İdeaAyrıntı Dizisi. Ayrıntı Yayınları

Transkript

1 RICHARD HODGES & DAVID BRYN WHITEHOUSE Richard Hodges (d ): Halen American University of Rome un [ Roma Amerikan Üniversitesi ] rektörü olan bir İngiliz arkeologdur ten 2007 ye kadar University of East Anglia [East Anglia Üniversitesi] Institute of World Archaeology de [ Dünya Arkeolojisi Enstitüsü ] yöneticiliğin yanı sıra öğretim üyeliği, 2007 den 2012 ye kadar da Philadelphia daki University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology [ Pennsylvania Üniversitesi Arkeoloji ve Antropoloji Müzesi ] yöneticiliği yapmıştır. Yayınlanmış eserleri esasen Avrupa ortaçağının erken dönemindeki ticareti ve ekonomisiyle ilgilidir. Daha eski eserleri arasında Light in the Dark Ages: The Rise and Fall of San Vincenzo Al Volturno (1997) Dark Age Economics (1982) ve Mohammed, Charlemagne and the Origins of Europe (1983) [Türkçesi: Muhammed, Şarlman ve Avrupa nın Kökenleri, Çev. Ahmet Aybars Çağlayan, Ayrıntı Yayınları, 2017] bulunmaktadır. Dark Age Economics [ Karanlık Çağ Ekonomisi ] (1982) adlı güçlü eserinde, Kuzey Denizi ni çevreleyen ve emporium lar denilen ticaret merkezleri ağı hakkında kapsamlı arkeolojik kanıtlardan söz etmektedir. Bu emporium lar yedinciyle dokuzuncu yüzyıl arasında doğup serpilmişler; bir rıhtım ve birkaç depodan ibaret basit yerleşmelerden Dorestad ve Quentovic te bulunanlar gibi ızgara planlı sokakları olan ve kalıcı nüfusların barındığı karmaşık yerleşmelere kadar çeşitlilik gösteriyorlardı. Dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında artan Viking faaliyetlerinden sonra emporium ların neredeyse tamamı ya daha iyi korunan yerleşmelere massedilmiş ya da terk edilmişlerdi. Bu hipotezini sonradan Mohammed Charlemagne and the Origins of Europe (1983), The Anglo-Saxon Achievement (1989) ve Towns and Trade in the Age of Charlemagne (2000) gibi daha yakın tarihli eserlerinde geliştirip ziyadeleştirmiştir. Birleşik Krallık taki Sheffield Üniversitesi, İtalya daki Siena Üniversitesi ve Danimarka daki Kopenhag Üniversiteleri nde arkeoloji dersleri vermiştir den 1995 e kadar British School at Rome da yönetici vazifesi görmüştür daysa Prince of Wales Institute of Architecture [ Galler Prensi Mimarlık Enstitüsü ] başkanlığına getirilmiştir. Hodges, İtalya daki San Vincenzo al Volturno ve Arnavutluk taki Butrinto [veya Buthrotum] sitlerinde kazılar yapmıştır. David Bryn Whitehouse (d ö. 2013): ABD nin New York Eyaleti nde yer alan Corning şehrinde 1951 de kurulan Corning Museum of Glass [ Corning Cam Müzesi ] adlı müzenin kıdemli araştırmacılarından olan bir İngiliz arkeologdu ten 1984 e kadar da British School at Rome un yöneticisiydi. Arkeoloji doktorasını Cambridge Üniversitesi nde yapan Whitehouse, 1963 ten 1965 e kadar British School at Rome da araştırmacı, 1966 dan 1973 e kadar da Oxford Üniversitesi Yakındoğu Arkeolojisi bölümünde Wainwright bursiyeri olarak çalışmıştı. Bu görevi süresince Basra Körfezi deki Siraf ta yapılan kazıları yönetmişti. Siraf ta kazılar sırasında ortaya çıkarttığı buluntuların çoğu bugün British Museum da sergilenmektedir. British School at Rome yöneticiliğinden önce on yıl boyunca Londra da bulunan British Institute of Afghan Studies in [ İngiliz Afgan Araştırmaları Enstitüsü, bugünkü adı the Society of South Asian Studies, Güney Asya Araştırmaları Derneği ] yöneticiliğini yapmıştı te Baş Küratör olarak Corning Glass Museum personeli arasına katılmıştı da çeşitli unvanlarla çalıştığı müzenin Murahhas Azalığına getirilmiş, 2011 de bu makamı kendi isteğiyle bırakarak müzedeki görevine Kıdemli Araştırmacı unvanıyla devam etmişti. Whitehouse, 1973 te 1707 de kurulan Society of Antiquaries of London [ Londra İlkçağ Derneği ] üyeliğine kabul edilmişti. Ayrıca Royal Geographical Society [ Kraliyet Coğrafya Derneği ] üyesiydi. Geride 500 den fazla ya bizzat kaleme aldığı ya da derlediği yazılı eser bırakmıştır. İdeaAyrıntı Dizisi Ayrıntı Yayınları

