POLİTİKA GÜNDEMİNİ BELİRLEYEN AKTÖRLER

Transkript

1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ İşletme Fakültesi Sağlık Yönetimi Bölümü SAĞLIK POLİTİKASI VE PLANLAMASI POLİTİKA GÜNDEMİNİ BELİRLEYEN AKTÖRLER Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT

2 Bölüm Hedefi *Bu derste; *Sağlık politikalarının belirlenmesinde etkin olan aktörler üzerinde durulacaktır. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 2

3 Anahtar Kavramlar *Yasama organı *Yürütme organı, Sağlık Bakanlığı ve devletin diğer kurumları *Yargı *Politik partiler *Bürokrasi *Medya *Sivil toplum örgütleri *Uluslararası örgütler Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 3

4 İçindekiler *Politika Gündemini Belirleyenler *Yasama organı *Yürütme organı, Sağlık Bakanlığı ve devletin diğer kurumları *Yargı *Politik partiler *Bürokrasi *Medya *Sivil toplum örgütleri *Uluslararası örgütler Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 4

5 Politika Gündemini Belirleyen Aktörler *Herhangi bir politikanın gündeme gelme sürecinde hangi aktörler rol almaktadır? *Hangi konularda politika geliştirileceği ve bu politikaların uygulama şekline ilişkin kararlar kim tarafından verilmektedir? *Bu soruların cevabı ülkeden ülkeye, politik sistemden politik sisteme farklılık göstermektedir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 5

6 Politika Gündemini Belirleyen Aktörler Her ülkenin gelişme sürecine, demokratikleşme düzeyine ve politik sistemine göre farklılık göstermekle birlikte aşağıdaki aktörler bu süreçte çeşitli şekillerde rol alırlar: * Yasama organı * Yürütme organı, Sağlık Bakanlığı ve devletin diğer kurumları * Yargı * Politik partiler * Bürokrasi * Medya * Sivil toplum örgütleri * Uluslar arası örgütler Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 6

7 Yasama Organı *Birçok ülkenin Anayasasında yasama organının bağımsızlığın bir ifadesi ve ülkenin en üst karar verme organı olduğu belirtilmektedir. Türkiye de yasama organı Türkiye Büyük Millet Meclisidir (TBMM). Sağlık dâhil olmak üzere tüm yasalar TBMM tarafından yapılmaktadır. *Sağlık ile ilgili yasal düzenlemeler TBMM Sağlık Aile Çalışma ve Sosyal İşler Komisyonunda görüşülmekte ve burada kabul edildikten sonra genel kurulda görüşülerek yasalaşmaktadır. Bir başka ifade ile yasama organında hükümetlerin politikaları yasalara dönüştürülmektedir. *Politika belirleme ve uygulama sürecinde en önemli aşama bu aşamadır. Bu aşamada makro politikaların, toplumun değerler bütününün belirlenmesi, sistemin hem sunumu hem de finansmanına yönelik köklü değişikliklerin yapılması söz konusudur. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 7

8 Yürütme Organı, Sağlık Bakanlığı ve Devletin Diğer Kurumları *Çok partili sistemlerde politika belirleme gücünün büyük bir bölümü yürütmenin elindedir ve yürütme hükümet ve onu oluşturan üyelerden oluşur. Ancak, politika sürecini yürütmenin değil bürokratların kontrol ettiği görüşleri de bulunmaktadır. *Hangi politikaların belirlenmesi, değişmesi ya da gözden geçirilmesi gerektiğine öncelikle devlet ve devletin ilgili kurumları karar verir. *Yürütmenin başı başbakandır. Yürütmenin diğer üyeleri ile karşılaştırıldığında başbakanın gücü, politika sürecinde hangi rolü benimseyeceğinin de önemli bir belirleyicisidir. *Eğer politik liderlik kişiselse ve karizmatik bir kişiliğe sahipse bu durumda politika kararlarının birçoğu başbakan tarafından verilecektir Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 8

9 Yürütme Organı, Sağlık Bakanlığı ve Devletin Diğer Kurumları *Herhangi bir zaman dilimi içinde bilgi ve ihtiyaçlar değiştiği, yeni problemler ve yeni çözüm yolları ortaya çıktığı, olaylara bakış açısı değiştiği için yeni politikalara gerek olabilir. *Politika gündemini belirlerken devletin cevap vermesi gereken sorular aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Bu konunun bir problem olduğunu kim söylüyor? Neden? Devlet tarafından ele alınması gereken bir problem mi? Devletin bu konuda harekete geçmesi doğru mu? Problemin nedenleri ve çözümleri üzerinde ilgili taraflar arasında bir uzlaşmaya varma olasılığı var mı? Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 9

