ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ"

Transkript

1 T.C. ANADOLU ÜNİVESİTESİ YAYN NO: 2779 AÇKÖĞETİ FAKÜLTESİ YAYN NO: 1737 ELEKTOEKANİK KUANDA SİSTELEİ Yazarlar Yrd.Doç.Dr. Nuray AT (Ünite 1, 2, 4, 6) Yrd.Doç.Dr. Hanife APAYDN ÖZKAN (Ünite 3, 5, 7, 8) Editör Prof.Dr. Ertuğrul YÖÜKOĞULLA ANADOLU ÜNİVESİTESİ i

2 Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. Uzaktan Öğretim tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright 2013 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University. UZAKTAN ÖĞETİ TASA Bİİİ enel Koordinatör Doç.Dr. üjgan Bozkaya enel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd.Doç.Dr. Seçil Banar Öğr.ör.Dr. ediha Tezcan rafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.ör. Cemalettin Yıldız Öğr.ör. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.ör. Cemalettin Yıldız rafikerler ülşah Karabulut Özlem Ceylan Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Elektromekanik Kumanda Sistemleri SBN Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVESİTESİ Web-Ofset Tesislerinde adet basılmıştır. ESKİŞEHİ, Ocak 2013 ii

3 İçindekiler Önsöz... iv 1. Asenkron otorlar Kumanda Devre Elemanları Kumanda Devre Elemanları Hareket Sistemleri Dönüş Yönü Değiştirme Yol Verme Yöntemleri Frenleme Teknikleri Kumanda Sistemlerinde PLC Kullanımı iii

4 Önsöz Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi - Elektrik ve Enerji Bölümü - Elektrik Enerjisi Üretim, İletim ve Dağıtımı Programı içerisinde yer alan Elektromekanik Kumanda Sistemleri dersinin aynı isimli bu kitabı uzaktan öğretim tekniğine uygun olarak hazırlanmıştır. Kitaptaki konular uzaktan öğretim tekniğine göre hazırlandığından öğrencilerimizin üniteleri çalışırken bu durumu göz önüne alarak çalışmaları gerekir. Her ünitenin başında o ünitenin amaçları sıralandıktan sonra ünite bu amaçlar doğrultusunda yazılmıştır. Ünite bittikten sonra öğrenci, ünitenin başında öğretilmesi amaçlanan bilgileri öğrenmiş olmalıdır. Kendimizi sınayalım soruları bu amaçlar doğrultusunda hazırlanmıştır. Ayrıca öğrenciler, her ünitenin sonunda yer alan kaynaklara başvurarak o ünite ile ilgili daha fazla bilgiye ulaşabilirler. Kitap Asenkron otorlar, Kumanda Devre Elemanları-, Kumanda Devre Elemanları-, Hareket Sistemleri, Dönüş Yönü Değiştirme, Frenleme Teknikleri, Yol Verme Yöntemleri ve Kumanda Sistemlerinde PLC Kullanımı olmak üzeresekiz bölümden oluşmaktadır. Endüstrideki teknolojik gelişmelere paralel olarak bu otomatik kumanda sistemleri artık yurdumuzda Türk normuna (TSE) göre üretilmektedir. Bilindiği gibi elektrik en pahalı enerji olup başka enerji türüne dönüşme verimi düşüktür. Bu nedenle elektrikli aygıtların kullanılmasında elektrik enerjisinin verimli ve tasarruflu bir şekilde harcanmasına dikkat edilmelidir. Bu açıdan gerek kumanda sistemleri gerek cihaz seçiminde uluslararası normlara uygunluğun önemi her geçen gün artmaktadır. Kitabın hazırlanmasında başta rektörümüz Prof.Dr.Davut AYDN olmak üzere dizgi birimine ve emeği geçen herkese teşekkürü bir borç bilirim. Editör Prof.Dr. Ertuğrul YÖÜKOĞULLA iv

5

6 1 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Üç fazlı asenkron motorların yapısı ve çalışma prensibini açıklayabilecek, Üç fazlı asenkron motorları yıldız veya üçgen çalıştırabilecek, Asenkron motorun verimini hesaplayabilecek, Asenkron motorlarda hız kontrolünü açıklayabilecek, Bir fazlı asenkron motorların başlatma devrelerini tanıyabilecek, Bir asenkron motorun etiketini yorumlayabilecek bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Elektrik otoru Stator otor Döner anyetik Alan Tork Senkron Hız Kayma otor Verimi Yardımcı Sargı ölge Kutup İçindekiler iriş Üç Fazlı Asenkron otorlar Bir Fazlı Asenkron otorlar Asenkron otorların Etiket Bilgileri 2

7 Asenkron otorlar İİŞ Elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren aygıta elektrik motoru denir. Bu bölümde üç fazlı asenkron motorların yapısı ve çalışma prensibi açıklanacak; yıldız-üçgen bağlantı özelliklerinden bahsedilecek; motorun verimi ve asenkron motorlarda hız kontrolü tanımlanacaktır. Daha sonra en çok kullanılan motorlardan bir fazlı asenkron motorların başlatma devreleri ele alınacaktır. Son olarak, asenkron motor etiketi tanıtılacaktır. ÜÇ FAZL ASENKON OTOLA Asenkron otorların Yapısı Asenkron motor, stator ve rotor olmak üzere iki ana bölümden oluşur. Şekil 1.1 de tipik bir asenkron motorun parçaları görülmektedir. Stator Şekil 1.1: Asenkron motor parçaları Stator motorun duran kısmıdır. Oluklu sac paketi ve bu oluklara yerleştirilmiş döner manyetik alan sargılarından (üç faz sargıları) oluşur. Bu sargılara ait altı sargı ucu motor gövdesinde bulunan klemens kutusuna taşınır ve motorun yıldız veya üçgen çalışma durumuna göre klemens kutusunda gerekli bağlantılar yapılır. Şekil 1.2 de bir statorun görünüşü verilmiştir. Üç fazlı asenkron motorun üç faz sargı setleri sayısı o motorun çift kutup sayısını verir. Örneğin, 2 set üç faz sargısı olan bir asenkron motorda 2 çift kutup yani toplam 4 kutup vardır. Dolayısıyla, stator sargılarının uygun şekilde düzenlenmesiyle asenkron motorda istenilen sayıda kutup elde etmek mümkündür. 3

8 otor Şekil 1.2: Statorun görünüşü otor motorun hareketli kısmıdır ve oluklu sac paketinden oluşur. Stator içerisinde ve mil ekseni etrafında dairesel hareket yapar. otorlar, Sincap kafesli Sargılı olmak üzere iki çeşittir. Sincap Kafesli otor (Kısa Devreli otor) otor oluklarına alüminyum veya bakır çubukların (rotor çubukları) yerleştirilmesi ve bu çubukların rotorun her iki tarafında halkalarla kısa devre yapılmasıyla elde edilir. Bu yüzden, sincap kafesli rotora kısa devreli rotor da denilmektedir. Şekil 1.3 te sincap kafesli bir rotor, Şekil 1.4 te ise sincap kafesli rotorlu bir asenkron motorun kesit görünüşü verilmiştir. Şekil 1.3: Sincap kafesli rotor 4

9 Sargılı otor (Bilezikli otor) Şekil 1.4: Sincap kafesli rotorlu bir asenkron motorun kesit görünüşü otor oluklarına çubuklar yerine, statorda olduğu gibi, döner manyetik alan sargılarının yerleştirilmesiyle elde edilir. otora yerleştirilen bu sargılar yıldız veya üçgen bağlandıktan sonra çıkarılan üç uç, motor mili üzerinde bulunan ve milden yalıtılmış bileziklere bağlanır. Bu yüzden, sargılı rotora bilezikli rotor da denilmektedir. Şekil 1.5 te sargılı bir rotor, Şekil 1.6 da ise sargılı rotorlu bir asenkron motorun kesit görünüşü verilmiştir. Şekil 1.5: Sargılı rotor Şekil 1.6: Sargılı rotorlu bir asenkron motorun kesit görünüşü Şekil 1.7 de sargılı rotorlu asenkron motorun çalışma devresi görülmektedir. Şekil 1.7: Sargılı rotorlu asenkron motorun çalışma devresi 5

10 Bu devrede, rotor sargılarında üretilen enerji bileziklere temas eden fırçalar yardımıyla bağlantı kutusuna aktarılmaktadır. Sürtünmeden dolayı fırçalarda meydana gelecek aşınmayı azaltmak için fırçalar genellikle karbondan yapılır. Sargılı rotorlu asenkron motorlarda arızanın en çok meydana geldiği kısım bilezik ve fırça tertibatıdır. Asenkron otorların Çalıma Prensibi Asenkron motorlar indüksiyon prensibine göre çalışır. Asenkron motor rotorunun harici bir kaynakla beslenmesine gerek yoktur; bunun yerine, rotorda gerilim indüklenmektedir. Bu yüzden, asenkron motorlara indüksiyon motorları da denilmektedir. Sincap kafesli rotorlu veya sargılı rotorlu asenkron motorların çalışma prensibi aynıdır. Sadece rotorda indüklenen gerilimin kısa devre yapılarak rotor akımının dolaşması farklıdır. Asenkron motorun stator sargılarına üç fazlı gerilim uygulandığında, sargılardan geçen akım statorda bir manyetik alan oluşturur. Bilindiği üzere, manyetik alan içerisinde bulunan iletkenlerde gerilim indüklenir. Dolayısıyla statorda oluşan bu manyetik alan, stator sargılarında ve rotor çubuklarında (sargılarında) bir gerilim indükler. Sincap kafesli rotorlu asenkron motorun rotor çubuklarında indüklenen gerilim, halkalarla kısa devre yapılmış rotor çubuklarında (rotor devresinde) bir akım dolaştırır. Sargılı rotorlu asenkron motorun rotor sargılarında indüklenen gerilim, bilezik ve fırçalar (Şekil 1.7) yardımıyla kısa devre yapılarak rotor devresinde bir akım dolaştırır. otor devresinden geçen bu akım rotorda bir manyetik alan oluşturur. Stator ve rotor döner manyetik alanlarının karşılıklı etkileşimi sonucu, motorda bir dönme torku meydana gelir ve rotor dönmeye başlar. Şekil 1.8 de asenkron motora ait tipik bir tork-hız eğrisi görülmektedir. Şekil 1.8: Tork-hız eğrisi Tork-hız eğrisinde görülen, senkron hız ve kayma kavramları aşağıda açıklanmıştır. Senkron Hız Statorda yaratılan döner manyetik alanın dönüş hızına, asenkron motorun senkron hızı denir. Devir/dakika (d/d) cinsinden, senkron hız n aşağıdaki şekilde verilir: s 120 fs n = (d/d) s P fs Burada statora uygulanan gerilimin frekansını (Hz), P ise statorun toplam kutup sayısını göstermektedir. 6

11 Asenkron otorlarda Kayma Stator döner manyetik alanı n senkron hızında dönerken, asenkron motorun rotoru n s r hızında döner. Bu iki hız arasındaki fark kayma hızını verir. Kayma hızının senkron hıza oranına kayma denir ve aşağıdaki şekilde hesaplanır: s n s n r n s Bu eşitlik düzenlenirse rotor hızı, senkron hız ve kayma cinsinden aşağıdaki şekilde ifade edilebilir: n r = (1 s)n s Statora uygulanan gerilimin frekansı fs ise, rotorda indüklenen gerilimin frekansı f r =sf s bağıntısı ile verilir. Benzer şekilde, rotor ve stator sargılarında indüklenen gerilimler arasında E r = se s bağıntısı vardır. Örnek Problem: Frekansı 50 Hz olan bir asenkron motorun senkron hızı 3000 d/d dır. Buna göre: bulunuz. a. otorun kutup sayısını b. otorun tam yüklü durumdaki hızı 2925 d/d iken motorun kaymasını Çözüm: f s = 50 Hz ve n s = 3000 d/d. a. Asenkron motorun senkron hızı: n s = 120f s P = (120)(50) =3000Dolayısıyla, motorun kutup sayısı P=2 dir. P b. Asenkron motorun kayması: s= n s-n r = =0.025=%2.5 n s 3000 Asenkron otorların Bağlantı Şekilleri Üç fazlı asenkron motorlar yıldız veya üçgen çalıştırılırlar. Bu bölümde ilk olarak, yıldız veya üçgen bağlı bir sistem için faz ve hat, akım ve gerilimleri tanımlanacak; daha sonra, bu akım ve gerilim değerlerine ait ifadeler verilecektir. Son olarak, üç fazlı asenkron motoru yıldız veya üçgen çalıştırmak için gerekli klemens kutusu bağlantılarından bahsedilecektir. Yıldız ve Üçgen Bağlantıların Özellikleri Şekil 1.9 da yıldız ve üçgen bağlantı şekilleri verilmiştir. Bu bağlantılarda, S, ve T şebeke terminallerini, Z ise faz empedans değerini göstermektedir. Burada, Faz akımı: herhangi bir Z empedansı üzerinden geçen akım Faz gerilimi: herhangi bir Z empedansı üzerinde düşen gerilim Hat akımı: herhangi bir terminalden geçen akım Hat gerilimi: herhangi iki terminal arasındaki potansiyel farkı olarak tanımlanır. 7

