TÜRK SU MiMARiSi KiTABELERiNDE HAT ESTETiGi

Transkript

1 tem Yı1:8 Sayı: ÜRK SU ARS KABLRND HA SG Yrd.Doç.Dr. Fath ÖZKAFA Setçuk O nverte Güzel Sanatlar Fakülte ÖZ ürk edenyet, köprü, bent, çeşme, ebl, elebl gb u yapıları bakımından oldukça zengn br medenyettr.arh boyunca yönetcler ve varlıklı kmeler u hayrı yapmaya evk eden ebep, lam'ın bu gb hayırları teşvk etmş olmaıdır. Bu yapılardak ktabeler e hat anatının gelşmne ışık tutacak mahyette olan etetk örneklerdr. Ktabelerde, ban m, nşa tarh gb blglerden başka, uyla lgl ayet ve hadere ıkça ratlamak mümkündür. Köprü, bent, çeşme, ebl gb yapıların üzerndek ktabelern hat anatı bakımından en kayda değer olanları tanbul'da yer almaktadır. Çünkü tarh eer yönüyle de çok zengn olan tanbul geçmşten günümüze bu anatın merkez olmuş ve en y hattatlar burada yetşmştr. Anahtar Kelmeler: Köprü, Çeşme, Sebl, Ktabe, Hat Sanatı. ABSRAC Callgrphlc thetc on the urkh Archtectural Water Bulldlng lncrpton urkh cvlzaton very rch cvlzaton n term of brdge, barrage, fountan and ebl. ot of admntrator and rch men were drected to contruct water-related archtecture Work nce Ilam encourage and recommend water-related benefacton by vere and other relgou ource. he ncrpton on th archtectural work were exhbtng the htarcal and ethetc development of the llamc callgraphy art. hee ncrpton contan the bulder' name, date, artt' name ete. any ncrpton of brdge, barrage, fountan and ebl that are m portant n pont of llamc callgraphc evoluton ext n Itanbul nce Itanbul wa the centre of llamc callgraphy art and the bet callgrapher were brought up n th centre. Key Word: Brdge, Fountan, Sebl, lncrpton, llamc Callgraphy Art. ' GRŞ mar ve tezyn anatların mütenap br bçmde kaynaşmaına tarh boyunca htmam göterldğ ürk-lam abdelernn en erken örneklernde ble, kültürel zengnlğn ve etetk haayetn hang boyutlara ulaşacağına dar puçları bulmak mümkündür. ürk u mmarnn bell başlı örneklernden olan köprü, bent, çeşme, ebl, elebl, hamam gb yapılar da bu haayetern ma'ke bulduğu eerlerdendr. Bu yapılar üzernde yer alan her br ktabe, yapının mahyetne ışık tutan br nev kmlk olmanın ötende, mmar ahenge lave etetk boyutlar da kazandırmıştır. Hat anatının öneml örneklern ergleyen

2 194 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa özkonuu ktabeler çn, zor fark edlen yerler değl, yazının ürk ve lam tarhndek mütena yerne atfen, yapıların en gözalıcı yerler tah edlmştr. nşa, tecdt veya tamr ktabelernn harcndek ktabelerde çoğunlukla mmar yapının şlev le anlam bakımından bağlantılı bareler terch edlmştr. eela; çeşmelere u le lgl ayet- kerme, had- şerf ya da beytler yazılmıştır. Dolayııyla, hat anatında gelenek halne gelen mekan-anlam lşkne dkkat edlmştr. Su yapılarındak ktabeler, hat anatının etetk tekamül erüvenne de ışık tutacak mahyettedr. Sadece u yapılarındak ktabeler tarh ıraına göre ncelene ble, yazının hang evyeden hang etetk kıvama geldğn anlamak mümkündür. Bu çalışmada, başlıca ürk u mmar eerler ea alınmış ve hattatı meşhur olan ktabelerle, hattatı bell olmaa ble yazı anatının etetk gelşm bakımından ncelenmeye değer ktabelere özellkle tema edlmştr. Bununla brlkte, dönemlernn yazı evyen büyük ölçüde yanıtan ktabeler de ıralanmıştır. Yazı henüz gelşmemş olduğu çn Selçuklu dönemne at eerlern adece çok önemllernden bahedlmş, ağırlıklı olarak Omanlı dönem eerler ncelenmştr. Ayrıca, tanbul dışındak şehrlerde ktabelern pek çoğu mahall hattatlar tarafından yazıldığı ve bu yazılar üzernden hat etetğnn tarh gelşmn değerlendrmek yanıltıcı olableceğ çn, hat anatının merkez kabul edlen tanbul'dak eerler ağırlıklı olarak ele alınmıştır. Ktabe tetğ Bakımından Öneml Köprü ve Bentler Ulaşım ın daha rahat ağlanmaı ve u htyacının daha kolay br şeklde gderleblme çn nşaedlen köprü, bent, baraj gb u yapıları alında brer mühendlk eerdr. Fonkyonel yönü daha zaror olmakla brlkte, bu yapıların etetk görünmelerne de özen göterlmştr. Üzerlerndek ktabeler de -bazen etrafı tezyn edlmş haldek- zarf yazılarıyla, özkonuu yapılara ayrı br anat boyutu kazandırmıştır. tanbul'da, Anadolu'da ve dğer Omanlı topraklarında muhtelf devrlerde nşaedlmş pek çok u yapııyla karşılaşablrz. Selçuklu ve Omanlı u yapılarından tarh ıraına ve anat değerne göre örnek mahyetnde eçlerek aşağıda ncelenen ktabeler ble, hat anatının gelşmne yönelk hükümler çıkarmaya zn verecek zengnlğe ahptr. Dyarbakır'ın 20 km. kadar kuzeyndek Devegeçd uyu üzernde yer alan 1218 (615) tarhl Artukoğulları Köprüü'nün ktabeler, dönemn yazı huuyetlern taşımakta olup harekez br Selçuklu celf ülüü örneğ ayılablr. Bemele le başlayan Arapça ktabede köprünün barı olan Artuklu ultanının künye yazılıdır (648) tarhl okat Hıdırlık (Yeşlırmak) Köprüü'nün ktabe -alttan k atırı daha kıa olan- alt alta beş atır halnde ve kjüç katlı grft br tfle yazılmıştır. Harf bünyeler bakımından Selçuklu cel ülüü özellklern taşımakla beraber, dkey harflern zülfe kıımlarındak rum motfn andıran şekllerle

3 ürk Su mar Ktabelernde Hat tetfl 195 bu ktabe lgnç br görünüme ahptr. eela ramelf harfnde ağ tarafa konulmaı gereken zülfenn ol tarafa konmuş olmaı da br arayış dönem özellğ ola gerektr (Günüç 2009: 56). Daha zyade tezyn kof le yazılmış ktabelerde karşıleşmaya alışık olduğumuz bu şekller, o devr mmarnde henbz yaygın olarak kullanılan tezyn kofdek bazı özellklern ce ülüe de tatbk edldğn götermektedr. Gayet grft vazyette tflenmş olan bu yazıda harekelere, hatta noktalara ble yer kalmayacak derecede br yoğunluk özkonuudur. Dğer ürk taş köprülern ktabelerndek yazı huuyetler bakımından nceleyecek olurak, bu yazıların henüz gelşmn devam ettrmekte olan ve genellkle dönemlernn özellklern ı:anıtan evyede olduğu görülür. Yazı çeşd olarak e, büyük çoğunlukla gelşmemş ce ülüün, nadren de ce ta'ikın (Sva Kek Köprü, Bağazlıyan-Yozgat yolunda Beyler Köprüü, Yugolavya Vranje Akköprü: Ayşe Hanım Köprüü) terch edldğ dkkatler çeker. Afyonkarahar Altıgöz Köprüü, Kırşehr Kek Köprü, Bağdat Harba Köprüü, Ankara Sultan urad Hüdavendgar Köprüü, Bergama Koyun (yne Bey) Köprüü, rakya Uzunköprü, drne Şhabeddn Paşa Köprüü, Bura Selçuk Hatun Köprüü, Omancık Sultan ll. Bayezd Köprüü, Kötendl (Bulgartan) hak Paşa Köprüü, Bolvadn Kırkgöz Köprüü, Crmutafapaşa (Svlengrad) Köprüü, Vşegrad (Saraybona) Köprüü, otar (Saraybona) Köprüü, Babaek Sultan IV. urad Köprüü, Hoşap (Güzelu) Köprüü, la Kadızade Salh Köprüü gb u yapılarının ktabeler, dönemlernn özellklern taşıyan, brbrlernden kımen farklı ve henüz gelşmemş durumdak ce ülü ktabelere örnek verleblr. Geyve'de nşa edlmş 1495 (901) tarhl Sultan ll. Bayezd Köprüü'ndek br ktabede dare çerne müdevver atır halnde tflenen ve k kez tekrarlanan uşfau'l-kuob, lekau'l-mahbob" yazıı, dkey harflern merkezde toplanarak yıldız şeklnde br geometrk motf ortaya çıkarmaı bakımından, köprü ktabeler araında lgnç br taarım örneğ olarak değerlendrleblr (Fotoğraf 1). Kanun Sultan Süleyman zamanında yapımına başlanıp ll. Selm zamanında tamamlanan (1567) ve mar Snan eer olan Büyükçekmece Köprüü'nün ktabe Dervş ehmed fend (ö. 1591) hattıyla yazılmıştır. Bu cel ülü ktabe uzun beş atırdan baret olup üt köşelerde mar Snan'ın uyuuf bn Abdullah" myle mzaını taşımaktadır.,mar Snan'ın mza lı tek eer olma özellğ le de ktabe ayrıca br öneme ahptr. Yazı huuyetler e XVI. yüzyıl karaktern götermekte olup, harekeye pek yer verlmemştr. Buna mukabl, yazı alanı kelmelerle dengel br şeklde doldurulmuştur (Fotoğraf 2). Sultan lll. Ahmed devrnde Vezr- A'zam olan ( ) Çarulu Al Paşa'nın, mar Snan eer olan tanbul Kırkçeşme eler'ne br katkı olarak vakfettğ ve Krazdb Kemer'nn alt başında yer alan ukatma" çn konulan vakfye ktabe, XVIII. yüzyıl başlarındak hat anatı huuyetlern üzernde taşıyan br u mmar ktabene örnek teşkl eder. Bu ktabedek harfler henüz

