VAN URARTU GÖLETLERİ

Transkript

1 VAN URARTU GÖLETLERİ 2002 YILINDA DOGU ANADOLU BÖLGESi'NDE URARTU BARAJ, GÖLET VE SULAMA KANALLARININ ARAŞTIRILMASI Oktay BELLi* Prof. Dr. Oktay BELLi, İstanbul Üniversitesi, Avrasya Arkeoloji Enstitüsü Müdürü, İSTANBUL -TURKİYE e-posta: Doğu Anadolu Bölgesi'nde "Urartu Baraj, Gölet ve Sulama Kanallarının Araştırılması" Konusunda yapmış olduğumuz çalışmanın onaltıncısını, Eylül 2002 tarihleri arasında gerçekleştirdik yılından beri Doğu Anadolu ve Nahçıvan Ozerk Cumhuriyetleri'nde gerçekleştirdiğimiz arkeolojik yüzey araştırması sırasında, saptamış olduğumuz baraj, gölet ve sulama kanalının sayısı 86'ya yükselmiştir (Harita: 1). Bunlardan 84 tanesi Doğu Anadolu Bölgesi'nde, 2 tanesi de Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti toprakları içinde bulunmaktadır (Harita: 2). Hiç kuşkusuz şimdilik bulmuş olduğumuz 84 adet baraj, gölet ve sulama kanalı, Eskiçağ'da Doğu Anadolu'yu bir barajlar bölgesi haline getirmiştir. Bu konuda araştırmaların sürdürülmesiyle birçok yeni Urartu sulama tesisinin daha bulunacağını ümit etmekteyiz. Yeni sulama tesislerinin bulunması, M.O. 1. binyılın ilk yarısında Urartu Krallığı'nın Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki tarım politikasının yorumlanmasına çok büyük katkılar sağlayacaktır. Başkanlığım altında yürütülen araştırmaya İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Eskiçağ Tarihi Anabilim Dalı'ndan Araş. Gör. Can Avcı, Araş. Gör. Erkan Konyar (MA), Araş. Gör. Zeynep Konuralp (MA), Araş. Gör. İsmail Ayman ve Lisans öğrencisi Mustafa Kaptan katılmıştır, Bakanlık temsilciliği görevini ise İzmir Arkeoloji Müzesi asistanlarından Hamdi Eklz (MA) yapmıştır. Sulama tesislerinin topografik plan, plan ve kesitleri Can Avcı, ısmail Ayman ve Nihai Ayyıldız tarafından yapılmıştır. Çok büyük bir özveriyle çalışan değerli meslektaşlarıma ve sevgili öğrencilerime içtenlikle teşekkür etmeyi zevkli bir görev sayarım yılı çalışmaları, Van Gölü'nün ortalama km. güneydoğusundaki Başkale bölgesinde yoğunlaştırılmıştır. ÇUHGÖLETi Çuh Göleti, Van'ın 86 km. güneydoğusunda yer almaktadır. Gölete en yakın yerleşim merkezi, 1.5 km. kuzeybatıda bulunan Gedikbaşı (Eski Çuh) Köyü'dür. Deniz seviyesinden 2100 m. yüksekliğindeki gölet, doğu-batı doğrultusunda uzanan yüksek dağların kuzey eteğinde bulunmaktadır. Oldukça zengin su kaynaklarına sahip olan dağların kuzey eteğine yöre halkı Kırkpınar adını vermektedir. Su kaynaklarından çıkarak kuzeye akan dere suları, arazide derin bir vadi açmıştır. Dere suyundan

