Orman Yollarının Dinamik Modelli CAD Programları İle Planlanması

Transkript

1 I. Ulusal Akdeniz Oran ve Çevre Sepozyuu, Eki 20, Kahraanaraş KSÜ Mühendislik Bil. Der., Özel Sayı, KSU J. Engineering Sci., Special Issue, 202 Oran Yollarının Dinaik Modelli CAD Prograları İle Planlanası Mustafa Akgül*, A. İlker Esin2, Murat Özen İstanbul Üniversitesi Oran Fakültesi Oran İnşaatı ve Transportu Anabili Dalı, 447 Bahçeköy, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Oran Fakültesi Orancılık Meslek Yüksekokulu, Sulaa Teknolojisi Prograı, 447 Bahçeköy, İstanbul Prota Bilgisayar, Autocad Ürün Yöneticisi, 449 Beşiktaş, İstanbul 2 ÖZET: Son yıllarda gelişekte olan çevreye duyarlı orancılık anlayışı kapsaında oran yollarının fonksiyonel olarak planlaasının önei artıştır. Bu bağlada, planlaa aşaasında çeşitli fonksiyonlara hizet eden oran yollarının, tasarı standartları ve kriterleri projenin aacına göre değişebilekte ve projenin her bir aşaası için farklı ölçüt ve kısıtlaalara gereksini duyulabilektedir. Bu kısıtlaalar he geoetrik standartlar he de çizi stilleri açısından farklılık gösterebilektedir. Oran yollarının planlanası aşaasında farklı yazılılar kullanılaktadır. Bu tasarı ve planlaa sürecinin daha başarılı ve etkin bir şekilde taalanası için farklı tasarı kriterlerine cevap verebilecek, tasarıın herhangi bir bölüünde veya aşaasında tasarıcının yapacağı değişikliklerin etkisinin eş zaanlı olarak projenin taaı üzerinde güncellenesini sağlayacak dinaik veri işlee yeteneğine sahip bir yazılıa ihtiyaç duyulaktadır. Çalışada karayollarının planlanasında etkin bir şekilde kullanılan AutoCAD Civil D yazılıının oran yollarının planlanası aşaasındaki yeterliliği sınanış ve farklı kullanı aaçlarına hizet eden oran yolları için stiller ortaya konuluştur. Anahtar Kelieler: Dinaik Veri İşlee, Autocad Civil D, Oran Yolları, Yol Planlaası. Planning of Forest Roads with Dynaic Modelling CAD Progras ABSTRACT: Functional planning of forest roads has increased in iportance in the context of eco-friendly forestry consideration developing in recent years. Design standards and criteria of forest roads serving various functions in the planning stage, have been changing according to purpose of the project and different criteria and restrictions are in need of for each stage of project. These restrictions show differences both in ter of drawing styles and geoetric standards. Various software products are used in the stage of forest road planning. Finishing the design and planning stages ore successfully and effectively a software support having the ability of dynaic data processing as autoupdating revisions on any part of the projects to whole of the project by designers, is needed. In the study, AutoCAD Civil D software that has been used effectively in highway planning, tested about sufficiency on forest road s planning stage. Finally styles were created for serving different purposes of forest roads. Keywords: Dynaic Data Processing, AutoCAD Civil D, Forest Roads, Road Planning.. GİRİŞ Oran yolları, oranın kuruluş aşaasından üreti aşaasına kadar olan süreçte ulaşıı sağlayan öneli yapılardır. Yol planlaası ve üreti çalışaları orancılık faaliyetlerinin öneli öğelerindendir (Abdi ve ark. 2009). Üreti süreçlerinin etkin, güvenli, konforlu ve ekonoik olarak yürütülebilesi için, oran yollarının planlanası büyük öne taşıaktadır (Abeli ve ark. 2000, Aruga ve ark. 2005). Oran yolu tasarıı, ekolojik ve ekonoik faktörlerin göz önünde bulundurulasını gerektiren karaşık bir süreçtir. Bu süreçte, tasarıcı, yeterli sayıdaki alternatif yollar içinden teknik ve ekolojik koşulları karşılayan, topla aliyet bakıından en düşük olan nihai güzergahı tespit etelidir (Akay ve ark. 2004). Oran yol şebekelerinin planlanası ve geliştirilesi zor *Sorulu Yazar: Mustafa Akgül, [email protected] ve zaan alıcı işlelerdir. Coğrafi Bilgi Sistelerinin (CBS) kullanııyla alternatif güzergâhlar da değerlendirilerek he zaan kaybının önüne geçiliş he de daha güvenilir tasarılar ortaya çıkarılış olaktadır (Rogers 200, 2005). Teknolojinin gelişesiyle birlikte, yol planlaası ve tasarıına hizet edecek bilgisayar yazılıları geliştiriliştir. Yol planlaasında kullanılan bu progralardan bazıları, Advenced Road Design, Allplan, Anadelta Tessera, AutoCAD Civil D, AutoRoads, Bentley InRoads, Bentley MXROAD, CAD&PILLAR, Carlson Civil, Civil Designer, DIGICORP CIVIL Design, Diolkos, HEADS Pro, HighRoad, HY-SZDL, ISTRAM ISPOL, KeyTERRAFIRMA, LISCAD, NetCAD, Novapoint, NovaTDN, Odos, Optiu Road Design Model, PDS, Plateia, RoadEng, SierraSoft ProSt, VESTRA Road olarak sıralanabilir. Bu yazılılardan RoadEng yazılıı