2 Ayrıntı: 1146 İdeaAyrıntı Dizisi: 35 Muhammed, Şarlman ve Avrupa nın Kökenleri Arkeoloji ve Pirenne Tezi Richard Hodges & David Whitehouse Kitabın Orijinal Adı Mohammed, Charlemagne & The Origins of Europe Archaeology and the Pirenne thesis İngilizceden Çeviren Ahmet Aybars Çağlayan Yayıma Hazırlayan Y. Emre Ceren Son Okuma Ahmet Batmaz 1983 by Richard Hodges & David Whitehouse Bu kitabın Türkçe yayım hakları Ayrıntı Yayınları na aittir. Kapak Tasarımı Gökçe Alper Dizgi Kâni Kumanovalı Baskı ve Cilt Kayhan Matbaacılık San. ve Tic. Ltd. Şti. Merkez Efendi Mah. Fazılpaşa Cad. No: 8/2 Topkapı/İstanbul Tel.: (0212) Sertifika No.: Birinci Basım: Şubat 2018 Baskı Adedi: 2000 ISBN Sertifika No.: AYRINTI YAYINLARI Basım Dağıtım San ve Tic. A. Ş. Hobyar Mah. Cemal Nadir Sok. No: 3 Cağaloğlu İstanbul Tel.: (0212) Faks: (0212) www. ayrintiyayinlari. com. tr & info@ayrintiyayinlari. com. tr twitter. com/ayrintiyayinevi facebook. com/ayrintiyayinevi instagram. com/ayrintiyayinlari