12 LY = py L Δ V py Z p Δ V V L L = Vp Δ Z Z S Z Z S Z T T Şekil 1.9: Yıldız ve üçgen bağlantıları Her fazında aynı empedans değerinin olduğu sistemlere dengeli sistemler denilmektedir. Dengeli, yıldız veya üçgen bağlı sistemlerin aşağıdaki özellikleri unutulmamalıdır: Yıldız bağlantıda hat akımı faz akımına eşittir; hat gerilimi faz geriliminin 3 katıdır. Üçgen bağlantıda hat akımı faz akımının 3 katıdır; hat gerilimi faz gerilimine eşittir. Şekil 1.9 da görüldüğü gibi, yıldız ve üçgen bağlı dengeli sistemler aynı şebekeye bağlanırsa: Faz gerilimi: V py = 3 V pδ =V L Faz akımı: py = V L 3 Z Hat akımı: Y = Y = V L 3 Z 3 3 Bu ifadeler Tablo 1.1 de özetlenmiştir. Tablo 1.1: Yıldız ve üçgen bağlantılarda akım ve gerilim ilişkileri Yıldız Üçgen Faz gerilimi 1 3 Faz akımı 1 3 Hat akımı 1 3 Tablo 1.1 şu şekilde yorumlanabilir: Dengeli bir yük üç fazlı şebekede üçgen çalıştırılırsa yıldız çalıştırılması durumuna göre, 3 (yaklaşık 1.73) kat daha fazla faz akımı ve 3 kat daha fazla hat akımı çeker. Her fazında 6 Ω luk bir direnç bulunan yıldız bağlı bir yük, 240 V hat gerilimi ile besleniyor. Buna göre faz gerilimini, faz ve hat akımlarını bulunuz. 8

13 otorun Yıldız Çalıştırılması Üç fazlı asenkron motorun her faz sargısı bir bobin olarak kabul edilebilir. Bu bobin uçları 1. bobin U-X 2. bobin V-Y 3. bobin W-Z olarak adlandırılsın. Buna göre, üç fazlı asenkron motorun yıldız bağlanması ve yıldız çalıştırılması için gerekli klemens kutusu bağlantıları Şekil 1.10 da verilmiştir. U S T Y X Z S V W T Şekil 1.10: Asenkron motorun yıldız bağlanması Burada, X-Y-Z uçları kısa devre edilmiş ve U-V-W uçları sırasıyla -S-T şebekesine bağlanmıştır. otorun Üçgen Çalıştırılması Üç fazlı asenkron motorun üçgen bağlanması ve üçgen çalıştırılması için gerekli klemens kutusu bağlantıları Şekil 1.11 de verilmiştir. S T U Z S X V Y W T Şekil 1.11: Asenkron motorun üçgen bağlanması Burada U-Z, V-X, W-Y uçları kısa devre edilmiş ve kısa devre edilen bu uçlar sırasıyla -S-T şebekesine bağlanmıştır. üç faktörü (katsayısı) konusunu araştırınız. İleri ve geri güç faktörü kavramlarını açıklayınız. 9

14 Asenkron otorlarda üç iriş ücü Asenkron motorun bir fazına ait güç ifadeleri aşağıdaki şekilde verilir: örünen güç: S =V p p (VA) Aktif güç: P=S cos() (W) eaktif güç: Q=S sin() (VA) Burada V p faz gerilimini, p faz akımını ve cos() güç faktörünü ifade etmektedir. Şekil 1.12 de aktif, reaktif ve görünen güçler arasındaki ilişkiyi geometrik olarak gösteren güç üçgeni verilmiştir. φ P Q S Burada Pisagor teoremi uygulandığında, 2 2 S = P + Q Şekil 1.12: üç üçgeni bağıntısı elde edilir. Üç fazlı asenkron motorun toplam giriş güçlerini bulmak için bir faz güç değerleri üç ile çarpılır: S = 3V = 3V in p p l l P = S cos( φ) in in Q = S sin( φ) in in BuradaV l hat gerilimini ve hat akımını ifade etmektedir. Yukarıdaki ifadeler, motorun yıldız veya l üçgen çalıştırılmasından bağımsızdır. Kayıplar ve Çıkış ücü Asenkron motorun aktif giriş gücü P in, statorda bakır ve demir kayıplarına uğradıktan sonra stator-rotor arasındaki hava boşluğundan rotora aktarılır, buna rotorun giriş gücü denir ve P g ile gösterilir. Benzer şekilde rotor giriş gücü, rotorda bakır kayıplarına uğrar ve bu kayıplardan sonra kalan güç, mekanik güç P m olarak adlandırılır. otorun çıkış gücü P ise mekanik güçten rüzgar, sürtünme ve kaçak yük out kayıplarının çıkarılmasıyla bulunur. Şekil 1.13 te asenkron motorun güç akış diyagramı verilmiştir. 10

15 iriş gücü, P in Stator bakır ve demir kayıpları otor giriş gücü, P g otor bakır kayıpları ekanik güç, P m Kaçak yük kayıpları Sürtünme ve rüzgar kayıpları Çıkış gücü, Pout Verim Şekil 1.13: Asenkron motorun güç akış diyagramı Asenkron motorun verimi çıkış gücünün giriş gücüne oranı olarak tanımlanır: P η = P out in Örnek Problem: Üç fazlı, 60 Hz, 4 kutuplu, 460 V, 20 A lik bir asenkron motor 0.8 geri güç faktörüne sahiptir. Bu motorun stator bakır kayıpları 800 W, rotor bakır kayıpları 400 W tır. Nüve (demir) kayıpları 650 W, sürtünme ve rüzgar kayıpları 200 W ve kaçak yük kayıpları 150 W tır. Buna göre, a. otor giriş gücünü b. Üretilen mekanik gücü c. Watt ve beygir gücü cinsinden çıkış gücünü d. otorun verimini bulunuz. Çözüm: Öncelikle motorun giriş gücü aşağıdaki şekilde hesaplanır. P in =3V p p cos = 3V l l cos = W otor giriş gücü, giriş gücünden stator bakır ve demir kayıplarının çıkarılmasıyla elde edilir: P g = P in stator bakır ve demir kayıpları = = W a. ekanik güç, rotor giriş gücünden rotor bakır kayıplarının çıkarılmasıyla bulunur: P m = P g rotor bakır kayıpları = = W b. Çıkış gücü, mekanik güçten sürtünme, rüzgar ve kaçak yük kayıplarının çıkarılmasıyla bulunur: P out = P m sürtünme, rüzgar kayıpları kaçak yük kayıpları = = W Bir beygir gücü (1 HP) yaklaşık olarak 746 W tır. Bu durumda, beygir gücü cinsinden çıkış gücü P out c. otorun verimi P out η = = = = %82.7 P in 11

16 Asenkron otorlarda Hız Kontrolü Asenkron motorlarda senkron hız; statora uygulanan gerilimin frekansı statorun toplam kutup sayısı P ile ters orantılıdır: f s (Hz) ile doğru orantılı, 120 fs n = (d/d) s P Asenkron motorun rotor hızı ise aşağıdaki şekilde verilir: 120 fs n = n (1 s) = (1 s) r s P Bu bağıntıdan, asenkron motorun rotor hızını etkileyen faktörlerin Statora uygulanan gerilimin frekansı, f s (Hz) Toplam kutup sayısı, P Kayma, s olduğu görülür. otor kayması s ise stator gerilimini değiştirerek, rotor direncini değiştirerek, veya rotor devresine harici kaynaktan gerilim uygulayarak ayrıca değiştirilebilir. Bİ FAZL ASENKON OTOLA Bir fazlı asenkron motorlar evlerde, ofislerde ve endüstriyel uygulamalarda en çok kullanılan motorlardır. Tek fazlı kaynakla beslendiklerinden üç fazlı kaynağın olmadığı durumlarda tercih edilirler. Bir fazlı asenkron motor yapı olarak üç fazlı asenkron motora benzer; sadece tam hızda çalışırken üç faz sargısı yerine tek stator sargısı uyarılır. Bir fazlı asenkron motorlar, üç fazlı asenkron motorlar gibi döner manyetik alan oluşturamazlar. Bu nedenle, bir fazlı asenkron motorlarda başlatma devrelerine ihtiyaç duyulur. Bu bölümde, Yardımcı sargılı Kondansatörlü ölge kutuplu başlatma yöntemlerinden bahsedilecektir. Yardımcı Sargılı Asenkron otor Bir fazlı yardımcı sargılı asenkron motorda, ana sargı ile beraber ana sargıdan farklı direnç/reaktans oranına sahip yardımcı sargı kullanılır. Şekil 1.14 te bir fazlı yardımcı sargılı asenkron motorun statoru görülmektedir. Yardımcı sargı Ana sargı Şekil 1.14: Bir fazlı yardımcı sargılı asenkron motorun statoru 12

17 Şekil 1.15 te bir fazlı yardımcı sargılı asenkron motorun çalışma devresi verilmiştir. Bu devrede, ana sargı ve yardımcı sargı birbirlerine paralel bağlanmış ve aynı şebekeden beslenmektedir. Ayrıca yardımcı sargıya seri bir merkezkaç anahtarı mevcuttur. otor çalışmaya başladıktan ve belirli bir hıza ulaştıktan sonra merkezkaç anahtar açılarak yardımcı sargıyı devre dışı bırakır. otor ana sargı ile çalışmaya devam eder. a otor y AC Ana sargı erkezkaç anahtar otorun çalışmaya başlaması: Yardımcı sargı Şekil 1.15: Bir fazlı yardımcı sargılı asenkron motorun çalışma devresi Bu tip bir motorda, ana sargı kalın telden çok spirli olarak sarılır ve statorun 2/3 ünü kaplar. Yardımcı sargı ise ince telden az spirli olarak sarılır ve statorun 1/3 ünü kaplar. Böylece, ana sargının etkin direnci küçük, endüktif reaktansı büyük; yardımcı sargının etkin direnci büyük, endüktif reaktansı küçük yapılmış olur. Her iki sargı aynı şebeke gerilimiyle beslendiğinde, sargı empedanslarının farklılığından dolayı sargılar üzerinden geçen akımlar arasında bir faz farkı oluşur. Bu durum, Şekil 1.16 da verilen vektör diyagramında görülmektedir. φ a φ y δ y V a Şekil 1.16: Bir fazlı yardımcı sargılı asenkron motorda, ana ve yardımcı sargı akımları Bu diyagramda a ana sargı üzerinden geçen akımı, y yardımcı sargı üzerinden geçen akımı, δ ise bu akımlar arasındaki faz farkını göstermektedir. Döner manyetik alanın ve başlangıç torkunun üretilmesi için bu faz farkının 30 kadar olması yeterlidir. Kondansatörlü Asenkron otorlar Bir fazlı kondansatörlü asenkron motorlar Kalkış kondansatörlü Daimi kondansatörlü Kalkış ve daimi kondansatörlü olmak üzere üç grupta incelenebilir. 13

18 Kalkış Kondansatörlü Asenkron otor Kalkış kondansatörlü asenkron motorda, yardımcı sargıya seri olarak bir kondansatör bağlanır. Şekil 1.17 de kalkış kondansatörlü asenkron motorun çalışma devresi görülmektedir. otor çalışmaya başladıktan ve belirli bir hıza ulaştıktan sonra merkezkaç anahtar açılarak yardımcı sargıyı ve kondansatörü devre dışı bırakır. C a otor y AC Ana sargı erkezkaç anahtar Yardımcı sargı Şekil 1.17: Kalkış kondansatörlü asenkron motorun çalışma devresi Bu devrede uygun değerde bir kondansatör (C) seçilerek, yardımcı sargı üzerinden geçen akım referans şebeke geriliminden daha ileri yapılır. Oysaki ana sargı üzerinden geçen akım bu sargının endüktif özelliğinden dolayı referans şebeke geriliminden geridedir. Bu durum, Şekil 1.18 de verilen vektör diyagramında görülmektedir. Şekil 1.18: Kalkış kondansatörlü asenkron motorda, ana ve yardımcı sargı akımları Bu diyagram ve Şekil 1.17 de verilen diyagram karşılaştırıldığında, kondansatör kullanıldığı durumda ana ve yardımcı sargılar üzerinden geçen akımlar arasındaki faz farkının daha iyileştiği görülür. Bilindiği üzere, ana ve yardımcı sargı akımları arasındaki bu faz farkı döner manyetik alanı oluşturur ve rotor dönmeye başlar. Daimi Kondansatörlü Asenkron otor Daimi kondansatörlü asenkron motorda, kalkışta ve çalışmada kondansatör ve yardımcı sargı devrededir. erkezkaç anahtarı yoktur. Şekil 1.19 da daimi kondansatörlü asenkron motorun çalışma devresi görülmektedir. 14

19 C otor AC Ana sargı Yardımcı sargı Şekil 1.19: Daimi kondansatörlü asenkron motorun çalışma devresi Kalkış ve Daimi Kondansatörlü Asenkron otor Kalkış ve daimi kondansatörlü asenkron motorda, yardımcı sargıya seri ama kendi aralarında paralel bağlı iki tane kondansatör kullanılır. Şekil 1.20 de kalkış ve daimi kondansatörlü asenkron motorun çalışma devresi görülmektedir. C 1 C 2 AC Ana sargı Yardımcı sargı Şekil 1.20: Kalkış ve daimi kondansatörlü asenkron motorun çalışma devresi Bilindiği gibi paralel bağlı kondansatörlerin eşdeğer kapasitesi, kapasite değerlerinin toplamına eşittir. Dolayısıyla, Şekil 1.20 de verilen devre için kalkış kondansatör kapasite değeri + olmaktadır. otor çalışmaya başladıktan ve belirli bir hıza ulaştıktan sonra merkezkaç anahtar açılarak kondansatörünü devre dışı bırakır. otor daimi kondansatörü ile çalışmaya devam eder. ölge Kutuplu Asenkron otor Bir fazlı asenkron motorlar arasında en basit ve ucuz olanıdır. Şekil 1.21 de gölge kutuplu asenkron motorun statoru görülmektedir. 15