2 alınan bir kanal aracılığı ile su, kuzeydoğu yönüne götürülerek gölette biriktirilmiştir (Resim: 1). Yüksek tepelerin kuzey yamacına yapılan gölet, fazla büyük değildir. Gölette kanal suyunun yanı sıra, yüksek tepelerden gelen kar ve yağmur suları da birikmektedir. Ancak kar, yağmur ve özellikle sel sularının yüksek tepelerden gölete taşımış olduğu kalın toprak tabakası, hem göletin içini doldurmuş, hem de göletin küçülmesine neden olmuştur. Ayrıca göletin içinin dolarak duvarların biçiminin bozulmasında, kuzey yönüne doğru meydana gelen yoğun toprak kaymalarının çok büyük etkisinin olduğu anlaşılmaktadır. Günümüzde göletin içinde az da olsa su bulunmaktadır (Resim: 2). Kabaca 135 m. uzunluğunda, elips bir plan gösteren duvar, göletin kuzey kısmını kapatmaktadır (Çizim: 1). Duvarlarda kullanılan taşlar, yakın çevrede bulunan taş ve kayalıklardan elde edilmiştir. Taşların kabaca da olsa birleşme yerlerinin düzeltildiği görülmektedir. Günümüzden yıl önce toprakla dolan göletin içindeki toprağın temizlenerek duvarların üzerine yığılmış olması, hem duvarın yüksekliğinin, hem de genişliğinin değişmesine neden olmuştur, Bozulmayan kısımlarda duvarın genişliğinin 3 m., yüksekliğinin de ortalama 2.5 m. olduğu anlaşılmaktadır. Kuzey yönüne doğru akıtılan sular, geniş teraslar halinde uzanan arazide yapılan tarımın su gereksinmesini karşılamaktadır. Göletin tarihlenmesine yardımcı olabilecek kalıntı 800 m. güneyde yükselen Beyaztaş Tepe Kalesi'dir. Küçük olan kale kalker bir kayalığın üzerinde bulunduğu için, halk burasını Beyaztaş Tepe olarak adlandırmaktadır (Resim: 3). Kayalıklara açılan duvar yatakları olmasına karşın, duvarlar yıkılmıştır. Kral lşpuini dönemine tarihlenen Kalecik ve Zivistan kalelerinde olduğu gibi bu kalenin üzerinde de kayalık üzerine açılmış bir su kuyusu bulunmaktadır. Bu küçük kalenin yörenin ekonomik ve askeri yönetim merkezi olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü Tuşpa'dan başlayan ve Kelişin Geçidi'ne kadar uzanan Urartuların ünlü "Ordu Yolu", bu kalenin kuzey eteğinden geçmektedir. Daha doğrusu Tuşpa-Harami Gediği-Gürpınar Ovası-Çavuştepe-Hoşap Kalesi önlerinden geçen "Ordu Yolu", ünlü Çuh Gediği'ni aştıktan sonra, bu kalenin kuzey eteklerine inmekte ve buradan da güney yönünde Başkale-Soran-Yuksekova-Hakkari ve KelişinGeçidi'ne ulaşmaktadır. Bu yüzden kalenin ve göletin, "Ordu Yolu"nun qüzerqahım belirleyenkral lşpuini-menua (M.O ) ortak yönetiminin ardından, Kral Menua (M.O ) dönemine ait olduğu sanılmaktadır. ÇiMLiK GÖLETi Çuh Göleti'nin yaklaşık 2 km. doğusunda yer almaktadır. Yüksek tepelerln kuzey eteğinde yer alan bu göletin suları da, Beyaztaş Tepe'den kuzeye doğru akan Incesu Deresi'nden alınan bir kanaldan sağlanmaktadır (Resim: 4). Incesu Deresi çok sayıda kaynak suyunun birleşmesinden oluşmaktadır. Söz konusu dere, arazide derin bir vadi açtığından sulama için elverişli değildir. Bu yüzden buradan alınan bir kanal ile su doğuya götürülmüş ve gölet yapılmıştır. Ayrıca gölette, güneyinde yükselen tepelerden gelen kar ve yağmur suları da birikmektedir. Kar, yağmur ve özellikle sel sularının taşımış olduğu kalın toprak tabakası, göletin içini doldurmuştur (Resim: 5).