4 196 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa tekamül eyrn ürdürmekte olan br görünüm arz etmekte olup hareketere çok az yer verlmştr. aş üzerne hakkedmş bu yazı, rutubet vb. tab şartlar ebebyle keknlğn kaybetmş ve yer yer dökülmüş vazyettedr. Yne Kırkçeşme eler çernde olup bu temn bentlernden olan Büyükbent (Belgrad Bend, Büyük Belgrad Bend) brkaç kez tecdt ettrlmş ve bend yenden nşa ettren padşahlardan olan Sultan 1. ahmud tarafından kend tuğraı altına ce ta'ik hattıyla manzum br tarh ktabe yerleştrlmştr. Yanyana k ıra olmak üzer 15'er mıradan mürekkep toplam 30 pafta halnde oldukça heybetl ve ceametl br görünüme ahp olan bu ktabe, ta'ik hattının kendne ha zarafet, akıcılığı ve dengel br şeklde atırara dağıtılan keşdeler le gayet anatkarane br abde hüvyetn taşımaktadır. Ktabenn ağ üt köşe kırılmış olduğundan, daha onra tamr görmüş; fakat bu kıma abet eden kelmeler bu lave mermer parçaına hakkedlmemştr. Kırkçeşme eler bünyende yer alan ktabeler çnde en gözalıcı ktabelerden olan ve hat anatı bakımından büyük ehemmyet haz olduğu şüphe götürmeyen br dğer ktabe e Krazlıbent ktabedr. zzet olla tarafından nazm edlen güzel şr, ll. ahmud devrnn meşhur hattatı ve Padşah'ın da hat hocaı olan utafa Rakım fend ( ) tarafından, Sultan'ın tuğraı altına 1818 (1233) yılında yazılmıştır. Br madalyon çerne yerleştrlen tuğranın etrafı, her ne kadar o devrn özellklern yanıtan ülupta da ola, müheykel br şeklde mermere şlenerek tezyn edlmştr. Yanyana k ıra halnde 18'er mıradan mürekkep toplam 36 pafta halndek bu ce ta'ik tarh ktabe muazzam br anat eerdr. Çünkü hem ebadıyla, hem mermer şçlğyle hem de ce yazıda ekol ahb br ütad olan Rakım fend'nn eyyal ve ahenkl yazııyla ürk anatının nce zevkn yanıtan mütena br eerdr. Keşdeler ahenkl br vazyette atırara erpştrlerek yazı monotonluktan kurtarılmıştır. Seyt onlarındak non harfler alt alta gelerek yazıya da rtmk br çehre kazandırmıştır. Dolayııyla bu ktabe, ürk u mmarnde yer alan ktabeler çernde mtyazlı mevke ahptr (Fotoğraf 3). Kırkçeşme eler bünyende bulunan ve yne Hattat utafa Rakım fend tarafından yazılmış olup ürk u mmarndek öneml hat örneklernden ayılan br dğer ktabe e, Savaklar Kubbe (ğr kapı akem) grşndek ol duvarda yer alan, ll. ahmud'un lave ettrdğ tamr ktabedr. Bu ktabedek şr yne zzet olla tarafından yazılmıştır. Rakım'ın ce ta'iktek kudretn yanıtan yazılar çn mühm br örnek teşkl eden bu ktabe, yanyana dört ıra halnde olup brnc ve dördüncü ıralarda yedşer, knc ve üçüncü ıralarda e ekzer atırdan mürekkep toplam 30 paftadan barettr. Ktabedek mıraların pek çoğunda keşde kullanılarak yazıya nefe aldırılmış ve ktabe monotonluktan kurtarılmıştır (Fotoğraf 4). Bura-udanya yolundak 1886 (1303) tarhl Geçt Köprüü'nün Omanlı ce ülüü le yazılmış olan ktabeler e, hat anatının altın çağı olan XIX. yüzyılda yazılmış olmaları haebyle hem hurofatın etetğ hem de tf denge

5 ürk Su mar Ktabelernde Hat tetj 197 bakımından gayet olgun ve gelşmş hat örnekler htva eden, özellkle zkredlmeye değer köprü ktabelerndendr. Lübnan'dak 1901 (1319) tarhl Hamdye Köprüü'nün cerı ülü ktabe, üt kımındak Sultan ll. Abdülhamd Han tuğraıyla ve yazı zemn yerne harfler oyularak hakkedlme özellğyle dkkat çekc köprü ktabelerndendr. Çünkü aydığımız dğer köprülern hepnde yazı zemn oyularak harfler zemnden yükekte bırakılmıştır k, hat anatı çn makbul ayılan teknk de budur. Ntekm bu ktabedek yazı, hat anatının zrve çağında yazılmış olmaına rağmen, hem zemn evyenden düşürülerek hakkedldğ çn, hem de muhtemelen hattatı uta br anatkar olmadığı çn dönemnn yazı evyenden daha gerde gözükmektedr. drne'dek erç Köprüü'ne.. Uğur Derman'ın 1966 (1386) yılında cerı ta'ik. hattıyla yenden yazdığı ktabe de Cumhuryet onraının güzel ve öneml örneklerndendr (Fotoğraf 5). Cumhuryet onraı ürkye köprüler çnde tratejk önem çok büyük olan tanbul Boğazç Köprüü grşndek ma'kıl "aşaallah" yazıı mn Barın tarafından taaranarak (1973) taşa oyulmuş ve heykel edaında br nazarlık olarak köprünon yanıbaşına lştrlmştr (Fotoğraf 6). Ktabe tetğ Bakımından öneml Çeşme, Sebl ve Şadırvanlar Bütün dnlerde kutal ayılan u, canlıların en temel htyaçlarından olmaının yanııra, Kur'an-ı Kerm'de zkredlen "canlı olan her şey udan yarattık" mealndek "ve ce'alna mne'l-ma külle şey'n hayy" (nbya, 30) ayetyle de ehemmyet te'yt edlen br maddedr. Bu ayet, manaı le olan lşk ebebyle çeşme ktabelernde en çok ratlanan barelerdendr. Ancak, bazı ktabelerde "ve mne'l-ma külle şey'n hayy" yazılmıştır. Çeşme, ebl, elebl, şadırvan gb u yapılarında karşılaşableceğmz dğer ayetler e şunlardır: " 'Aynen fı tüem.ma elebla": Bu orada br pınardır k ona elebl denr (nan, 18). "Ve ekahüm Rabbühüm şeraben tahora": Rabler onlara tertemz br çecek unar (nan, 21). " 'Aynen yeşrabü bha'l-mukarrabon": O, Allah'a yakın olanların çecekler br pınardır (utafffın, 2d). "Ve enzelna mne'ema maen tahora": Gökten tertemz br u ndrdk (Furkan, 48). Kur'an;ı Kerm'n muhtelf urelernde yne uyla lgl kelmeler ve bahler geçmektedr. Ancak yukarıda da belrtldğ gb,, u hayrına yönelk mmar ktabelernde daha zyade ratlanan ayetler bunlardır. ürk-lam şehrlernde nerdeye her mahallede en az br tane çeşmeye veya eble ratlanablme elbette teadüf değldr. Su hayrının önemne şaret eden bazı had- şerfler bu konuda nanların adeta brbrleryle yarışırcaına çeşme ve ebl yaptırmaını teşvk etmştr. Cam, köprü, çeşme vb. kalıcı hayırların, o hayrı yapan kş öldükten onra ble onun amel defternn kapanmayacağına (adaka- carye: ürekl adaka), nanlar faydalandığı ürece hayır ahbne evap yazılacağına lşkn rvayetlern de bu yapıların artmaına ter ettğ muhakkaktır. Konuyla

6 198 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa lgl had- şerflerden br şöyledr: Ahab-ı Krarn br efernde "hang adaka daha çok hoşuna gder" dye orduklarında Hz. Peygamber (.a.v.) "u" dye cevap vermşt (Sünen- b Davud, Ktabü'z-Zekat, 41). Küçük ölçekl çeşme, ebl gb hayırların malyetnn cam, köprü, u kemer vb. mmar eerere kıyala daha düşük olduğu göz önünde bulundurulura, madd külfet az olmaına rağmen manev getrnn fazla olduğuna nanılan çeşme ve ebl hayırlarının bu kadar yaygın olma ebeb daha y anlaşılır. Çeşme ktabalernn bazılarında adece Bemele, bazılarında da adece u le lgl br ayet veya Kelme- evhd yazmaktadır. Çoğu çeşme ktabande e ban ya da banyenn adı, çeşmenn yap ım tarh ve ktabenn şar hakkında blg bulmak mümkündür. anzum br şrle tarh düşürme geleneğ, tanbul'dak XVI. yüzyıldan kalma en ek çeşmelerde dah görülür. XVIII. yüzyıla gelnceye kadar, ktabe şrler fazla uzun olmayıp, adece yaptıranın adını ve yapım tarhn belrten menur ktabelere de çokça ratlamak mümkündür (Aynur ve Karateke 1995: 71). Zra uzun br ktabeye tarh düşürecek şar çn ayrı maraf, onu yazacak hattat çn ayrı br maraf ve taşa ya da mermere kkedecek hakkak çn ayrı br maraf yapılmaı cdd külfet getrebleceğ çn brçok ktabenn kıa tutulmuş olableceğ düşünülmeldr. lamyat'n lk dönemlernden tbaren öneml br hzmet ayılan u ve çeşme hayrı, Selçuklu ve Omanlı dönemlernde de büyük br yarış çnde devam etmş ve yok olan brçok u yapıına rağmen ayıız çeşme vb. yapı günümüze ulaşmıştır. eela; Selçuklu çeşmelerne muhteşem br örnek olarak, Sva'ta 1271 (670) yılında nşaedlen ve Gökmedree cephende yer alan çeşme ve onun uzun ktabe zkredlmeye değer br eerdr (yce 1993: 279). Akaray urad Paşa Cam ( ) avluundak Cerrahpaşa Oğlanlar ekke Sebl'nn cel ülü yazıları, gerek harf ve tf etetğ bakımından, gereke u mmar eerlernde en çok karşılaşılan ayat- kerme ve ehad- şerfey brarada bulundurmaı tbaryle br nev hulaa mevkndedr. Zra bu eblde " 'aynen yeşrabü..." ayet, "ve ce'alna..." ayet, "ve ekahüm..." ayet ve "hayrü'l-mal ma ünfka fı eblllah" had, herbr farklı güzellktek brer tfle topluca yer almaktadır (Fotoğraf 7). tanbul'dak çeşmelerde, XVII. yüzyıla kadar nadren Farça ktabeye ratlanmışkan bu yüzyıldan onra ratlanmamaktadır. Arapça ktabeye e XVIII. yüzyılda da nadren ratlanmaktadır. Uzun ktabe merakı e Damat brahm Paşa'nın adrazamlığından (XVIII. yüzyıl başları) önce başlamış olmakla brlkte ondan onra artmış k beytlk kıa ktabeler revaçtan düşmüştür. Bu. devrden tbaren ktabelern şr kalte de çok yükelmştr. Zor anlaşılablen dvan edebyatı metnler ktabelere yazılmıştır (Aynur ve Karateke 1995: 71). Sultan ı. Abdülhamd'den tbaren çeşme ktabalerne hakkadlme yaygınlık kazanacak olan tuğraya, br u mmar ktabande lk kez lll. Ahmed dev-