20 Şekil 1.21: ölge kutuplu asenkron motorun statoru Burada, kutupların bir bölümüne kısa devre bakır halkalar (veya sargılar) yerleştirilmiştir. Bu halkalar gölge kutbu oluşturur. Stator sargısına gerilim uygulandığında oluşan manyetik alan çizgilerinin bir bölümü bu kısa devre halkalarının içinden geçer. Halkalar üzerinde gerilim indüklenir ve kısa devre akımı dolaşmaya başlar. Halkalar üzerindeki bu kısa devre akımı bir manyetik alan oluşturur. İki manyetik alanın etkileşimi sonucu, ana kutuptan gölge kutba doğru hareket eden bir döner manyetik alan yaratılır ve rotor dönmeye başlar. ASENKON OTOLAN ETİKET BİLİLEİ Asenkron motorların özellikleri, bir etiketle (plaka) gövdeleri üzerine monte edilir. otor etiketinde genellikle şu bilgiler bulunur: 1. Üretici firma 2. Faz sayısı 3. övde tipi 4. İşletme türü 5. Kuruluş biçimi 6. ekanik koruma sınıfı 7. Yalıtım sınıfı 8. Anma gerilimi, stator hat gerilimi 9. Anma frekansı, f s 10. Anma akımı, tam yük hat akımı 11. Anma çıkış gücü, P out 12. üç katsayısı, cos( 13. Anma hızı, tam yüklü durumdaki rotor hızı n r 14. Uluslararası elektrik motorları standardı 15. CE uygunluk işareti 16. otor seri numarası 17. Kondansatör değeri (bir fazlı motorlar için) Hatırlanacağı üzere motor giriş gücü etiket bilgileri kullanılarak aşağıdaki şekilde hesaplanır: P in.. cos otor çıkış gücü P out ise etikette belirtilen değerdir. 16

21 Özet Elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren aygıta elektrik motoru denir. Asenkron motor, stator ve rotor olmak üzere iki ana bölümden oluşur. Stator motorun duran kısmıdır. Oluklu sac paketi ve bu oluklara yerleştirilmiş döner manyetik alan sargılarından oluşur. otor motorun hareketli kısmıdır. otorlar, sincap kafesli (kısa devreli) ve sargılı (bilezikli) olmak üzere iki çeşittir. Statorda yaratılan döner manyetik alanın dönüş hızına, asenkron motorun senkron hızı denir. Statora uygulanan gerilimin frekansı f s (Hz) ve statorun toplam kutup sayısı P ise, senkron hız devir/dakika (d/d) cinsinden 120 fs n = (d/d) s P şeklinde verilir. Stator döner alanı n s senkron hızında dönerken, asenkron motorun rotoru n r hızında döner. Stator ve rotor arasındaki kayma s ile gösterilir ve aşağıdaki şekilde hesaplanır: ns nr s = n s otor ve stator arasındaki hız, frekans ve indüklenen gerilim bağıntıları aşağıdaki gibidir: n r = (1 s) n s f r E r = sf s = se s Burada V p, p faz gerilim ve akım değerlerini; V l, l hat gerilim ve akım değerlerini; cos(güç faktörünü göstermektedir. Asenkron motorun çıkış gücü ise giriş gücünden kayıpların (stator bakır ve demir, rotor bakır, sürtünme, rüzgar ve kaçak yük kayıpları) çıkarılmasıyla bulunur ve P out ile gösterilir. Asenkron motorun verimi çıkış gücünün giriş gücüne oranı olarak tanımlanır: P η = P out in Asenkron motorun rotor hızı n r = 120f s (1 s) P şeklindedir. Buna göre, asenkron motorun rotor hızını etkileyen faktörler statora uygulanan gerilimin frekansı, toplam kutup sayısı ve kaymadır. Bir fazlı asenkron motor yapı olarak üç fazlı asenkron motora benzer; sadece tam hızda çalışırken üç faz sargısı yerine tek stator sargısı uyarılır. Bir fazlı asenkron motorlar döner manyetik alan oluşturamadıkları için başlatma devrelerine ihtiyaç duyulur. Bu amaçla Yardımcı sargılı Kondansatörlü ölge kutuplu başlatma sistemleri kullanılabilir. Dengeli, yıldız veya üçgen bağlı sistemlerin aşağıdaki özellikleri unutulmamalıdır: Yıldız bağlantıda hat akımı faz akımına eşittir; hat gerilimi faz geriliminin 3 katıdır. Üçgen bağlantıda hat akımı faz akımının 3katıdır; hat gerilimi faz gerilimine eşittir. Ayrıca, dengeli bir yük üç fazlı şebekede üçgen çalıştırılırsa yıldız çalıştırılması durumuna göre, 3 (yaklaşık 1.73) kat daha fazla faz akımı ve 3 kat daha fazla hat akımı çeker. Üç fazlı asenkron motorun toplam giriş gücü aşağıdaki şekilde bulunur: P in =3V p p cos = 3V l l cos() 17

22 Kendimizi Sınayalım 1. Aşağıdakilerden hangisi sincap kafesli rotorun bir diğer adıdır? a. Kısa devreli rotor b. Sargılı rotor c. Bilezikli rotor d. Fırçalı rotor e. Kolektörlü rotor 2. Aşağıdakilerden hangisi asenkron motor parçalarından biri değildir? a. Stator b. Bilezikli rotor c. Kolektör d. Sincap kafesli rotor e. otor mili 3. Aşağıdaki bilgilerden hangisi asenkron motor etiketinde bulunmaz? a. Üretici firma b. Sargı spir sayısı c. ekanik koruma sınıfı d. Faz sayısı e. Anma hızı 4. Üç fazlı asenkron motorun bobin uçları 1. bobin U-X 2. bobin V-Y 3. bobin W-Z olarak verilmiştir. Buna göre, aşağıdaki bağlantılardan hangisi bu motoru yıldız çalıştırır? a. U-Z, V-X, W-Y b. U-V, W-X, Y-Z c. U-V-X şebeke, W-Y-Z kısa devre d. U-V-W şebeke, X-Y-Z kısa devre e. V-X-Z şebeke, U-W-Y kısa devre V, 60 Hz, 4 kutuplu üç fazlı bir asenkron motorun tam yüklü durumdaki kayması %5 tir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi kayma hızıdır? a. 90 d/d b. 80 d/d c. 75 d/d d. 60 d/d e. 50 d/d 6. Aşağıdakilerden hangisi asenkron motorlarda hız kontrol yöntemlerinden biri değildir? a. Statora uygulanan gerilimin frekansını değiştirmek b. Stator kutup sayısını değiştirmek c. Stator gerilimini değiştirmek d. otor direncini değiştirmek e. otor klemensine bağlanan herhangi iki fazın yerini değiştirmek 7. Sincap kafesli asenkron bir motorun etiket değerleri aşağıda verilmiştir: 3 fazlı, Δ bağlı, 4 KW, 2 kutuplu, 415 V, 50 Hz Tam yük stator akımı = 7.2 A üç katsayısı, cos(= 0.891geri (endüktif) Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu motora ait verim değeridir? a. % 94 b. % 87 c. % 80 d. % 75 e. % Aşağıdakilerden hangisi bir fazlı asenkron motor değildir? a. Yardımcı sargılı b. ölge kutuplu c. Şönt d. Kalkış kondansatörlü e. Daimi kondansatörlü 18

23 9. 460V, 60 Hz, 4 kutuplu üç fazlı bir asenkron motorun tam yüklü durumdaki kayması %5 tir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi rotor hızıdır? a d/d b d/d c d/d d d/d e d/d 10. Aynı faz empedans değerine sahip yıldız ve üçgen bağlı dengeli sistemler aynı şebekeye bağlanmıştır. Buna göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Üçgen bağlantıdaki hat akımı, yıldız bağlantıdaki hat akımının 3 katıdır. b. Üçgen bağlantıdaki hat akımı, yıldız bağlantıdaki hat akımının 3 katıdır. c. Üçgen bağlantıdaki faz akımı, yıldız bağlantıdaki faz akımının 3 katıdır. d. Üçgen bağlantıdaki faz akımı, yıldız bağlantıdaki faz akımının 3 katıdır. e. Üçgen ve yıldız bağlantıların hat akımları eşittir. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. a Yanıtınız yanlış ise Asenkron otorların Yapısı başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yanıtınız yanlış ise Asenkron otorların Yapısı başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise Asenkron otorların Etiket Bilgileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise Asenkron otorların Bağlantı Şekilleri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. a Yanıtınız yanlış ise Asenkron otorların Çalışma Prensibi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. e Yanıtınız yanlış ise Asenkron otorlarda Hız Kontrolü başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. b Yanıtınız yanlış ise Asenkron otorlarda üç başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. c Yanıtınız yanlış ise Bir Fazlı Asenkron otorlar başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. d Yanıtınız yanlış ise Asenkron otorların Çalışma Prensibi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. a Yanıtınız yanlış ise Asenkron otorların Bağlantı Şekilleri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 19

24 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Alternatif akım sistemlerinde üç farklı güç kavramı mevcuttur: Aktif güç (P), görünen güç (S) ve reaktif güç (Q). üç faktörü, aktif gücün görünen güce oranı olarak tanımlanır. 0 ile 1 arasında bir değere sahiptir. Akım ve gerilim arasındaki faz farkı ise, güç faktörü cosφ değerine eşittir. Faz açısının işaretini göstermek amacıyla güç faktörü genellikle ileri veya geri sıfatlarıyla birlikte kullanılır. Kapasitif bir sistemde akım gerilimden ileridedir. Bu durumda ileri güç faktöründen bahsedilir. Benzer şekilde endüktif bir sistemde akım gerilimden geride olduğu için geri güç faktöründen bahsedilir. Sıra Sizde 2 Faz gerilimi: V p = V L 3 = = V Faz akımı: p = V p = =23.1 A 6 Yıldız bağlantıda hat akımı faz akımına eşittir. Dolayısıyla, hat akımı Yararlanılan Kaynaklar Çolak, İ. (2008). Asenkron otorlar. Seçkin Yayınevi, Ankara. Çolak, İ. ve Bayındır,. (2007). Elektrik Kumanda Devreleri. Seçkin Yayınevi, Ankara. Fitzgerald, A.E.; Kingsley, C. ve Umans S.D. (2003). Electric achinery. craw-hill, Boston. Hayta, L. (2005). Elektrik Kumanda Devreleri ve Deneyleri. Birsen Yayınevi, İstanbul. Kılıç,. (2000). Elektrik Atelyesi Kumanda Devreleri. Yüce Yayım, Ankara. T.C. illî Eğitim Bakanlığı, EEP (eslekî Eğitim ve Öğretim Sisteminin üçlendirilmesi Projesi) AC ve DC akineler. Ankara, T.C. illî Eğitim Bakanlığı, EEP (eslekî Eğitim ve Öğretim Sisteminin üçlendirilmesi Projesi) Elektrik Elektronik Teknolojisi, Kumanda Devre Elemanları. Ankara, Türkmen, Y. ve eçtan, C. Kumanda Devreleri (1). Yeniyol atbaası, İzmir. = 23.1 A. L 20

25

26 2 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Temel kumanda devre elemanlarını tanımlayabilecek, Verilen bir devrede, temel kumanda devre elemanlarını tanıyabilecek, Temel kumanda devre elemanlarının çalışma prensiplerini açıklayabilecek, Tasarlanılması istenen bir sistemde hangi kumanda devre elemanlarının kullanılması gerektiğine karar verebilecek bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Kontak Buton Anahtar Sınır Anahtarı öle Düz Zaman ölesi Ters Zaman ölesi Bimetal Termostat Paket Şalter İçindekiler iriş Butonlar Sınır Anahtarları öleler Zaman öleleri Termostatlar Paket Şalterler 22

27 Kumanda Devre Elemanları- İİŞ Elektrik makinalarının ve elektrikli cihazların çalıştırılmalarında kullanılan elemanlara, kumanda devre elemanları denir. Bu bölümde temel kumanda devre elemanlarından butonlar, sınır anahtarları, röleler, zaman röleleri, termostatlar ve paket şalterler ele alınacaktır. Bu temel kumanda elemanlarının yapıları, çalışma prensipleri ve özellikleri hakkında bilgi verilecektir. BUTONLA Butonlar, kumanda devrelerinde, devrenin çalışmasını başlatmak ve durdurmak amacı ile kullanılır. Butonlar, yapılarına göre Ani temaslı buton Kalıcı buton olmak üzere iki kısma ayrılır. Ani temaslı butona basıldığında, buton durumunu değiştirir. Buton üzerindeki etki kalktığında, buton normal konumuna döner. Butonlar çalışma şekillerine göre üç kısımda incelenebilirler: Başlatma butonu Durdurma butonu Çift yollu buton ve ortak uçlu buton Başlatma (Start) Butonu Normalde açık kontaklı butondur. Butona basılınca, açık olan kontak kapanır. Buton üzerindeki etki kalktığında, kapanan kontak açılarak normal konumunu alır. Şekil 2.1 de başlatma butonu sembolü görülmektedir. Durdurma (Stop) Butonu Şekil 2.1: Başlatma butonu sembolü Normalde kapalı kontaklı butondur. Butona basılınca, kapalı olan kontak açılır. Buton üzerindeki etki kalktığında, açılan kontak kapanarak normal konumunu alır. Şekil 2.2 de durdurma butonu sembolü görülmektedir. Şekil 2.2: Durdurma butonu sembolü 23