3 Muhammed, Şarlman ve Avrupa nın Kökenleri Arkeoloji ve Pirenne Tezi Richard Hodges & David Whitehouse

4 İDEAAYRINTI DİZİSİ KURTULUŞ TEOLOJİSİ Ed. Christopher Rowland İSLAM IN GELECEĞİ Wilfred S. Blunt İSLAM IN İKİNCİ MESAJI Mahmut Muhammed Taha TANRISIZ AHLAK? Walter Sinnott-Armstrong DÜŞMANIN TARİHİ Gil Anidjar İSLAM DA 50 ÖNEMLİ İSİM Roy Jackson ESRÂRNÂME Ferîdüddîn Attâr İHVÂN-I SAFÂ RİSÂLELERİ 1. Cilt SÜRYANİLER Mutay Öztemiz KIZILBAŞLAR/ALEVİLER Krisztina Kehl-Bodrogi İBNİ HALDUN Tarih Biliminin Doğuşu Yves Lacoste İBNİ ARABÎ VE DERRİDA Tasavvuf ve Yapısöküm Ian Almond CENNETİN ELEŞTİRİSİ Roland Boer MÜSLÜMAN KÜLTÜRÜ V. V. Barthold İHVÂN-I SAFÂ RİSÂLELERİ 2. Cilt HIRİSTİYANLIKTAKİ ATEİZM Exodus un ve Krallığın Dini Ernst Bloch KOMÜNİSTLERDEN İSLAMCILARA Bir 20. Yüzyıl Tarihi: Endonezya Adrian Vickers OXFORD İSLÂM SÖZLÜĞÜ Baş Editör: John L. Esposito İHVÂN-I SAFÂ RİSÂLELERİ 3. Cilt İLÂHÎNÂME Ferîdüddîn Attâr MÜSLÜMAN SİTE Louis Gardet İHVÂN-I SAFÂ RİSÂLELERİ 4. Cilt ROMANTİK ORTADOĞU Metinlerarası Bir Deneme Hayri K. Yetik ÂDEM İLE HAVVA HER YERDE Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet te İlk İnsan Mineke Schipper İSLAM TEOLOJİSİNE GİRİŞ Louis Gardet & Georges Anawati İYININ EGEMENLIĞI Iris Murdoch ARKAIK ORTADOĞU Güncellenen Metinlerin Kurgusökümü Hayri K. Yetik İHVÂN-I SAFÂ RİSÂLELERİ 5. Cilt FİDEL VE DİN Frei Betto MESIH GARABETI Slavoj Žižek John Milbank DİN FELSEFESİ Klasik ve Güncel Meseleler Der.: Paul Copan & Chad Meister TEOLOJİDEKİ SOSYOLOJİ Düşünümsellik ve İnanç Kieran Flanagan İSLAM VE SOSYALIZM S. Müşir Hüseyin Kidvai

5 Muhammed, Şarlman ve Avrupa nın Kökenleri Arkeoloji ve Pirenne Tezi

6

7 İçindekiler Çevirmenin Notları Önsöz Muhammed, Şarlman ve Pirenne Batı İmparatorluğunun Gerileyişi Doğu Akdeniz, Kuzey Denizi nde Zanaat ve Ticaret, Şarlman ve Viking Bağlantısı Abbasi Halifeliği Bir Devrin Sonu Dört Hipotez Dizin

8

9 Klavs Randsborg a

10 Çevirmenin Notları Köşeli Parantezler: Okurun dikkatini dağıtmamak amacıyla mümkün olduğunca ilave dipnotlardan kaçınılmıştır. Bunların yerine köşeli parantez kullanılarak metnin içinde açıklama yapılmıştır. Bir başka deyişle bunları yazarların kullandığı () veya {} işaretlerinden ayırmak için [] işaretleri kullanılmıştır. Alıntılar/Kaynakça: Alıntılar (aksi belirtilmedikçe) elinizdeki metnin İngilizcesi esas alınarak Türkçeleştirilmiştir. Dolayısıyla alıntı yapılan eserin yayımlanmışsa Türkçesiyle uyuşmayabilir. Alıntı yapılan veya yararlanılan eserlerin yayımlanmışsa Türkçesine de yer verilmiştir. Ancak bu çevirilerin bulunabilirliği veya kalitesi garanti edilemez. Ayrıca orijinalinde belirtilen sayfa numaralarıyla Türkçesindeki sayfa numaraları birbirini tutmayabilir. Özel Adlar: Özel adların Türkçe literatürdeki karşılıkları için esas itibarıyla AnaBritannica Ansiklopedisi ve İslâm Ansiklopedisi nden yararlanılmıştır. Kısaltmalar: Bu konuda mutabık kalınan tek bir kural yoktur. Bu eserde, adı geçen eser için a.g.e., doğum tarihi için d., ölüm tarihi için ö, yaklaşık bir tarih için y., çevirmen notu için ç.n., çevirmen için Çev., derleyen için Der., Hicri için H., Miladi için M. kısaltmaları kullanılmıştır. 10

