Selçuk Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi Sayı 27, Sayfa 31-50, 2009 SALİHLİ NİN (MANİSA) YERLEŞME ÖZELLİKLERİ Ayhan Akış 1, Hasan Ozan Başkan 2 1 S. Ü. Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Coğrafya Eğitimi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi, ay_body@yahoo.com 2 Nesrin ve Ayşegül Kardeşler İlköğretim Okulu Sosyal Bilgiler Öğretmeni, ozancografya@hotmail.com ÖZET Araştırma sahasını oluşturan Salihli, Manisa iline bağlı bir ilçe olup Ege Bölgesi nin Asıl Ege Bölümü nde yer alır. Sahayı Ahmetli ve Gölmarmara (Manisa) batıdan; Gördes, Köprübaşı ve Demirci (Manisa) kuzeyden; Kula ve Alaşehir (Manisa) doğudan ve Ödemiş ile Kiraz (İzmir) güneyden çevrelemektedir. Saha 28 o 10 ı ve 28 o 40 ı doğu boylamları ile 38 o 20 ı ve 38 o 45 ı kuzey enlemleri arasında konumlanmıştır. Bu çalışmanın amacı Salihli deki yerleşmelerin özelliklerini ve gelişme süreçlerini ortaya koymaktır. Bu çalışmada literatür çalışması yanında sahada savaştan ve göçten etkilenmiş olanlarla yüz yüze görüşmeler yapılmıştır. Sahanın yerleşmeyle alakalı haritalarını hazırlayabilmek için Harita Genel Komutanlığı nın 1/100.000 ölçekli İzmir K-19, K-20 ve İzmir N-19, N-20 paftalarından yararlanılmıştır. Ayrıca, Salihli deki kent ve kırsal yerleşmelerin gelişim özelliklerini gözlemlemek için sahada birkaç defa arazi çalışması yapılmıştır. Bölgesel olarak düşünüldüğünde Salihli kentinin yerleşme tarihi oldukça eskidir. Salihli kentinin asıl gelişimi İzmir i iç bölgelerle bağlayan 1875 tarihli Devlet Demir Yolu yla olmuştur. Ayrıca, Salihli deki Devlet Karayolu ilçenin gelişimine büyük katkı sağlamıştır. Dolayısıyla Salihli nin transit bir yol üzerinde bulunuşu sahadaki gelişmenin asıl nedenidir. Salihli ilçe merkezi gerek nüfus gerekse fonksiyonel açıdan sahadaki tek kent yerleşmesidir. Salihli ilçe genelinde nüfusun sektörlere dağılımında tarım ve hayvancılık daha dikkat çekici bir faaliyet kolu olmasına karşın, Salihli ilçe merkezinde hizmet ve sanayi sektörü, sırasıyla, en önemli faaliyet kollarıdır. Anahtar Kelimeler: Salihli, Yerleşme, Dam, Çiftlik, Gürlek.
Selçuk Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi Sayı 27, Sayfa 31-50, 2009 THE SETTLEMENT CHARACTERISTICS OF SALİHLİ (MANİSA) Ayhan Akış 1, Hasan Ozan Başkan 2 1 Selcuk University Faculty of Education, Department of Geography Education, ay_body@yahoo.com 2 Nesrin and Ayşegül Kardeşler Primary School, ozancografya@hotmail.com ABSTRACT Salihli, the field of research, is a district of Manisa and located in Actual Aegean Section of the Aegean Region. It is bordered by Ahmetli and Gölmarmara (Manisa) in the west, Gördes, Köprübaşı and Demirci (Manisa) in the north, Kula and Alaşehir (Manisa) in the east and Ödemiş and Kiraz (Izmir) in the south. The field is located between 28 10 ı and 28 40 ı Eastern longitudes and 38 20 ı and 38 45 ı Northern latitudes. The aim of this study is to introduce the characteristics and development processes of settlement in Salihli. First of all, the literature study was performed to display the study. In addition this, the people who were affected from the war and migration were interviewed. The maps of General Commandership of Cartography in the scale of 1/100.000 with the map sections of Izmir K-19, K- 20, and Izmir N-19, N-20 were used. Besides, a few field studies were performed to observe the development structures of urban and rural settlements in Salihli. The settlement in the town of Salihli is quite old when compared to the region. Salihli started to develop especially after the railway connecting Salihli to Izmir was built in 1875. Besides, the State Routes built all around Turkey and also in Salihli significantly helped to the development of the town. Therefore, Salihli s being on a transit road is the main reason for the development of the region. The centre of Salihli town is both functionally and in terms of population is the only city center in the region. Although agriculture and stockbreeding are more significant fields of activity in the sector distribution in general, service and industrial sectors are the most two important fields of activity, respectively. Keywords: Salihli, Settlement, Farmstead, Gürlek.
Salihli nin (Manisa) Yerleşme Özellikleri 33 GİRİŞ Manisa ili sınırları içinde yer alan Salihli ilçesi, Bozdağlar ın kuzey yamaçlarıyla Dibek Dağı nın güney yamaçları ve Gediz Ovası üzerinde kurulmuştur. İlçe merkezi ise Boz Dağların kuzey eteklerinde kurulmuştur. Salihli ilçe merkezi sahadaki tek kent yerleşmesini oluşturmaktadır. Sahada birçok sürekli kırsal yerleşmeye rastlamak mümkündür. Sahadaki en yaygın sürekli köy altı yerleşme Türkiye nin diğer bölgelerinde olduğu gibi sürekli yerleşme çekirdeklerini oluşturan mahallelerdir. Atalay a (1997, s. 312) göre; mahalle çoğu kez iskân çekirdeği ve küçük iskân gruplarının birleşmesinden meydana gelmiştir. Araştırma sahasında köy altı geçici kırsal yerleşmeler de görülmektedir. Sahada en yaygın köy altı yerleşmesi olarak dam evleri görülmektedir. Sahada köy altı geçici kırsal yerleşmeler dışında tarımsal üretimde kullanılan bağ evleri ve çiftlikler dikkat çekmektedir. Salihli ilçesinin nüfusu Cumhuriyet in ilanından sonraki yıllarda, hızlı bir artış göstermiştir. 