ISBN , Zülfü Dicleli

Transkript

1

2 ISBN , Zülfü Dicleli Optimist Yay nlar Telefon : Faks : e-posta: [email protected] facebook.com/optimistkitap twitter.com/optimistkitap Optimist yay n no. : 293 Bas m : Haziran 2012, stanbul Dü zel ti : Ahmet Ant Düzenleme ve kapak tasarım : Selim Talay Bas k ve cilt : Tor Ofset San. Tic. Ltd. Şti. Hadımköy Yolu Akçaburgaz Mah. 4. Bölge 9. Cadde 116. Sokak. No: 2 Esenyurt - STANBUL Tel:

3 İçindekiler Yeni Bir Aşama Günümüzde Adil ve Yeşil Bir Dünya İçin Mücadele 11 Kitlesel ve Bireysel Eylemin Yeni Aşaması 37 Galiba Zamanı Geliyor 41 Sol, Tarihinin 3. Aşamasına Adım Atıyor 45 Sosyalizmden de Kurtulmalıyız 49 Niçin Artık Sosyalist Olunamaz 52 Bir Başlangıç Denemesi 59 Sürdürülebilir Olmaktan Çıkmış Olan Mevcut Haliyle Kapitalizmdir 67 Ezberleri Bozmak Yeni Solun Burjuvalara, Kapitalistlere ve Şirketlere Açık Olmasını İçimize Sindirebilecek miyiz? Yüzyıl: Melezler, Melezleşmeler ve Melezlikler Yüzyılı 82 Birbirlerinin Tamamlayıcısı Olarak Karşıtlıklar 87 Paradigma Değişimi ve Yeşil İş ve Yaşam Perspektifi 92 Geleceğin Kaderi Kentlerde Belirlenecek 95 Yeni Bir İşletme Zihniyeti 99 Şirketler Kendilerini Nasıl Yenileyebilir? 103 Günümüzün Siyaseti Küresel Finansal Çöküşün ve Kemalizm in Ardından Siyasetin Yeni Paradigmaları 117

4 Neşe Düzel le Görüşme: Sol Hep Din Düşmanı Oldu 137 Yeni Anayasa Üzerine Bazı Düşünceler 158 Sosyalizm, Marksizm ve Gelecek Sosyalizmin Geleceği ve Bilançosu 169 Marks tan Değil Marksizm den Kurtulmalıyız 183 Tarihin Sonu mu? 189 Çağ Yangınını Çağ Baharına Dönüştürebilmek 193 Değişimin Dinamikleri Üçüncü Bir Açı 199 Nirengi Noktası 203 Bir Yeni Küre 207 Liberalizm ve Siyaset 211 Nasıl Bir Toplumuz? 215 Değişimin İki Anlamı 220 Değişimin Haritası 224 Globalleşmeden Kaçınamazsınız 227 Bencil Örgütten İşbirlikçi Örgüte 232 Değişimin Gerçek Aktörleri 236 Değişimin Selameti İçin 240 Yeni Bir Siyaset Kültürü Aradığımız Zihniyet Değişikliği: Monizme Karşı Çoğulculuğun Zengin Perspektifi 247 Türk Aydını Yol Ayrımında 262 Geleneksel Siyaset Tarzıyla Çözülebilen Sorunlar Azalıyor 282 Bilgi Toplumu Yolunda Siyaset Üzerine Bazı Düşünceler 295

5 Sunuş İnsanlık tarihinin neredeyse son 500 yılını kapsayan Batı merkezli Modernizm çağının sonuna geldik. Son yirmi otuz yıldır insanlık tarihsel bir eşikte bulunuyor. Daha birkaç on yıl sürecek gibi görünen bu eşiğin ötesinde, bir ihtimal yeni küresel bir uygarlığa yönelme perspektifi parlıyor. Bu kitapta okura son yirmi yıl içinde yazdığım bazı yazılardan ve yaptığım bazı konuşmalardan bir derleme sunuyorum. Bunların hepsi de ülkemizin ve dünyanın yaşamakta olduğu bu derin değişim sürecinin değişik yönlerini anlamaya ve anlamlandırmaya yönelik. Bu yazı ve konuşmaların biri hariç hepsi daha önce çeşitli basılı ya da dijital yayın organlarında yer aldı. İlk bölümlerdekiler son iki yılın ( ) tarihini taşırken, sonlardakiler daha çok 1990 ların ilk yarısının ürünü. Aradaki yıllarda kaleme alınmış birkaç yazı da iki bölümü birleştiriyor. Gerçekten de her şeyi etraflıca yeniden düşünmek zorunda olduğumuz bir dönemden geçiyoruz. Umarım bu kitaptaki denemeler değişim süreçlerinde aktif rol alan okurun bu büyük çağ dönümünde gelişmelere bakış ve yaklaşım tarzlarımızı ve paradigmalarımızı yeniden düşünme çabalarına bir nebze olsun katkıda bulunur. Zülfü Dicleli İstanbul, Mayıs 2012