10 Yürütme Organı, Sağlık Bakanlığı ve Devletin Diğer Kurumları Politika belirlemek için ortam oluşmuş mu? Faaliyete geçmek için çok mu erken? Politika içeriği ve çerçevesi doğru mu? Alternatif bir bakış açısı aranmalı mı? Problemin nedeni doğru anlaşılmış mı? Problemin etkileri belirlenip sayısallaştırılabilir mi? Belirsizliğin derecesi nedir? Politikanın uygulanmasına hangi kesimlerden hangi nedenlerle tepki gelecek? Politikanın uygulama sonuçları kimleri nasıl etkileyecek? Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 10

11 Yürütme Organı, Sağlık Bakanlığı ve Devletin Diğer Kurumları *Hangi alanla ilgili olursa olsun kamu politikasını belirleme pazarlık ve uzlaşmayı gerektiren politik bir süreçtir. Politika belirleme alanı sağlık olduğunda devletin en önemli kurumu Sağlık Bakanlığıdır. Ancak dünyanın her yerinde sağlık bakanlıklarının devlet hiyerarşisi içindeki yeri diğer bakanlıklar ile karşılaştırıldığında orta ve alt düzeylerdedir. *Sağlık Bakanlığının hangi politika konusunu gündeme getirip hangisini getirmeyeceği veya sorunlara ve çözüm önerilerine nasıl yaklaşacağı sağlık bakanının özellikleri ile çok yakından ilgilidir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 11

12 Yürütme Organı, Sağlık Bakanlığı ve Devletin Diğer Kurumları *Temelde sağlık bakanları aşağıda özetlenen dört davranış modelinden birini benimseyebilir ve bu benimsediği rol sağlık politikalarının gündemi ne kadar işgal edeceğinin de önemli bir belirleyicisidir Minimalistler: İşlerini temel bakanlık işleri ile sınırlarlar Politika seçiciler: Birçok alternatif politika arasından seçim yaparlar Politika uygulayıcılar: Büyük oranda yönetim rolleri ve verimlilik ile ilgilidirler Politika elçileri: Halkla ilişkiler rolünü üstlenip bakanlıklarının yaptıklarını ve politikalarının promosyonu ile uğraşırlar Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 12

13 Yargı *Yürütmeden bağımsız olmasına karşın, politikaların belirlenmesinde doğrudan ya da dolaylı olarak rol oynayabilir. *Devlet ile vatandaşlar ve birimlerin birbirleri arasındaki anlaşmazlıkları çözdüğü ve yasaların Anayasaya uygunluklarını değerlendirdiği için Anayasa Mahkemesi önemli rol oynayabilir. *Anayasa Mahkemesi tarihsel olarak incelendiğinde sağlık ile ilgili konularda belirleyici bir rol oynamıştır. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 13

14 Yargı *Örneğin, sağlıkta reform çalışmaları kapsamında yasalaşan ve bugün de halen gündemde olan hastanelerin özerkleşmesinin yolunu açan 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanununun çok önemli maddeleri Anayasa Mahkemesi tarafından Anayasa ya aykırı bulunmuş ve iptal edilmiştir. Bu da yasanın uygulanması olanağını ortadan kaldırmıştır. *Benzer bir durum da yine son dönemlerde Sağlıkta Dönüşüm programının en önemli bileşeni olan Sosyal Güvenlik ve Sağlık Sigortası Kanununun da önemli maddeleri Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiş ve 1 Ocak 2007 tarihinde uygulamaya geçmesi planlanan yasa 1 Ocak 2008 e ertelenmiştir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 14

15 Politik Partiler *Politik partiler, demokrasilerin en önemli unsurlarıdır. *Politik partiler her seçimden önce politika dokümanları hazırlamak ve seçimi kazanıp hükümet oldukları takdirde politikalarının ne olacağını seçmenleri ile paylaşmak zorundadır. *Ancak burada vurgulanması gereken iki önemli nokta bulunmaktadır. Birincisi, bu dokümanların bağlayıcı niteliği yoktur ve seçim kazanıldıktan sonra gündemden çıkabilir. İkincisi ise bu programlar ancak seçim kazanıldıktan sonra uygulanabilir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 15

16 Bürokrasi *Bürokrasi, devletin fonksiyonlarını yöneten kurumdur. Bürokratların sahip oldukları güç ülkeden ülkeye değişir. Bürokrasi ve bürokratlar olmadan politik sistem faaliyette bulunamaz. *Bürokratların kalıcı olduğu ve politikacılarla birlikte değişmediği ülkelerde politikacılar büyük oranda bürokratlara dayanır. *Politikacılara hizmet amacıyla görevli olmalarına karşın bürokratların uzmanlık, bilgi ve yeterliklerinden kaynaklanan çok büyük güçleri olabilir. *Bürokratlar tarafsız değildir ve üst düzey bürokratlar politika belirlemede önemli rol üstlenebilir Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 16

17 Medya *Gazeteler, televizyon ve radyonun toplumun ya da politika belirleyicilerin belirli konulara olan ilgiyi önemli ölçüde belirleme ve etkileme rolü bulunmaktadır. Medyanın fonksiyonları aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Sosyalleşme ajanı (bireyleri toplumun değerleri ve kuralları konusunda bilgilendirme, toplusal kültürü aktarma) Bilgi kaynakları Propaganda araçları Baskın politik ve ekonomik kurumların kabulü konusunda çoğunluk görüşü oluşturmak Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 17