1927 de 28.328 olan nüfus 1935 de 36.431 kişi, 1960 da 77.464 kişi, 1980 de 111.228 kişiyi bulmuş ve 2000 yılında ise 149.151 e yükselmiştir. Salihli ilçe genelinde nüfusun büyük bir bölümünün geçim kaynağı tarım ve hayvancılık olmakla birlikte ilçe merkezinde yaşayan nüfusun asıl geçim kaynağı hizmet sektörüdür. Salihli de 31 adet tuğla-kiremit fabrikasında yoğun bir üretim yapılırken günümüzde sadece 5 tuğla-kiremit fabrikası işletilmektedir. Salihli de en önemli yatırım alanı gıdaya dayalı sanayi sektörüdür. Sahada gıdaya dayalı sanayi sektörü geliştirilirse bununla Salihli den dışarıya yapılan göçün önüne geçilebilir. Salihli de ekonomik faaliyetin geliştirilebilmesine uygun olan bir başka sektör turizmdir. Sahada turizmi besleyecek yeterli turistik doğal ve tarihi eser yer almaktadır. Salihli de paranın tarihte ilk basıldığı yer olan Sart başlı başına bir çekim alanı olabilir. Sahada bunun dışında; Akropol, Artemis Tapınağı, Bintepeler, Kurşunlu kaplıcaları ve Çamur Hamamı kaplıcaları gibi turizm açısından büyük öneme sahip yerler bulunmaktadır. Sahada turizmin gelişmesini sağlayabilmek özellikle kaplıca turizmine önem vermekle mümkün olacaktır. Sağlık turizmi konusunda gerek yerel yönetimlerin gerekse Turizm Bakanlığı nın tesis kuracak yatırımcılara teşvik vermeleri ve önderlik etmeleri gerekmektedir. Salihli de sağlık turizminin gelişmesi için İzmir deki turizmcilerin tecrübelerinden yararlanılabilinir. Araştırma Sahasının Coğrafi Konumu ve Sınırları İnceleme sahasını oluşturan Salihli, Manisa iline bağlı bir ilçedir. Ege Bölgesi nin Asıl Ege Bölümü nde yer alan ilçeyi batıdan Ahmetli ve Gölmarmara; kuzeyden Gördes, Köprübaşı ve Demirci; doğudan Kula ve Alaşehir; güneyden İzmir iline bağlı Kiraz ve Ödemiş ilçeleri çevrelemektedir (Şekil 1). Ortalama yükseltisi 111 m ve yüzölçümü 1.302 km 2 olan saha 28 o 10 ı
34 A. Akış, H.O. Başkan ve 28 o 40 ı doğu boylamları ile 38 o 20 ı ve 38 o 45 ı kuzey enlemleri arasında konumlanmıştır. YÖNTEM Şekil 1. Salihli nin Lokasyon Haritası Bu çalışmanın amacı Salihli ilçesinde yer alan kırsal ve kentsel yerleşmelerin özelliklerini ortaya koymaktır. Sahadaki yerleşmelerin nüfus ve ekonomik özelliklerini tespit etmek araştırmanın diğer amaçlarıdır. Çalışma ortaya konulurken öncelikle saha ile alakalı önceki çalışmalar incelenmiş. Salihli nin tarihten bugüne göç alan bir saha olması dolayısıyla tarihi kayıtlarla alakalı çalışmalar ortaya koyan araştırmacıların çalışmalarına başvurularak yerleşmelerde yaşayanların bir kısmının geliş yerleri saptanmaya çalışılmıştır. Yerleşmeyle alakalı olarak sahada yaşayan canlı tanıklarla mülakatlar yapılmıştır. Salihli deki yerleşmelerin ve kırsal mesken tiplerinin özelliklerini ortaya koyabilmek için sahada birkaç kez arazi çalışması yapılmıştır. Bu çalışmada Harita Genel Komutanlığı nın 1/100.000 ölçekli Topografya Haritası ndan yararlanılarak Salihli ilçesinin yerleşme haritası ve nüfus
Salihli nin (Manisa) Yerleşme Özellikleri 35 yoğunluğu haritası oluşturulmuştur. Araştırmada ayrıca, Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün verileri, D.İ.E. yayınları, ilçedeki kamu kurum ve kuruluşları ile meslek odalarından alınan beşeri ve ekonomik özelliklerle ilgili veriler ve raporlardan yararlanılmıştır. BULGULAR VE YORUMLAR Araştırma sahasında yerleşmelerin tarihi M.Ö. 1750-1200 yıllarına kadar dayanmaktadır. Sahanın yerleşmesinin eski olmasının en önemli nedenleri; tarım potansiyelini oluşturan; verimli tarım arazilerinin, suyun ve ılıman iklimin burada bulunuşudur. Sahanın coğrafi konumu da yerleşme açısından önemli olmuştur. Saha Anadolu nun batısı ile doğusunu birbirine bağlayan özel bir konuma sahiptir. Salihli ilçe merkezinin gelişiminde Türkiye nin iç ve doğu kısımlarıyla batısını birbirine bağlayan Devlet Karayolu ve Devlet Demiryolu nun varlığı önemlidir. Saha bu yönüyle günümüzde de önem arz etmektedir. Salihli nin Tarihçesi Araştırma sahasının tarihi Otman a (1998, s. 8) göre şöyledir; Salihli nin tarihini anlatmaya antik Sardes kenti ile başlamak gerekmektedir. Sart/Sardes Gediz Havzası nda, Sart Çayı kıyısında ve Bozdağlar ın batısındaki tepelerin kuzey yamaçları üzerinde Meles adlı bir kral tarafından kurulmuştur. M.Ö. 1750-1200 yıllarında Hititler döneminde Sardes in içerisinde bulunduğu bölge Assuwa olarak anılmaktadır. Sardes in bu döneminde köy-kasaba mı? Ya da saraya bağlı bir şehir mi olduğu bilinmemektedir. M.Ö. 1200-1000 yılları arasında önemli bir yerleşim merkezi olmakla birlikte özellikle M.Ö. 7. ve 6. yüzyıllarda büyük gelişme göstermiş; Lidya devletinin başkenti olmuş ve büyük önem kazanmıştır. Salihli'nin tarihi gelişim süreci Ergül e (1992, s. 40-41) göre şu şekildedir; endüstriyel buluşlar, para, ülkeler arası ticaret, lirik şiir, müzik, astronomi, coğrafya ve felsefe alanlarındaki çalışmalar M.Ö. 7.-6. yüzyıllarda Sardes te yapılmaktadır. Sardes, Lidya Devleti Persler tarafından yıkıldıktan sonrada önemini korumuş, Persler döneminde satraplık merkezi, Romalılar devrinde eyalet merkezi olmuştur. Sardes, Bizans ın son dönemlerinde dünya ticaret yollarının değişmesi sonucunda önemini yitirmiştir. 1075 yılında Selçukluların Sardes i almasıyla bu yerleşim yeri Sart olarak anılmaya başlanmıştır. Sart 1098 yılında Haçlıların desteği ile tekrar Bizanslıların eline geçmiş, 1313 yılında Germiyanoğulları ndan Aydın Bey tarafından kesin olarak Türk egemenliği altına alınmıştır. Salihli nin yerleşmesi Otman a (1998, s. 12-13) göre, 16. yüzyıla ait Osmanlı Tımar defterlerinde adı geçen ve Aydın Sancağı Sart kazasına bağlı olan Veledi Salih/Salihoğlu Köyü büyük olasılıkla Salihli ilçesinin çekirdeğidir. Köyün kuruluşunu Salihlu (Salihler) adlı yörük topluluğunun gerçekleştirdiğinden kuşku duyulmaz. Bu isime Saruhan ve Aydın sancakları dışında daha birçok