11 Önsöz Artık ortaçağ tarihinin esaslı meseleleriyle uğraşmak revaçta değildir ve çoğu tarihçi, ormanı bir bütün olarak ele almak yerine, ağaçların ayrıntılı tarifini yapmakla meşguldür. Genel ya da popüler tarih anlatıları haddinden fazla sıkıcıdır. İlham da vermezler. Ferdinand Lot un deyişiyle, hem Lot un kendisinin veya Henri Pirenne in tarihi basite indirgeyen anlatılarına, hem de onların en parlak öğrencileri Braudel, Bloch ve Duby nin genel tarihlerine kıyasla çok yol aldık. Yüzyılın başlarında asli öneme haiz birçok belge henüz yalnızca titizlikle hazırlanan yayınlarda yer alıyordu. Bu bile eski anlatıların yeniden değerlendirilmesini teşvik etmişti. Günümüzdeyse aynı ölçüde önemli ama bu sefer oluk oluk fışkıran bir başka bilgi pınarı kullanılabilir hale gelmekte ve tarihçileri yepyeni heyecan verici bir bakış açısı değişikliği ihtimaliyle yüz yüze getirmektedir. Yeni verilerin kaynağı elyazmaları değil arkeolojik araştırmalardır. Ortaçağ tarihçileri yüzyılı aşkın bir süredir arkeolojiden yararlanmalarına karşın, maddi kültürü ince eleyip sık dokuyanlarla yazılı anlatım arasında diyalog kurmak yerine, arkeolojiyi sırf belgelerden çıkarılan sonuçları açıklığa kavuşturmakta kullanma eğilimi göstermişlerdir. Ancak zaman değişmektedir. MS 500 le 1000 yılları arasındaki dönemin arkeolojisi Akdeniz (vaktiyle prehistorik ve klasik dönem araştırmaların neredeyse tekeline aldığı çoğu bölgesinde) ve İslam dünyasında dev adımlarla ilerlemektedir. Kuzey Avrupa daki gibi, artık buralarda da yürütülen alan araştırmaları, titiz kazılar ve geliştirilmiş tarihlendirme yöntemleri sadece daha bol değil, eskiye kıyasla çok daha yüksek kalitede bilgi sağlamaya başlamıştır. 11

12 Richard Hodges & David Whitehouse 1960 larda Birleşik Devletler de ayak tutulan bu Yeni Arkeoloji, arkeoloğa antropolojik modellerin geçmişin araştırılması sırasındaki değerini öğretmiştir. Yeni veri ve modeller bizi yazılı kaynaklara kesinkes yeni bir bakış açısıyla yaklaşıp ortaçağın şekillenişini tekrar ele almaya zorlamaktadır. Bu kısa kitap, işte bu noktaya bir parmak basma girişimidir. Pirenne in beşinci ve dokuzuncu yüzyıllar arasındaki klasik dönem Avrupa tarihini incelediği Mahomet et Charlemagne [Hazreti Muhammed ve Şarlman] adlı eseri, üzerinden elli yıl geçmesine rağmen, hâlâ önemini korumaktadır. 1 Eserin cesur içeriği yer yer topa tutulmuştur ama bu eleştirilerle nadiren bir sonuç alınmıştır. Çünkü bugüne kadar [tezini çürütecek] kanıtlar yetersiz kalmıştır. İzleyen sayfalarda Pirenne tezini Kuzey Avrupa, Akdeniz ve Batı Asya da elde edilen arkeolojik bilgiler ışığında gözden geçireceğiz. İki hedefimiz vardır: Karolenj İmparatorluğu nun kökenlerine dair önemli sorunu çözmeye çalışmak ve arkeolojik verilerin neredeyse şaşırtıcı potansiyeline işaret etmek. Sonuç olarak bu kitap, önemli bir dizi soruya yeniden ilgi uyandırma ve bir dizi yeni veriye dikkat çekme girişimidir. Yeni kanıtlar, önünde sonunda mevcut tereddütlerimizin çoğunu giderecektir. Ayrıca hiçbir şekilde ortaya koyduğumuz açıklamalar değişmez diyemeyiz. Böyle bir yanılsama içinde değiliz. Hatta okuru sırf klasik dönem ve ortaçağ, Doğu ve Batı, tarih ve arkeoloji arasındaki geleneksel sınırları görmezden gelmeye ikna etmeyi başarsak bile ne âlâ. Pirenne in biyografisini kaleme alanın kelimeleriyle, onun anlatısındaki o ebedi coşkuyu yeniden yakalamak istiyoruz. Bu kitap, Richard Hodges ın 1980 yılında Leverhulme Avrupa Araştırma Bursu yla British School at Rome da* bulunduğu dönemde yaptığımız sohbetlerimizden ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, sonuçlarını burada ele aldığımız konulara kattığımız, yakın geçmişteki ve halihazırdaki kazılardan da çok şey kazandığımız anlaşılacaktır. Richard Hodges, San Vincenzo projesinde yer alan meslektaşlarına ve özellikle Amanda Claridge, Peter Hayes, John Mitchell ve Chris Wickham a, Pirenne nin tezinin temelindeki birçok soruyu tartıştıkları için teşekkür eder. Bunların yanı sıra sağladıkları bilgiler, rehberlikleri ve değerli sohbetleri dolayısıyla Kirsten 1. Bkz. Peter Brown, Mohammed and Charlemagne by Henri Pirenne, Dædalus, 103, 1974, * Roma da kurulu bir İngiliz araştırma enstitüsüdür. (ç.n.) 12

