkat çekmektedirler. Sürü ortalamasının 1000 mmol/l nin altında seyretmesi kuvvetle tavsiye edilmektedir. Klinik ketozis olgularında kan BHB asit seviyesi 3000 mmol/l ye kadar çıkabilir. Klinik tanıda risk faktörlerinin payı önemlidir. Keza idrar ve sütte keton cisimciklerini tespiti büyük öneme sahiptir. Tanı konulsa bile tam bir fiziksel muayene şarttır. Zira ketozis birçok hastalıkla beraber seyredebilir. Bilhassa abomasum deplasmanları, metritis ve retensiyo sekundunarum yönünden 4
mutlaka muayene genişletilmelidir. Nörolojik bulgu gösteren inekler, kuduz ve diğer CNS hastalıkları yönünden mutlaka inspekte edilmelidir. Tanıda birçok test-kitler kullanılmaktadır. En güvenli ve spesifik olanı BHB asit ölçen, pratik, manüel test stripleridir. Bunlar Cow-Side Test olarak adlandırılırlar. Keza aseton ve aseoasetat ölçen test striplerinden de yararlanılabilinir ancak BHB testi kadar güvenli ve spesifik değildirler. Sürü bazında subklinik ketozis taramasında minimum 12 hayvan kullanılmalı ve bu hayvanlar laktasyonun 5-50. Günlerinde olmalıdırlar. Pazardaki testlerin büyük ekseriyatı, süt-idrarda aseton-asetoasetat tespiti esasına bağlı olarak çalıştığını bu yüzden BHBA ölçebilen testlerin tercihinde yarar görülmektedir. Süt- idrar esaslı strip testler renk değişimi ile keton cisimciklerini değerlendirme temeline dayanmaktadır. Süt-idrarla temastan belli bir süre sonra rengin değişip değişmediği izlenerek değerlendirilirler. İnsan hekimliğinde diyabet hastaları için geliştirilen ve glikoz- BHB asit ölçen manüel aparatlar veteriner hekimlik kullanımı için de modifiye edilmiş ve dünya pazarlarına sunulmuştur. Bu testler hem erken tanı ve önlem hem de klinik olgularda, destekleyici amaçla kullanılabilirler. İdrar keton seviyesi her zaman süt keton seviyesinden daha yüksektir. Renk esasına dayanan testler daha sık, bu nedenle idrar keton tayininde kullanım alanı bulmuştur. İdrarda saptanan pozitif sonuç her zaman klinik bulgulara yansımaz. Kısmi bir iştahsızlık ile birlikte saptanır ise subklinik ketozisi işaret edebilir. Süt testleri, idrar testlerine oranla daha güvenli ve daha spesifiktir. Pozitif süt test sonuçları klinik ketozisi işaret eder. Süt ya da kanda BHBA ölçümü diğer iki teste göre daha güvenli ve daha spesifik olması bakımından birçok gelişmiş ülkede yaygın kullanım alanı bulmuştur. 5
Tedavi Ketozisin tedavisi, normogliseminin yeniden sağlanması ve serum keton konsantrasyonunun normal sınırlara indirilmesi esasına dayanır. Bu amaçla; % 50 lik dextroz solüsyonundan 500 ml verilmesi tercih edilen en yaygın tedavilerden biridir. Bu solüsyon çok hiperozmotik özellikte olması nedeni ile damar yolu dışında kullanılmamalıdır. Aksi takdirde şişlik ve reaksiyonlara neden olabilir. Yoğun glikoz tedavisi genelde çabuk sonuç verir. Bilhassa Tip l ketoziste sonuca daha erken ulaşılabilir. Ancak nüks ihtimalini göz ardı etmemeliyiz. Bu tedavi ile birlikte uzun etkili glikokortikoid uygulanması- tercihen prednisolon ( Cortal)- tavsiye edilir. Glikoz+ prednisolon tedavisi tam iyileşme sağlanıncaya kadar ( 2-3 gün) beraber uygulanmalıdır. Daha sonra yem katkı amaçlı, Propilen glikol, (5 gün, 300-500 ml/g) yemlere takviye yapılmalıdır. Çok şiddetli olgularda 200 İÜ insülin serum ile birlikte verilebilir. Korunma ve Kontrol Ketozisten korunma ve kontrol başta nutrisyonel management ile mümkün olabileceğini vurgulamalıyım. Laktasyonun ilerleyen sürecinde vücut kondisyon skoru (VCS) mutlaka yakın takip edilmeli, aşırı kondisyonlu hayvanlar ile düşük kondisyonlular ayırt edilerek farklı yemleme rejimleri uygulanmalıdır. İleri laktasyon döneminde hayvanların yağlanmasına müsaade edilmemeli, sindirilebilir fiber oranı yüksek rasyonlara, enerji gücünü nişasta dışındaki kaynaklardan temini yönüne gidilmelidir. Nişasta kökenli enerji kaynakları azaltılmalı ve adipoz dokulardan yağ mobilizasyonu önlenmelidir. VCS nu kuru dönemde önleme çabası yerine laktasyonun son dönemlerinde önlemek daha avantajlıdır. Kuru dönemde VCS düşürme 6
çabası, yağ mobilizasyonuna davetiye çıkarır bu da Tip ll Ketozis ve karaciğer yağlanması için risk oluşturur. Ketozisin kontrol ve önlenmesinde kritik değer beslenme rejimidir. Doğuma 3 hafta kala inekler genellikle yem tüketimlerini azaltırlar. Yemleme programı- rasyon kompozisyonu- bu düşük tüketimi minimize etmeli ve doğabilecek eksiklikleri giderebilmelidir. Rasyon optimizasyonu hususunda da farklı yaklaşımlar mevcuttur. Rasyonun kaba yem/ konsantre yem oranı çiftlikten çiftliğe farklılık arz edebilir. Kuru dönemde rasyon optimizasyonu yapılmalı ancak yüksek enerji içeriğinden kaçınılmalıdır. Doğumdan sonra enerji içeriği yeniden ve yavaş yavaş arttırılmalıdır. Laktasyonun erken günlerinde kaba yem oranı azaltılmalı, enerji yönünden, süt verimine paralel arttırılmalıdır. Hiçbir zaman rumeni doldurmayacak kadar düşük kaba yem önerilmemelidir. Rumenin düzenli çalışması için kaba yeme ihtiyaç her zaman olacaktır. Ketozisin korunmasında, yemlere ayrıca; Niasin, kalsiyum propiyonat, sodyum propiyonat, propilen glikol ve rumenprotect colin katılmasında yarar vardır. Ayrıca monensin sodyum da subklinik ketosizin önlenmesinde yararlı ürünlerden biridir. Doğumdan 2-3 hafta önce yemlere takviye edildiğinde, optimize rasyon ile birlikte, ketozis ve komplikasyonları minimize edilebilir. 7