36 A. Akış, H.O. Başkan sancak kazalarında rastlanması, büyük ve etkili bir topluluk olduğunu göstermektedir. Saruhan Sancağı 1923 yılında bağlı bulunduğu Aydın Vilayetinden ayrılır ve bağımsız bir vilayet olur. 1927 yılında da Saruhan Vilayeti nin adı değiştirilir ve bugünkü Manisa ili ortaya çıkar. Salihli Şehrinin ve Yakın Çevresinin Yerleşme Tarihi Oldukça eski bir tarihe sahip olan Salihli nin tarihçesi Otman a (1998, s. 8-10) göre; Antik Sardes kenti ile bağlantılıdır. Lidya Devleti nin başkenti olan Sardes Lidya Devleti yıkıldıktan sonrada önemini korumuş ve Perslere satraplık merkezi olarak hizmet vermiştir. Daha sonraları Romalılar ve Bizanslıların hâkimiyetine giren Sart 1075 yılında Selçuklu akınları sonucunda alınmış, Haçlı istilası ile el değiştirmişse de 1313 yılında Germiyanoğulları Beyliği nin komutanı Aydın Bey tarafından kesin olarak Türk hâkimiyeti altına alınmıştır. Bugünkü Salihli ilçesine ait ilk kayıt, 1515 yılına ait olan veled-i Salih/Salihoğlu köyü olarak anılmakta ve Sart kazasına bağlıdır. Günüzmüzdeki Salihli ilçesinin kökenini Salihoğlu köyü oluşturur. Salihoğlu köyü Salihler adlı yörük topluluğu tarafından kurulmuştur. Ergül de (1992, s. 42), Otman ın görüşünü destekleyerek; Salihler/Salihli/Salihlu adlı bir yörük topluluğunun varlığını göstermektedir. Bu yörük topluluğu, Saruhan ve Aydın sancakları ile Tarsus Sancağında Kusun Paşa Sancağı nda Edirne Kazası, Kütahya Sancağı nda Ezine Kazası, Niğbolu Sancağı nda Hezargrad Kazası, Çirmen Sancağı nda Uzuncaabad Kazası, Arapgir Sancağı nda Eğin Kazası, Niğde Sancağı nda Çamardı Kazası nda görüldüklerini belirtmiştir. Aksakal ve Otman a (2004, s. 20) göre; Tanzimat Fermanı nın ilanından sonra 1840-1852 yılları arasında yönetimde öncekilere kıyasla çok önemli değişiklikler yapılmıştır. 1842 yılında yapılan değişikliklerle kaza, ilk kez yönetim birimleri arasına girmiştir. O tarihe kadar kaza, sadece mahkemenin bulunduğu yer anlamındadır. 1840 yılında yapılan değişikliklerle eyaletler varlıklarını korumuşlardır. Bu dönemde Sart ve Salihli, Aydın Eyaleti ne bağlıdır. 1864 yılında yapılan bir değişiklikleyse Osmanlı Devleti vilayet sistemine geçmiş, 1867 yılında Alaşehir, Salihli ve Sart Aydın Sancağı ndan ayrılmış ve Saruhan Sancağı na bağlanmıştır. Osmanlı Devleti nde belediye örgütleri Tanzimat tan sonra oluşturulmuştur. 19. yüzyılda Salihli nin gelişimi artmaya devam etmiştir. Bunda 1875 yılında açılan demiryolunun büyük önemi vardır. Salihli 1831 yılındaki nüfus sayımında Aydın Sancağı na bağlı, Sart ile birlikte bir kaza kimliğinde bulunuyordu. Sart ın o tarihe kadar Aydın Sancağı nın bir kazası olduğu tımar defterlerinden anlaşılmaktadır. Bu sayımda Salihli ile birlikte anılması, Sart ın yönetim işlevinin zayıfladığını göstermektedir. Salihli nin büyüdüğü ve kaza merkezliğini devralmaya hazır olduğunu ortaya koyması, kentin 19. yüzyılın ilk yarısında büyümesinin ve tanınmasının sonucudur. İlçenin büyümesi ve tanınmasında çarşamba günleri kurulan pazarın etkisi olmuştur. Salihli nin 19. yüzyıldaki yaşamında yönetsel merkezlik dışında meydana gelen diğer olgu da, kasabadan demiryolu hatlarından biri olan İzmir-Kasaba (Turgutlu) demiryolu, 1866 yılında tamamlandıktan sonra, bu hattın Alaşehir e
Salihli nin (Manisa) Yerleşme Özellikleri 37 kadar uzatılmasına karar verilmiş 1875 yılında Salihli den demiryolu geçirilerek hizmete açılmıştır. İşte Salihli 19. yüzyılın sonlarında, bu olayın etkisiyle gelişen bir kasaba halini almıştır. Salihli de belediye örgütünün 1877 yılında kurulması Salihli nin yerleşme merkezi olarak gelişmesine etki eden önemli bir faktördür. Çünkü ilçe merkezinde birçok resmi kurumda çok sayıda kişi görev yapar. Bu nüfusun ihtiyacının karşılanması da ticareti artıran bir faktör olmuştur. Belediye faaliyetlerinin olması ilçe merkezini cazibe yeri haline getirmiş ve dışardan göç almıştır. Otman a (1998, s. 10) göre; 19. yüzyılda 1908 Aydın Vilayeti salnamesine göre, Salihli Kazası nın nüfusu 4.441 kişidir. 911 ev, 315 dükkan, 1 otel, 19 han, 1 hamam, 9 un değirmeni, 4 pamuk çırçır fabrikası, 3 yağhane, 14 fırın ve 33 kahvehane vardır. İşyeri ve konaklama tesislerinin fazlalığı o dönemde de Salihli de ticaretin canlılığının kanıtıdır. Yine Otman a (1998:12-13) göre; Saruhan Sancağı 1923 yılında bağlı bulunduğu Aydın Vilayeti nden ayrılır ve bağımsız bir vilayet olur. 1927 yılında da Saruhan Vilayeti nin adı değiştirilir ve bugünkü Manisa ili ortaya çıkar. Bu tarihten sonra Salihli Manisa ya bağlı bir ilçe olmuştur. Salihli Yerleşmesi ve İlçedeki Yerleşmelerin Gelişimine Etki Eden Faktörler Gediz Ovası ve Gediz Nehri nin bulunmasına bağlı olarak saha oldukça verimli geniş topraklara ve su kaynaklarına sahiptir. Bu özellikler sahada tarımsal zenginliği ortaya çıkarmıştır. İnsanlar geçimlerini kolayca sürdürebilecekleri içinde bu sahaları yerleşme yeri olarak seçmişlerdir. Salihli yerleşmesinin ve ilçede yer alan yerleşmelerin gelişimine etki eden birçok faktör vardır. Bu faktörlerden en önemlileri doğal nüfus artışı, göçler ve savaşlardır. Baykal (1998, s. 43); Yunanlıların işgal dönemine kadar Salihli nin nüfusunun 15.000 dolayında olduğunu savaş döneminden sonra ise nüfusun 8.000 e düştüğünü belirtmiştir. Araştırma sahası özellikle 1950 li yıllardan sonra Türkiye de tarımda makineleşmeyle beraber fazlaca göç almıştır. Sahanın Batı Anadolu ile İç Anadolu yu birbirine bağlayan hat üzerinde olması buna bağlı olarak Devlet Karayolu ve Devlet Demir Yolu üzerinde olması özellikle Salihli ilçe merkezinin gelişmesine etki eden en önemli faktördür. Salihli nin eski bir yerleşme ve ticaret merkezi olması da gelişmeyi etkileyen bir başka faktördür. Salihli şehri bir köy yerleşmesi olarak kurulduğundan beri sürekli göç almıştır. Salihli nin bulunduğu Gediz Havzası, Osmanlı Devleti döneminde aşiretlerin konakladıkları ve sonradan yerleştikleri bir yerdir. Sahadaki bazı yerleşmelerin aşiret yerleşmesi olduğunu burada yer alan; Karayahşi, Dombaylı, Burhan,