3 Bunlardan da önemlisi, güneyindeki yüksek tepelerden kayan toprak tabakası, hem göleti küçültmüş,hem de göletin biçiminin bozulmasına neden olmuştur. Bu yüzden duvarların örgü sistemi görülmemektedir. Yalnız kuzey yönüne akıtılan suların duvarda yapmış olduğu yıkımda duvarın yapımında kalker taşların kullanıldığı görülmektedir (Resim: 6). Kabaca elips biçiminde olan göletin duvarı, kuzey kesimi kapatmaktadır. 160 m. uzunluğunda olan duvar, ortalama 3 m. genişliğindedir. Patlayan savağın daha sonra onarıldığı görülmektedir. Bu gölet Çuh Göleti'nden daha büyüktür, ancak içindeki su ondan daha azdır (Resim: 7). Yine kuzey ve kuzeydoğu yönüne doğru akıtılan sular, teraslar halinde uzanan geniş tarım alanlarının ~~ gereksinmesini karşılamaktadır. Tıpkı Çuh Göleti gibi bu göletin de Kral Menua (M.O ) döneminde yapıldığı anlaşılmaktır. PESTEKAN KANALI Deniz seviyesinden 3200 m. yüksekliğinde olan Mengene Dağı, oldukça zengin su kaynaklarına sahiptir. Van bölgesinde Erek ve Tendürek dağlarından sonra; üçüncü zengin su kaynağı Mengene Dağı'nda bulunmaktadır. Birçok kaynağın birleşmesiyle oluşan Karabilyan Deresi, oldukça hızlı bir şekilde güney yönüne doğru ve aynı adı taşıyan köyün içinden akmaktadır. Kalkerdenoluşan araziyi derin ve geniş bir şekilde oyan Karabilyan Deresi, tarım alanlarının sulanması için elverişli değildir (Resim: 8). Bu yüzden tarım alanlarının sulanmasında kullanılmak üzere Karabilyan Deresi'nden iki adet kanal alınmıştır; bunlardan biri güneydoğu yönüne doğru götürülen Mengene Kanalı, diğeri de Pestekan Kanalı'dır. Yaklaşık km. uzunluğunda olan Mengene Kanali, Yukarı ve Aşağı Bedengöl göletleri ile Albayrak ve Atlılar göletlerine su taşımaktadır. Yaklaşık olarak 7-8 km., uzunluğunda olan Pestekan Kanalı ise güneybatı yönüne doğru akmaktadır (Çizim: 3). Toprak içine açılan kanal, ortalama cm. genişliğindedir. Mengene Kanalı'nın aksine, bu kanal kayalıklar içinden geçmediği gibi, destek duvarları da bulunmamaktadır. Kanalın çıkış yerine en yakın yerleşim merkezi, Van'ın 102 km. güneydoğusunda yer alan Karabilyan Köyü'dür. Kuzeyden güneybatı yönüne doğru hızlı bir şekilde akan Pestekan Kanalı, önce Mercimek Göleti'ne, daha sonra da Düztepe Köyü içindeki Düztepe Göleti'ne su taşımaktadır. Arazinin güney yönüne doğru oldukça eğimli ve dik olması yüzünden, kanal suyu oldukça hızlı akmakta ve toprak taşımaktadır. Kanal suyunun taşımış olduğu kalın toprak tabakası önce Mercimek Göleti'nin, daha sonra da Düztepe Göleti'nin içinin dolmasına neden olmuştur. Kanal birçok kez küçük onarım geçirmesine karşın, günümüze değin başarılı bir şekilde çalışmaktadır, Pestekan Kanalı'nın da, tıpkı Mengene Kanalı ve sözünü ettiğimiz göletler gibi M.O. 7. yüzyılda yapıldığı anlaşılmaktadır. DÜZTEPE GÖLETi Düztepe Göleti, Van'ın 97 km. güneydoğusunda yer almaktadır. Gölete en yakın

4 yerleşim merkezi Düztepe (Bebleşin) Köyü'dür. Köyün hemen kuzeybatısında bulunan gölette biriktirilen sular, Pestekan Kanalı'ndan gelmektedir. Yani Pestekan Kanalı'nın getirmiş olduğu suların en son dinlenme havuzunu, Düztepe Göleti oluşturmaktadır (Resim: 9). Yüksek tepelerin güney eteğinde yer alan göletin büyük olduğu görülmektedir. Ancak gerek oldukça hızlı akan kanal suyunun taşımış olduğu toprak, gerekse kuzeyde yükselen tepelerden yağmur ve özellikle sel sularının taşımış olduğu kalın toprak tabakası, hem göletin içini doldurmuş, hem de duvarların üstünü kapatmıştır. Bu yüzden tahrip olan duvarların yerine, göletin kuzey kısmına betondan büyük bir havuz yapılmıştır. Kabaca elips bir plan gösteren göletin tahrip olmayan duvarlarında, büyük kalker blokların kullanıldığı görülmektedir. Yaklaşık olarak m. uzunluğundaki kanal duvarı, göletin kuzeyini kapatmaktadır (Çizim: 4). Taşların yakın çevrede bulunan kalker yataklarından elde edildiği anlaşılmaktadır. Duvarın üstüne toprak yığıldığı için, duvarın ilk yapıldığı sıradaki yüksekliğinin ve genişliğinin kaç metre olduğunu bilemiyoruz. Güney yönüne doğru akıtılan sular, tarım alanlarının sulanmasında kullanılmaktadır. Mengene ve Pestekan kanalları ile sözünü ettiğimiz diğer göletler gibi, bu göletin de M.O. 7. yüzyılda yapıldığı anlaşılmaktadır YILLARI ARASINDA DOGU ANADOLU BÖLGESi'NDE KEŞFEDiLEN BARAJ, GÖLET, SULAMA KANALLARıNıN listesi 1- Rusa Barajı (Keşiş Göl)' 2- Menua (SemiramisI Şamram Kanalı)* 3- Aznavurtepe Göleti' 4- Kırcagöl Barajı' 5- Doni Göleti' 6- Faruk Bendi' 7- Süphan Barajı 8- Arpayatağı Göleti 9- Arç Barajı 10- Kırmızı Düzlük Barajı 11- Bezirgan Kanalı 12- Yukarı Argıt Barajı 13- Gelincik Barajı 14- Yukarı Anzaf Barajı 15- Çavuştepe Su Biriktirme Yapısı 16- Aygır Göleti 17- Sıhke Göleti 18- Reşan Barajı 19- Sünnet Nebi Barajı 20- Gövelek Barajı 21- Meydan Boğazı Barajı 22- Hırsız Deresi Barajı 23- Köşebaşı Barajı 24- Süs Barajı 25- Aşağı Kom Barajı 26- Yukarı Kom Barajı

