DOĞU ANADOLU YA İLK SELÇUKLU AKINI ATİLLA BALIBEY E Posta:a.balibey@mynet.com Giriş: Türkler in Anadolu ya tarihi kayıtlarla sabit ilk girişi; 395 396 yıllarında, Hun Türkleri tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu tarihten itibaren, Ağaçeri, Sabir, Hazar ve Selçuklu Türkleri, Anadolu ya ardı arkası kesilmeyen akınlar düzenlemiştir. Bu akınların bir kısmı; istila, tahrip ve yağma amacı gütmüştür. Hun, Hazar ve Selçuklu Türkleri nin akınlarını, bu türden saymak gerekmiştir. Bu akınların bir kısmı da; bölgedeki ortak düşmana karşı ittifak amacı gütmüştür. Sabir Türkleri nin Bizans İmparatorluğu na karşı gerçekleştirdiği Sabir Sasani ittifakını, bu türden saymak gerekmiştir. İstila, tahrip ve yağma amacı güden akınlardan yurt kurma amacına yönelen bir süreç ise; Selçuklu Türkleri nin düzenledikleri akınlarda gözlenmiştir. Bu süreci başlatan da Büyük Selçuklu Komutanı Çağ Bey olmuştur. Doğu Anadolu ya İlk Selçuklu Akını: Anadolu ya Selçuklu akınları; Çağrı bey in meşhur keşif akınıyla başlamıştır (1). Selçuklu hakimiyeti kurulmadan önce; Selçuklu ailesi, Maceraünnehir de, Gazneli ve Karahanlı devletlerinin baskılarına rağmen, hayatlarını sündürmüştür (2). Selçuklu ailesinin maiyetindeki Türkmenler; yersizlik sebebiyle, oldukça sıkıntı çekmiştir (3). Baskıların giderek artması; Selçuklular a yeni bir yurt arama ve edinme zorunluluğunu da gündeme getirmiştir (4). İçinde bulundukları şartları müzakere etmek için toplantı yapan Selçuklular (5); vaktiyle soydaşlarının Bizanslılar la mücadele içinde bulundukları Anadolu ya, ileride yurt edinme amacıyla, bir keşif akını yapılması kararını vermiştir (6)... (1) Erdoğan MERÇİL, Müslüman Türk Devletleri Tarihi, TTK Yayınları, Ankara 1993, S:49. (2) Muhammet Beşir AŞAN, Elazığ Tunceli Ve Bingöl İllerinde Türk İskan İzleri (11. 13. Yüzyıllar), TKAE Yayınları, Ankara 1992, S:36. (3) Mehmet Altay KÖYMEN, Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ayyıldız Matbaası, Ankara 1963, S: 32. (4) Muhammet Beşir AŞAN, Elazığ Tunceli Ve Bingöl İllerinde Türk İskan İzleri (11. 13. Yüzyıllar), TKAE Yayınları, Ankara 1992, S:36. (5) Mehmet Altay KÖYMEN, Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ayyıldız Matbaası, Ankara 1963, S: 32. (6) Ali SEVİM Yaşar YÜCEL, Türkiye Tarihi Fetih Selçuklu ve Beylikler Dönemi, TTK Yayınları, Ankara 1989, S:31.