38 A. Akış, H.O. Başkan Araplı ve Bayındırlı gibi bazı köy yerleşmelerinin isimlerinden anlamak mümkündür. Çünkü bu köy isimleri sahadaki yörük aşiretlerinin isimleridir. Baykal a (1998, s. 74) göre, aşiretlerin son iskânında 19. yüzyılda Salihli ye Karatekeli ve Karasığıralıcısı aşiretleri yerleştirilmiştir. 1890 da Bulgaristan dan göç eden Türk nüfus Yılmaz Köyü nü kurmuştur. II. Abdülhamit döneminde Kırım dan sahaya gelen Çerkezlerin bir bölümü Kırveli Mahallesi ve Süleymaniye Köyü ne yerleştirilmişlerdir. Salihli nin 19. yüzyıldaki nüfusunda önemli bir etnik grupta Rumlardır. İlçe merkezinde 1922 yılına kadar sürekli artan Rum nüfusun yanında, az sayıda Ermeni ve Yahudi nin de varlığı bilinmektedir (Tablo 1). Tablo 1. (Hicri 1307-1326) Aydın Vilayet Salnamelerinde Salihli Kaza Merkezi Nüfusu Hicri Takvim 1307 1311 1312 1313 1314 1317 1318 1320 1326 Miladi Takvim 1891 1893 1894 1895 1896 1899 1900 1902 1908 Müslüman Nüfus --- --- --- --- 1 343 1 372 1 372 1 160 3 002 Rum Nüfus --- --- --- --- 469 370 370 468 1 139 Ermeni Nüfus --- --- --- --- 43 43 43 45 85 Yahudi Nüfus --- --- --- --- 39 41 41 41 215 Toplam Nüfus 3 091 3 091 1 329 1 329 1 874 1 826 1 826 1 314 4 441 Kaynak: Baykal; 1998, s. 69. Sahanın tarihi incelendiğinde, büyük nüfus kayıplarına veya kazanımlarına neden olabilecek savaş ve işgallerin olduğu görülür. Salihli I. Dünya Savaşı sonrasında Yunanlılarca işgale uğramış, bu işgal süresince yerli Türk nüfus ilçeyi terk etmemekle birlikte kırsal kesime gitmiştir. Ova köylerindeki halk Dibek Dağı ve Bozdağlar a doğru yerleşmişlerdir. 1 Salihli de Nüfusun Dağılışı ve Yoğunluğu Tümertekin e (1994, s. 69) göre; iklim, bitki örtüsü, yer şekilleri, toprak ve madenler gibi doğal faktörlerin, nüfusun dağılış ve büyüklüğünün şekillenmesinde önemli yerleri vardır. Salihli de nüfusun dağılışını etkileyen en önemli faktörler; yüzey şekilleri, tarım arazilerinin dağılışı, su kaynakları, ulaşım ve ticarettir. Araştırma sahasında verimli bir alüvyal ovanın bulunması yerleşmelerin alçak kesimlerde ovalık sahalarda toplanmasına neden olmuştur. Sahada yüksek kesimlerdeki bazı yerleşmeler ise vadi boylarında sıralanmıştır. Nüfusun özellikle Gediz Ovası nda toplanmasının nedeni; yükseltinin ve eğimin az olması, tarım yapılabilecek alanların fazlalığı ve yıllık sıcaklık ortalamalarının Boz Dağlara ve Dibek Dağı na oranla daha düşük olmasıdır (Şekil 2). Sahanın tarih boyunca ticaret merkezi olması ve Anadolu nun iç kısımlarıyla kıyı kesimlerini birbirine bağlayan karayolu üzerinde yer alması sahada yerleşmeyi sağlayan diğer önemli etkenlerdir. 1 Yunan işgaliyle ilgili bazı bilgiler, Dombaylı Köyü sakinlerinden Mehmet ÇEKİÇ ten alınmıştır.
Salihli nin (Manisa) Yerleşme Özellikleri 39 Salihli de aritmetik nüfus yoğunluğu; 1980 de 85,5 iken, 1985 te 96,7 ye, 1990 da 101,9 a ve 2000 de ise 114,6 ya yükselmiştir. Araştırma sahasının aritmetik nüfus yoğunluğunun sayım yıllarına göre hızla arttığı görülür. Bunda ana neden Salihli nin yakın çevredeki daha az gelişmiş yerleşmelerden ve son yıllarda doğu ve güneydoğu bölgelerinden aldığı göçlerdir. Şekil 2. Salihli nin Nüfus Yoğunluğuna Göre Yerleşme Haritası Salihli nin nüfus dağılışı incelendiğinde ise kır yerleşmelerinin bazılarında büyük bir düzensizlik görülmektedir. Yerleşmelerin bir kısmında nüfus 500 ü geçmezken, bir kısmında 1000 den fazladır (Şekil 2). Bazı köylerde nüfusun 500 den az olmasının nedeni bu köylerin arazilerinin verimsiz ve yetersiz olmasıdır. Salihli İlçesinde Yerleşmeler ve Başlıca Özellikleri Araştırma sahası M.Ö. 1750 yılından bu yana yerleşmeye konu olmuştur. Özellikle tarımsal zenginlik ve özel konum sahanın yerleşme konusunda günümüzde de canlılığını sürdürmesinde önemli bir etkendir.
40 A. Akış, H.O. Başkan Yerleşme Şekilleri Araştırma sahasındaki yerleşme şekilleri kentsel ve kırsal olarak iki şekilde değerlendirilebilir. Sahada kent olarak Salihli ilçe merkezi yer almaktadır. Sahadaki kırsal yerleşmeleri sürekli ve geçici yerleşmeler olarak gruplandırmak mümkündür. Belde ve köy yerleşmeleri sahadaki sürekli kırsal yerleşmeleri temsil etmektedirler. Sahada 8 belde 72 tane köy bulunmaktadır. Araştırma sahasında geçici kırsal yerleşmeleri ve tarımsal ekonomik faaliyetleri temsil eden bağ, çiftlik, dam ve yaylalar yer almaktadır. Bunlardan çiftlik ve dam yerleşmeleri Salihli de yaygınlık gösterir. Kent Yerleşmesi Salihli ilçe genelinde nüfusun sektörlere dağılımında tarım ve hayvancılık daha dikkat çekici bir faaliyet kolu olmasına karşın, Salihli ilçe merkezinde kent özelliğinin bir sonucu olarak hizmet ve sanayi sektörü, sırasıyla, en önemli faaliyet kollarıdır. Salihli ilçe merkezinde çalışanların sektörlere göre dağılımı incelendiğinde; 9.882 kişiyle (% 55,2) hizmet sektörü birinci sırada yer almaktadır. İlçe merkezinde sanayi sektöründe çalışanlar 6.060 kişiyle (% 33,9) ikinci sırada, tarım sektöründe çalışanlar ise 1.952 kişiyle (% 10,9) üçüncü sırada yer alırlar (Tablo 2). Tablo 2. Salihli İlçe Merkezinde Çalışanların Sektörlere Dağılımı (2005) Ekonomik Faaliyetler Erkek Kadın Toplam Yüzde (%) Tarım 1.486 466 1.952 10,9 Sanayi 5.446 614 6.060 33,9 Hizmet 5.026 1.856 9.882 55,2 Toplam 11. 958 2. 936 17. 894 100 Kaynak: D.İ.E., 2005. Salihli ilçe merkezinde tarım dışı faaliyetlerde çalışanların oranı % 89,1 dir. Dolayısıyla bu oran Doğanay ın (1997, s. 23), bir yerin şehir sayılabilmesi için orada çalışan nüfusun % 50 den fazlasının tarım dışı faaliyetlerde çalışıyor olması gerekir diye belirtmiş olduğu sınıflandırmaya uymaktadır. Boratav (2004, s. 89), köylüyü tanımlarken eli toprağa değen köylüdür demiştir. Yani Boratav, kentli olmanın kuralını; tarım dışı faaliyetler olarak ortaya koymuştur. Doğanay da (1997, s. 424) Boratav ı destekleyerek; kent yerleşmesinin nüfusunun geniş ölçüde topraktan kopmuş olması gerektiğini belirtmiştir. Doğanay (1997, s. 418) ayrıca; kentin önemli idari niteliklerinden birisinin orada belediye hizmetlerinin verilmesi olarak belirterek ve belediye teşkilatı olmayan ve nüfusuna bu hizmetlerin verilmediği bir yerleşmenin kent sayılmaması gerektiğini belirtmiştir. Bu tanımlamalara göre de Salihli ilçe merkezi şehir sınıfına girmektedir. Salihli ilçe merkezinin nüfusunun 83.137 olduğu düşünülürse bu Darkot un (1972, s. 60) bir yerin şehir sayılabilmesi için kabul ettiği 10.000 nüfus ve üzeri sınıflandırmasına uymaktadır. Kısaca yukarıdaki tasniflere göre; araştırma sahasında şehir özelliği gösteren tek yerleşme Salihli ilçe merkezidir.