7 ürk Su mar Ktabalernde Hat tetğ 199 r,nqe ratlanmıştır. (Aynur ve Karateke 1995: 74) Büyükbant Ktabe, lll. Ahmed tuğralı br u mmar ktabe olarak da ayrıca önem arz etmektedr. a. tbaryle u htyacını karşılamak makadına matuf olarak yapılan çeşmeler, Sultan lll. Ahmed devrnden tbaren, şehr üleyen abdev brer mmar eer olarak karşımıza çıkmaktadır (Aynur ve Karateke 1995: 15; Önge 1997: 15). Üküdar'dak 1728 tarhl lll. Ahmed eydan (metullah Gülnuş Valde Sultan) Çeşme (Fotoğraf 8-9), tanbul Kabataş'tak 1732 (1145) tarhl Hekmoğlu Al Paşa Çeşme, ophane'dek 1732 (1145) tarhl Sultan ı. ahmud meydan çeşme, Azapkapı'dak 1732 (1145) tarhl Salha Sultan Çeşme gb yapılar abdev çeşmeler çn öneml örneklerdendr. Yedkule'dek 1562 (970) tarhl Uşşakl Cam Çeşme'nn ktabe hattı. Ahmed Karahar'ye at olup müelel Kelme- evhd' le öneml ve dkkat çeken br XVI. yüzyıl ktabedr (Fotoğraf 10). Fath'tek 1570 (978) tarhl. Aşıkpaşazade Çeşme'nn ülü ktabeler, drnekapı'dak 1585 (993) tarhl Çınar Çeşme'nn ülü ktabe, yüp'tek 1591 (1000) tarhl Cevkan Hall Ağa Çeşme'nn ülü ktabe ve Doğancılar'dak 1598 (1007) tarhl Ayşe Sultan Çeşme'nn ülü ktabe, XVI. yüzyıl Omanlı ülüü özellklern taşıyan örneklerdendr. Yne bu yüzyıla at olan, yüp'tek 1570 (978) tarhl ehmed Paşa Çeşme'nn ta'lk ktabaler Omanlı erken ta'ik yazıına örnektr. Büyük Çamlıca'dak 1660 (1071) tarhl ehmed Han Çeşme'nn ön yüzündek ktabe ta'lk hattıyla olup 22 pafta ve br hattat mzaı pattaından barettr. Çeşmenn yan yüzündek ktabe e erken Omanlı ta'lk olarak vaıflandırableceğmz br yazıyla yazılmıştır. Üküdar nadye ahalle'ndek 1669 (1080) tarhl Abba Ağa Çeşme'nn ktabe ve Fath'tek 1697 (1109) tarhl Amcazade Çeşme'nn ktabe, ran etkndek ta'ik ktabelere brer örnektr. Bakırköy'dek 1601 (1010) tarhl Şaban Ağa Çeşme'nn ta'lk ktabe, Otakçılar Cadde'ndek 1685 (1097) tarhl Vazrazam brahm Paşa Çeşme ktabe, bu yüzyıla at dkkate değer örneklerdendr. ' Karagümrük'tek 1617 (1027) tarhl Sadrazam ehmed Paşa Çeşme'nn ülü ktabe, Kaımpaşa'dak 1619 (1029) Fath'tek 1625 (1035) tarhl Gürcü ehmed Paşa Çeşme'nn 12 paftalık cel ülü ktabe ve Şehremn'dek 1624 (1034) tarhl ehmed Kethüda Çeşme'nn 10 paftalık ülü ktabe, Selamız Cadde'ndek 1677 (1088) tarhl Selam Al fend Çeşme'nn ülü ve celf ülü ktabeler, XVII. yüzyıl Omanlı cell ülüündek harf bünyelernn özellklern taşımaktadır ve henüz tekamül etmemş evyededr. Galata evlevhane'ndek 1649 (1059) tarhl Haan Ağa Çeşme'nn tuğralı ta'lfk ktabaler 16 ve 20 paftadan baret olup gayet uzun ve dkkat çekc vazyettedr. Alt taraftak 20 paftalık ta'lk ktabede kelmeler, üttek ktabaye göre çok daha grft yazılmıştır. Bu durum, genellkle dengel boşluklarla gözü yarmayacak şeklde atıra dzlen ta'lk yazı havaından uzaklaştırmıştır. Buna benzer özellkte br başka ta'ik ktabe, Çamlıca'dak 1653 (1064) tarhl IV.

8 200 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa ehmed Çeşme'nn 12 paftalık ktabedr. Beşktaş'tak Abba Ağa Cam yanındak 1669 (1080) tarhl Abba Ağa Çeşme'nn 12 paftalık ülü ktabe, Üküdar'dak aynı tarhl br başka Abba Ağa Çeşme'nn ülü ktabe, Süleymanye'dek 1693 (1105) tarhl Abdullah Ağa Çeme'nn ülü ktabe ve Kocamutafapaşa'dak 1694 (1106) tarhl Ahmed fend Çeşme'nn ülü ktabe e henüz tekamül etmemş olan XVII. yüzyıl Omanlı ülüüne örnek teşkl eden ktabelerdendr. Sultan lll. Ahmed'n Ayaofya arkaına yaptırdığı meşhur abdev çeşmenn göterşl ce ülü yazıları, hattat olan Padşah'ın kend hattıyla yazdığı br ktabe olmaı haebyle de özel br'önem arz eder. "Aç Bemele'yle ç uyunu Han Ahmed'e eyle dua" mıraıyla (Fotoğraf 11) şöhret bulan bu ktabe, ördekbaşı yeşlzemn reng ve altın varaklı harfler le, gayet müzeyyen ve müheykel çeşmenn adrını dkkat çekc br şeklde tezyn etmştr. Bazı harflern tflenmende e teşrfat ıralamaı bakımından akıncal ı durumlara yer yer ratlandığını belrtmek gerekr. Bu çeşmenn ce I ta'lk ktabeler de güzel ve öneml ktabelerdendr (Fotoğraf 12). XIX. yüzyılın başlarından tbaren, Year ehmed 'ad fend (ö. 1798)'den onra oğlu Yearzade utafa zzet fend (ö. 1849) ayelernde ta'ik yazıda ürk ekolünün yce şekllenmeyle brlkte ce ta'lk yazı nev', çeşme vb. ktabelern adeta vazgeçlmez yazıı olmuştur. Gerç bu yazı çeşdne daha öncek ktabelerde de yaygın olarak ratlamak mümkündür; fakat bu yüzyıldan onraklerde yazı br ürk kmlğ kazanmış, ağlam ealara dayandırılmış yepyen br ülupla yazılmaya başlanmıştır. Dolayııyla XIX. yüzyıla gelnceye kadark ce ta'ik ktabelerde, zamanla azalmaya başlaa ble, bu yazının doğuş yer olmaı ebebyle yoğun br ran etknn varlığı rahatlıkla fark edleblr. Üküdar'dak Şeht Süleyman Paşa Çeşme'nn Hafız Oman ( ) tarafından yazılan ülü ktabe, mmar eerlerde az ayıda yazıına ratlayableceğmz bu büyük hattatın elnden çıkmış olmaı haebyle dkkat çekcdr. Dönemn de özellğ olarak, bu ktabede harekelere neredeye hç yer verlmemştr. Fath'te Feyzullah fend Çeşme üzernde yer alan, Durmuşzade Ahmed fend (ö. 1717) hattıyla yazılmış ceta'ik ktabe, akıcı ve ağlam harfleryle dkkat çekmektedr (Fotoğraf 13). Şehzadebaşı'ndak 1720 (1133) tarhl Damat brahm Paşa Sebl'nn Şeyhüllam Velyyüddn fend (ö. 1769) hattıyla yazılmış hayl uzun ktabe, ban aynı olan, Beykoz'dak 1721 (1133) tarhl br başka Damat brahm Paşa Çeşme'nn ta'ik ktabe, dönemlernn güzel yazılmış ktabelerne örnek teşkl etmektedr. Ortaköy'dek 1723 (1136) tarhl Damat brahm Paşa Çeşme'nn 20 paftadan meydana gelen yoğun ktabe ce ta'ik le yazılmış olup devrne göre alen güzel br yazı olmaına rağmen on yıllardak onarımlarda varakları kımen harflern etrafına taşınldığı çn yer yer bozuk gözükmektedr (Fotoğraf 14). Azapkapı'dak 1732 (1145) tarhl Salha Sultan Çeşme'nn mermer üzerne ce ülü hattıyla yazılıp zemn oyma teknğyle hakkedmş ktabeler (Fo-