5 27- Karataş Barajı 28- Kadim Barajı 29- Bakraçlı Barajı 30- Harabe Barajı 31- Ferhat Barajı 32- Bendmurat Barajı 33- Aşık Hüseyin Göleti 34- Abbasgöl Barajı 35- Yukarı Ömergölü Barajı 36- Aşağı Ömergölü Barajı 37- Kilisegölü Barajı 38- Kevenli Barajı 39- Düzlük Göleti 40- Tasmalı Barajı 41- Yukarı Adır Barajı 42- Aşağı Adır Barajı 43- Aşağı Esenpınar Barajı 44- Yukarı Esenpınar Barajı 45- Arındı Göleti 46- Bey Kanalı 47- Bey Göleti 48- Tepegören Göleti 49- Çirişgöl Barajı ve Kanalı 50- Çirişgöl Göleti 51- Katırlı Göleti 52- Darboğaz Barajı 53- Azab Göleti 54- Memedik Göleti 55- Kurugöl Barajı 56- Mustafapaşa Barajı 57- Kelle Barajı 58- Kızkapan Barajı 59- Ferhat Kanalı (Nahçıvan Özerk Cumhuriyetı) 60- Kalecik Kanalı (Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti) 61- Kurubaş Göleti 62- Yakub Göleti 63- Vakıf Bendi ve Barajı 64- Kör Kanal 65- Deniz Kanalı 66- Yukarı Ağındır Barajı 67- Aşağı Ağındır Barajı 68- Aşağı Karaağaç Kanalı 69- Kalenur Göleti 70- Yukarı Kelekom Barajı 71- Aşağı Kelekom Barajı 72- Albayrak Göleti 73- Atlılar Göleti 74- Mengene Kanalı 75- Yukarı Bedengöl Göleti 76- Aşağı Bedengöl Göleti

6 77- Yukarı Embi Barajı 78- Aşağı Embi Barajı 79- Şehnagöl Barajı 80- Soğuksu Göleti 81- Kurt Göleti 82- Yoğunhasan Göleti 83- Çuh Göleti 84- Çimlik Göleti 85- Pestekan Kanalı 86- Düztepe Göleti Yanında (*) işareti bulunan baraj, gölet ve sulama kanalları, bizim yüzeyaraştırması çaiışmalarımızdan önce yılları arasında Van bölgesinde bulunan baraj, gölet ve sulama kanallarını göstermektedir. Harita 1: Nahçıvan ve Doğu Anadolu Bölgesi'nde yapmış olduğumuz yüzey araştırmasının yayılım alanı Harita 2: Doğu Anadolu Bölgesi'nde Urartu KralIığı'n ait baraj, gölet ve sulama kanallarının dağılımı Çizim 1: Çuh Göleti'nin plan ve kesiti Çizim 2: Çimlik Göleti'nin plan ve kesiti DÜZTEPE GÖLETi ~ Çizim 4: Duztepe Göleti'nin plan ve kesiti Resim 1: Çuh Göleti'nin kuzeyini kapatan duvar ve savak kısmı Resim 2: içinde çok az su bulunan Resim 3: Çuh ve Çimlik göletlerini koruyan Beyaztaş Kalesi Resim 4: Çuh Göleti'ne su taşıyan Resim 5: içi kalın bir toprak tabakası ile dolan Çimlik Göleti Resim 6: Çimlik Göleti'nin kuzey kısmını kapatan duvar ve savak kısmı - Resim 7: içinde su bulunmayan Çimlik Göleti Resim 8: Araziyi derin bir şekilde oyan Karabilyan Deresi ve Pestekan Kanalı Resim 9: Düztepe Göleti AÇIKLAMA Büyük Hidrolik Uygarlık kuran Urartulara ait eserleri Web siteme koymadan önce okudum sadece imla hatalarını düzelttim. Resim ve haritalara ulaşamadım. Bunun için değerli bilim adamı Prof. Dr. Oktay Belli ye baş vurulabilir.