Salihli nin (Manisa) Yerleşme Özellikleri 41 Kırsal Yerleşmeler Sahadaki kırsal yerleşmeler genel olarak Gediz Ovası üzerinde kurulmuşlardır. Gediz Nehri ve verimli tarım arazilerinin varlığına bağlı olarak kırsal yerleşmeler ovalık sahada fazlaca yer almaktadır. Sahadaki engebeli arazileri oluşturan Bozdağlar ın kuzey etekleri ve Dibek Dağı nın güney eteklerinde kurulan yerleşmeler ovalık alanda kurulan yerleşmelere oranla daha az ve daha seyrek nüfusludurlar. Araştırma sahasındaki kırsal yerleşmeler gevşek doku özellikleri gösterirler. Araştırma sahasındaki kırsal yerleşmeleri belde ve köy yerleşmeleri oluşturmaktadır. Sahada tarımsal hayatın en önemli göstergelerinden olan dam yerleşmeleri ve çiftlikler ayrıca incelenmiştir. Belde Yerleşmeleri: Salihli ilçesinde 8 tane belde bulunmaktadır. Sahadaki beldeler belediye teşkilatı kurulmuş olmasına karşın nüfus ve fonksiyonel açıdan şehir yerleşmesi özelliği göstermezler aksine kırsal yerleşmedirler. Köy yerleşmelerine kıyasla daha fazla nüfus barındırmaları ve merkezi özellik göstermeleri bakımından beldelerin genel özelliklerine aşağıda kısaca değinilmiştir. Adala Beldesi; Adala, Salihli nin 18 km kuzeyinde, Salihli ilçesine bağlı bir beldedir. Gediz Havzası nın orta kesiminde yer almaktadır. Demirci-Gördes Devlet Karayolu na, Dombaylı köyünden ayrılan 1 km lik asfalt yolla bağlıdır. Demirköprü Barajı Belde nin sınırları içerisinde yer almaktadır. Gediz Nehri de beldenin içinden geçmektedir. Durasıllı Beldesi; Salihli İlçe merkezine 10 km uzaklıkta bulunan Durasıllı 40.000 hektarlık yüz ölçüme sahiptir. Durasıllı 1981 yılında belde statüsüne kavuşmuştur. Durasıllı, İzmir-Ankara Karayolu (E-96) etrafında kurulmuştur. Ulaşım sorunu olmayan Belde, verimli arazi üzerinde kurulmuş olup, Belde nin sınırları içerisinde 10 kiremit fabrikası, 1 palamut fabrikası, 1 yem fabrikası ve 1 mermer fabrikası bulunmaktadır. Poyrazdamları Beldesi; Poyrazdamları, adını buraya yapılan bağ damlarından almaktadır. Salihli ilçe merkezine 17 km uzaklıkta bulunan Poyraz Beldesi günümüzden yaklaşık 80-100 yıl kadar önce Poyraz Köyü nde yaşayan ailelerin bağlarına ve tarlalarına zirai faaliyetlerde bulunmak amacıyla gidiş gelişlerde mevsimlik olarak konaklamak için yapılan bağ damlarının çoğalması sonucunda daimi bir yerleşme halini almıştır. Beldedeki en önemli ekonomik etkinlik tarımdır. 1990 lı yılların sonuna kadar üzüm, tütün ve pamuk tarımının yoğun olarak yapıldığı bir yer iken, günümüzde tütün ekimi Pazar koşulları nedeniyle tamamen ortadan kalkmış, fiyatların düşüklüğü nedeniylede pamuk ekim alanı daralmıştır. Günümüzde çekirdeksiz kurutmalık üzüm ve bağ fidancılığı Durasıllı nın önemli tarımsal faaliyetlerindendir.
42 A. Akış, H.O. Başkan Gökeyüp Beldesi; Salihli İlçe merkezine 50 km kadar uzaklıkta bulunan Belde, Dibek Dağı nın doğuya bakan yamaçları üzerinde kurulmuştur. 1992 yılında belde statüsüne kavuşan Gökeyüp te başlıca ekonomik etkinlik; mercimek, buğday, arpa ve tütün tarımıdır. Ayrıca çömlek imalatı araştırma sahasında sadece Gökeyüp Beldesi nde bulunmaktadır. Mersinli Beldesi; Mersinli beldesi Salihli ilçe merkezinin 22 km doğusunda İzmir-Ankara Karayolu üzerinde bulunur. Belde sakinlerinden alınan bilgilere göre; Harmandalı Aşireti nden Emirler, Kocaaliler ve Lökçülere ait 9 çadır buraya ilk yerleşen topluluklardır. Belde de yetiştirilen en önemli tarım ürünleri baklagiller ve buğdaydır. İlçe Tarım Müdürlüğü nün öncülüğüyle Belde de 2002 yılında 2000 adet incir fidanı dikilerek, meyve yetiştiriciliğini özendirici çalışmalar başlatılmıştır. Ayrıca Belde de geçmişte önemli bir meslek olan deve kervancılığı bugün yerini kamyon nakliyatçılığına bırakmıştır. Sart Beldesi; Sart Beldesi Salihli ilçe merkezinin 9 km batısında bulunur. 1972 yılında Sart Mahmut ve Sart Mustafa köylerinin birleştirilmesiyle belde statüsüne kavuşmuştur. Günümüzde bu köyler beldenin aynı isimli mahalleleridir. Aksakal ve Otman a (2004, s. 90-91) göre; Sart tarih olarak Salihli ilçe merkezinden de eski bir yerleşmedir. Sart ın tarihi, M.Ö. 1579 tarihinde Lidya Devleti ne başkentlik yapmasına kadar uzanır. Belde M.Ö. 574 yılında Pers istilasına uğramış M.Ö. 213 de Roma egemenliğine girmiştir. Sart a ilk Türk akınları 11. yüzyılda Selçuklular tarafından yapılmıştır. 