13 Muhammed, Şarlman ve Avrupa nın Kökenleri Bendixen, Philip Gierson, Henry Hurst ve Michael Metcalf a, ayrıca yılları boyunca Århus, Amsterdam, Bergen, Kopenhag, Durham, Lund, Oslo, Oxford ve Sheffield deki seminerlerin çoğu katılımcılarına da minnettardır. En büyük gönül borcu ilham verici dostluğu ve tartışmadaki birçok karanlık noktayı aydınlattığı için Klavs Randsborg adır. David Whitehouse, British Institute of Persian Studies e [ İngiliz İran Araştırmaları Enstitüsü ], British School at Rome a, Society for Libyan Studies e [ Libya Araştırmaları Cemiyeti ], İran, İtalya ve Libya da çalışma fırsatı verdikleri için teşekkür etmektedir. İzleyen bölümler İran da Siraf; İtalya da Anguillara Sabazia, Farfa (Charles McClendon la birlikte yönetilmiştir) ve Schola Praeconum; Libya da Ecdebiye kazılarından elde edilen bilgileri içermektedir. Bu projelerle ilgili herkese en içten dileklerini sunar. Ayrıca metni temize çeken Debbie Hodges a, çizimler için Jacqueline A. Nowakowski ye ve fotoğraflar için Roma daki Academia Belgica ya (Resim 1), Graeme Barker a (Resimler 45, 68), George Bass e (Resim 21), Kirsten Bendixen e (Resimler 45, 68), British Museum a (Resimler 25, 38), Joseph Cloutman a ve Siraf Keşif Heyeti ne (Resimler 56, 60), W. A. van Es ve Pim Verwers in nezaketleri dolayısıyla Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek e (R.O.B.) [ Hollanda Ulusal Arkeolojik Miras Servisi ] (Resimler 29, 37, 42, 63, 64), Prof. Dieter Eckstein a (Resim 3), Clive Foss a (Resim 20), Henry Hurst e (Resimler 2, 8), Institute of Archaeology, University of London a [ Londra Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü ] (Resim 62), A. H. S. Megaw, Richard Anderson ve Dumbarton Oaks a (Resim 22), Demetrios Michaelides e (Resim 26), John Mitchell e (Resim 70), Paolo Peduto ya (Resim 12), Mainz daki Römisch Germanisches Zentralmuseum a [ Romen-Cermen Merkez Müzesi ] (Resim 32), Schleswig deki Landesmuseum für Vor-Frühgeschichte e [ Ulusal Prehistorik Devirler Müzesi ] ait 43 numaralı resmi sağlayan Kurt Schietzel e, Giles Sholl ve Siraf Keşif Heyeti ne (Resimler 50, 57, 58, 59), Stockholm deki Statens Historiska Museum a [ Devlet Tarih Müzesi ] (Resimler 46, 47, 49); Bryan Ward-Perkins e (Resimler 5, 9, 67) teşekkür eder. Sheffield ve Roma R. H., D. W. Mayıs