Selçuklular; bu akın sayesinde, düşmanlarının tecavüzünden kurtulmayı, kendilerini muvakkat bir süre için emniyet altına almayı, manevi nüfuzlarını yükseltmeyi ve servetlerini arttırmayı da planlamıştır (7). Tuğrul Bey, taarruzdan uzak sahralara çekilirken; ağabeyi Çağrı Bey, 3.000 kişilik bir süvari kuvvetinin başında, Maveraünnehir den batı istikametinde, Anadolu ya doğru hareket etmiştir (8). Çağrı Bey; 1015 yılında, Gazneli yönetiminde bulunan Horasan ı, daha önceleri buraya yerleşmiş olan ve kendisine katılan Türkmenler le, Horasan Valisi Arslan Cazib in takibine rağmen, adeta bir yıldırım hızıyla geçip, Acem Irak ına (Zağanos Dağları nın doğu bölgesine) girmeyi başarmıştır. Bu bölgede pek fazla durmayan Çağrı Bey; Azerbaycan a hareket etmiştir (9). Çağrı Bey; 1018 yılında (10), Azerbaycan dan da yanına aldığı 6 7.000 kişilik bir kuvvetle, Van Havzası ndaki VAspuragan Ermeni Prensliği nin topraklarına girmiştir (11). Bu kuvvetler; Vaspuragan Ermeni Prensliği çiftçilerinin önlerinden hızla geçip giden ve o zamana kadar hiç görmedikleri garip atlılar olmuştur! (12). Çağdaş Ermeni Müellifi Urfalı Mathieu: Bugüne kadar asla bir Türk süvarisi görmeyen Ermeniler şaşırmışlardı. Uzun saç örgüleri, ok ve yaydan ibaret silahları olan bu Türk süvarilerini, hayretle seyretmişlerdi. İfadesi ile, ilk Selçuklu akınını tasvir etmiştir (13). Vaspuragan Ermeni Prensliği; Bizans İmparatorluğu egemenliğindeki geniş otlak ve yaylaların bulunduğu, yaşam ve üretim biçimleri için elverişli bir iklime sahip güzel bir ülke olmuştur. Çağrı Bey in idaresindeki bu Selçuklu keşif kolu ile Bizans garnizonları arasında, çarpışmalar meydana gelmiştir (14)... (7) Mehmet Altay KÖYMEN, Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ayyıldız Matbaası, Ankara 1963, S: 32. (8) İbrahim KAFESOĞLU, Selçuklu Tarihi, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür Yayınları, İstanbul 1972, S:16. (9) Ali SEVİM, Anadolu nun Fethi Selçuklular Dönemi, TTK Yayınları, Ankara 1993, S:39 40. (10) İbrahim KAFESOĞLU, Selçuklu Tarihi, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür (11) Muhammet Beşir AŞAN, Elazığ Tunceli Ve Bingöl İllerinde Türk İskan İzleri (12) Ersal YAVİ, Doğu Anadolu Ve Erzincan, Erzincan Valiliği İl Özel İdaresi Yayınları, Ankara 1994, S:30. (13) Osman TURAN, Selçuklular Zamanında Türkiye, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1996, S:14. (14) Ersal YAVİ, Doğu Anadolu Ve Erzincan, Erzincan Valiliği İl Özel İdaresi Yayınları, Ankara 1994, S:30.
Bu bölgedeki bazı kaleleri zapteden Çağrı Bey; Van kalesi gibi sarp ve müstahkem bölgeler hariç, bütün havaliyi istila etmiştir (15). Selçuklu tazyikinden dolayı; Vaspuragan Ermeni Prensi Senekherim idaresindeki Ermeniler, yurtlarını terk ederek, Orta Anadolu ya gitmiştir (16). Müteakıben kuzeye Nahçıvan havalisine yönelen Çağrı Bey; Gürcü kuvvetleri savaşa cesaret edemeyerek çekildikleri için, askeri cevalanlarda bulunmuştur. Daha kuzeyde kendisini durdurmak isteyen Ani Krallığı nın Bıcnı Kalesi Kumandanı Vasak Pahlavuni nin kalabalık ordusunu, tatbik ettiği bozkır usulü savaş sayesinde mağlup etmiştir (17). Ermeni Prensi Vasak Pahlavuni; 1021 yılındaki bu Selçuklu savaşında ölmüştür (18). Ermeni ve Gürcü memleketlerinde bir süre kalan (19) Çağrı Bey; 1021 yılında, Maveraünnehir e, Tuğrul Bey in yanına dönmüştür (20). Çağrı Bey in Horasan dan bu geçişine, Gazneli kuvvetleri engel olamamıştır (21). Horasan a girince kuvvetlerini sağa sola dağıtan Çağrı Bey; tüccar kılığına girerek, Maveraünnehir e geçmiştir (22). Doğu Anadolu Seferi başarılı olmuştur (23). Beçni (Bıcnı) Duvin, Nik, Nahçıvan ve Vaspuragan a tevcih edilen Selçuklu hücumu, coğrafi mekan olarak geniş bir alanı tesir altında bırakmıştır (24). Bu suretle; ileride harekat yapmayı tasarladığı araziyi iyi tanıyan ve komşu devletin askeri gücünü değerlendiren (25). (15) Muhammet Beşir AŞAN, Elazığ Tunceli Ve Bingöl İllerinde Türk İskan İzleri (16) İbrahim KAFESOĞLU, Selçuklu Tarihi, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür (17) İbrahim KAFESOĞLU, Selçuklu Tarihi, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür (18) Mehlika Aktok KAŞGARLI, Kilikya Tabi Ermeni Baronluğu Tarihi, Kök Yayınları, Ankara 1990, S:88. (19) İbrahim KAFESOĞLU, Selçuklu Tarihi, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür (20) İsmet ALPASLAN, Ağrı Anadolu nun Giriş Kapısı, TKAE Yayınları, Ankara 1994, S:34 (21) İbrahim KAFESOĞLU, Selçuklu Tarihi, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür (22) Mehmet Altay KÖYMEN, Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ayyıldız Matbaası, Ankara 1963, S: 33. (23) Mehmet Altay KÖYMEN, Tuğrul Bey Ve Zamanı, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1976, S:3 (24) Enver KONUKÇU, Selçuklular ın DoğuAnadolu daki Yerleşim Politikası 1. 2.Milli Selçuklu Kültür Ve Medeniyeti Semineri Bildirileri, Selçuk Üniversitesi Yayınları, Konya 1993, S:144. (25) Büyük Türk Askerleri, Genel Kurmay Askeri Tarih Ve Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara 1981, S:8.