1313 yılında Germiyanoğulları ndan Aydın Bey Sart ı Bizanslılardan almış. Osmanlı egemenliğine girmesi ise 1391 yılında olmuştur. Yerleşmedeki başlıca ekonomik etkinlikler üzüm, incir, sebze, tahıl ve zeytin tarımıdır. Ayrıca yerleşmenin sınırları içerisinde işletilmekte olan birde altın madeni bulunur. Sart, fazlaca tarihi esere sahip olduğu için turizm potansiyeli açısından önem arz etmektedir. Buradaki en önemli tarihi eserler; Artemis Tapınağı, Gymnasium ve Sinagog tur. Taytan Beldesi; Taytan Beldesi Salihli ilçe merkezinin 8 km kadar kuzeydoğusunda Gediz Nehri ile Alaşehir Çayı nın ara kesiminde kurulmuş bir yerleşmedir. Beldenin bulunduğu yer 1960 yılına kadar bataklık, sazlık tarıma elverişli olmayan sürekli taşkınların görüldüğü bir saha iken, D.S.İ. nin yaptığı ıslah çalışmaları sayesinde taşkın tehlikesinden kurtulmuş ve tarıma kazandırılmıştır. Yerleşme 1992 yılında belde statüsüne kavuşmuştur. Beldedeki başlıca ekonomik etkinlikler tarım ve hayvancılıktır. Tarım ürünü olarak en fazla; üzüm, pamuk, mısır ve buğday yetiştirilir. Ayrıca, belde sınırları içersinde 1 konserve fabrikası ve 1 tane de bağ fidanı yetiştiren işletme vardır. Yılmaz Beldesi; Yılmaz yerleşmesinin eski adı Tatar Hristiyan dır. 1891 yılında Balkanlardan göçen 200-250 kişilik bir ailenin bu çiftliği satın almasından sonra
Salihli nin (Manisa) Yerleşme Özellikleri 43 yerleşmenin adı Tatar İslam olarak anılmaya başlanmıştır. 1943 yılında ise yerleşme Yılmaz adını almıştır. Yılmaz Köyü 1989 yılında belde statüsüne kavuşmuştur. Yılmaz Beldesi nde yetiştirilen başlıca tarım ürünleri şunlardır; üzüm, turfanda sebzecilik, meyve, pamuk, arpa ve buğdaydır. Belde de 30 tane tavuk çiftliği bulunmakta olup çiftliklerin her biri 10.000 adet tavuk kapasitelidir. Yerleşme 4.768 kişilik nüfusu ile Salihli nin en kalabalık beldesidir. Köy Yerleşmeleri Salihli de 72 köy yerleşmesi bulunmaktadır. Bu yerleşmeler genel olarak isimlerini bulundukları yerin coğrafya şartlarından, arazinin durumundan, ekonomik etkinliklerinden ve eski Türk oymaklarının isimlerinden almışlardır. Köy yerleşmeleri kuruluş yerlerine göre incelendiğinde, yerleşmelerin kuruluş yerini belirleyen en temel faktörün topografya şartları olduğu görülür. Araştırma sahası Gediz Ovası ve bu Ova nın güneyinde bulunan Bozdağlar ın kuzey yamaçlarından gelen akarsularla derin yarılmış vadiler, kuzeyde Dibek Dağı nın güney eteklerinden Gediz Ovası na doğru akan mevsimlik akarsularla parçalanmıştır. Araştırma sahasında köy yerleşmelerinin yoğun olarak ovalık sahada yer aldığı görülür. Bunun temel nedenleri kısaca şunlardır; verimli tarım arazilerinin bolluğu, suyun bol bulunuşu, ılıman iklimin varlığı ve ulaşım olanaklarının fazlalığıdır. Salihli deki dağ yamacı yerleşmeleri Bozdağlar ve Dibek Dağı eteklerinde kurulmuş olanlarda geçmişte ana geçim kaynağı küçükbaş hayvancılık, özellikle kıl keçisi yetiştiriciliği, iken günümüzde özellikle Bozdağlar eteklerinde bulunan köylerde hayvancılık yerini bahçe tarımına ve arıcılığa bırakmıştır. Burada bahçe tarımının yaygınlaşmasının ana nedeni iklim şartları nedeniyle yetiştirilen ürünlerin ova köylerine göre daha geç olgunlaşması ve yetiştikleri dönemde piyasada daha iyi fiyatla satılmalarıdır. Bu sahadaki Allahdiyen, Gökköy ve Bahceçik köylerinde yetiştirilen kirazlar yurt dışına ihraç edilmektedir. Yamaç yerleşmelerindeki en temel sorun toprak kayması, küçük ölçeklide olsa heyelan tehlikesidir. Özellikle Allahdiyen köyünde çok sık toprak kayması görülmektedir. Dibek Dağları nın güney yamaçlarında görülen köy yerleşmelerinde ise geçmişte önemli bir ekonomik etkinlik olan küçükbaş hayvancılık devam etmekle birlikte son 10 yıldır zeytin ve kiraz dikim alanları genişlemiştir. Araştırma sahasındaki kır yerleşmelerinin (köy ve belde) hepsinde içme suyu şebekesi bulunmaktadır. Tarımsal sulama ise günümüzde Demirköprü Barajı yla sağlanmaktadır. Ovalık sahalarda bu nedenlerle sulama suyu problemleri çekilmemektedir. Tarımsal sulama özellikle Dibek Dağları nın güney yamaçlarındaki yerleşmelerde açılan sondaj kuyularıyla sağlanmaktadır. Bozdağlar ın kuzey yamaçlarındaki kırsal yerleşmelerde ise tarımsal sulama açısından herhangi bir sorun bulunmamaktadır.