14

15 1 Muhammed, Şarlman ve Pirenne Bütün büyük adamlar gibi, büyük tarihçiler de etki bırakırlar. Bu bir ölçüde, söz konusu büyük tarihçilerin yazdıkları tarihin bir parçası olmalarından kaynaklanır. Nitekim Herodotos, Bede, Gibbon* ve Carlyle ın** kendilerinin de tıpkı eserleri kadar incelenmeleri işte bu yüzdendir. Henüz çok az sayıda yirminci yüzyıl tarihçisi böyle kalburüstü payeleri hak edebilmiştir. Gerçi başı çekenin adını vermemiz gerekse, hiç şüphesiz hemen Henri Pirenne akla gelecektir. Pirenne bir dönem tarihin krallığında ancak birkaç dengi bulunan ve hiçbiri ondan daha büyük olmayan bir hükümdar 1 diye adlandırılmış, Avrupa, ortaçağ tarihi araştırmalarına muazzam etkilerde bulunmuş ve bu alandaki en hararetli tartışmalardan birine yol açmıştır. Pirenne 1862 yılında, Hollanda dan bağımsızlığını yeni elde etmiş Belçika devletinin bir ferdi olarak dünyaya gelmiştir. Dönemin en ünlü yurttaşları arasında yerini almış ve 1935 yılında artık ulusal bir figürken vefat etmiştir. Pirenne öncelikle bir Belçika tarihçisidir. O ülkenin okul çağındaki birçok çocuğunun da iyi bildiği üzere, Histoire de Belgique [ Belçika Tarihi ] adlı devasa eseri, güçlü vatanseverliğinin anlamlı bir ifadesidir. Pirenne, aynı zamanda I. Dünya Savaşı sırasında Alman işgalcilere karşı meydan okuyan ve bu nedenle toplama kampına kapatılan bir kahramandır. (Esareti dünya kamuoyunu o kadar etkilemiştir ki, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı ve Papa, onun namına araya girmiş ancak Kayser le görüşmeleri başarısızlıkla sonuçlanmıştır.) * Edward Gibbon. (ç.n.) ** Thomas Carlyle. (ç.n.) 1. Bryce Lyon, Henri Pirenne-a biographical and intellectual study, Ghent 1974,

16 Richard Hodges & David Whitehouse Esaret altında geçmekle birlikte, dikenli tellerin ardındaki mantığa aykırı gelecek ölçüde kozmopolit yaşamı Pirenne i Belçika tarihine özgü sorunların ötesine bakmaya, Roma sonrası Avrupa tarihi ve ekonomisiyle ilgili daha önceki düşüncelerini geliştirmeye zorlamıştı de serbest bırakıldığında da bu daha kapsamlı konulara yoğunlaşmış, bugün topluca Pirenne tezi diye bilinen bir dizi makale ve kitap yayınlamıştı. Bunlar belirgin bir şekilde on dokuzuncu yüzyılın öyküsel tarih geleneğinden ayrılıp ekonomi tarihine odaklanan ilk girişimlerdendir. Pirenne e tarih yazıcılığının ölümsüzleri arasında yer alma hakkını kazandıran da bu çalışmalarıdır.2 Resim 1. Henri Pirenne in anısına basılan madalyon. (Roma daki Academia Belgica Direktörü nün müsaadesiyle) Pirenne hapisteyken klasik dünyanın çöküşü ve ortaçağın doğuşu üzerinde durmuştu. Bu sürece dair ilk açıklamasını 1922 de Mahomet et Charlemagne [Muhammed ve Şarlman] adıyla bir Belçika 2. A.g.e. Ayrıca bkz. S. Reynolds, An introduction to the History of English Medieval Towns, Oxford 1977,