6 YENİ BİR AŞAMA

7 Günümüzde Adil ve Yeşil Bir Dünya İçin Mücadele* D ÜNYADA PROBLEMLER ÇOK, bunları hepimiz biliyoruz; iklim değişikliği, gelir eşitsizliğinin artması, artan işsizlik, doğal kaynakların tükenmesi ve daha birçok sorunun varlığını tekrarlamanın bir anlamı yok. Öte yandan dünyada 2008 den beridir bir kriz yaşanıyor. Buna iki türlü bakmak mümkündür. Bu krizi ya da geçmiş dönemlerde olan bütün krizler gibidir. Bu krizin ardından yeni bir biçimde eskiye dönülecektir. Fakat başka bir bakış açısıyla, bu yaşanan durumu bir dönüşümün başlangıcı olarak görmek de mümkündür. Bunun kendi içinde büyük bir dönüşümün temellerini attığı da söylenebilir, tıpkı bir hastalığın insanın sağlığını ileride daha da arttıracak yeni bir dönüşümün temellerini hazırladığı gibi. İki türlü görenler de var. Ama nereden bakarsak bakalım, doğal ve sosyal kaynaklar açısından dünya her anlamda sonuna dayanmış görünüyor. Aslında Batı da hakim şekliyle kapitalizm, bir tür sübvansiyon kapitalizmi halini almış bulunuyor. Yani kendi dinamiğiyle gelişmekten çok, devletlerin müdahalesiyle, büyük kaynaklar aktarılarak ayakta durmaktadır. Son yıllarda bunu Amerika da, Avrupa da, son olarak da Yunanistan da gördük, mevcut haliyle kapitalizm ancak toplumun sırtından sübvanse edilerek ayakta kala- * Değişen Dünyayı ve Değişen Türkiye yi Anlamak konulu Küyerel Konferansları Dizisinde Konuşma ( ) 11

8 12 YENİ DEN DÜŞÜNÜRKEN bilen bir sistem haline gelmiştir. Yani sağlıklı bir durum söz konusu değildir. Art arda iflas eden ütopyalar Biraz geriye gittiğimizde üç önemli olayın arka arkaya yaşandığını görebiliyoruz. En erken, 1970 lerde insanlık doğaya hakim olmak gibi bir perspektifin mümkün olmadığını öğrendi. Yeşil hareket ortaya çıktı. Yani doğayı kontrol etme, doğayı kendi çıkarlarına bağlama, ihtiyaçlarına tabi kılma projesinin, bu büyük pozitivist ütopyanın mümkün olmadığını insanlık öğrendi. Ve o tarihten bu yana ekolojik hareket, yeşil hareket bütün dünyayı dönüştürüyor. İkinci olarak 1980 lerin sonunda sosyalist ütopya iflas etti. Özel mülkiyeti ve piyasayı tamamen tasfiye edip ortadan kaldırarak, devlet eliyle insanlığı kurtarmanın mümkün olmadığı anlaşıldı. İzleyen dönemde soldan gelen insanlar tıpkı yeşil hareketin ekolojik bir dünya aramaya başlaması gibi, yeni bir sol arayışına girdi. Birincisi, insanlığın doğayla ilişkisi nasıl yeniden düzenlenebilir sorusuysa, ikincisi de sosyal sorun, sosyal adalet sorunu nasıl çözülür meselesi oldu. Bundan yaklaşık yıl sonra da, 2008 den başlayarak kapitalist ütopya iflas ediyor aslında. Kapitalizm geliştikçe, sürekli büyümeyle, bütün toplum, bütün gemi yukarıya kalkar ve herkes bu refahtan pay alır efsanesiydi bu ve o da çöktü. Orada da insanlık şunu görüyor; bugünkü haliyle, özel mülkiyet ve piyasa odağıyla, insanlığın daha fazla yol alması mümkün değil. Yeni bir ekonomi nasıl kurulabilir? Böylece bu üçüncü arayış başladı. Şimdi aslında şu yaşadığımız günlerde, bütün dünyada bu üç arayış bir araya gelmeye başlıyor. Yani, doğayla nasıl bir ilişki, nasıl bir toplum ve ekonomi nasıl yeniden düzenlenmeli soruları. Ekonomi, toplum, doğa üçlü bilanço, bilançonun her kaleminin artı vermesi nasıl sağlanabilir?