9 ürk Su mar Ktabelernde Hat tetğ 201 toğraf 15), Hafız Oman'ın talebe Yedkulel Seyyd Abdullah fend'den aklam-ı tte cazet alan ğrkapılı ehmed Ram fend ( ) tarafından yazılmıştır. Bu ktabedek yazılar gayet zarf, halavetl ve eyyaldr; ancak devrnn br huuyet olarak yazı zemnne fazlaca hareke konmamıştır. Özellkle ütün ve ere çok nadr kullanılmıştır. Zemn renklendrlmeyen ktabenn yazıları altın varaklıdır (Barışta 1995: 51; Berk 2007: 48-53). Sultan 1. ahmud tarafından yaptırılan 1732 (1145) tarhl ophane Çeşme'nn ce ülü ve ce I ta'ik hatlarıyla yazılmış çok zengn ktabeler mevcuttur (Fotoğraf 16). Boyutları tbaryle abdev br meydan çeşme olan bu önem- ~ l yapı, ktabelernn çokluğu le de hat anatı açıından en yoğun örneğn yer aldığı u yapılarındandır. Hattı_t.ıtafa b. Süleyman (ö. 1744)'a at olan bu ktabede harf ve tf bakımından XIX. yüzyılda tekamül edecek olan hat etetğne hazırlık dönemnn özellkler görüleblr. Ayrıca boşluk doldurmak çn trtl çokça kullanılmış, ütün ve ereye fazla yer verlmemştr. Harfler brbrnn aynı olup duruşları tbaryle fevkalade br tatlılık ve yumuşaklık arz eder (Aparlan 1977: 10). Sultan 1. ahmud'un 1740 yılı cvarında yaptırdığı Ayaofya Şadırvanı'nın ce I ülü ve ce ta'lk ktabeler de dkkate şayandır (Fotoğraf 17). Sultan lll. utafa tarafından yaptırılan küllye ( ) kapamındak Lalel Sebl üzernde yer alan bareler, "onda nanlar çn şfa vardır" mealndek "fıh şfaün l'n-na" (Nahl, 69) ayet- kerme le dğer bazı şfa ayetlerdr. Yeşl zemn üzerne altın varaklı olan bu yazılar harflern henüz tekamül etmedğ, ancak hat anatının klak çağına yaklaşmakta olduğunun puçlarını npeten htva eden yazılardır (Fotoğraf 23). Ortaköy'dek tarh çeşmelerden Şanzade Çeşme'nn mal Zühd fend (ö. 1806) tarafından yazılan ce ülü ktabe (1784) ekz atırdan baret olup altında br de hattat mzaının yazılı olduğu küçük atır vardır. Arapça olan bu ktabenn en üt atırında "ve ce'alna..." ayet vardır. Dğer atırlarda e br had- şerf le ayet- kermeden "cennatn tecr..." ktbaı, ayrıca ktabe metn yer almaktadır. Gayet hareketl ve eyyal br şeklde yazılmış olan bu ktabenn hattatı, ürk hat anatının en büyük ütadlarından Rakım fend'nn hem ağabey hem hacaı olduğu çn yazının tekamül eyr açıından ayrı br ehemmyete ahptr (Fotoğraf 19). Rakım'ın Zeynepultan'dak Başçuhadar Sewd Ömer Ağa Çeşme (Fotoğraf 20) le knler Çeşme'nde (Fotoğraf 21) yer alan ce ta'lk ktabeler, onun ce ta'ik nev'nde de ne kadar kudretl br hattat olduğunu göteren çeşme ktabelerndendr. mrgan'dak 1782 (1197) tarhl ı. Abdülhamd Han Çeşme'nde yer alan ve taarım çn zor ayılablecek paftalar çerne drnel ehmed mn fend ( ) tarafından başarıyla tflenen "ve ekahüm..." ayet le " 'aynen fıha..." ayet ve dğer bareler, devrne göre gayet güzel ayılablecek ce ülü örneklerdr (Fotoğraf 22). Aynı çeşmenn dğer yüzlernde de ce ta'lk manzum tarh ktabeler yer almaktadır.

10 202 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa tanbul'dak çeşme ve ebl ktabelernden XVIII. yüzyıla at olup hat anatındak etetk gelşme ışık tutablecek mahyette olan dğer ktabeler şöyle ıralanablr: Üküdar Rum ehmed Paşa ahalle'ndek 1703 (1115) tarhl mal Ağa Çeşme'nn 8 paftalık ce ülü grft tfl ktabe, Beyazıt'tak 1708 (1120) tarhl Hacı brahm Paşa Sebl'nn zamana drenmeye çalışan ta'ik ktabeler, Üküdar'dak 1709 (1121) tarhl Gülnuş metullah Sultan Çeşme'nn 14 paftalık ta'ik ktabe, Doğancılar Cadde'ndek 1718 (1131) tarhl metullah Kadın Çeşme'nn 18 paftadan mürekkep ta'ik ktabe, Üküdar Ahmedye Cam önündek 1721 (1134) tarhl Ahmedye Çeşme ve Sebl'nn ktabeler, Üküdar'dak 172_1 (1134) tarhl bnü'i-mn Ahmed Ağa Çeşme'nn 10 paftalık ta'ik ktabe, Azz ahmud fend cvarındak 1723 (1136) tarhl Kethüda ehmed fend Çeşme'nn 14 paftalık ta'lk ktabe, Beyazıt'tak 1727 (1140) tarhl Beşr Ağa Çeşme'nn blahare Hattat Haşm fend tarafından çeklmş Sultan Abdülmecd tuğraı altındak ta'ik ktabeler, Üküdar Kaptan Paşa Cam karşıındak 1728 (1141) tarhl utafa Paşa Çeşme'nn 24 paftalık ta'lk ktabe, Üküdar optaşı Sokağı'ndak 1728 (1141) tarhl Genç ehmed Paşa Çeşme'nn 14 paftalık ta'lk ktabe. Br Sultan çeşme olan, Üküdar Rum ehmed Paşa ahalle'ndek 1728 (1141) tarhl lll. Ahmed Han Çeşme'nn 14 paftalık ta'lk ktabe, Fevzpaşa Cadde'ndek 1729 (1142) tarhl Cağalzade brahm Bey Çeşme'nn 18 paftadan mürekkep büyükçe ebatlı ta'lk ktabe, Üküdar Rum ehmed Paşa ahalle'ndek 1730 (1143) tarhl Damad brahm Paşa Çeşme'nn 16 paftalık ta'lk ktabe, Dudullu'dak 1730 (1143) tarhl Adle Sultan Çeşme'nn cel ülü "ve ce'alna... " ayetyle brlkte 10 paftalık ta'lk ktabe, Kaımpaşa'dak ? (114?) tarhl Beyoğlu Spah Fırını Sokağı Çeşme'nn ce ülü ktabe, ophane'dek 1731 (1144) tarhl opçubaşı Çeşme'nn 15 paftalık ülü ktabe, Akaray'dak 1732 (1145) tarhl Kürkçübaşı Külhanı Sokağı Çeşme'nn ta'lk ktabe, Kazancı Yokuşu'ndak 1732 (1145) tarhl Hafız Ahmed Paşa Çeşme'nn Bemele ve Kelme- evhd'e laveten başka 26 paftalık ülü ktabe, Kaımpaşa'dak 1732 (1145) tarhl Yakub Ağa Çeşme'nn ta'lk ktabe, Söğütlüçeşme'dek 1732 (1145) tarhl Al Paşa Çeşme'nn 18 paftalık ta'lk ktabe, Galata Kule cvarına nakledlen 1732 (1260) tarhl Bereketzade Çeşme üzernde yer alan ülü, Davutpaşa'dak 1733 (1146) tarhl Hekmoğlu Al Paşa Sebl'nn ta'lk ktabeler, Sultanahmet'tek 1734 (1147) tarhl Hekmoğlu Al Paşa Valde Çeşme'nn 4 paftalık ce ülü ktabe, Kocamutafapaşa'dak 1735 (1148) tarhl Yedemrler ekke Çeşme'nn ta'lk ktabeler, ce ülü ve 24 pafta halndek ta'ik ktabeler, yüp'tek 1735 (1148) tarhl Kırım Çeşme'nn 8 pafta halndek ta'ik ktabe, drnekapı ezarlığı'ndak 1735 (1148) tarhl Lal Hacı utafa fend Çeşme'nde herbr 14 paftadan mürekkep k ülü ktabe, Kocamutafapaşa'dak Sümbül fend Cam avluunda yer alan 1737 (1150) tarhl Hacı Beşr Ağa Çeşme'nn 6 paftalık ta'ik ktabe, yne aynı emttek, aynı tarhl br başka Hacı Beşr Ağa Çeşme'nn 14 paftalık ta'ik k-