28 Çift Yollu Butonlar Biri normalde kapalı, diğeri normalde açık iki adet kontağı olan butondur. Butona basılınca, kapalı olan kontak açılır, açık olan kontak kapanır. Buton üzerindeki etki kalktığında, kontaklar normal konumunu alır. Şekil 2.3 te çift yollu buton sembolü görülmektedir. Ortak Uçlu Buton (Jog Buton) Şekil 2.3: Çift yollu buton sembolü Çift yollu butonun iki kontağının birer ucunun ortak olduğu butondur. Biri normalde kapalı, diğeri normalde açık iki adet kontağı vardır. Butona basılınca, kapalı olan kontak açılır, açık olan kontak kapanır. Buton üzerindeki etki kalktığında, kontaklar normal konumunu alır. Şekil 2.4 te ortak uçlu buton sembolü görülmektedir. Kalıcı Buton Şekil 2.4: Ortak uçlu buton (Jog buton) sembolü Kalıcı butona basıldığında, buton durumunu değiştirir. Buton üzerindeki etki kalktığında, buton normal konumuna dönmez, yani basıldığı şekilde kalır. Ancak, ters yöndeki başka bir etki, kalıcı butonun normal konumuna dönmesini sağlayabilir. Şekil 2.5 te kalıcı buton sembolü görülmektedir. Burada, Başlatma ve Durdurma butonları arasında mekanik bir bağlantı mevcuttur. Bağlantıyı sağlayan kol (A) noktası etrafında dönebilir. Başlatma butonuna basıldığında, bu buton ve mekanik bağlantı nedeniyle durdurma butonu kapanır. Durdurma Başlatma A Anahtarlar Şekil 2.5: Kalıcı buton sembolü En çok kullanılan kumanda elemanlarından olan anahtarlar, kalıcı tipte butonlardır. Şekil 2.6 da normalde açık anahtar sembolü görülmektedir. SN ANAHTALA Şekil 2.6: Normalde açık anahtar sembolü Hareketli sistemlerde konum algılama işleminde kullanılan anahtarlara, sınır anahtarı denir. Sınır anahtarları normalde açık veya normalde kapalı tek kontaktan veya biri normalde kapalı, diğeri normalde açık iki kontaktan oluşabilir. İki kontaktan fazla kontağı olan sınır anahtarları da mevcuttur. Şekil 2.7 de çeşitli sınır anahtarlarının sembolleri görülmektedir. 24

29 Şekil 2.7: (a) Normalde açık kontaklı (b) normalde kapalı kontaklı ve (c) iki konumlu sınır anahtar sembolleri Yapılarına göre sınır anahtarları ekanik sınır anahtarları anyetik sınır anahtarları olmak üzere iki kısma ayrılırlar. ekanik Sınır Anahtarları ekanik sınır anahtarları makaralı ve pimli olmak üzere iki çeşittir. akaralı Sınır Anahtarları akaralı sınır anahtarları, genelde, aygıtın sabit kısmına bağlanır. Aygıtın hareketli kısmında bulunan bir çıkıntı sınır anahtarının makarasına çarptığında, kontaklar konum değiştirir. Örneğin, iki konumlu bir sınır anahtarında kapalı olan kontak açılır, açık olan kontak kapanır. Şekil 2.8 de makaralı sınır anahtarların görünüşleri verilmiştir. Pimli Sınır Anahtarları Şekil 2.8: akaralı sınır anahtarların görünüşleri Pimli sınır anahtarları, genelde, aygıtın sabit kısmına bağlanır. Aygıtın hareketli kısmında bulunan bir çıkıntı sınır anahtarının pimine çarptığında, kontaklar konum değiştirir. Şekil 2.9 da pimli sınır anahtarın görünüşü verilmiştir. Şekil 2.9: Pimli sınır anahtarın görünüşü 25

30 anyetik Sınır Anahtarları anyetik sınır anahtarı, sabit mıknatıs ve kontak bloğu olmak üzere iki kısımdan oluşur. Sabit mıknatıs aygıtın hareketli kısmına, kontak bloğu ise aygıtın sabit kısmına bağlanır. Kontak bloğundaki parçalardan biri, manyetik maddeden (mıknatıs tarafından çekilebilen madde) yapılır. anyetik maddelere örnek olarak demir, nikel, kobalt, çelik ve bu maddelerin alaşımları gösterilebilir. Aygıt çalışırken, kontak bloğu ile sabit mıknatıs karşı karşıya geldiğinde, sabit mıknatıs kontağın manyetik parçasını kendine doğru çeker ve kontakların konum değiştirmesine neden olur. Şekil 2.10 da manyetik sınır anahtarın yapısı gösterilmektedir. Kontak bloğu Sabit mıknatıs Şekil 2.10: anyetik sınır anahtarın yapısı Yapılarına göre sınır anahtarları ani temaslı ve kalıcı tipte olabilir. Ani temaslı sınır anahtarlarında, sınır anahtarının kontaklarının konum değiştirmesine neden olan etki ortadan kalktığında kontaklar normal konumuna döner. Kalıcı tip sınır anahtarlarında ise, sınır anahtarının kontaklarının konum değiştirmesine neden olan etki ortadan kalksa bile kontaklar aynı konumda kalır. Ancak, ters yöndeki başka bir etki, kalıcı tip sınır anahtarlarının kontaklarının normal konumuna dönmesini sağlayabilir. Sınır anahtarları endüstride asansörler, vinçler, takım tezgahları ve bant sistemleri gibi hareketli sistemlerde kullanılır. ÖLELE anyetik alanla aktive olan anahtarlardan reed kontakları aratırınız. Küçük güçteki elektromanyetik anahtarlara, röle denir. öleler elektromıknatıs, palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Şekil 2.11 de bir rölenin yapısı, görünüşü ve sembolü verilmiştir. Elektromıknatıs, demir nüve ve üzerine sarılmış bir bobinden ibarettir. Bobin uçlarına gerilim uygulandığında, nüve mıknatıslık özelliği kazanarak paleti kendine doğru çeker. Bu hareket sonucu, palet üzerindeki kontaklar konum değiştirir, açık olan kontak kapanır, kapalı olan kontak açılır. ölelerde bir veya daha fazla sayıda kontak bulunabilir. ölenin paletine bağlanmış bir yay kontakların normal konumda kalmalarını sağlar. Şekil 2.11 de verilen rölede, biri normalde açık (1-2), diğeri normalde kapalı (1-3) iki adet kontak vardır (a) (b) (c) Şekil 2.11: Bir rölenin (a) yapısı, (b) görünüşü ve (c) sembolü 26

31 öle bobinleri hem doğru hem de alternatif akımda çalışabilir. öle doğru akımda kullanılacaksa, demir nüve tek parçadan yapılır. Bu rölelerde, artık mıknatisiyet nedeniyle, paletin nüveye yapışık kalmasını önlemek için nüvenin palete bakan kısmına plastik pullar konur. öle alternatif akımda kullanılacaksa, rölenin demir nüvesi silisli sac paketinden yapılır. Ayrıca, alternatif akımın yön ve değer değişimlerinden paletin etkilenerek titreşim yapmasını önlemek için, nüvenin ön yüzüne açılan oluklara bakır halkalar yerleştirilir. ZAAN ÖLELEİ ölelerin çalışma, çekme ve bırakma gerilimlerini tanımlayınız. öle bobini enerjilendikten veya röle bobininin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra kontakları konum değiştiren rölelere, zaman rölesi denir. Bazı zaman rölelerinde gecikme ile konum değiştiren kontaklar yanında ani konum değiştiren kontaklar da bulunabilir. Zaman röleleri, genelde, küçük akım değerlerini taşımak üzere tasarlandıklarından güç devrelerinde kullanılmazlar. Zaman röleleri, çalışma şekillerine göre Çekmede ecikmeli Tip (Düz) Zaman ölesi Düşmede ecikmeli Tip (Ters) Zaman ölesi olmak üzere iki ana grupta incelenebilir. Çekmede ecikmeli Tip (Düz) Zaman ölesi Bobine gerilim uygulanmaya başladığı anda zaman sayımı başlar ve belirlenen süre sonunda röle kontağı konum değiştirir, açık olan kontak kapanır, kapalı olan kontak açılır. erilim kesildiğinde röle kontağı ani olarak normal konumuna döner. Şekil 2.12 de düz zaman rölesi ve gecikme ile konum değiştiren kontakları görülmektedir; normalde açık, zaman gecikmeli kapanan kontak K ile normalde kapalı, zaman gecikmeli açılan kontak ise A ile gösterilmiştir. K A Şekil 2.12: Düz zaman rölesi ve kontaklarının sembolleri Düşmede ecikmeli Tip (Ters) Zaman ölesi Bobine gerilim uygulanmaya başladığı anda röle kontağı ani olarak konum değiştirir ve bobin enerjili kaldığı sürece kontak bu konumunu korur. Bobine uygulanan gerilim kesildikten sonra zaman sayımı başlar ve belirlenen süre sonunda röle kontağı normal konumuna döner. Şekil 2.13 te ters zaman rölesi ve gecikme ile konum değiştiren kontakları görülmektedir, normalde açık, zaman gecikmeli açılan kontak A ile normalde kapalı, zaman gecikmeli kapanan kontak ise K ile gösterilmiştir. A K Şekil 2.13: Ters zaman rölesi ve kontaklarının sembolleri Ters zaman rölelerinin kullanım alanları düz zaman rölelerine göre daha sınırlıdır. 27

32 Diğer Zaman öleleri Bu iki temel çalışma prensibine ek olarak, aşağıda bazı önemli zaman rölelerinden bahsedilecektir. Bırakmada ecikmeli Tip (mpuls) Zaman ölesi Çekmede ve Bırakmada ecikmeli Tip Zaman ölesi Flaşör Zaman ölesi Yıldız-Üçgen Zaman ölesi Bırakmada ecikmeli Tip (mpuls) Zaman ölesi Bobine gerilim uygulanmaya başladığı anda röle kontağı ani olarak konum değiştirir ve belirlenen süre sonunda kontak normal konumuna döner. Çekmede ve Bırakmada ecikmeli Tip Zaman ölesi Bobine gerilim uygulanmaya başladığı andan belirli bir süre (gecikme) sonra kontakları konum değiştirir ve bobin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra kontakları normal konumuna döner. Flaşör Zaman ölesi Bobine gerilim uygulanmaya başladığı anda kontakları konum değiştirir, ayarlanan süre sonunda kontakları normal konumuna döner, ve ayarlanan diğer bir süre sonunda kontakları yine konum değiştirir; bu işlemler röle enerjili kaldığı sürece periyodik olarak devam eder. Yıldız-Üçgen Zaman ölesi otorlar kalkış anında, şebekeden yüksek akım çekerler. Bu kalkış akımını düşürmek için genelde, yıldız/üçgen yol verme yöntemi kullanılır. Bu yöntemde, motor ilk olarak yıldız daha sonra üçgen bağlantıda çalıştırılır. Bu anlamda yıldız-üçgen zaman röleleri belirlenen bir süre (2-4 saniye) sonunda, yıldız bağlantının devreden çıkartılıp üçgen bağlantının devreye girmesini sağlamak için kullanılır. İç yapılarına göre farklı zaman röleleri: Pistonlu Zaman ölesi otorlu Zaman ölesi Doğru Akım Zaman ölesi Termik Zaman ölesi Termistörlü Zaman ölesi Pistonlu Zaman ölesi Zaman gecikmesinin bir pistonla sağlandığı rölelerdir. Pistonlu zaman röleleri istenildiğinde düz, istenildiğinde ters zaman rölesi olarak çalıştırılabilir. Şekil 2.14 te pistonlu düz zaman rölesinin iç yapısı ve sembolü görülmektedir. 28

33 1 3 5 K 7 A (a) (b) Şekil 2.14: Pistonlu düz zaman rölesinin (a) iç yapısı ve (b) sembolü Düz zaman röle bobinine gerilim uygulandığında karşısındaki paleti çeker. 1-2 nolu kontak ani olarak kapanır ve 3-4 nolu kontak açılır. Palet çekildiğinde, palete bağlı olan yay da pistonu çeker. B bölümündeki akışkanın (yağ veya hava) C-D yollarını izleyerek A bölümüne gelmesiyle piston hareket eder. Piston belirli bir yol aldıktan sonra, 5-6 nolu kontak kapanırken 7-8 nolu kontak açılır. Dolayısıyla bu kontaklar zaman gecikmesiyle konum değiştirir. Bu durum zaman rölesinin devre sembolünde, ilgili kontaklara K (gecikmeli kapanan) ve A (gecikmeli açılan) yazılarak ifade edilir. Bobine uygulanan gerilim kesildiğinde, palet ani olarak aşağı düşer. Pistonun aşağı hareketinde, piston üzerinde bulunan E klepesi hemen açılır. A bölümünde bulunan akışkan da bu klepe üzerinden B bölümüne kolayca geçer ve piston paletle birlikte hızla aşağıya doğru hareket eder. Bu hareket sonucunda, kontaklar ani olarak normal konumuna döner, açılmış olan kontaklar kapanır, kapanmış olan kontaklar açılır. E klepesinin açılma yönü değiştirilirse, röle ters zaman rölesi olarak çalışır. Şekil 2.15 te pistonlu ters zaman rölesinin iç yapısı ve sembolü görülmektedir A 7 K (a) (b) Şekil 2.15: Pistonlu ters zaman rölesinin (a) iç yapısı ve (b) sembolü Pistonlu zaman rölelerinde, zaman ayarı D kanalının ayarlanmasıyla yapılır. 29