Çağrı Bey; Doğu Anadolu da pek kuvvet sahibi krallar ve hükümetler bulunmadığını öğrenmiştir (26). Doğu Anadolu daki hayat şartlarını ve iklimi uygun bulmuştur (27). Çağrı Bey, kardeşi Tuğrul Bey e bu akının hikayelerini ve intibalarını anlatırken, Bizanslılar ı kastederek: Bu ülkede bize karşı koyabilecek kimseye rastlamadım. Biz buradakilerin (Horasan ve Maveraünnehir dekilerin) hakkından gelemiyoruz, fakat keşfetmiş olduğum Anadolu ya gidebiliriz. demiştir. Böylece; her taraftan sıkıştırılan ve yurtsuz kalan Selçuklu beylerine, müstakbel Türk Vatanı nın keşfedildiğini bildirmiştir ve Anadolu nun fethi lüzumunu işaret etmiştir (28). Çağrı Bey in bu sözlerini; daha sonra, Afşin, Kutalmış ve diğer Türkmen beyleri de onaylamıştır (29). Selçuklu tarihçilerine göre; Çağrı Bey in gerçekleştirdiği bu akın ilk keşif akını olmuştur (30). Çağrı Bey in Doğu Anadolu akını; komşu Türk devletleri ile mücadele halinde olan Selçuklular ın, prestjini büsbütün arttırmıştır (31). Artan prestijleri ve servetleri dolayısıyla, kendilerine yeni iltihaklar vaki olmuştur (32). Ve Türkmenler; Çağrı ve Tuğrul beylerin etrafında toplanmaya başlamıştır (33). Çağrı Bey in Doğu Anadolu akını; 1018 yılında gerçekleşmiştir. Bununla birlikte; bu akın, Claude Cahen e göre 1029 yılında, Urfalı Mathieu e göre 1018 yılında, Aristages e göre 1016 yılında yapılmıştır. Erkeni takvimi ise; Anadolu akınıyla ilgili olarak, 17 Mart 1018 tarihini vermiştir (34).. (26) Muhammet Beşir AŞAN, Elazığ Tunceli Ve Bingöl İllerinde Türk İskan İzleri (27) İsmet ALPASLAN, Ağrı Anadolu nun Giriş Kapısı, TKAE Yayınları, Ankara 1994, S:34. (28) Muhammet Beşir AŞAN, Elazığ Tunceli Ve Bingöl İllerinde Türk İskan İzleri (29) Osman TURAN, Selçuklular Tarihi Ve Türk İslam Medeniyeti, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1998, S:91. (30) Enver KONUKÇU, Selçuklular ın Doğu Anadolu daki Yerleşim Politikası 1. 2.Milli Selçuklu Kültür Ve Medeniyeti Semineri Bildirileri, Selçuk Üniversitesi Yayınları, Konya 1993, S:144. (31) İsmet ALPASLAN, Ağrı Anadolu nun Giriş Kapısı, TKAE Yayınları, Ankara 1994, S:34. (32) Mehmet Altay KÖYMEN, Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ayyıldız Matbaası, Ankara 1963, S: 33. (33) Osman TURAN, Selçuklular Tarihi Ve Türk İslam Medeniyeti, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1998, S:91. (34) Mehlika Aktok KAŞGARLI, Kilikya Tabi Ermeni Baronluğu Tarihi, Kök Yayınları, Ankara 1990, S:88.