11 ürk Su mar Ktabalernde Hat tetğ 203, ~abe, etetk gelş me ışık tutacak örneklerdendr. Süleymanye'dek 1737 (1150) tarhl mz br çeşmedek cılız br yazı olmakla brlkte müenna taarımıyla farklılık arz eden cerı ülü "ve mne'lma..." ayet, Damabahçe'dek 1741 (1154) tarhl mn Ağa Sebl ve Çeşme'ndek tfl cerı ülü ktabeler ve aşere- mübeşşere yazıları, Fath Cam avluundak 1741 (1154) tarhl Hacı Ahmed Paşa Çeşme'nn 14 paftalık ktabe, Karacaahmet'tek 1741 (1154) tarhl Saadettn fend Çeşme'nn ta'ik ktabe, Dvanyolu'ndak 1744 (1157) tarhl Beşr Ağa Çeşme'nn 12 paftalık cerı ülü ktabe, Unkapanı'ndak (1157) tarhl Sadrazam eyyd Haan Paşa Çeşme'nn 12 paftalık ülü ktabe, Beykoz'dak 1747 (1159) tarhl hak Ağa Çeşme (On Çeşme)'nn 3 paftadan ve br de küçük tarh pattaından baret olan tfl cerı ülü ktabe, Beykoz'dak 1750 (1163) tarhl br dğer hak Ağa Çeşme'nn, yne Beykoz'dak 1752 (1166) tarhl benzer br hak Ağa Çeşme'nn 3 paftalık tfl cerı ülü ktabe, Kandll'dek 1752 (1165) tarhl 11. ahmud Han Çeşme'nn 4 paftalık cerı ülü ktabe de öneml örneklerdendr. XVIII. yüzyılın dğer öneml ktabelerne devam etmek mümkündür: Paşabahçe'dek 1763 (1177) tarhl lll. utafa Han Çeşme'nn kıa ve ade olmakla brlkte dönemnn güzel yazılarına örnek olablecek ktabe, Cankurtaran'dak 1770 (1184) tarhl Zeynep Sultan Çeşme'nn 8 paftalık cerı ülü ktabe, Kadırga'dak 1779 (1193) tarhl ma Sultan Çeşme'nn 12 pafta halndek ülü ktabe, Sultanahmet'tek 1779 (1193) tarhl Hatce Kadın Çeşme'nn 8 pafta halndek ta'ik ktabe, Üküdar Yen Valde Cam önündek 1780 (1194) tarhl Sneperver Valde Sultan Çeşme ktabeler, Beyazıt'tak 1780 (1195) tarhl Canfeda Kadın Çeşme'nn tuğralı ta'ik ktabe, Karaköy'dek 1780 (1195) tarhl Kemankeş Kara utafa Paşa Cam Çeşme'ndek cerı ülü kelme- tevhd yazıı, Kocamutafapaşa'dak Hekmoğlu Al Paşa Cam duvarındak 1782 (1197) tarhl Al Paşa Çeşme'nn ta'ik ktabe, tnye'dek 1782 (1197) tarhl ı. Abdülhamd Han Çeşme'nn cell ülü ktabe, Sarıyer'dek 1784 (1199) tarhl Kaptan Gaz Haan Paşa Çeşme'nn 6 paftalık cerı ülü ktabe, Fath'tek 1787 (1202) tarhl el-hac utafa Çeşme'nn 8 paftalık cell ülü ktabe, Kabataş'tak 1788 (1203) tarhl Slahdar Yahya fend Çeşme'nn ülü ktabe, Beşktaş'tak 1788 (1203) tarhl aşbaamak Sokağı Çeşme'nn Keram?ade Şeyh ehmed ketebel ülü ktabe, Üküdar Karacaahmet'tek 1791 (1206) tarhl hrşah Valde Sultan Çeşme'nn 24 paftadan oluşan ta'llk ktabe, Üküdar hanye ahalle'ndek 1791 (1206) tarhl Hbetullah Valde Sultan Çeşme'nn 18 pattalık ta'ik ktabe, yüp Baharye'dek 1792 (1207) tarhl bubekr Ağa Çeşme'nn 10 paftalık ülü ktabe, Kadıköy'dek 1794 (1209) tarhl Ahmed Ağa Çeşme'nn uzun manzumel cell ta'llk ktabe, Süleymanye'dek 1792 (1207) tarhl eydan Çeşme'nn cell ülü ktabeler, Albeyköy Yolu'ndak 1792 (1207) tarhl bubekr Ağa Çeşme'nn şlek br ülü le yazılmış kta-

12 204 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa be, Çamlıca'dak 1793 (1208) tarhl eryem Kadın Çeşme'nn Hattat ehmed ahr fend mzalı 10 paftalık ta'hk ktabe, Bağlarbaşı'ndak 1794 (1209) tarhl Ayşe Hatun Çeşme'ndek "ve mne'l-ma külle şey'n hayy" ayetnn Hattat ehmed Kaşf fend tarafından tuğra şeklnde tflendğ ktabe le, tuğranın alt tarafındak dört atırlık ta'lk ktabe, Küçükçekmece'dek 1795 (1210) tarhl Azz Bey Çeşme'nn 28 paftadan mürekkep hayl büyük ebatlı olan ancak yazıının keknlğ kaybolmuş vazyettek ce H ülü ktabe. mar Snan Ünverte Rektörlük bnaı önündek Zevk Kadın Çeşme'nn aıl ktabe olan 1756 (1169) tarhl ktabe br yangında harap olduğu çn daha onra utafa Rakım tarı:ıfından tekrar yazılmıştır ve Rakım da ktabeye aynı tarh koymuştur. Ancak hattat mzaı yoktur (Berk, 2003: 46). oplam 20 kartuş çne yazılmış bu cel ülü yazı, harf ve tf olgunluğu, ahenk, eyyalyyet ve metanet özellkleryle hem çeşme ktabeler açıından hem de cel yazının baamak taşlarından olmaı bakımından çok önemldr (Fotoğraf 18). Rakım'ın yaptığı büyük atılımı daha da gelştrerek cel yazıyı zrveye taşıyan Sam fend ( )'nn Yen Cam Sebl ktabeyle lk bakışta onu hatırlatan bu ktabe karşılaştırılacak olura, Rakım'ın cel ülüte açtığı çığırın ne kadar öneml olduğu ve Sam fend'ye ne derece lham verdğ daha y anlaşılablr. Rakım'ın 1819'da Nakşıdl ürbe maret Çeşme'ne yazdığı müenna cerı ülü "ve ce'alna..." ayetnn br kımı düz müenna, br kımı e (üt tarafı) ter müenna olarak taarlanmış lgnç br örnektr (Fotoğraf 24). Bu çeşmenn üzerndek Bemele, n harfnden mm harfne geçşte meydana getrlen beyz şekln çerne yerleştrlerek dahyane br buluşla tflenmştr. f ophane Nuretye Cam yanındak ebln üzernde yer alan 1826 (1241) tarhl celta'lk ktabe, ürk ta'lk ekolünün kurucularından Yearzade utafa zzet fend tarafından yazılmış olup ta'lk yazının mmardek öneml örneklerndendr (Fotoğraf 25). Bu yazının öneml özellklernden br de, dönem etk altına alan barak ülubunun mmarye yanımaı netcendek hareketllklern, kıvrımlı yüzeylern ktabeyle lşkdr. Zra, mmardek bu farklılık ebebyle yazının atırları da düz değl meyll olmak mecburyetnde kalmıştır. Ancak hattat, utalığını götererek ta'lk yazının akıcılığını bozmadan, kelmeler atırların bu meyll şeklne uydurarak dzeblmştr. opkapı'dak 1843 (1259) tarhl Bezmalem Valde Sultan Çeşme'nn dörder paftaya ayrılmış beş atırlık cel ta'lk manzum tarh ktabe de yazıı tbaryle gayet zengn ve olgun br örnektr. Beşktaş'ta Serencebey Yokuşu'nda yer alan 1846 (1262) tarhl Bezmalem Valde Sultan Çeşme'nn Yearzade utafa zzet fend hattıyla cel ta'lk olarak yazılmış manzum tarh ktabe, gerek u mmarndek yazılar yönünden gereke ürk hat anatı tarh bakımından önemldr (Fotoğraf 26). Beşktaş'tak 1861 (1278) tarhl Ramz Ağa Çeşme'nn en üt kımında padşah tuğraı altında cel ülü Bemele, ağ tarafında cel ülü hattıyla "ve

13 ürk Su mar Ktabelernde Hat tetg 205 _ce'alna... " ayet ondak ya-ı ına'kü harflerne boylu boyunca keşlde verlerek yazılmıştır. Sol tarafta e "Hayru'/-mal ma ünfka f ebl/lah" (alın hayırlıı Allah yolunda nfak edlendr) hadl- şerfı yazılıdır. Burada yne ya-ı ına'kua uzunca keşlde verlerek ag taraftak yazı le ol taraftak yazı dengelenınştr. Beınele'nn altına abet eden orta kıımda e herbr dörder paftaya bölünmüş dört atır halnde tarh ktabe ce ta'llk hattıyla yazılmıştır. Ktabe bakımından da öneml ayılablecek bu çeşınenn üzern şgal eden nebatat, çeşıney ve ktabeler maaleef tehdt eder vazyettedr. yüp'te Halç Köprüü ayagı yanında yer alan 1856 (1273) tarhl Pertevnyal Valde Sultan Çeşme'ndek, yüplü ehmed mn fend (ö. 1895) hattı olan "Bemele" ve "aşaallah" bareleryle "ve ce'alna..." ayet ve "hayru'l-mal..." hadl- şerf yazıları önemldr. Aynı çeşmenn aynaında br de uzu.nca ce ta'llk ktabe vardır. Çamlıca'dak 1871 (1288) tarhl ıryal Hanım Çeşme gayet ade görünümlü olmaına ragmen, 14 paftalık ta'ik ktabe npeten büyük ve göterşl br ktabedr. Kaımpaşa'dak 1892 (1310) tarhl Abd Kaptan Sebl'ndek cell ülü "ve ce'alna..." ayet ve dger ülü ktabe akıcı yazııyla göze çarpmaktadır. XIX. yüzyılın dğer dkkate deger çeşme ktabeler şöyle ıralanablr: Bagdat Cadde'ndek 1800 (1215) tarhl Selam Çeşme'nn hacmne npetle büyükçe olan, Sultan ll. ahmud tuğralı ve 16 paftalık ta'ik ktabe, Harem cvarındak 1802 (1217) tarhl lll. Selm Han Çeşme'nn 10 paftalık ta'ik ktabe, Arnavutköy-tler kavşağındak 1804 (1219) tarhl Beyhan Sultan Çeşme'nn tuğralı ve 12 pafta halndek ta'llk ktabe, Küçüku Karı yanındak 1806 (1221) tarhl hrşah Valde Sultan Çeşme'nn ta'llk ktabe, Kaımpaşa'dak 1807 (1222) tarhl Feahat Uta Çeşme'nn üç atırlık ce ülü ktabe, yüp'tek 1808 (1223) tarhl Alemdar utafa Paşa Çeşme'nn 8 pattalık ta'llk ktabe, Fath'tek 1811 (1226) tarhl Seyyd Hall Aga Çeşme'nn ce ülü ve ta'llk ktabeler, Karacaahmet ezarlığı yanındak 1811 (1226) tarhl Hafız a Ağa Çeşme'nn utafa Ra kım fend tarafından ta'ik hattıyla yazılmış olan 35 paftalık oldukça büyük ktabe, Sarıyer'dek 1813 (1228) tarhl Ahmed Kaml fend Çeşme'nn ülü ktabe, Kreçburnu'ndak 1814 (1230) tarhl ahmud Han Çeşme'nn ll. ahmud Han tuğraı br hal tahrp olmuş vazyettek 20 paftalık ta'ik ktabe, Sultan ll. ahmud tarafından yaptırılan, Kocamutafapaşa'dak 1817 (1233) tarhl Çavuşbaşı Al Aga Çeşme'nn br madalyon çndek aşaallah yazıı altında yer alan 12 pafta halndek cell ülü ktabe, Çavuşdere'dek 1817 (1233) tarhl ümmü Gülüm Hanım Çeşme'nn cerı ülü tfl " 'aynen yeşrabü bha... " ayetnden başka "aşaallah, Bmllah, e-sak!" yazılı ve ayrıca ta'ik hatlı ktabeler, Gedkpaşa'dak 1819 (1235) tarhl ll. ahmud Çeşme'nn ortaında tuğra bulunan ve k tarafında 5'er paftadan oluşan ta'lk ktabe, Dvanyolu'ndak 1819 (1235) tarhl Cevrl Uta Çeşme ve Sebl'nn ta'llk ktabe, opkapı'dak 1819 (1235) tarhl akkec brahm Ağa Cam Çeşme'nn ll. ahmud