34 otorlu Zaman ölesi Zaman gecikmesinin senkron bir motorla sağlandığı rölelerdir. otor miline bağlı bir dizi dişliden ve kontaklardan oluşur. Şekil 2.16 da motorlu zaman rölesinin iç yapısı ve sembolü görülmektedir. otor çalışmaya başladığında, dişliler Şekil 2.16 da gösterilen yönlerde döner ve bir süre sonra A dişlisi (sonuncu dişli) üzerinde bulunan P pimi kontak çubuğuna vurur. Normalde kapalı olan kontak (1-2 nolu) açılır, normalde açık olan kontak (3-4 nolu) kapanır. Dolasıyla, motor ilk çalışmaya başladıktan belirli bir süre sonra kontaklar konum değiştirir. P pimi kontak çubuğuna vurduğunda motor frenlenir ve durur. Bu esnada, motor üzerinden akım geçmesi, motor için bir sakınca oluşturmaz ve senkron motor rotoru kilitlenmiş olarak çalışabilir. Senkron motorun akımı kesildiğinde, bir yay P pimini başlangıç pozisyonuna getirir ve kontaklar normal konumuna döner. otorlu zaman röleleri sadece düz zaman rölesi olarak çalışabilirler. Doğru Akım Zaman ölesi Şekil 2.16: otorlu zaman rölesinin (a) iç yapısı ve (b) sembolü Zaman gecikmesi, röleye ek olarak konan yardımcı elemanlarla sağlanır ve sadece doğru akımda çalışırlar. Bakır halkasız, bakır halkalı ve kondansatörlü diye üç çeşittir. Bakır Halkasız Zaman ölesi Bakır halkasız zaman rölesi, bir röle ve bu röle bobinine paralel bağlanmış bir S anahtarından ibarettir. Şekil 2.17 de bakır halkasız zaman rölesinin iç yapısı görülmektedir. Burada, S anahtarı kapatıldığında, üreteç kısa devre olacağı için, üretece seri olarak ayrıca bir direnci bağlanmıştır. Şekil 2.17: Bakır halkasız zaman rölesinin iç yapısı Bobine gerilim uygulandığında karşısındaki paleti çeker ve röle kontakları konum değiştirir. S anahtarı açık olduğu sürece kontaklar bu konumlarını korur. S anahtarı kapatıldığında, kısa devre olan röle bobini üzerinden geçen akım azalarak sıfır olur. Akımın azalarak sıfır olması, manyetik alanın değişmesine neden olur. Değişen manyetik alan, röle bobini üzerinde bir gerilim indükler ve bu gerilim bobin üzerinden bir kısa devre akımı dolaştırır. Dolayısıyla, S anahtarı kapatıldıktan belirli bir süre sonra palet bırakılır ve röle kontakları normal konumuna döner. Ters zaman rölesi olarak çalışır. Bu tip bir röleyle 2.5 saniye kadar bir gecikme sağlanabilir. 30

35 Bakır Halkalı Zaman ölesi Bakır halkalı zaman rölesi bir elektromıknatıs, palet, bakır halka ve kontaklardan oluşur. Bakır halka, nüvenin üzerine yerleştirilir ve röle bobini bunun üzerine sarılır. Şekil 2.18 de bakır halkalı zaman rölesinin iç yapısı görülmektedir. Şekil 2.18: Bakır halkalı zaman rölesinin iç yapısı Anahtar kapatılıp bobine gerilim uygulandığında, karşısındaki paleti çeker ve röle kontakları konum değiştirir. Anahtar açılınca, röle akımı kesilir ve manyetik alan sıfıra doğru düşer. Değişen manyetik alan içinde kalan bakır halkada bir gerilim indüklenir ve bu gerilim bakır halka üzerinden bir akım dolaştırır. Dolayısıyla, anahtar kapatıldıktan belirli bir süre sonra palet bırakılır ve röle kontakları normal konumuna döner. Ters zaman rölesi olarak çalışır. Bu tip bir röleyle 1 saniye kadar bir gecikme sağlanabilir. Kondansatörlü Zaman ölesi Kondansatörlü zaman rölesi, bir röle ve bu röle bobinine paralel bağlanmış bir kondansatörden ibarettir. Şekil 2.19 da kondansatörlü zaman rölesinin iç yapısı görülmektedir. Şekil 2.19: Kondansatörlü zaman rölesinin iç yapısı Anahtar kapatıldığında bobine ve kondansatöre gerilim uygulanır. Bobin karşısındaki paleti çeker ve röle kontakları konum değiştirir. Bu arada kondansatör üreteç gerilimiyle şarj olur. Anahtar açılınca, röle akımı kesilir. Fakat şarj olmuş kondansatör röle bobini üzerinden bir akım dolaştırır. Dolayısıyla, anahtar kapatıldıktan belirli bir süre sonra palet bırakılır ve röle kontakları normal konumuna döner. Ters zaman rölesi olarak çalışır. Kondansatörlü zaman rölelerinde, zaman ayarı kondansatör değerinin değiştirilmesiyle yapılır. 31

36 Termik Zaman ölesi Zaman gecikmesinin ısıyla sağlandığı rölelerdir. Termik zaman rölesi ısıtıcı, bimetal ve kontaktan ibarettir. Şekil 2.20 de termik zaman rölesinin iç yapısı ve sembolü gösterilmiştir. Şekil 2.20: Termik zaman rölesinin (a) iç yapısı ve (b) sembolü Termik zaman rölesinde, ısıtıcı eleman seramik bir tüp üzerine sarılır. sıtıcının çekeceği akım, ısıtıcıya seri olarak bağlanan bir 1 direnciyle sınırlanır. Bimetal, uzama katsayıları farklı iki metal şeridin birleştirilmesiyle elde edilir ve termik zaman rölesinde seramik tüp içinde bulunur. Anahtar kapatılıp, ısıtıcı elemana gerilim uygulandığında sıcaklık derecesi yükselir. Seramik tüp ve içindeki bimetal ısınmaya başlar. Bimetalin sıcaklık derecesi yükseldikçe uzama katsayısı yüksek olan metal şerit diğer metal şeride doğru (Şekil 2.20 için sağ taraf) eğilmek ister. Fakat bimetaldeki diğer metal şerit belirli bir süre buna engel olur. Bimetaldeki eğilme kuvveti uygun değere yükseldiğinde, bimetal sağa doğru hareket eder. Normalde kapalı olan (1-3 nolu) kontak açılır ve normalde açık olan (2-3 nolu) kontak kapanır. Dolayısıyla, anahtar kapatıldıktan belirli bir süre sonra kontaklar konum değiştirir. Düz zaman rölesi olarak çalışır. Termistörlü Zaman ölesi Bir termistör ve rölenin seri olarak bağlanmasından oluşan rölelerdir. Termistör, sıcaklıkla direnci değişen bir elemandır. Termistörler, pozitif sıcaklık katsayılı (positive temperature coefficient, PTC) ve negatif sıcaklık katsayılı (negative temperature coefficient, NTC) olmak üzere iki çeşittir. Pozitif katsayılı termistörde sıcaklık derecesi arttıkça, termistör direnci artar. Negatif katsayılı termistörde ise sıcaklık derecesi arttıkça, termistör direnci azalır. Şekil 2.21: Termistörlü zaman rölesi Şekil 2.21 de negatif sıcaklık katsayılı bir termistör ve bir röle kullanılarak elde edilen termistörlü zaman rölesi gösterilmiştir. Bu devrede, A anahtarı kapatıldığında, termistörün yüksek ilk direnci yüzünden devreden küçük değerde bir akım geçer. Bu akım rölenin enerjilenmesi için yeterli değildir. Dolayısıyla röle bobininden akım geçtiği halde, palet çekilmez ve röle kontakları konumunu korur. Diğer 32

37 taraftan, termistörden geçen akım termistörün ısınmasına neden olur. sınan termistörün direnci azalmaya ve devreden geçen akımın değeri artmaya başlar. Devre akımının değeri rölenin çekme akımına ulaştığında palet çekilir ve röle kontakları konum değiştirir. Dolayısıyla, anahtar kapatıldıktan belirli bir süre (gecikme) sonra röle kontakları konum değiştirmiş olur. Düz zaman rölesi olarak çalışır. Palet çekildikten sonra, rölenin empedansı büyür ve devreden geçen akım azalır. Böylelikle, termistördeki sıcaklık yükselmesi durur ve devre kararlı çalışmaya başlar. A anahtarı açılıp röle akımı kesildiğinde, kontaklar ani olarak normal konumlarına döner. TEOSTATLA Katı, sıvı ve gazların sıcaklık derecelerinin sabit tutulması amacıyla kullanılan kumanda elemanlarına, termostat denir. Termostatlar, ısıtma veya soğutma sitemlerinde kullanılırlar. Örneğin, termostatlar binalarda, su ısıtmalarda, fırınlarda, elektrik ütülerinde, otomobil radyatörlerinde ve önceden belirlenen sabit sıcaklığın gerekli olduğu cihazlarda kullanılır. Şekil 2.22 de çeşitli termostat görünüşleri verilmiştir. Şekil 2.22: Termostat görünüşleri enel olarak, termostat, sıcaklıktaki değişimi mekanik harekete çevirir ve bu mekanik hareket ısıtma veya soğutma sistemlerinin kontrolünde kullanılır. Termostatlar, yapılarına göre üç kısımda incelenebilirler: Düz bimetal ve metal kontaklı termostatlar Körüklü termostatlar Sarmal bimetal ve civa tüplü kontaklı termostatlar Düz Bimetal ve etal Kontaklı Termostatlar Bimetal ve kontaklar olmak üzere iki kısımdan oluşur. Bimetal, uzama katsayıları farklı iki metal şeridin birleştirilmesiyle elde edilir. Şekil 2.23 te soğuk ve sıcak durumda, düz bimetal ve metal kontaklı bir termostat gösterilmektedir. Bimetal ısındığında, uzama katsayısı büyük olan metal diğer metalin üzerine doğru eğilir. Bimetalin bu hareketiyle, termostatta kapalı olan kontak açılır, açık olan kontak kapanır. Şekil 2.23: Soğuk ve sıcak durumda, bimetal ve kontaklar 33

AA Motorlarında Yol Verme, Motor Seçimi Yrd. Doç. Dr. Aytaç Gören

AA Motorlarında Yol Verme, Motor Seçimi Yrd. Doç. Dr. Aytaç Gören 04.12.2011 AA Motorlarında Yol Verme, Motor Seçimi Yrd. Doç. Dr. Aytaç Gören İçerik AA Motorlarının Kumanda Teknikleri Kumanda Elemanları na Yol Verme Uygulama Soruları 25.11.2011 2 http://people.deu.edu.tr/aytac.goren

Detaylı

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) (ELP211) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) (ELP211) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan

Detaylı

MOTOR KORUMA RÖLELERİ. Motorların şebekeden aşırı akım çekme nedenleri

MOTOR KORUMA RÖLELERİ. Motorların şebekeden aşırı akım çekme nedenleri MOTOR KORUMA RÖLELERİ Motorlar herhangi bir nedenle normal değerlerinin üzerinde akım çektiğinde sargılarının ve devre elemanlarının zarar görmemesi için en kısa sürede enerjilerinin kesilmesi gerekir.

Detaylı

ASENKRON MAKİNELER. Asenkron Motorlara Giriş

ASENKRON MAKİNELER. Asenkron Motorlara Giriş ASENKRON MAKİNELER Asenkron Motorlara Giriş İndüksiyon motor yada asenkron motor (ASM), rotor için gerekli gücü komitatör yada bileziklerden ziyade elektromanyetik indüksiyon yoluyla aktaran AC motor tipidir.