9 Günümüzde Adil ve Yeşil Bir Dünya İçin Mücadele 13 Öte yandan son yıldır bütün bunlara paralel ve aynı zamanda bu üçünden bağımsız olarak, çok düzenli bir şekilde ilerleyen ve en istikrarlı hareketlerden biri olarak kadın hareketi hızla bütün dünyada etkisini artırıyor ve başarılarına başarı katıyor. Yani bir dördüncü akım olarak, kadınların mücadelesi istikrarlı bir şekilde devam ediyor. Öyle bir tarihteyiz ki, bunların dördü ister istemez iç içe geçecek ve birbirini etkileyerek yeni bir dönüşümün yolunu açacak. 500 yıllık bir dönemin sonu Aslına bakılırsa 500 yıllık bir dönemin sonuna gelmiş bulunuyoruz. Yani Batı hakimiyetinde geçen modernizm döneminin ki bu birçok şeyi içeriyor: Ulus devletler, ulusal ekonomiler, piramit örgütlenmeler, pozitivizm, sanayileşme, seri üretim, fosil yakıtlar, kapitalizm, Batı nın hakimiyeti, sömürgecilik, oryantalizm, tahakküm, temsili demokrasi, son olarak da soğuk savaş ve biriktirme, azami kâr peşinde koşma anlayışı. Bu dönem yıldır sona ermeye başladı ve yavaş yavaş yeni bir dönemin ipuçları birikmeye başlıyor. En önemlisi, soğuk savaşın bitmesi ve mevcut gerginliğin ortadan kalkmasıyla bütün dünyada, bütün ülkeler, halklar dünya sahnesinde kendilerini ifade etmek için yer almaya başladılar. O nedenledir ki kimlik arayışları, ekonomik problemler ortaya çıktı ve hızlı bir şekilde dünyada eşitsiz gelişme daha özgürleşti. Daha önce tarih sahnesinde hiç yer almayan halklar, şimdi sahnede aktif olarak yer alıyor. Bunun yanı sıra küreselleşme tek bir dünya pazarı yarattı. Küresel bir ekonomi oluştu. Uluslararası yaşam çok aktörlü hale geldi. Dijitalleşmeyle birlikte, bilgi ekonomisi ve internet bütün dünyada yeni ve çeşitli olgular yarattı. Güç dağılmaya başladı. Kutupsuz bir dünya oluşmaya başladı. Karşılıklı bağımlılık ve yenilenebilir, yeşil enerji arayışı öne çıktı.

10 14 YENİ DEN DÜŞÜNÜRKEN Aslında bu yeni dönemin olgularına baktığımızda genelde değişimin tarzının değiştiğini görüyoruz. Eskiden daha çok merkezlerden aşağıya, tepeden aşağıya doğru olan değişim dinamikleri şimdi yataylaştı. Yatay ilişkilerle, yatay yollardan ve networkler şeklindeki örgütlenmelerle dünya hareket etmeye başladı ve aktörler çok arttı. Yani çok fazla aktör, aynı anda iletişim ve etkileşim içinde, internet ve diğer iletişim araçlarıyla yatay bir ilişki, yatay örgütlenmeler ve yatay etkilenmelerle değişimin esas tarzı olmaya başladı. Yeni anlatılar Değişimin tarzı değiştikçe, insanlığın da bu değişimi anlayabilmesi için düşünce tarzını, paradigmalarını değiştirmesi gerekiyor. O 500 yıllık eski Batı modernizmi döneminde belirmiş temel paradigmalar yerine bu yeni oluşan dünyayı daha iyi anlayabilmek için insanlığın yeni paradigmalara ihtiyacı var. Tabii bu temel değişimle birlikte eski anlatılar da etkisini yitirdi. Bence bugün sosyalizm anlatısının etkisi ne kadar azaldıysa kapitalizm anlatısının etkisi de en az o kadar azalmıştır. O anlamda bütün dünyada yeni bir anlatıya/anlatılara ihtiyaç var. Dünyayı yeniden icat etmek gerekiyor. Nasıl ki 1492 den sonraki dönemde Avrupa yeniden icat edilmiş, yeniden tarif edilmiş, yeniden anlatılmış ve Avrupa medeniyetiyle Batı uygarlığı ortaya çıkmışsa şimdi de içinde yaşadığımız dünya nedir, nasıl olması gerekir, nasıl bir dünyaya doğru arayış olmalı şeklinde bunun yeniden tarif edilmesi, o anlamda yeniden icat edilmesi gerekiyor. Yani insanlığın önceliklerini hep beraber yeniden belirlemesi gerekiyor. Eskisi gibi yeniden doğaya hakim mi olmak isteyecek? Tükenmiş ve enerjisi gittikçe azalan eski iş yapma tarzını yeniden sürdürmesi mi gerekecek? Yeni bir arayışa mı geçecek? Yoksa yeni bir anlayışa mı ihtiyacı olacak? Ayrı ayrı uluslar olarak mı yaşayacağız, tek bir insanlık kabilesi olarak mı?