14 206 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa :e Han tuğraı altındak ta'lk ktabe, Üküdar'dak 1822 (1238) tarhl Hafız a Ağa Çeşme'nn 16 paftalık ta'l'k ktabe, Çubuklu'dak 1822 (1238) tarhl Berberbaşı Al Ağa Çeşme'nn ll. ahmud Han tuğraı altındak 10 paftalık ta'lk ktabe, Üküdar'dak 1824 (1240) tarhl hanye Çeşme'nn cel ülü tfl "ve ce'alna..." ayetnn yazılı olduğu ktabe, Çengelköy'dek 1825 (1241) tarhl Hatce Hanım ve utafa ahr!:fend Çeşmeler'rn cel ülü ktabeler, Slvrkapı-evlanakapı araındak 1825 (1241) tarhl ll. ahmud Han Çeşme'nn tuğralı ve 10 paftalık ktabe, Küçükaray'dak tarh bell olmayan Hızırbey Çeşme'nn Hattat uhnzade Abdullah fend ( ) ketebel güzel br cel ülü le "ve ~kahüm..." ayet yazılı olan ktabe (Fotoğraf 27). Beyazıt'tak 1828 (1244) tarhl ll. ahmud Han Çeşme'nn tuğralı ve 8 pafta halndek ta'lk ktabe, Slvr'dek 1828 (1244) tarhl Selmpaşa Çeşme'nn 6 paftalık ta'lk ktabe, Betancı'dak 1831 (1247) tarhl ll. ahmud Han Çeşme'nn tuğralı, ay yıldızlı, ta'lk ve cel ülü ktabeler, Betancı'dak 1839 (1247) tarhl ll. ahmud Çeşme'nn tuğralı ve 10 pafta halnde olan ta'lk ktabe, Beşktaş'tak 1836 (1252) tarhl Al Bey (Channüma) Çeşme'nn ta'lk ktabe, Kanlıca'dak 1837 (1253) tarhl Kavacık Çeşme'nn ta'lk ktabe, Nşanca'dak 1838 (1254) tarhl hrmah Sultan Çeşme'nn ll. ahmud Han tuğralı ve 16 paftalı ta'lk ktabe, açka'dak 1839 (1255) tarhl Bezmalem Valde Sultan Çeşme'nn 10 pafta halndek ta'lk ktabe, Selmye Kışaı'ndak 1841 (1257) tarhl Beylk Çeşme'nn 16 paftalık ta'lk ktabe, Yeşlköy'dek 1842 (1258) tarhl Abdülmecd Han Çeşme'nn 35 pafta halnde ve ketebel olan ta'lk ktabe, Acıbadem Yolu'ndak 1844 (1260) tarhl Baba Oğul Çeşme'nn 10 paftalık ülü ktabe, Fındıkzade'dek 1845 (1261) tarhl Abdülmecd Han Çeşme'nn tuğralı ve 10 paftalık ta'lk ktabe, Kadıköy'dek 1845 (1261) tarhl Haan Rıza Paşa Çeşme'nde yer alan oklu celf ülü Bemele ve n harfnn keşde ütüne yazılmış "ve ce'alna..." ayetyle ender br örnek ayableceğmz ktabe, Azapkapı'dak 1846 (1263) tarhl utafa Paşa Sebl'nn ta'lk ktabe, Galata'dak 1846 (1263) tarhl Adle Sultan Şadırvanı'nın Abdülmecd Han tuğralı ve 16 paftalık ta'lk ktabe, Cerrahpaşa'dak 1846 (1263) tarhl Sem Ağa Çeşme'nn Abdülmecd Han tuğraı altındak ta'lk ktabe, Üküdar'dak 1855 (1272) tarhl Azz ahmud Hüda Çeşme'nn cel ülü "ve mne'lma..." ayetnn altına kademel olarak genşleyen atırlar halndek ta'lk ktabe de önemldr. XIX. yüzyılın knc yarıındak, etetk gelşm bakımından dkkate değer ktabeler e şunlardır: opkapı ezarlığı duvarındak 1850 (1267) tarhl Bezmalem Valde Sultan Çeşme'nn 20 paftalık ta'lk ktabe, Fath'tek 1860 (1277) tarhl yüpzade Şükrü Bey Çeşme'nn güzel br şeklde tflenmş aşaallah yazııyla brlkte 12 paftalık ta'lk ktabe, Karagümrük'tek 1862 (1279) tarhl Pertevnyal Valde Sultan Çeşme'nn tuğralı ve cel ülü

15 ürk Su mar Ktabelernde Hat tetg 207 ktabe, Çengelköy'dek 1863 (1279) tarhl Yuuf Zya Paşa Çeşme'nn ll. ahmud Han tuğralı ta'lk ktabe, Vakacık'tak 1868 (1285) tarhl Zeynep Hanım Çeşme'nn 10 atırlık ülü ktabe, Paşa Lmanı Cadde'ndek 1874 (1291) tarhl Hüeyn Avn Paşa Çeşme'nn 14 paftalık ta'lk ktabe, Anadolu Kavağı'ndak 1875 (1292) tarhl Ahmed Bey Çeşme'nn ta'lk ktabe, Cağaloğlu'ndak 1879 (1297) tarhl Ahmed Kethüda Çeşme'nn 12 paftalık ta'lk ktabe, Fath'tek 1895 (1313) tarhl Ahmed Hulu Paşa Çeşme'nn 4 atırlık ta'lk ktabe altında yer alan ve şlek yazılarıyla dkkat çeken "ve ekahüm... ", "ve ce'alna... ", " 'aynen fha... " ayetler, Slvrkapı'dak 1895 (1313) tarhl PeretO Kadın Çeşme'nn ülü ktabe, Kadıga'dak 1896 (1314) tarhl Kaapbaşı ehmed Ağa Çeşme'nn Hattat Al(?) fend ketebel ve tfl 6 büyük paftadan baret olan ce ülü ktabe. Alman mparatoru ll. Wlhelm'n Sultan ll. Abdülhamd'e hedye etmek üzere Almanya'da yaptırdığı ve 1901'de Sultanahmet eydanı'na monte edlen Alman Çeşme'nn kemerler çne cel ülü le yazılmış manzum ktabenn hattatı ehmed zzet fend ( )'dr. mparator'un "manzomey yazan"a verlmek üzere hda ettğ kıymetl br yüzüğü, manzumenn ahb Grtl uhtar fend'ye verdkler çn manzumenn hattatı olan zzet fend'nn pek mükedder olduğu rvayet edlmektedr (nal 1955: 166). Yay şeklndek atırlara dzlen bu manzumey zzet fend gayet akıcı br şeklde yazmış ve atırın eğrlğn adeta hç hettrmeden kelmeler tflemştr (Fotoğraf 28). Beşktaş'ta Yahya fend Dergahı'ndak 1906 (1324) tarhl Hamdye Çeşme ktabe yed atırdan baret olup güzel ve akıcı br cel ta'ik le yazılmıştır (Fotoğraf 29). Çengelköy'dek 1907 (1325) tarhl Bekar Dere Çeşme üzernde yer alan "ve ce'alna..." ayetnn tflendğ alan, Ömer Vaf fend (ö. 1928)'nn yazdığı akm akem Çeşme'ndek aynı ayetn tflendğ alan le benzerlk götermektedr. k yazı araında, adece bazı terkp farklılıkları vardır. Üküdar'dak 1907 (1325) tarhl Ahmed Şakr fend Çeşme'nn ktabende güzel br şeklde yazılmış "ve ekahüm..." ayet ve altında da rık'a hattıyla hayrat ahbnn m zkredlmştr. lk şeklyle 1663 (107 4) yılında Sultan IV. ehmed'n anne Hatce urhan Sultan tarafından yaptırılan Yen Cam Çeşme ve Sebl'nn çn üzerndek ktabe, çeşmenn XX. yüzyıl başlarında yanmaı ebebyle Hattat Sam fend ( ) tarafından 1907'de yenden taarlanmıştır (Fotoğraf 30-31). Aırlardır en kaml ve en zarf tezahürüne kavuşma haretyle tekamül eyrn ürdüren cel yazıya kıvamını bulduran bu büyük hattat, bah mevzuu olan ebln tarh ktaben öyle br zamanda yazmıştır k; bütün şartlar bu tekamül çn tevafuk etmştr. Zra, o ana kadar hem hat anatının netaet zrvene ramak kalmıştı hem de çok ttz ve mahr br hattat olan Sam fend'nn anat hayatı kemale ermşt. Şartlar böylene olgunlaşınca, hat nevler çnde deal kıvamına en geç kavuşan cel yazının olgunlaşmaı da kaçınılmaz olmuştu. Yen Cam