Detaylı

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan

Detaylı

22. ÜNİTE SENKRON MOTORLAR

22. ÜNİTE SENKRON MOTORLAR 22. ÜNİTE SENKRON MOTORLAR KONULAR 1. YAPISI VE ÇALIŞMA PRENSİBİ 2. YOL VERME YÖNTEMLERİ 3. KULLANILDIĞI YERLER Herhangi bir yükü beslemekte olan ve birbirine paralel bağlanan iki altematörden birsinin

Detaylı

ELEKTRĐK MOTORLARI SÜRÜCÜLERĐ EELP212 DERS 05

ELEKTRĐK MOTORLARI SÜRÜCÜLERĐ EELP212 DERS 05 EELP212 DERS 05 Özer ŞENYURT Mayıs 10 1 BĐR FAZLI MOTORLAR Bir fazlı motorların çeşitleri Yardımcı sargılı motorlar Ek kutuplu motorlar Relüktans motorlar Repülsiyon motorlar Üniversal motorlar Özer ŞENYURT

Detaylı

İKS KUMANDA DEVRELERİ. HAZIRLAYAN Hüseyin BULGURCU Balıkesir-2006

İKS KUMANDA DEVRELERİ. HAZIRLAYAN Hüseyin BULGURCU Balıkesir-2006 İKS KUMANDA DEVRELERİ HAZIRLAYAN Hüseyin BULGURCU Balıkesir-2006 1 KONULAR 1. KUMANDA ELEMANLARI VE SEMBOLLER 2. KUMANDA YÖNTEMLERİ 3. YOL VERME YÖNTEMLERİ 4. EV TİPİ SOĞUTUCULAR 5. TİCARİ TİP SOĞUTUCULAR

Detaylı

Elektromekanik Kumanda Sistemleri / Ders Notları

Elektromekanik Kumanda Sistemleri / Ders Notları İkincisinde ise; stator düşük devir kutup sayısına göre sarılır ve her faz bobinleri 2 gruba bölünerek düşük devirde seri- üçgen olarak bağlanır. Yüksek devirde ise paralel- yıldız olarak bağlanır. Bu

Detaylı

ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLARA BUTON VE KONTAKTÖRLE YOL VERME

ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLARA BUTON VE KONTAKTÖRLE YOL VERME ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLARA BUTON VE KONTAKTÖRLE YOL VERME Şekil - 1 Şekilde üç fazlı asenkron motora buton ve kontaktörle yol veren devre görülmektedir. Devrede start butonuna basıldığında K 1 kontaktörünün

Detaylı

ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTOR ÇALIŞMA PRENSİBİ

ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTOR ÇALIŞMA PRENSİBİ 1 ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTOR ÇALIŞMA PRENSİBİ Üç Fazlı Asenkron Motorlarda Döner Manyetik Alanın Meydana Gelişi Stator sargılarına üç fazlı alternatif gerilim uygulandığında uygulanan gerilimin frekansı ile

Detaylı

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİKFAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ LABORATUARI

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİKFAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ LABORATUARI ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİKFAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ LABORATUARI DENEY FÖYÜ DENEY ADI KONTROL KUMANDA ELEMANLARI DENEYİ DERSİN ÖĞRETİM ÜYESİ DENEYİ

Detaylı

Elektromekanik Kumanda Sistemleri / Ders Notları

Elektromekanik Kumanda Sistemleri / Ders Notları 10. MOTORLARIN FRENLENMESİ Durdurulacak motoru daha kısa sürede durdurmada veya yükün yer çekimi nedeniyle motor devrinin artmasına sebep olduğu durumlarda elektriksel frenleme yapılır. Kumanda devrelerinde

Detaylı

3. Bölüm: Asenkron Motorlar. Doç. Dr. Ersan KABALCI

3. Bölüm: Asenkron Motorlar. Doç. Dr. Ersan KABALCI 3. Bölüm: Asenkron Motorlar Doç. Dr. Ersan KABALCI 1 3.1. Asenkron Makinelere Giriş Düşük ve orta güç aralığında günümüzde en yaygın kullanılan motor tipidir. Yapısal olarak çeşitli çalışma koşullarında

Detaylı

BÖLÜM RÖLELER VE KONTAKTÖRLER

BÖLÜM RÖLELER VE KONTAKTÖRLER BÖLÜM RÖLELER VE KONTAKTÖRLER AMAÇ: Kontaktör ve rölelerin çalışma prensiplerinin anlaşılması, çeşitlerinin yapı ve özelliklerini kavrayabilme, anlaşılır bir şekilde kullanılabilmesi. Röleler Ve Kontaktörler

Detaylı

3 FAZLI ASENKRON MOTORLAR

3 FAZLI ASENKRON MOTORLAR 3 FAZLI ASENKRON MOTORLAR 3 FAZLI ASENKRON MOTORLAR Üç fazlı AC makinelerde üretilen üç fazlı gerilim, endüstride R-S-T (L1-L2- L3) olarak bilinir. R-S-T gerilimleri, aralarında 120 şer derece faz farkı

Detaylı

ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLAR

ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLAR 1 ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLAR Üç Fazlı Asenkron Motorlar Üç fazlı asenkron motorlar, stator sargılarına uygulanan elektrik enerjisini mekanik enerjiye çevirerek milinden yüke aktarırlar. Rotor ise gerekli

Detaylı

ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ

ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ Elektrik makinalarının ve elektrikli aygıtların çalıştırılmalarında kullanılan elemanlara kumanda elemanları denilir. Kumanda elemanları, kumanda devrelerinde sıklıkla

Detaylı

6. ENVERSÖR PAKET ŞALTER

6. ENVERSÖR PAKET ŞALTER 6. ENVERSÖR PAKET ŞALTER Küçük güçlü motorlarda devir yönü değiştirme genellikle, buton ve kontaktör yerine paket şalterle veya kollu şalterle yapılmaktadır. Daha çok ekonomik olmaları nedeniyle tercih

Detaylı

ELEKTRİK MAKİNALARI LABORATUVARI FİNAL/BÜTÜNLEME SORULARI İÇİN ÖRNEKLER (Bunlardan farklı sorular da çıkabilir.)

ELEKTRİK MAKİNALARI LABORATUVARI FİNAL/BÜTÜNLEME SORULARI İÇİN ÖRNEKLER (Bunlardan farklı sorular da çıkabilir.) ELEKTRİK MAKİNALARI LABORATUVARI FİNAL/BÜTÜNLEME SORULARI İÇİN ÖRNEKLER (Bunlardan farklı sorular da çıkabilir.) 1) Etiketinde 4,5 kw ve Y 380V 5A 0V 8,7A yazan üç fazlı bir asenkron motorun, fazlar arası

Detaylı

RÖLELER Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. Röleler elektromıknatıs, palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur.

RÖLELER Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. Röleler elektromıknatıs, palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. BÖLÜM-5 RÖLELER 1 RÖLELER Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. Röleler elektromıknatıs, palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Elektromıknatıs, demir nüve ve üzerine sarılmış

Detaylı

DC Motor ve Parçaları

DC Motor ve Parçaları DC Motor ve Parçaları DC Motor ve Parçaları Doğru akım motorları, doğru akım elektrik enerjisini dairesel mekanik enerjiye dönüştüren elektrik makineleridir. Yapıları DC generatörlere çok benzer. 1.7.1.

Detaylı

Bu bölümde anlatılan temel kumanda elemanları şunlardır;

Bu bölümde anlatılan temel kumanda elemanları şunlardır; BÖLÜM 1 KUMANDA ELEMANLARI 1.1 GENEL BİLGİLER Elektrik makinalarının ve elektrikli aygıtların çalıştırılmalarında kullanılan elemanlara kumanda elemanları denilir. Kumanda elemanları, sıklıkla kumanda

Detaylı

Çok sayıda motor şekilde gibi sadece bir durumunda başlatma kontrol merkezi ile otomatik olarak çalıştırılabilir.

Çok sayıda motor şekilde gibi sadece bir durumunda başlatma kontrol merkezi ile otomatik olarak çalıştırılabilir. 7.1.4 Paket Şalter İle Bu devredeki DG düşük gerilim rölesi düşük gerilime karşı koruma yapar. Yani şebeke gerilimi kesilir ve tekrar gelirse motorun çalışmasına engel olur. 7.2 SIRALI KONTROL Sıralı kontrol,

Detaylı

ÜÇ FAZLI MOTORLARIN BİR FAZLI OLARAK ÇALIŞTIRILMASI

ÜÇ FAZLI MOTORLARIN BİR FAZLI OLARAK ÇALIŞTIRILMASI 1 ÜÇ FAZLI MOTOLAI Bİ FAZLI OLAAK ÇALIŞTIILMASI Üç fazlı şebekenin bulunmadığı yerlerde veya özel olarak üç fazlı motorlar bir fazlı olarak çalıştırılırlar. Bunun için motorun yıldız ve üçgen bağlı oluşuna

Detaylı

BÖLÜM 1. ASENKRON MOTORLAR

BÖLÜM 1. ASENKRON MOTORLAR İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...iv GİRİŞ...v BÖLÜM 1. ASENKRON MOTORLAR 1. ASENKRON MOTORLAR... 1 1.1. Üç Fazlı Asenkron Motorlar... 1 1.1.1. Üç fazlı asenkron motorda üretilen tork... 2 1.1.2. Üç fazlı asenkron motorlara

Detaylı

BİR FAZLI ASENKRON MOTORLARIN ÇEŞİTLERİ, YAPISI VE ÇALIŞMA PRENSİBİ

BİR FAZLI ASENKRON MOTORLARIN ÇEŞİTLERİ, YAPISI VE ÇALIŞMA PRENSİBİ BİR FAZLI ASENKRON MOTORLARIN ÇEŞİTLERİ, YAPISI VE ÇALIŞMA PRENSİBİ Genellikle üç fazlı alternatif akımın bulunmadığı yerlerde veya küçük güçlü olduklarından işyerlerinde bir fazlı kolon hattına bağlanırlar

Detaylı

Haftanın Amacı: Asenkron motorun hız ayar ve frenleme tekniklerinin kavranmasıdır.

Haftanın Amacı: Asenkron motorun hız ayar ve frenleme tekniklerinin kavranmasıdır. ASENKRON MOTORLARDA HIZ AYARI ve FRENLEME Haftanın Amacı: Asenkron motorun hız ayar ve frenleme tekniklerinin kavranmasıdır. Giriş Bilindiği üzere asenkron motorun rotor hızı, döner alan hızını (n s )

Detaylı

2- Tristör ile yük akımı değiştirilerek ayarlı yükkontrolü yapılabilir.

2- Tristör ile yük akımı değiştirilerek ayarlı yükkontrolü yapılabilir. Tristörlü Redresörler ( Doğrultmaçlar ) : Alternatif akımı doğru akıma çeviren sistemlere redresör denir. Redresörler sanayi için gerekli olan DC gerilimin elde edilmesini sağlar. Büyük akım ve gerilimlerin

Detaylı

ELEKTRİK MAKİNALARI VE KUMANDA 4.1.ASENKRON MOTORLARA DİREKT YOL VERME VE DEVRE ŞEMALARI

ELEKTRİK MAKİNALARI VE KUMANDA 4.1.ASENKRON MOTORLARA DİREKT YOL VERME VE DEVRE ŞEMALARI BÖLÜM 4 OTOMATİK KUMANDA DEVRELERİ 4.1.ASENKRON MOTORLARA DİREKT YOL VERME VE DEVRE ŞEMALARI Basitliği, dayanıklılığı ve ekonomik olmasından endüstride en çok kullanılan asenkron motora, gücüne, işletme

Detaylı

5. ÜNİTE ASENKRON MOTORLARI

5. ÜNİTE ASENKRON MOTORLARI 5. ÜNİTE ASENKRON MOTORLARI KONULAR 1. Asenkron Motorların Yapısı 2. Çalışma Prensibi 3. Asenkron Motorlara Yol Verme 4. Asenkron Motorlarda Kayıplar ve Verim 5. Asenkron Motor Çeşitleri GİRİŞ Sanayi tesislerinde

Detaylı

İklimlendirme Soğutma Elektriği ve Kumanda Devreleri BÖLÜM KONDANSATÖRLER

İklimlendirme Soğutma Elektriği ve Kumanda Devreleri BÖLÜM KONDANSATÖRLER BÖLÜM KONDANSATÖRLER AMAÇ: İklimlendirme ve soğutma kompresörlerinde kullanılan kalkış (ilk hareket) ve daimi kondansatörleri seçebilme ve bağlantılarını yapabilme. Kondansatörler 91 BÖLÜM-7 KONDANSATÖRLER

Detaylı

1. BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR

1. BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR 1. BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR Bir fazlı yardımcı sargılı motorlar Üniversal motorlar 1.1. Bir fazlı yardımcı sargılı motorlar 1.1.3. Yardımcı Sargıyı Devreden Ayırma Nedenleri Motorun ilk kalkınması anında

Detaylı

Asenkron motorların bir kumanda merkezinden yıldız/üçgen çalıştırılması için oluşturulacak kumanda ve güç devresini çiziniz.

Asenkron motorların bir kumanda merkezinden yıldız/üçgen çalıştırılması için oluşturulacak kumanda ve güç devresini çiziniz. Kontaktörün Tanımı kısaca yazıp çalışma prensip şemasını çiziniz. Asenkron motorların bir kumanda merkezinden yıldız/üçgen çalıştırılması için oluşturulacak kumanda ve güç devresini çiziniz. Kompanzasyonun

Detaylı

Doğru Akım (DC) Makinaları

Doğru Akım (DC) Makinaları Doğru Akım (DC) Makinaları Doğru akım makinaları motor veya jeneratör olarak kullanılabilir. Genellikle DC makinalar motor olarak kullanılır. En büyük avantajları hız ve tork ayarının kolay yapılabilmesidir.