44 A. Akış, H.O. Başkan Sahada hayvancılık Dibek Dağı nın güney yamaçlarında yoğun olarak yapılmaktadır. Genellikle tarım alanlarının az olduğu köylerde otlak ihtiyacı için geçmişte yaylalara çıkılırken günümüzde yaylalar kadar yüksek olmayan dam yerleşmeleri hayvancılık amacıyla kullanılmaktadır. Köy Altı Yerleşmeleri ve Tarımsal İşletmeler Araştırma sahasında yoğun olarak görülen köy altı yerleşmeleri mahalle, dam yerleşmeleri ve çiftliklerdir. Mahalleler; sürekli bir yerleşme biçimidir. Atalay a (1997, s. 312) göre; mahalle yerleşmeleri en fazla görülen köy altı yerleşmesidir. Bu yerleşme birimi, çoğu kez iskân çekirdeği ve küçük iskân gruplarının birleşmesinden meydana gelmiştir. Mahalle aynı kökten gelen akrabaların bir araya gelmesiyle oluşabildiği gibi sosyal, ekonomik bağlar ve karşılıklı dayanışma sonucu ailelerin birleşmesiyle de oluşabilir. Salihli de 8 beldede toplam 11 mahalle yerleşmesi bulunmaktadır. Bu mahalleler daha çok yakın akrabaların bir araya yerleşmelerinden oluşmuştur. Buna örnek olarak Sart beldesindeki Sart Mustafa ve Sart Mahmut mahalleleri verilebilir. Poyrazdamları Beldesi ndeki Simavlılar ve Taytan Beldesi ndeki Bezirganlı ve Gediz mahalleleri geçmişte dışardan göçle gelenlerin kurmuş olduğu mahallelerdir. Gediz Mahallesi, Kütahya nın Simav ve Gediz ilçelerinden göç edenlerin buraya yerleşmeleriyle oluşmuştur. Salihli ilçe merkezinde 24 tane mahalle bulunmaktadır. Kocaçeşme Mahallesi, Salihli nin kuruluşuna temel teşkil etmiş eski bir mahalledir. Dam Yerleşmeleri Araştırma sahasında sıkça rastlanılan dam yerleşmeleri Türkiye nin farklı bölgelerinde farklı anlamlarda kullanılmaktadır. Antalya yöresinde; bir ev ve eklentilerini ifade etmek için kullanılır. Bu yörede dam evler; taş malzemeden çamur harcıyla yapılan genellikle iki katlı olup, kıl keçisi barınağı ve bazı eklentilerini içine alan yapının adıdır. Dam evler hayvancılık yapan aileler tarafından kullanılır. Hayvancılık yapan aileler tarafından yapılıp kullanıldığı içinde damın hayvanların kolaylıkla otlatılabileceği araziye yakın olması düşünülmüştür. Göney e (1975, s. 314-316; akt. Doğanay; 1997, s. 314;) göre, dam yerleşmeleri köylerdeki bazı ailelerin tarla ve bahçelerinde çalışmak, otlaklarda hayvanlarını otlatmak amacıyla birkaç aylığına kullanılan yerlerdir. Buralardaki evlere dam ya da bahçe evleri demek mümkündür. Yücel e (akt. Doğanay; 1997, s. 314) göre, dam yerleşmeleri her zaman bağımsız meskenlerden ibaret değil, aynı zamanda 15-20 kadar mesken sayısı bulunan dağınık yerleşme noktalarıdır. Yücel, dam yerleşmelerinin faaliyet açısından bulundukları çevredeki ekip-biçme ve hayvancılık faaliyetlerine hizmet ettiklerini belirtmiştir. Doğanay (1997, s. 314)
Salihli nin (Manisa) Yerleşme Özellikleri 45 ise damı; farklı amaçlar için tarım faaliyetlerinde kullanılan bir ya da birkaç odadan ibaret binadır şeklinde tanımlamaktadır. Görüldüğü gibi gerek sahadaki gerekse saha dışındaki bölgelerde dam ya da dam yerleşmesi kavramı hayvancılık ya da ziraat faaliyetleri yapan ailelerin kullandıkları bina veya yerleşmelerin adıdır. Bu durumda bina olarak düşünüldüğünde dam çevrenin coğrafi özelliğine uygun inşaat malzemesinden yapılmaktadır. Araştırma sahasındaki dam ve dam yerleşmelerinde birincil ekonomik faaliyet hayvancılıktır. Sahadaki dam yerleşmelerinde ayrıca ikincil ekonomik faaliyet olarak ziraat faaliyetleri dikkat çekmektedir. Salihli ilçesindeki damlar, ev ve bunun eklentisi görünümünde olan hayvan barınakları şeklindedir (Şekil 3). Salihli deki dam yerleşmeleri çoğunlukla Dibek Dağı nın güney eteklerinde bulunur. Araştırma sahasındaki dam yerleşmeleri aile ve akraba grupları tarafından kurulmuş ve aynı ailelerin adlarıyla anılan yerleşmelerdir. Sahadaki dam yerleşmelerinin kurulumunu ve bu yerleşmelerin gelişmesini etkileyen en önemli faktör topografya şartlarıdır. Şekil 3. Salihli de Dibek Dağı nda Bir Dam Yerleşmesi Örneği Dibek Dağı nın güney yamaçları (500-800 m) dağ ve plato özellikleri olan engebeli bir arazi görünümündedir. Bu nedenlerle, sahada, nüfuslanmaları gelişerek köy ya da kasaba kimliği kazanmaları mümkün olmamıştır. Araştırma sahasındaki dam yerleşmelerinde genel olarak hayvancılık yapılmakla birlikte, ailelerin kendi sebze ihtiyaçlarını sağlayacak kadar bahçe tarımı da yapılmaktadır. Geçmişte yapılan yaylacılık faaliyetinin yerini dam yerleşmeleri almıştır. Ancak bu yerleşmeler daimi olma özelliği kazanmışlardır. Günümüzde dam yerleşmelerinde ailelerin fertlerinden oluşan birkaç ev burada devamlı olarak hayvanların bakımı için bulunmaktadır. Karasavcı köyünün güneyinde bulunan Savrandamı yerleşmesi hayvancılık faaliyetinin yanında tarımsal faaliyetlerinde yapıldığı devamlı bir dam yerleşmesidir. Demirköprü Baraj gölünün batısında bulunan Damla, Veliler ve Ünlüler dam yerleşmeleri;
46 A. Akış, H.O. Başkan Gökeyüp Beldesi nin batısındaki Bozgaç ve Yahyalar yerleşmeleri sadece küçükbaş hayvancılık faaliyetlerinin yapıldığı dam yerleşmeleridir (Şekil 4). Şekil 4. Salihli deki Dam Yerleşmeleri ve Çiftliklerin Dağılımını Gösteren Yerleşme Haritası Çiftlikler Doğanay (1997, s. 311), çiftlikleri oba, yayla, mezra ve komlar gibi bir geçici yerleşme olarak kabul etmenin yanlış olduğunu vurgulamaktadır. Buna göre Salihli deki çiftlikler sahadaki ekonomik faaliyetlerin organize edildiği mekânlar olarak algılanmalıdır. Salihli deki çiftlikler günümüzde eski önemlerini kaybetmiş olmakla beraber hâlâ tarımsal faaliyetlerin yapıldığı yerlerdir. Araştırma sahasında bulunan çiftliklerden Hasmama Çiftliği nde sadece pamuk, tahıl ve yemlik mısır tarımı yapılırken; Karaosmanoğlu çiftliğinde pamuk, üzüm, tahıl ve yemlik mısır tarımı yapılmaktadır (Şekil 4). Gürlek Çiftliği ise hem büyükbaş hayvancılık hem de tahıl, üzüm, pamuk, sebze ve zeytin tarımı yapılan bir çiftliktir. Bu çiftliklere özellikle hasat mevsimlerinde Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinden mevsimlik işçi göçü olmaktadır. Çiftliklerdeki genel yapı; çiftlik sahibinin evi, kahya konutu, ahırlar, tarım alet ve makineleri için garaj, mevsimlik işçiler için barınma alanı şeklindedir. Çiftlikler içerisinde geleneksel manada çiftlik özeliği taşıyan yerleşme Gürlek çiftliğidir. Çiftliklerden sadece Gürlek Çiftliği nde Batı Anadolu da eski bir gelenek olan güreş devesi beslenmektedir (Şekil 5 ve Şekil6).