16 208 Yrd.Ooç.Dr. Fath Özkafa Sebl kmbenn Sam fend chetyle dkkatler çeken br dğer huuyet, hattatın ce ll ülüle yazdığı tek tarh ktabe olmaıdır. Sam fend' nn, etetk kıymet bakımından başta levhalar ve ardından mezartaşı ktabeler olmak üzere pek çok eer bulunmakla beraber, dğer ktabeler dama celf ta'lk hattıyla yazdığı halde adı geçen e b lde celf ülü le yazmış olmaı ayrıca zkredlmeye değer br farklılıktır ( Derman 1986: 15). Sam fend'nn olgunluk devrene at olduğunu fade ettğmz bu nadde ktabe üzernde h akkaten o derece ttzlkle çalışılmış br vazyettedr k; celf ülü yazmak teyen bütün hattatlar o tarhten bugüne kadar, tfleyecekler her eel! ülü yazı çn bahe konu ktabey yenden tetkke htyaç duymuşlardır. Ntekm bu ktabenn kalıplarından uğrakeş mal Hakkı Altunbezer ( ), ömer Vaf ( ), Neyzen mn Yazıcı ( ), acd Ayral ( ), Halm Özyazıcı ( )ve Hamd Aytaç ( ) gb büyük hattatların tfade ettkler nakledlmektedr. Bu hattatlardan huoen on üç mn, Necmeddn Okyay ( ) delaletyle bu ktabe kalıplarından elde ettkler feyz yer geldkçe traf ettklern. Uğur Derman fade etmektedr ( Derman 1986: 16). Soğukçeşme-Sultanahmet hattındak 1911 (1330) tarhl Ayaofya Üç Yüzlü Çeşme'nn yan yüzlernde celf ülü le "ve ce'alna... " ayrıca "ve ekahüm... " ayetler mevcut olup yazıların zemn ördekbaşı yeşl ken yazılar altın varaklıdır. Aynı şeklde varaklı olan mnönü'nde Gülhane Parkı çndek 1911 (1329) tarhl çeşmenn ta'lk ktabe ahenkl br görünüşe ahptr (Fotoğraf 32). Ömer Vaf fend (ö. 1928)'nn akm akem Çeşme (1732) alınlığına 1915 (1333) yılında yazdığı "ve ce'alna... n ayet ce ülüle yazılmış ahenkl ve dkkat çekc br tftr, (Fotoğraf 33). Sultanhamam Brnc Vakıf Hanı (1918) üzerndek çeşmede yer alan, Ömer Vaf fend'nn kardeş Neyzen ehmed mn fend ( ) hattıyla yazılmış olan eel! ülü " 'aynen yeşrabü bha 'badullah yüfeccroneha tefcfra" ayet, on derece muntazam ve ahenkl tfyle, tekamüle erşmş harf etetğyle, ürk hat anatı tarhnn hafızalardan lnme zor yazılarındandır (Fotoğraf 34). renköy'dek 1922 (1341) tarhl tayon Çeşme'nn 12 paftalık ta'lfk ktabe üzerndek madalyonun çerne, Hattat uğrakeş mal Hakkı Altunbezer tarafından gayet ahenkl br şeklde tflenmş olan "ve ce'alna..." ayet hakkedlmştr. mrgan cvarındak 1922 (1341) tarhl Ahmed Şemeddn fend Çeşme'nn ta'lk ve celf ülü hatlarıyla yazılmış ktabeler mevcuttur. XX. yüzyılın başına at olmaına, yan hat etetğnn en olgun çağına at olmaına rağmen, dönemne göre vaatın ble altında ayılan ktabeler de mevcuttur. ütelk bunlardan bazıları padşah çeşmene attr. eela Büyükçekmece'dek 1900 (1318) tarhl ll. Abdülhamd Çeşme'nn ce ülü ktabedr.

17 ürk Su mar Ktbe/ernde Hat tetg 209 Su mmar yazılarına, tanbul dışındak öneml şehrlerde de ıkça karşı 'la şılır. Selçuklu veya Omanlı dönemlernde paytahtlık yapmış olan büyük merkezlerde bu eerlern daha yoğun olduğu aşkardır. Bura'da mr Sultan Cam'ne gden yolun olundak çeşmenn ütünde bulunan ve XVIII. yüzyılın öneml hattatranndan Beşr Ağa (ö.1752)'nın yazdığı ce ülü ktabe de gerek yazı yoğunluğu gereke ncamlı ve ağlam harfleryle, Bura'dak dkkat çekc ktabelerdendr. Br ce yazı müze olarak da tanımlanan Bura Ulu Cam (1399)'nn Şefk Bey ( ) ve Abdülfettah fend ( ) taq:ıfından yenlenen yazıları çndek cerı ülü yazılardan br, Kur'an-ı Kerm'n muhtelf urelernde geçen "cennatn tecr mn tahthe'l-enhar" ayet- kermedr. Cam çnde bulunan havuzlu şadırvanın yanındak ayaga kırmızı renkle yazılmış olan bu ayet, çok heybetl br "kalallahü'i-elkü'-settar" barenn çnde, cerı olmaına rağmen ülü' gb görünmektedr (Fotoğraf 35). "elk ve Settar olan Allah buyurdu k: Orada, çnde ırmaklar akan cennetler vardır" bakımından şadırvanla lşk açıktır. mealndak bu barenn anlam Selçuklu ve Omanlı devrlernden kalma pek çok tarh- eer bünyende taşıyan Konya'da da çok ayıda u yapıı ve bunların ktabaler mevcuttur. Selçuklu hükümdarları ve vezrlernden başka, meela Yavuz Sultan Selm, Sultan ll. Selm, Sultan Abdülazz gb mler Konya'ya kalıcı eerler bırakan Omanlı padşahlarındandır. Selçuklu devrnden günümüze yetşmş tek ebl olan (Önder 1955: 27) Sahp Ata Cam taçkapıının k tarafındak ebln nşler ütünde panolar çerne Selçuklu cerı ülüüyle "ve ekahüm..." ayet yazılıdır (Fotoğraf 36). Dönemn yazı özellklernden ayılan tf yoğunluğu, zülfelern özel şekl, harf bünyeler ve brleşmler bu ktabede de görülmektedr (Özkafa 2006: ). Yavuz Sultan Selm, ran Sefer enaında Konya'dan geçerken evlana müzen de zyaret etmş, türbe kubbelerne kurşun döktürüp başka bazı hzmetler yapmıştır. Bunlardan br de şehre 20 km uzaklıktak Dutlu uyunu getrtmedr. Yavuz Sultan Selm'n bu öneml şehrde yaptırdığı çeşme ve şadırvanlar da vardır. (Önder 1955: 11). Ntekm, evlana Dergahı avluundak şadırvanın ktabande Yavuz Sultan Selm'n emryle Dutlu pınarından getrlen bu uyun 1512 (918) tarhnde akıtıldığı yazmaktadır. Bazı öncü araştırmacılar ktabadek yazı çeştlernn rk'a olduğunu ehven kaydetmşe de (Önder 1955: 33), yne bazı araştırmacıların yernde teptleryle, k ktabaden üttek ce ta'ik, alttak ülü hatlarıyla yazılmıştır ( Konyalı 1997: 1018). Bununla brlkte, alında cel ayılan ve npeten kalın ağızlı kalemle yazılıp harf ölçüler de hat anatında kımen farklı olan ktabe yazıları çn, kaynakların büyük çoğunluğunda cerı kelme kullanılmakızın adece "ülü" veya adece "ta'ik" gb tanımlamalar kullanılmıştır. Konya'da, ütünde padşah m taşıyan k çeşme ktabanden br evlana Dergahı avluundak bah geçen şadırvanın ktabedr; dğer e Şem

18 210 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa ürbe ve Cam kuzeyndek Yavuz Selm Çeşme'dr (Konyalı: 1017). Şem ahalle'nde Şem ürbe kuzeyndek köşede bulunan Yavuz Selm Çeşme 1519 (926) tarhl olup Yavuz Sultan Selm'n emryle yaptınımıştır (Fotograf 37). Sülü hattıyla Arapça olarak yazılan ktabede mealen uaiiah'ın yeryüzündek gölge olan Sultan oğlu Sultan Sultanü'I-uazzam Bayezd oglu Şah Selm Han (Allah yardımcılarını azz eylen) bu çeşmenn marını emrett. Sene 926" yazılıdır. Konya Alaaddn epe'nde yer alan, Çayırbağı uyunun Konya Val Ferd Paşa tarafından getrlme le yaptırılan 1902 (1320) tarhl Su Depou'nun ce I ta'l1k ktabe drnekapılı Al tarafından merrnar üzerne güzel br şeklde hakkedmş vazyettedr. Bu ktabede utanın adının da yer almaı öneml br huuyettr. Ktabenn, ll. Abdülhamd'n adının geçtğ uşeh- ahb kerem a hmem Abdülhamd Han km" şeklndek lk mıraında yer alan uabdülhamd Han" kelmeler eşrutyet nkılabından onra kazmarak tahrp edlmştr (Fotoğraf 38). Ayrıca ktabann üzernde yer alan padşah tugraı da tamamen kazınmıştır (Konya lı 1997: 991). SONUÇ ürk u mmarnden kayda değer örneklern ncelendğ bu araştırma onucunda; u yapılarının nerdeye tamamında, eern b8n, nşa veya tamr tarh, utaı gb blgler htva eden br ktabe ve/veya u le, Allah yolunda verlen adaka le lgl ayet- kerme ya da had- şerflern yazılı olduğu br ktabann mevcut olduğu anlaşılmıştır. Bu ktabaler hem tarhe ışık tutmaktadır hem de yazı özellkleryle hat anatının gelşm erüvenn erglemektedr. eşhur hattatlar tarafından yazılan ve utalıkla taşa ya da mermere hakkedlan ktabe yazıları, aynı zamanda, hün- hat anatıyla meşgul olan kmelern taklt ederek, örnek alarak kendlern gelştreblecekler brer şaheer mahyetndedr. ab k etetk bakımdan dkkat çekc olan ktabalerde hattatlar kadar taş ya da mermer utalarının da önem büyüktür. Ancak ne yazık k ktabelern büyük çoğunluğunda hattat mzaı yer alınamakla brlkte hakka k mzaına hç ratlanmamıştır. aş ya da merrnar malzemeyle nşa edlen u yapılarındak ktabalerde en çok terch edlen yazı türler cel1 ülü, ülü, ta'l1k ve cel1 ta'lk olmuştur. Bazı ktabelern küçük olmaı ebebyle yazıların tam ma'naıyla ce olarak vaıflandırılmaı zordur. ncelenen yapılardak (ce) ta'l1k ktabe ayıı, (cel1) ülü ktabe ayıından çok daha fazladır. Harekaz br yazı olduğu çn taşa ve mermere npeten kolay hakkedlan ta'l1k yazıda adelğn, keşdelerle deteklenen akıcılığın ön planda olmaı ve yukarıdan aşağıya doğru üzülüp gelyormuşçaına yazılan harfler le uyun eyyalyet araında bağlantı kurulmaı, ktabelerde bu yazı çeşdnn daha çok terch edlmş olmaının başlıca ebepler olarak düşünüleblr. Ktabeler, taşa ya da.genellkle mermere hakkedmş olup, çoğunlukla ze-