Detaylı

ELEKTRİKSEL EYLEYİCİLER

ELEKTRİKSEL EYLEYİCİLER ELEKTRİKSEL EYLEYİCİLER Eyleyiciler (Aktuatörler) Bir cismi hareket ettiren veya kontrol eden mekanik cihazlara denir. Elektrik motorları ve elektrikli sürücüler Hidrolik sürücüler Pinomatik sürücüler

Detaylı

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112 (ELP211) ) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112 (ELP211) ) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan

Detaylı

Robotik AKTUATÖRLER Motorlar: Çalışma prensibi

Robotik AKTUATÖRLER Motorlar: Çalışma prensibi Robotik AKTUATÖRLER Motorlar: Çalışma prensibi 1 Motorlar: Çalışma prensibi Motorlar: Çalışma prensibi 2 Motorlar: Çalışma prensibi AC sinyal kutupları ters çevirir + - AC Motor AC motorun hızı üç değişkene

Detaylı

ÖZGÜR Motor & Generatör

ÖZGÜR Motor & Generatör DAHLENDER MOTOR Statora sargılarının UVW ve XYZ uçlarından başka, sargı ortalarından uçlar çıkararak ve bunların bağlantıları yapılarak çift devir sayısı elde edilir. Bu bağlantı yöntemine, Dahlender bağlantı

Detaylı

DENEY 12 SCR ile İki yönlü DC Motor Kontrolü

DENEY 12 SCR ile İki yönlü DC Motor Kontrolü DENEY 12 SCR ile İki yönlü DC Motor Kontrolü DENEYİN AMACI 1. Elektromanyetik rölelerin çalışmasını ve yapısını öğrenmek 2. SCR kesime görüme yöntemlerini öğrenmek 3. Bir dc motorun dönme yönünü kontrol

Detaylı

ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTOR ÇALIŞMA PRENSİBİ

ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTOR ÇALIŞMA PRENSİBİ 1 ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTOR ÇALIŞMA PRENSİBİ Buna göre bir iletkende gerilim indüklenebilmesi için; Bir manyetik alan olmalıdır. (Sabit mıknatıs yada elektromıknatıs ile elde edilir.) İletken manyetik alan

Detaylı

F AKIM DEVRELER A. DEVRE ELEMANLARI VE TEMEL DEVRELER

F AKIM DEVRELER A. DEVRE ELEMANLARI VE TEMEL DEVRELER ALTERNATİF AKIM DEVRELERİ A. DEVRE ELEMANLARI VE TEMEL DEVRELER Alternatif akım devrelerinde akımın geçişine karşı üç çeşit direnç (zorluk) gösterilir. Devre elamanları dediğimiz bu dirençler: () R omik

Detaylı

2. KUMANDA DEVRE ELEMANLARI VE KORUMA RÖLELERİ

2. KUMANDA DEVRE ELEMANLARI VE KORUMA RÖLELERİ 2. KUMANDA DEVRE ELEMANLARI VE KORUMA RÖLELERİ 2.1. Kumanda Elemanları Yapısı ve Çeşitleri 2.1.1. Paket Şalterler Yapısı Bir eksen etrafında dönebilen bir mil üzerine ard arda dizilmiş ve paketlenmiş birçok

Detaylı

Doğru Akım (DC) Makinaları

Doğru Akım (DC) Makinaları Doğru Akım (DC) Makinaları Doğru akım makinaları motor veya jeneratör olarak kullanılabilir. Genellikle DC makinalar motor olarak kullanılır. En büyük avantajları hız ve tork ayarının kolay yapılabilmesidir.

Detaylı

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112 (ELP211) ) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112 (ELP211) ) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan

Detaylı

ASENKRON MOTORLARIN KISA TANITIMI. Bu bölümde kısaca motorlar ve kullanılan terimler tanıtılacaktır.

ASENKRON MOTORLARIN KISA TANITIMI. Bu bölümde kısaca motorlar ve kullanılan terimler tanıtılacaktır. ASENKRON MOTORLARIN KISA TANITIMI Bu bölümde kısaca motorlar ve kullanılan terimler tanıtılacaktır. MOTOR PARÇALARI 1. Motor Gövdesi 2. Stator 3. Stator sargısı 4. Mil 5. Aluminyum kafesli rotor 6.

Detaylı

1.Endüksiyon Motorları

1.Endüksiyon Motorları 1.Endüksiyon Motorları Kaynak: John Storey, How real electric motors work, UNIVERSITY OF NEW SOUTH WALES - SYDNEY AUSTRALIA, http://www.phys.unsw.edu.au/hsc/hsc/electric_motors.html Her modern evde endüksiyon

Detaylı

ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ ÖRNEK UYGULAMALAR

ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ ÖRNEK UYGULAMALAR ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ ÖRNEK UYGULAMALAR PROBLEM 1: 3 Fazlı Bir Asenkron Motoru Kesik Kesik Çalıştırmak Çalışma Şekli : Kumanda devresindeki start butonuna basıldığında M kontaktörünün bobinine

Detaylı

Kumanda Devreleri Ders 01. Özer ŞENYURT Ekim 15 1

Kumanda Devreleri Ders 01. Özer ŞENYURT Ekim 15 1 Kumanda Devreleri Ders 01 Özer ŞENYURT Ekim 15 1 Özer ŞENYURT Ekim 15 2 KUMANDA DEVRE ELEMANLARI VE KORUMA RÖLELERİ Kumanda Elemanları Yapısı ve Çeşitleri Paket Şalterler Yapısı Bir eksen etrafında dönebilen

Detaylı

326 ELEKTRİK MAKİNALARI LABORATUVARI II ÜÇ-FAZ SİNCAP KAFESLİ ASENKRON (İNDÜKSİYON) MOTOR DENEY 326-04

326 ELEKTRİK MAKİNALARI LABORATUVARI II ÜÇ-FAZ SİNCAP KAFESLİ ASENKRON (İNDÜKSİYON) MOTOR DENEY 326-04 İNÖNÜ ÜNİERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜH. BÖL. 26 ELEKTRİK MAKİNALARI LABORATUARI II ÜÇ-FAZ SİNCAP KAFESLİ ASENKRON (İNDÜKSİYON) MOTOR DENEY 26-04. AMAÇ: Üç-faz sincap kafesli asenkron

Detaylı

ASENKRON MOTORLARA YOL VERME

ASENKRON MOTORLARA YOL VERME 1 ASENKRON MOTORLARA YOL VERME Üç Fazlı Asenkron Motorlara Yol Verme Yöntemleri Kısa devre rotorlu asenkron motorlar sekonderi kısa devre edilmiş transformatöre benzediklerinden kalkış anında normal akımlarının

Detaylı

20. ÜNİTE ASENKRON MOTORLARA YOL VERME YÖNTEMLERİ

20. ÜNİTE ASENKRON MOTORLARA YOL VERME YÖNTEMLERİ 20. ÜNİTE ASENKRON MOTORLARA YOL VERME YÖNTEMLERİ KONULAR 1. Üç Fazlı Asenkron Motorlara a. Direk Yol Verme b. Yıldız-Üçgen Yol Verme 2. Uzaktan (İki Yerden) Kumanda 3. Enversör (Sağ-Sol) Çalıştırma 4.

Detaylı

Elektrik Motorları ve Sürücüleri

Elektrik Motorları ve Sürücüleri Elektrik Motorları ve Sürücüleri Genel Kavramlar Motor sarımı görüntüleri Sağ el kuralı bobine uygulanırsa: 4 parmak akım yönünü Başparmak N kutbunu gösterir N ve S kutbunun oluşumu Manyetik alan yönü

Detaylı

Anma güçleri 3 kw tan büyük olan motorların üç fazlı şebekelere bağlanabilmeleri için üç fazlı olmaları gerekir.

Anma güçleri 3 kw tan büyük olan motorların üç fazlı şebekelere bağlanabilmeleri için üç fazlı olmaları gerekir. Elektrik motorlarında yol verme işlemi Motorun rotor hızının sıfırdan anma hızına hızına ulaşması için yapılan işlemdir. Durmakta olan motorun stator sargılarına gerilim uygulandığında endüklenen zıt emk

Detaylı

AŞIRI AKIM KORUMA RÖLELERİ Trafolarda Meydana Gelen Aşırı Akımların Nedenleri

AŞIRI AKIM KORUMA RÖLELERİ Trafolarda Meydana Gelen Aşırı Akımların Nedenleri Koruma Röleleri AŞIRI AKIM KORUMA RÖLELERİ Trafolarda Meydana Gelen Aşırı Akımların Nedenleri Trafolarda meydana gelen arızaların başlıca nedenleri şunlardır: >Transformatör sargılarında aşırı yüklenme

Detaylı

6. ÜNİTE DOĞRU AKIM MAKİNALARININ DEVREYE BAĞLANTI ŞEMALARI

6. ÜNİTE DOĞRU AKIM MAKİNALARININ DEVREYE BAĞLANTI ŞEMALARI 6. ÜNİTE DOĞRU AKIM MAKİNALARININ DEVREYE BAĞLANTI ŞEMALARI KONULAR 1. Doğru Akım Jeneratörleri (Dinamolar) 2. Doğru Akım Jeneratörlerinin Paralel Bağlanması 3. Doğru Akım Motorları GİRİŞ Bir iletkende

Detaylı

22. ÜNİTE ARIZA YERLERİNİN TAYİNİ

22. ÜNİTE ARIZA YERLERİNİN TAYİNİ 22. ÜNİTE ARIZA YERLERİNİN TAYİNİ 1. Toprak Kaçak Arızası KONULAR 2. İletkenler Arasındaki Kaçak Tayini 3. Kablo İletkenlerinde Kopukluğun Tayini 4. Kablo ve Havai Hatlarda Elektro Manyetik Dalgaların

Detaylı

ASENKRON VE SENKRON MAKİNELER

ASENKRON VE SENKRON MAKİNELER 1 ASENKRON VE SENKRON MAKİNELER 2 ASENKRON MAKİNELER Senkron ve Asenkron Kavramı Alternatif akım makinelerinin isimlendirilmesi ürettikleri döner manyetik alanın (stator manyetik alanı), döner mekanik

Detaylı

Dirençler. 08 Aralık 2015 Salı 1

Dirençler. 08 Aralık 2015 Salı 1 Dirençler 08 Aralık 2015 Salı 1 Tanımı ve İşlevi Dirençler elektrik akımına zorluk gösteren elektronik devre elemanlarıdır. Direnç R harfi ile gösterilir, birimi ohmdur. Omega simgesi ile gösterilir (Ω).

Detaylı

Bilezikli Asenkron Motora Yol Verilmesi

Bilezikli Asenkron Motora Yol Verilmesi Bilezikli Asenkron Motora Yol Verilmesi 1. GİRİŞ Bilezikli asenkron motor, sincap kafesli asenkron motordan farklı olarak, rotor sargıları dışarı çıkarılmış ve kömür fırçaları yardımıyla elektriksel bağlantı

Detaylı

IP 23 ELEKTRİK MOTORLARI ÜÇ FAZLI ASENKRON SİNCAP KAFESLİ IEC 225-315. ELSAN ELEKTRİK SAN. ve TİC. A.Ş.

IP 23 ELEKTRİK MOTORLARI ÜÇ FAZLI ASENKRON SİNCAP KAFESLİ IEC 225-315. ELSAN ELEKTRİK SAN. ve TİC. A.Ş. IP 3 ELEKTRİK MOTORLARI ÜÇ FAZLI ASENKRON SİNCAP KAFESLİ IEC 5-315 ELSAN ELEKTRİK SAN. ve TİC. A.Ş. GENEL BİLGİLER A. STANDARTLAR Bu tipteki motorlarımız aşağıdaki standart ve normlara uygun olarak imal

Detaylı

Elektromekanik Kumanda Sistemleri / Ders Notları

Elektromekanik Kumanda Sistemleri / Ders Notları Ayrıca ortak etki mesafesi üretimden kaynaklanan osilatör frekansındaki rasgele farklılıklara bağlıdır. Genellikle çok özel bir durumda açığa çıkmadıkça veya siviç değiştirilmedikçe bu etki fark edilmez.

Detaylı

ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ

ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ ELEKTROMEKANİK KUMANDA SİSTEMLERİ 1. GİRİŞ Elektrik motorları takım tezgahlarını ve diğer endüstriyel uygulamaları çalıştıran en önemli güç kaynağıdır. Çoğu zaman motorlar, bir makinanın ya da tezgahın

Detaylı

Elektrik Makinaları I SENKRON MAKİNALAR

Elektrik Makinaları I SENKRON MAKİNALAR Elektrik Makinaları I SENKRON MAKİNALAR Dönen Elektrik Makinaları nın önemli bir grubunu oluştururlar. (Üretilen en büyük güç ve gövde büyüklüğüne sahip dönen makinalardır) Generatör (Alternatör) olarak

Detaylı

ASENKRON MOTORUN BİR FAZ EŞDEĞER DEVRESİ

ASENKRON MOTORUN BİR FAZ EŞDEĞER DEVRESİ 1 ASENKRON MOTORUN BİR FAZ EŞDEĞER DEVRESİ Asenkron Motorun Bir Faz Eşdeğer Devresi Asenkron motorun stator sargılarına alternatif gerilim uygulandığında nüve üzerine sarılmış stator sargılarında zamana

Detaylı

UYGULANMIŞ ÖRNEK PLC PROGRAMLARI

UYGULANMIŞ ÖRNEK PLC PROGRAMLARI UYGULANMIŞ ÖRNEK PLC PROGRAMLARI Örnek 1: Örneğ e başlamadan önce CPU yu 221 seçmeliyiz.(bu işlem program sonunda da yapılabilir.) Girişler I 0.0 dan I 0.5 e, Çıkışlar Q 0.0 dan Q 0.3 e kadardır. Amacı

Detaylı

4. TAM KALIP SARGILAR

4. TAM KALIP SARGILAR 4. TAM KALIP SARGILAR Tam kalıp sargılarına Tam Amerikan veya Tam gabare sarım da denir. Genellikle 3 KW ve daha büyük motor statorlarına uygulanır. Tam kalıp sarımda bobin sayısı oluk sayısına eşit olup

Detaylı

SIEMENS LOGO KULLANIMI VE UYGULAMALAR

SIEMENS LOGO KULLANIMI VE UYGULAMALAR SIEMENS LOGO KULLANIMI VE UYGULAMALAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 SIEMENS S7 200 UYGULAMALARI UYGULAMA _1 3 Fazlı Asenkron motorun iki yönde

Detaylı

AC-DC Dönüştürücülerin Genel Özellikleri

AC-DC Dönüştürücülerin Genel Özellikleri AC-DC Dönüştürücülerin Genel Özellikleri U : AC girişteki efektif faz gerilimi f : Frekans q : Faz sayısı I d, I y : DC çıkış veya yük akımı (ortalama değer) U d U d : DC çıkış gerilimi, U d = f() : Maksimum

Detaylı

Samet Biricik Elk. Y. Müh. Elektrik Mühendisleri Odası 28 Ocak2011

Samet Biricik Elk. Y. Müh. Elektrik Mühendisleri Odası 28 Ocak2011 Samet Biricik Elk. Y. Müh. Elektrik Mühendisleri Odası 28 Ocak2011 1 KompanzasyonSistemlerinde Kullanılan Elemanlar Güç Kondansatörleri ve deşarj dirençleri Kondansatör Kontaktörleri Pano Reaktif Güç Kontrol

Detaylı

1 BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR

1 BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR 1 BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR Üç fazlı motorların bir fazlı motorlardan daha iyi çalışma performansı olmasına rağmen, çoğu zaman üç fazlı şebeke bulunmayabilir. Şehir merkezlerinde bir fazlı şebekenin

Detaylı

3. HAFTA BLM223 DEVRE ANALİZİ. Yrd. Doç Dr. Can Bülent FİDAN. hdemirel@karabuk.edu.tr

3. HAFTA BLM223 DEVRE ANALİZİ. Yrd. Doç Dr. Can Bülent FİDAN. hdemirel@karabuk.edu.tr 3. HAFTA BLM223 Yrd. Doç Dr. Can Bülent FİDAN hdemirel@karabuk.edu.tr Karabük Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi 2 3. OHM KANUNU, ENEJİ VE GÜÇ 3.1. OHM KANUNU 3.2. ENEJİ VE GÜÇ 3.3.