18 Medya *Medyanın rolü politik sistemden etkilenir. Liberal demokrasilerde medyanın bağımsızlığı savunulur ancak televizyon ve gazetelerin sahipleri kalkan rolü oynar. *Demokratik söyleme göre medya bağımsızdır ve gerçeği bulma ve yayınlamaya adanmıştır. * Bazı görüşlere göre, bu söylemin aksine medya, devleti ve önemli çıkar gruplarını destekleyecek bilgileri vermek üzere bilinçli olarak kontrol edilmektedir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 18

19 Medya *Baskı grupları, görüşlerini ifade edip politika gereği bu konu ile ilgili propaganda yapabilir. Sağlık hizmetlerinde medyanın zaman zaman bireysel olaylara ve hastalıklara yönelerek bu alanda yoğun yayın yapması, kaynak kullanımı konusunda rasyonel olmayan kararların verilmesi ile sonuçlanabilir. *Örneğin pahalı ve az sayıda hastada fayda sağlayan tedavi yöntemlerinin medyada sürekli işlenmesi nedeniyle toplum bu yöntemlerin geri ödeme kapsamına alınması yönünde baskı yapabilir. Bu tercih, daha yüksek bir etkililikle daha büyük bir kesim tarafından kullanılabilecek kaynakların verimli kullanılmaması ile sonuçlanabilir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 19

20 Sivil Toplum Örgütleri *Sivil Toplum Örgütleri (STÖ) kamu politikasını kendi çıkarlarına uygun hale getirebilirler. Bunlar temelde gönüllü örgütler olup gerçekleştirmeyi hedefledikleri özel amaçları bulunmaktadır. Genel olarak formal politika gücünü elde etme ile ilgilenmezler. Bu çerçevede kamu politikasını etkilemeye çalışırlar ancak politik güç elde etmeye çalışmazlar. *STÖ ler işlevleri bakımından iki gruba ayrılırlar: üyelerinin çıkarlarını korumaya yönelik gruplar ve belirli bir konuya yönelik gruplar. Üyelerinin çıkarlarını korumaya yönelik gruplar toplumda benzer üretim rolüne sahip bireylerin bir araya gelmesinden oluşur. Bu grup STÖ lere örnek olarak Türk Tabipleri Birliği, sendikalar gösterilebilir. Bu gruplar kendi üyelerinin çıkarlarını etkileyen politikalar söz konusu olduğunda politikayı etkileyebilirler Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 20

21 Sivil Toplum Örgütleri *Belirli bir konuya yönelik STÖ ler, belirli konularda baskı yapmak üzere kurulurlar barış, kürtaj, çevre vs. *Bu örgütlerin üyeleri toplumun çok farklı kesimlerinden ve farklı mesleklerden, deneyimlerden gelebilir. *Üyelerin ortak noktası, ilgi alanına gelen konularda politika belirleyicilere yön göstermek ve taleplerini iletmektir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 21

22 Uluslararası örgütler *Ulusal politikalar, uluslararası ve global düzeydeki politikalardan ne kadar etkilenmektedir? Bu sorunun cevabı önemli ölçüde ülkenin gelişmişlik düzeyi ile yakından ilgilidir. *Gelişmekte olan ülkelerin politikaları genellikle Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu gibi global finansal kurumlar tarafından yönlendirilmektedir. *Bu kurumların ve geliştirdikleri Yapısal Uyum Politikalarının sağlık sektörü ve reformları üzerindeki etkilerine Sağlık Sektörü Reformu bölümünde ayrıntılı olarak değinilecektir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 22

23 Uluslararası örgütler *Sağlık açısından en önemli uluslararası örgütlerden biri olan Dünya Sağlık Örgütü ne (DSÖ) Birleşmiş Milletler tarafında ülkenin nüfusuna ve milli gelirine göre belirlenen bir formüle göre hesaplanan finansal katkıyı sağlamak kaydıyla her ülke üye olabilir. *DSÖ, temelde finansör bir kurum olmadığı için ülkelerin politikaları üzerindeki rolü sınırlıdır. Daha çok global bir danışma kurumu olarak hizmet vermektedir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 23

24 Uluslararası örgütler *Sağlık açısından en önemli uluslararası örgütlerden biri olan Dünya Sağlık Örgütü ne (DSÖ) Birleşmiş Milletler tarafında ülkenin nüfusuna ve milli gelirine göre belirlenen bir formüle göre hesaplanan finansal katkıyı sağlamak kaydıyla her ülke üye olabilir. *DSÖ, temelde finansör bir kurum olmadığı için ülkelerin politikaları üzerindeki rolü sınırlıdır. Daha çok global bir danışma kurumu olarak hizmet vermektedir. Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 24

25 SORULAR Sağlık Politikası ve Planlaması - Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT 25