11 Günümüzde Adil ve Yeşil Bir Dünya İçin Mücadele 15 Bazı genel eğilimler Bazı genel eğilimler var. Örneğin şiddet dünyada azalıyor. Bu istatiksel olarak ortaya konulabiliyor. En kanlı yüzyıllardan biri olduğunu düşündüğümüz 20. yüzyılda bile şiddet gittikçe azalmış. Bu aylık ve yıllık olarak ispatlanıp, tabloları çıkartılabiliyor. Yani şiddet uygulaması bütün dünyada azalıyor. Savaş ve savaşla sonuç alma olayları da aynı eğilimi gösteriyor. Yani azalmaktadır, artmamaktadır. Başka bir azalma da erkek egemenliğidir. Erkek egemenliğinde düzenli bir azalma vardır. Kadınların rolü bütün dünyada istikrarlı bir şekilde artmaktadır. Mesela şu an dünyadaki üniversitelerde öğrencilerin çoğunluğu erkek değil, kadın. Bunun sonucunda 30 yıl sonra bütün alanlarda kadınlar kritik kütleyi oluşturmaya başladığında bütün o alanların kültür ve anlayışı değişecektir. Yani dünyada bir feminenleşme var ve bu da mutlak bir eğilim olarak kendisini gittikçe kuvvetlendiriyor ve bu iyi bir şey. Kaldı ki yeni bilgi ekonomisinde kadınların ve erkeklerin çalışma koşulları hemen hemen aynı olduğu için fiziksel olarak da farkındaysanız erkekler gittikçe kadınlara benzemeye başlıyor. Çünkü aynı işte çalışıyorlar, aynı işi yapıyorlar. Ağır işlerin çoğu makinelere devrediliyor. Özellikle eğlence dünyasının yeni yıldızlarını izlediğinizde erkeklerin imaj olarak giderek kadınlara benzediğini görürsünüz. Fiziksel olarak benzerliğin ötesinde esas önemli olan kadınların toplumdaki rollerini artırma konusunda hızlı ve istikrarlı bir gelişme gösteriyor olmaları. Bu da erkek egemenliğinin giderek azalmasını getiriyor. Bir başka eğilim: Daha düne kadar dünyanın genel gidişi, öncelikli olarak ulus devletler arasındaki ilişkiler sistemiyle belirleniyordu. Yani Westfalya anlaşmasından beri yüzlerce yıldır temel ilişki sistemi buydu. İlk defa İkinci Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletlerin oluşmasıyla, ardından Bretton Woods anlaşmasıyla ve IMF ve Dünya Bankasının kurulmasıyla ilk ulus üstü organlar ortaya çıktı. Şimdi son krizden bu yana bir

12 16 YENİ DEN DÜŞÜNÜRKEN adım daha atıldı ve G7 dünyası G20 dünyası haline geldi. Yani daha önce Bretton Woods anlaşmasıyla dünya para politikasını belirleyen, IMF yi yöneten G7 organizasyonu, son kriz döneminde çaresizlik içinde mecburen daha genişlemek zorunda kaldı. O nedenle Türkiye, Çin, Hindistan, Brezilya, Rusya gibi ülkeleri de bünyesine katarak G20 olmak durumunda kaldı. Şimdi dünyadaki genel kuralları yavaş yavaş bunlar belirlemeye başladı. Sürece Batı dışı kuvvetler de dahil oluyor ve politikaları belirliyor. Hatta Çin in, Hindistan ın, Brezilya nın hızlı gelişmesi o kadar etkin ki kısa bir süre sonra kuralların belirlenmesi konusunda bunların rollerinin daha da artacağı çok açık. Demek ki gelecekte böyle bir dünya mümkündür. Daha önemlisi bu organizasyonun merkezi bir yapıya sahip olmaması, bir network şeklinde ortaya çıkması ve oradaki ülkelerin fiilen eşit haklara sahip olarak dünyanın geleceğinde söz sahibi olmaya başlamasıdır. Yani böyle bir yatay örgütlenme olarak dünya değişimi ortaya çıkıyor. Bunun yanı sıra başka bir eğilim: Birçok sivil toplum kuruluşunun dünya çapında, kendi aralarında ilişki içine girmesidir. Örneğin Brezilya nın sivil toplum kuruluşlarıyla Türkiye nin sivil toplum kuruluşları arasındaki yatay ilişkiyle, dünya çapında böyle yeni uluslararası aktörler ortaya çıkıyor. Tabii buna aynı zamanda çok uluslu, dünya çapında faaliyet gösteren şirketlerin kendi aralarındaki faaliyetleri de eklenince dünyanın geleceğinin hem yatay devletler ilişkisi, hem sivil toplum kuruluşları arasındaki yatay ilişkiler, hem şirketler arasındaki karşılıklı etkileşimlerle alttan yukarıya doğru bir gelişmeye doğru açıldığını söylemek mümkündür.