Detaylı

ÜNİTE 5 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Transformatörün tanımını yapınız. Alternatif akımın frekansını değiştirmeden, gerilimini

ÜNİTE 5 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Transformatörün tanımını yapınız. Alternatif akımın frekansını değiştirmeden, gerilimini ÜNİTE 5 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Transformatörün tanımını yapınız. Alternatif akımın frekansını değiştirmeden, gerilimini alçaltmaya veya yükseltmeye yarayan elektro manyetik indüksiyon

Detaylı

İÇİNDEKİLER. BÖLÜM-1-ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLARIN YAPISI VE ÇALIġMA PRENSĠBĠ

İÇİNDEKİLER. BÖLÜM-1-ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLARIN YAPISI VE ÇALIġMA PRENSĠBĠ İÇİNDEKİLER BÖLÜM-1-ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLARIN YAPISI VE ÇALIġMA PRENSĠBĠ Asenkron motorların endüstrideki önemi Turmetre ile asenkron motorun devrinin ölçülmesi ve kayma deneyi Senkron hız, Asenkron

Detaylı

Sensörler. Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL

Sensörler. Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL Sensörler Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL İçerik Algılama Teknolojisi Algılama Mekanizması Uygun Sensör SENSÖR SİSTEMİ Ölçme ve Kontrol Sistemi Transdüser ve Sensör Kavramı Günlük hayatımızda ısı, ışık, basınç

Detaylı

TESİSAT TEKNOLOJİSİ VE İKLİMLENDİRME

TESİSAT TEKNOLOJİSİ VE İKLİMLENDİRME T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI TESİSAT TEKNOLOJİSİ VE İKLİMLENDİRME ELEKTRİK MOTOR BAĞLANTILARI ANKARA 2014 Bu modül, mesleki ve teknik eğitim okul/kurumlarında uygulanan Çerçeve Öğretim Programlarında yer

Detaylı

Yarışma Sınavı. 4 Elektrik alan şiddet

Yarışma Sınavı. 4 Elektrik alan şiddet 1 (1010) 2 =(? ) 10 ) 12 B ) 8 C ) 6 D ) 10 E ) 9 2 Bir iletkenin herhangi bir yerinde alınan kesidinden, 1 saniyede geçen elektrik yükü miktarına ne denir? ) Elektro motor kuvveti B ) kım şiddeti C )

Detaylı

Elektrik Kumanda Devreleri Dersleri. Tablo 1.1: Kumanda Devre Sembolleri

Elektrik Kumanda Devreleri Dersleri. Tablo 1.1: Kumanda Devre Sembolleri Elektrik Kumanda Devreleri Dersleri Tablo 1.1: Kumanda Devre Sembolleri A. KUMANDA DEVRE SEMBOLLERİ Otomatik kumanda devre şemalarında kullanılan elemanların resimleri yerine, o elemanların yerini tutacak

Detaylı

Alternatif Akım Devre Analizi

Alternatif Akım Devre Analizi Alternatif Akım Devre Analizi Öğr.Gör. Emre ÖZER Alternatif Akımın Tanımı Zamaniçerisindeyönüveşiddeti belli bir düzen içerisinde (periyodik) değişen akıma alternatif akımdenir. En bilinen alternatif akım

Detaylı

DENEY 4 DC ŞÖNT ve SERİ MOTORUN YÜKLEME KARAKTERİSTİKLERİ

DENEY 4 DC ŞÖNT ve SERİ MOTORUN YÜKLEME KARAKTERİSTİKLERİ DENEY 4 DC ŞÖNT ve SERİ MOTORUN YÜKLEME KARAKTERİSTİKLERİ 1. Temel Teori (Şönt Uyarmalı Motor) DC şönt motorlar hızdaki iyi kararlılıkları dolayısıyla yaygın kullanılan motorlardır. Bu motor tipi seri

Detaylı

5.Butonlar. Resim 1: Değişik yapıdaki buton resimleri. Tablo 1 Tahrik türleri ve sembolleri. Şekil 3 Çok tahrikli üniteler

5.Butonlar. Resim 1: Değişik yapıdaki buton resimleri. Tablo 1 Tahrik türleri ve sembolleri. Şekil 3 Çok tahrikli üniteler 5.Butonlar Butonlar, kumanda devrelerinde, devrenin çalışmasını başlatmak ve durdurmak amacı ile kullanılan elemanlardır. Çalışma şekillerine göre değişik tip ve yapıda imal edilirler. Butonlar çalışma

Detaylı

T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ

T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ OTOMATİK KUMANDA DEVRELERİ ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından

Detaylı

SABİT MIKNATISLI MOTORLAR ve SÜRÜCÜLERİ

SABİT MIKNATISLI MOTORLAR ve SÜRÜCÜLERİ SABİT MIKNATISLI MOTORLAR ve SÜRÜCÜLERİ 1-Step Motorlar - Sabit mıknatıslı Step Motorlar 2- Sorvo motorlar - Sabit mıknatıslı Servo motorlar 1- STEP (ADIM) MOTOR NEDİR Açısal konumu adımlar halinde değiştiren,

Detaylı

TEKNOLOJİK ARAŞTIRMALAR

TEKNOLOJİK ARAŞTIRMALAR www.teknolojikarastirmalar.com ISSN:1304-4141 Makine Teknolojileri Elektronik Dergisi 2005 (3) 65-70 TEKNOLOJİK ARAŞTIRMALAR Teknik Not Problemlerin Farklı Endüstriyel Otomasyon Yöntemleri ile Çözümlenerek

Detaylı

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ İLKÖĞRETİM ÖĞRETMENLİĞİ LİSANS TAMAMLAMA PROGRAMI. Analiz. Cilt 2. Ünite 8-14

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ İLKÖĞRETİM ÖĞRETMENLİĞİ LİSANS TAMAMLAMA PROGRAMI. Analiz. Cilt 2. Ünite 8-14 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ İLKÖĞRETİM ÖĞRETMENLİĞİ LİSANS TAMAMLAMA PROGRAMI Analiz Cilt 2 Ünite 8-14 T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINLARI NO: 1082 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINLARI NO: 600

Detaylı

Endüstriyel Sensörler ve Uygulama Alanları Kalite kontrol amaçlı ölçme sistemleri, üretim ve montaj hatlarında imalat sürecinin en önemli aşamalarındandır. Günümüz teknolojisi mükemmelliği ve üretimdeki

Detaylı

BÖLÜM-10 ELEKTRİK KUMANDA DEVRELERİ. HAZIRLAYAN Dr. Hüseyin BULGURCU ARALIK 2015

BÖLÜM-10 ELEKTRİK KUMANDA DEVRELERİ. HAZIRLAYAN Dr. Hüseyin BULGURCU ARALIK 2015 BÖLÜM-10 ELEKTRİK KUMANDA DEVRELERİ HAZIRLAYAN Dr. Hüseyin BULGURCU ARALIK 2015 1 BUTONLAR: Elektrik akımının geçip geçmemesini, yön değiştirmesini sağlayan elemanlardır. Bu elemanların kontaklarından

Detaylı

SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK DEVRELER LABORATUARI

SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK DEVRELER LABORATUARI SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK DEVRELER LABORATUARI DENEYİ YAPTIRAN: DENEYİN ADI: DENEY NO: DENEYİ YAPANIN ADI ve SOYADI: SINIFI: OKUL NO: DENEY GRUP NO:

Detaylı

Sensörler. Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL

Sensörler. Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL Sensörler Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL Transdüser ve Sensör Kavramı Fiziksel ortam değişikliklerini (ısı, ışık, basınç, ses, vb.) algılayan elemanlara sensör, algıladığı bilgiyi elektrik enerjisine çeviren elemanlara

Detaylı

mikroc Dili ile Mikrodenetleyici Programlama Ders Notları / Dr. Serkan DİŞLİTAŞ

mikroc Dili ile Mikrodenetleyici Programlama Ders Notları / Dr. Serkan DİŞLİTAŞ 12. Motor Kontrolü Motorlar, elektrik enerjisini hareket enerjisine çeviren elektromekanik sistemlerdir. Motorlar temel olarak 2 kısımdan oluşur: Stator: Hareketsiz dış gövde kısmı Rotor: Stator içerisinde

Detaylı

ELEKTRĐK MOTORLARI ve SÜRÜCÜLERĐ DERS 02

ELEKTRĐK MOTORLARI ve SÜRÜCÜLERĐ DERS 02 DERS 02 Özer ŞENYURT Mart 10 1 DA DĐNAMOSUNUN ÇALIŞMA PRENSĐBĐ Dinamolar elektromanyetik endüksiyon prensibine göre çalışırlar. Buna göre manyetik alan içinde bir iletken manyetik kuvvet çizgilerini keserse

Detaylı

SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ TEKNİK EĞİTİM FAKÜLTESİ MEKATRONİK EĞİTİMİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR DESTEKLİ İMALAT SERVO VE STEP MOTORLAR

SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ TEKNİK EĞİTİM FAKÜLTESİ MEKATRONİK EĞİTİMİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR DESTEKLİ İMALAT SERVO VE STEP MOTORLAR BİLGİSAYAR DESTEKLİ İMALAT SERVO VE STEP MOTORLAR Step (Adım) Motorlar Elektrik enerjisini açısal dönme hareketine çeviren motorlardır. Elektrik motorlarının uygulama alanlarında sürekli hareketin (fırçalı

Detaylı

ENDÜKTİF REAKTİF AKIM NEDİR?

ENDÜKTİF REAKTİF AKIM NEDİR? ENDÜKTİF REAKTİF AKIM NEDİR? Elektrodinamik sisteme göre çalışan transformatör, elektrik motorları gibi cihazlar şebekeden mıknatıslanma akımı çekerler. Mıknatıslanma akımı manyetik alan varken şebekeden

Detaylı

Senkron Motorun Kalkınma Durumu

Senkron Motorun Kalkınma Durumu 1 SENKRON MOTORLAR Senkron Motorların Çalışma Prensipleri Senkron makine generatör olarak çalıştırılabildiği gibi, eğer kutuplar bir DC kaynaktan beslenip, endüvi (stator) sargılarına da alternatif gerilim

Detaylı

Elektromekanik Kumanda Sistemleri / Örnek Uygulamalar

Elektromekanik Kumanda Sistemleri / Örnek Uygulamalar PROBLEM 31: Uzaktan kumandalı, kesik kesik çalıştırılabilen, devir yönü değiştirilebilen, otomatik λ / yol alan, bir asenkron motorun dinamik frenlenme ile durdurulması ile ilgili güç ve kumanda devresini

Detaylı

1 BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR

1 BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR 1 BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR Üç fazlı motorların bir fazlı motorlardan daha iyi çalışma performansı olmasına rağmen, çoğu zaman üç fazlı şebeke bulunmayabilir. Özellikle şehir merkezlerinde bir fazlı

Detaylı

KORUMA ROLELERİ. Aşırı akım röleleri

KORUMA ROLELERİ. Aşırı akım röleleri KORUMA ROLELERİ Motorda meydana gelen bir arıza tüm sistemin durmasına neden olacaktır. Bu nedenle motor stator sargılarının düşmanı olan ısı artışına karşı korunması gereklidir. Sargı için izin verilen

Detaylı

1000 V a kadar Çıkış Voltaj. 500 V a kadar İzolasyon Sınıfı. F 140C İzolasyon Malzemesi IEC EN 60641-2 Çalışma Frekansı. 50-60 Hz.

1000 V a kadar Çıkış Voltaj. 500 V a kadar İzolasyon Sınıfı. F 140C İzolasyon Malzemesi IEC EN 60641-2 Çalışma Frekansı. 50-60 Hz. BİR ve İKİ FAZLI İZOLASYON TRANSFORMATÖR Bir ve İki fazlı olarak üretilen emniyet izolasyon transformatör leri insan sağlığı ile sistem ve cihazlara yüksek güvenliğin istenildiği yerlerde kullanılır. İzolasyon

Detaylı

ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ

ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ OTOMATİK KUMANDA DEVRELERİ 523EO0045 Ankara, 2011 Bu modül, mesleki ve teknik eğitim okul/kurumlarında uygulanan Çerçeve Öğretim Programlarında

Detaylı