Selçuklular a Azerbaycan ve Anadolu yolunun açılması; Çağrı Bey in hem gaza hem de keşif maiyetindeki bu akınından, yirmi iki yıl sonra mümkün olmuştur. 1040 yılında, Çağrı ve Tuğrul beylerin kumandasındaki Selçuklu ordusunun Dandanakan da Gazneli ordusunu perişen etmesi ile, Ön Asya ve Anadolu nun yolu artık Selçuklular a açılmıştır. Çünkü; bu zafere kadar, bütün İran ülkesini elinde bulunduran Gazneli Devleti, gaza için bile olsa, Selçuklu Türkleri nin Anadolu ya hükmeden Bizanslılar üzerine akın yapmalarına engel teşkil etmiştir. Nitekim; Dandanakan Zaferi nden sonra, Türkmen oymakları kitleler halinde, gittikçe artan dalgalar misali, Sir Derya ve Maveraünnehir ülkelerini boşaltarak, ağırlık merkezi Azerbaycan ve Doğu Anadolu ya yönelen bir istikamette Ön Asya ya girmiştir (35). Sonuç: Anadolu; Çağrı Bey in düzenlediği bu keşif akınından sonra, Selçuklu şehzadelerinin ve Türkmen beylerinin düzenledikleri akınlara sahne olmuştur. Sultan Tuğrul ve Sultan Alparslan zamanında yapılan akınlara karşı koyan Bizans generalleri ve Ermeni prensleri mağlup edilmiştir. Çağrı Bey in ilk keşif akını ile başlayan süreç, Sultan Alparslan zamanında kazanılan Malazgirt Zaferi ile meyvelerini vermiştir. Sultan Alparslan Malazgirt Zaferi ni takiben, Selçuklu şehzadelerini ve Türkmen beylerini Anadolu yu fetihle görevlendirmiştir. Yapılan akınlara kesif Türkmen göçleri de eklenince, Anadolu ya Türk Yerleşmesi ve Anadolu nun bir Türk Vatanı olması süreci tamamlanmıştır. Sultan Melikşah zamanında da Anadolu da ilk Türk Devleti kurulmuştur. (35) Mustafa KAFALI, Anadolu nun Fethi Ve Türkleşmesi, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara 1997, S:2 3. KAYNAKLAR Ali SEVİM, Anadolu nun Fethi Selçuklular Dönemi, TTK Yayınları, Ankara 1993. Ali SEVİM Yaşar YÜCEL, Türkiye Tarihi Fetih Selçuklu ve Beylikler Dönemi, TTK Yayınları, Ankara 1989. Büyük Türk Askerleri, Genel Kurmay Askeri Tarih Ve Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara 1981. Erdoğan MERÇİL, Müslüman Türk Devletleri Tarihi, TTK Yayınları, Ankara 1993, S:49. Enver KONUKÇU, Selçuklular ın DoğuAnadolu daki Yerleşim Politikası 1. 2.Milli Selçuklu Kültür Ve Medeniyeti Semineri Bildirileri, Selçuk Üniversitesi Yayınları, Konya 1993. Ersal YAVİ, Doğu Anadolu Ve Erzincan, Erzincan Valiliği İl Özel İdaresi Yayınları, Ankara 1994. İbrahim KAFESOĞLU, Selçuklu Tarihi, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür Yayınları, İstanbul 1972. İsmet ALPASLAN, Ağrı Anadolu nun Giriş Kapısı, TKAE Yayınları, Ankara 1994. Osman TURAN, Selçuklular Zamanında Türkiye, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1996.
Osman TURAN, Selçuklular Tarihi Ve Türk İslam Medeniyeti, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1998. Mehlika Aktok KAŞGARLI, Kilikya Tabi Ermeni Baronluğu Tarihi, Kök Yayınları, Ankara 1990. Mehmet Altay KÖYMEN, Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ayyıldız Matbaası, Ankara 1963. Mehmet Altay KÖYMEN, Tuğrul Bey Ve Zamanı, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1976. Muhammet Beşir AŞAN, Elazığ Tunceli Ve Bingöl İllerinde Türk İskan İzleri (11. 13. Yüzyıllar), TKAE Yayınları, Ankara 1992. Mustafa KAFALI, Anadolu nun Fethi Ve Türkleşmesi, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara 1997.