Salihli nin (Manisa) Yerleşme Özellikleri 47 Şekil 5. Salihli de Çiftlik Binası Planına Bir Örnek (Gürlek Çiftliği Planı) Şekil 6. Salihli de Çiftlik Yerleşme Planına Bir Örnek (Gürlek Çiftlik Yerleşmesi)
48 A. Akış, H.O. Başkan Konut Tipleri Araştırma sahasında mesken yapı malzemesinin ve inşaat tekniğinin özelliğini fiziki coğrafya faktörü yanında insanların sosyo-kültürel ve ekonomik yapıları da etkilemiştir. Sahadaki köy yerleşmelerinde ana yapı unsuru geçmişte kerpiç ve taş iken günümüzde ana yapı malzemesi tuğla ve kiremittir. Ova köylerinde günümüzde 2-3 katlı şehir tarzı evler yapılmakla birlikte genel mesken tipi tek katlı 2 oda, mutfak, banyo ve hayat denilen bir günlük yaşam alanı bulunan tuğladan yapılmış çatısı kiremitli evlerdir. Bu evlerde tuvalet kimi zaman evin içerisinde kimi zaman ise evin dışındadır. Bozdağlar ın kuzey eteklerinde bulunan Allahdiyen, Gökköy, Bahçecik gibi köy yerleşmelerinde ise yapının ilk katı taş üst kısmı ise tuğladır. Bu yamaç yerleşmelerinde yapıların alt katı ambar ve ahır olarak kullanılmaktadır. Yerleşmelerdeki meskenlerde kullanılan malzemeler ev sahiplerinin maddi imkânlarına göre değişiklik göstermektedir. Özellikle maddi olanaklar doğrultusunda çatıda kullanılan yapı elemanları kiremit ve çinko olmaktadır. İlçe merkezindeki konutlar ise geçmişte bahçeli tek katlı evler iken, özellikle 1980 li yıllardan sonra kişilerin maddi olanaklarının gelişmesi doğrultusunda yaptırdıkları 2-3 katlı betonarme konutlar şekline dönüşmüşlerdir. Ancak 1990 yılından sonra ilçe merkezinde konut yapı kooperatiflerinin yoğun bir şekilde kurulmasıyla Yörük, Cumhuriyet, Kurtuluş, Kocaçeşme ve Sağlık mahallelerinde 5 katlı çift daireli konutlar yoğunluk kazanmıştır. Salihli de özellikle kırsal yerleşmelerde geleneksel teknikle yapılan taş malzemeli meskenler görmek mümkündür. Sahanın deprem bölgesinde olması dolayısıyla gerek kent gerekse kırsal alanlarda inşaat yapı malzemesinin daha kaliteli ve inşaat tekniğinin daha bilimsel olması gerekmektedir. Ancak bu temel hususlara dikkat edilirse depremin yıkıcı etkisi azaltılabilir ya da ortadan kaldırılabilir. SONUÇ VE TARTIŞMA Araştırma sahasında alüvyal bir ovanın bulunması yerleşmelerin ova tabanında, yüksek kesimlerde, vadi boylarında ve Bozdağlar ın eteklerinde sıralanmalarına neden olmuştur. Bu alanlarda, yükseltinin ve eğimin az olması, tarım yapılabilecek alanların fazlalığı, sıcaklık ortalamalarındaki artış gibi faktörler nüfusun buralarda yoğunlaşmasının nedenleridir. Salihli de ilçe merkezinin gelişimi önemli oranda ulaşımın etkin olmasıyla alakalıdır. İlçenin gelişiminde en önemli etki Devlet Demir Yolu na ve Devlet Karayolu na aittir. Demiryolunun yapılmasıyla Salihli de üretilen pamuk ve diğer tarım ürünleri İzmir e taşınabilmiştir. Tarım ürünlerinin pazara ulaşması tarımsal üretimi ve ticareti artırarak yerleşmenin gelişmesine büyük etki yapmıştır.
Salihli nin (Manisa) Yerleşme Özellikleri 49 Araştırma sahasının birinci derecede riskli deprem bölgesinde olması sahada özellikle inşaat tekniği ve yapı malzemelerinin depreme dayanıklı olmasını zorunlu kılmaktadır. Ancak, bu konuda kırsal alanlarda ciddi bir boşluk söz konusudur. Çünkü kırsal alanlarda yapılan meskenlerde taş ve toprak malzeme hâlâ etkin bir şekilde kullanılmaktadır. Depreme karşı sağlam olmayan bu yapı malzemesinden vazgeçilerek, sahanın deprem kuşağında olduğu unutulmadan, yapılarda daha sağlam malzeme tercih edilmelidir. Salihli de dam yerleşmeleri ve çiftliklerin tarımsal üretimde önemli yeri vardır. Sahada damlar Dibek Dağı nda yaygın olup özellikle hayvancılık faaliyetleri bakımından önem taşırlar. Dam yerleşmelerinin bu bölgede özellikle hayvancılıkla meşgul olması damların yaylacılığın yerini almasından kaynaklanmaktadır. Bu damlarda ziraat faaliyetlerinin de yapıldığı görülür. Çiftlikler sahada Gediz Nehri ne yakın alüvyal ovada yaygındır. Salihli de çiftlikler eski önemini kaybetse de hâlâ tarımsal faaliyetlerin yapıldığı önemli organize merkezleridir. Sahada çiftlikler aslında modern tarımın en iyi şekilde uygulanabileceği yerler olması ve tarımsal üretime önderlik yapması bakımından önem arz etmektedirler. Dolayısıyla sahada çiftliklerin tarımsal üretim ve bazı tarım uygulamalarında organize merkezleri olarak kullanılmaları da mümkündür. YAZAR NOTLARI Bu çalışma Hasan Ozan Başkan ın S. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Orta Öğretim ve Sosyal Alanlar Eğitimi Anabilim Dalı Coğrafya Öğretmenliği Bilim Dalı nda 2006 yılında kabul edilmiş olan Salihli nin (Manisa) Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası isimli yüksek lisans tezinden hazırlanmıştır.
50 A. Akış, H.O. Başkan KAYNAKLAR Atalay, İ. (2000). Türkiye Coğrafyası ve Jeopolitiği. İzmir: Dokuz Eylül Üniv. Basımevi. Arpat, E. & Bingöl, E. (1969). Ege Bölgesi Graben Sisteminin Gelişimi Üzerine Düşünceler. M.T.A. Dergisi, Sayı: 73. Aksakal, A. & Otman, A. (2004). Salihli: Antik Çağdan Günümüze. Salihli: Sönmez Güven Matbaası. Baykal, F. (1988). Salihli: Kentsel Coğrafya Açısından Bir Araştırma. Doktora Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Boratav, K. (2004). Tarımsal Yapılar ve Kapitalizm. İstanbul: İmge Kitapevi Yayınları. 3. Baskı. Doğanay, H. (1997). Türkiye Beşeri Coğrafyası. İstanbul: Millî Eğitim Yayınları, No: 2982, Bilim ve Kültür Eserleri Dizisi, No: 877, Eğitim Dizisi, No: 10. Göney, S. (1975). Büyük Menderes Bölgesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yayın No: 1895, Coğrafya Enstitüsü Yayınları, No: 79. Otman, A. (1998). Dünden Bugüne Salihli. İzmir: Anadolu Matbaası. Özey, R. (1991). Bozdoğan ve Çevresinde Bahçe Evleri. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Sayı: 71. Tümertekin, E. (1994). Beşeri Coğrafyaya Giriş. İstanbul: İst. Üniv. Yayınları. Yücel, T. (1966). İmroz da Coğrafya Araştırmaları. D.T.C.F. Coğrafya Araştırmaları Dergisi, Sayı: 1. D.İ.E. (2000). 1927-2000 Nüfus Sayımı Verileri. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası. D.İ.E. (1997). Manisa Köy Envanter Raporu. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası. D.İ.E. (2001). Manisa Nüfusunun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası. KHGM. (1998). Manisa İli Arazi Varlığı. Ankara: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları. Salihli İlçe Tarım Müdürlüğü Kaymakamlık Brifing Raporları (2003-2005). Salihli Organize Sanayi Bölgesi Müdürlüğü 2005 Brifing Raporu. Salihli Sağlık Grup Başkanlığı 2004 Verileri. Harita Genel Komutanlığı. (1982). 1/100.000 İzmir K-19, K-20 ve İzmir N-19, N-20 Paftaları.