19 ürk Su mar Ktt!belernde Hat tet!j 211 mn oyma teknğ kullanılmıştır. tna olarak yazının oyulduğu ve zemnn yük, ekte bırakıldığı ktabeler de vardır. Özellkle XIX. yüzyıldan onrak ktabelerde zemnler ördekbaşı yeşlyle renkrendrlmş ve yazılara altın varak uygulanmışken pek çok ktabe de ade bırakılmıştır. Renklendrme, yazının daha y fark edlmen ve bütün olarak ktabenn daha dkkat çekc görünmen temn etmek çn terch edlen br yöntemdr. Su yapılarının, brçoğu manzum olan ktabelernde en meşhur hattatların mzalarına ratlamak mümkündür. Hattat Sam fend ( )'nn tecdden yazdığı Yen Cam Sebl ktabe, ce l ülüün ulaştığı br zrve noktaı olarak, adece u mmar kapamında değl bütün ürk mmar eerlerndek yazıları düşünüldüğünde ble hem hattatların en çok örnek aldıkları hem de tf aheng ve harf olgunluğu tbaryle anateverlern hayranlıkla eyrettkler cel yazıları üzernde taşımaktadır. Kaynaklar:» ALPARSLAN, Al; "mar Yapıların Yazı Sanatı Bakımından önem", Boğazç Ünverte (Beşer Blmlım Derg, c. IV-V, , » ALPARSLAN, Al; Omanlı Hat Sanatı arh, tanbul1999.» ASLANAPA, Oktay; Omanlı Devr mar, tanbul 2004.» AYNUR, Hatce ve Hakan Karateke; lll. Ahmed Devr tanbul Çeşmeler, tanbul1995.» BARIŞA, H. Örcün; "Omanlı mparatorluğu Dönem tanbul Çeşmeler Araında yüpultan Çeşmelernn Yer", VIII. yüpultan Sempozyumu eblğler (7-9 ayı 2004), tanbul 2004, » ; tanbul Çeşmeler: Azapkapı Salha Sultan Çeşme, Ankara 1995.» ; tanbul Çeşmeler: Kabataş Hekmoğlu Al Paşa eydan Çeşme, tanbul 1993.» ; tanbul Çeşmeler: Ortaköy Damat brahm Paşa Çeşme, Hacı ehmed Ağa Çeşme, akm akemndek ı. ahmud Çeşme, Ankara 1993.» BRK, Süleyman; Hattat utafa Rakım fend, tanbul 2003.» BRK, Süleyman; "Azapkapı Salha Sultan Çeşme ve Sebl", l Sanatları, Sayı 3, 2007, » ; "Nuretye Cam Yazıları", l Sanatları, Sayı 5, 2008, » ; Hat Sanatı, tanbul t.» ÇÇN, Kazım; mar Snan ve Kırkçeşme Suları, tanbul, 1988.» ÇULPAN, Cevdet; ürk aş Köprüler, Ankara 2002.» DRAN,. Uğur; "Büyük Br Hat Sanatkarımız: Sam fend", Hayat arh ecmuaı, Sayı 5, 1969, » DRAN,. Uğur; "Yen Cam Seblnn Ktabe", Lale, Sayı 4, tanbul1986, » GN, Affan; tanbul Çeşme ve Sebller, tanbul, 1993.» RUG, Necdet (d.); tanbul arh Çeşmeler Küllyatı, 3 clt. tanbul 2006.» YC, Semav; "Çeşme", DV lam Ankloped, c. 8, tanbul1993, » GÜNÜÇ, Fevz; "Anadolu Selçuklu Dönem Cel Sülü Yazıının Beylk Dönemne tkler" Hat ve ezhp Sanatı (d. A. Rıza Özcan), Ankara 2009, » HASKAN,. Nerm; yüplü Hattatlar, tanbul 2004.» HY; Fath Camler ve Dğer arh erler, tanbul, 1991.» HYAR, Zafer; Bura Ulu Cam (Br Hün- Hat Serg), tanbul 2006.» LR, Fügen; Anadolu'da ürk Köprü ler, Ankara, 1978.» NAL, bnülemn ahmud Kemal; Son Hattatlar, tanbul1955.» KONYALI,. Hakkı; Konya arh, Konya 1997.» ÖNDR, ehmet; Konya Çeşme ve Şadırvanları, Konya 1955.» ÖNG, Yılmaz; ürk marnde Selçuklu ve Omanlı Dönemlernde Su Yapıları, Ankara 1997.» ÖZKAFA, Fath; "Konya Sahb Ata Cam aç Kapıı'ndak Yazı ve Sülemelerde aarım An-

20 212 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa layışı", Ululararaı Gelenekel Sanatlar Sempozyumu, Bldrler, clt 1, zmr 2006, » PLHVARAN, Nuran Kara vd.; Omanlı Başkent tanbul'da Çeşmeler, tanbul >> SCHIGK, ı. Cem!, "Preface". Ugur Derman 65. Yaş Armaganı (d. ı. C. Schck), tanbul 2000, >> SRN, uhttn; Hat Sanatı ve eşhur Hattatlar, tanbul >> SÜLÜN, urat; Sanat ernevurulan Kur'an ührü, tanbul 2006.» ANIŞIK,. Hlm; tanbul Çeşmeler, tanbul1943. >> UGUR,. Fert ve. eut Koman; Selçuk Vezr Sahp Ata le Ogullarının Hayat ve erler, tanbul )) Fotoğraf 1. Geyve II. Bayezd Köprüü ktabe (Çolpan) Fotoğraf2. B.Çekrnece Köprüü ktbe (Alparlan) Fotoğraf3. Krazlıbent ktbe (Çeçen)

21 ürk Su mar Ktabe/ernde Hat tetg 213 Fotoğraf 4. ğrkap~ akem ktabe (Çeçen) Fbtoğraf5. erç Köprüü ktabe (Schck) Fotoğraf6. Boğazç Köprüü ktbe (Sülün) Fotoğraf?. Cerrahpaşa Oğlanlar ekke. Sebl (Sülün) Fotoğraf 8. Üküdar III. Ahmed Çeşme ktabe (F. Özkafa arşv)

22 214 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa Fotoğraf9. Üküdar III. Ahmed Çeşme kt~be (F. Özkafa arş:v) Fotoğraf ı O. Uşşılld Çeşme k tabe (Heyet) Fotoğraf 13. Feyzullah fend Çeşme k tabe Fotoğraf ıl. opkapı III. Ahmed Çeşme ktabe (F. Özkafa arşv) Fotoğraf ı2. opkapı III. Ahmed Çeşme ktabe (F. Özkafa arşv)

23 ürk Su mar Ktabeternde Hat tetğ 215 Fotoğraf 14. Ortaköy İbrf!]:ı)I Paşa Çeşme k tabe (Plehvaran) Fotoğraf 15. Azapkapı Salha Sultan Çeşme kitabe (Barışta) Fotoğraf 16. ophane Çeşme ktabe (F. Özkafa arşv) Fotoğraf I 8. Lalel Sebl (F. Özkafa arşv) Fotoğraf 19. Şantzade Çeşme ktbe (B erk)

24 216 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa Fotoğraf20. Başçuhadar Ömer Ağa Çeşme kmbe (Berk) Fotoğraf21. knler Çeşme kitabenden detay (Berk) Fotoğraf22. mrgan I. Abctülhamd Çeşme kitabe (Hakan)

25 ürk Su mar Ktabelernde Hat tetg 217 Fotoğraf23. Zev~ ~adın Çeşme kitabe (Berk) Fotoğraf24. Nakşıdl ürbe İmaret Çeşme (Berk) Fotoğraf25. Nuretye Cam Sebl k tabe (F. Özkafa arşv) Fotoğraf26. Bezrnlem Valde Sultan Çeşme ktabe (Plehvaran) j Fotoğraf27. Hızırbey Çeşme kitabe (rtuğ) Fotoğraf28. Alman Çeşme ktabe (F. Özkafa arşv)

26 218 Yrd.Doç.Dr. Fath Özkafa Fotoğraf29. Yahya fend Çeşme ktabe (rtuğ) Fotoğraf30. Yen Cam Sebl ktabenden detay (F. Özkafa arşv) Fotoğraf31. Yen Cam Sebl ktabenden detay (F. Özkafa arşv) Fotoğraf32. Gülhane Parkı Çeşme ktabe (rtuğ) Fotoğraf33. akm akem ktabe (B erk) Fotoğraf34. Brnc VakıfHam Çeşme kitabe (. Özçay arşv)

27 ürk Su mar Ktabelernde Hat tetg 219 Fotoğraf35. Bura Ulu Cam'nden br ayet (F. Özkafa arşv) Fotoğraf36. Sahp Ata Cam Sebl ktabe (F. Özkafa arşv) Fotoğraf37. Yavuz Selm Çeşme kitabe (F. Özkafa arşv) Fotoğraf38. Alaaddn Su Depou ktabe (F. Özkafa arşv)