2 I. Ulusal Akdeniz Oran ve Çevre Sepozyuu, Eki 20, Kahraanaraş KSÜ Mühendislik Bil. Der., Özel Sayı, dışındakiler sadece karayolu planlaası için tasarlanış ve geliştiriliştir. Oran yolu da bir karayolu olakla beraber, diğer karayollarından teknik, ekonoik ve oran ürünleri taşıacılığı yönünden farklılıklar gösterektedir (Hasdeir ve Deir 200, Acar 2005). Bu duru oran yollarının planlaasında kullanılacak yazılıların özel geoetrik standartlara sahip olasını gerektirektedir. Ancak sadece oran yolu planlaası ve tasarıı için yaygın bir şekilde kullanılan ticari aaçlı bir yazılı bulunaaktadır. Dinaik progralaanın teel özelliği, bir aşaadan diğerine adı adı geçerek optiu kararı veresidir (Aruga ve ark. 2005). Oran yolları tasarıında dinaik progralaa literatürde ve uygulaada düşey aliyanın optiizasyonunda sıkça kullanılıştır (Nicholson 97, Trietsch 987). AutoCAD Civil D yazılıı içerdiği "stil" fonksiyonu ile, odel objelerin görünüünü anlık olarak değiştirebile ikanı sunaktadır. Yazılı, dinaik odellee yeteneği sayesinde tasarıcıya, daha az zaan harcayarak, alternatif ve iyileştiriliş çözü yolları bula deneyiini kazandıraktadır. Planlaa aşaası sürecinde tanılanış obje ya da obje gruplarının herhangi bir özelliğinin değiştirilesi ile bu KSU J. Engineering Sci., Special Issue, 202 objelerin he görünüü he de ilgili etiket ve tablolarındaki değerlerinin eş zaanlı olarak değişii ayrı bir işle yapaaya gerek kalaksızın görülebilektedir. Çalışada, yaygın olarak kullanılası, farklı kullanı aaçlarına göre oluşturulabilen geoetrik standartlara ve kullanıcı dostu arayüze sahip olası, he CBS he de CAD yazılıının bir arada kullanası nedenleriyle bütün ühendislik dallarında yaygın olarak kullanılan AutoCAD tabanlı AutoCAD Civil D yazılıı inceleniştir. 2. MATERYAL ve METOT Çalışada İstanbul Üniversitesi Oran Fakültesi Oran İnşaatı ve Transportu Anabili Dalında evcut /2000 ölçekli örnek bir topoğrafik haritadan yararlanılıştır. Harita AutoCAD Civil D ortaında sayısallaştırılarak Sayısal Arazi Modeli (SAM) oluşturuluştur. Arazi odeli oluşturulduktan sonra, oran yolunun yatay güzergâhı tanılanıştır (Şekil ). Bu aşaada Türkiye de uygulanan Oran Yolları Planlaası Yapıı ve Bakıı adlı 292 sayılı tebliğde belirtilen oran yolu tiplerinden Noral B-Tipi Tali Oran yoluna ait geoetrik standartlar kullanılıştır (Çizelge ). Şekil. Çalışa alanına ait harita ve sayısal arazi odelinin üç boyutlu görünüü

3 I. Ulusal Akdeniz Oran ve Çevre Sepozyuu, Eki 20, Kahraanaraş 7 KSÜ Mühendislik Bil. Der., Özel Sayı, 202 KSU J. Engineering Sci., Special Issue, 202 Çizelge. Türkiye de uygulanan oran yollarının geoetrik standartları (Anoni 2008). Yolun tipi Birii Ana oran yolu 7 Platfor genişliği adet 2 Şerit sayısı % 8 Azai eği 50 Asgari kurp yarıçapı Şerit genişliği Banket genişliği.00 Hendek genişliği 6 Üst yapı genişliği 7+(2x0,6) Köprü genişliği SBT : Standartları yükseltiliş B tipi Oran Yolu 2 NBT : Noral B tipi oran yolu EBT : Ekstre B-tipi oran yolu A - Tipi (2x0,6) Öncelikle OGM adında bir çizi standardı (stil) oluşturuluş; bu standart dâhilinde ilk olarak etraj stili ve aralıkları, kurp yarıçapları vb. standartlar hakkında ölçütler ve kısıtlaalar belirtiliştir (Şekil 2). Oluşturulan yatay güzergâhtan sonra boykesitin gerçeğe daha yakın çıkarılası için daha önce hazırlanan arazi odelinin üzerine aliyanlara dik olarak kesit çizgileri oluşturuluştur. Bunun için Şekil de görüldüğü üzere daha önce hazırlanan OGM stiline ait kesit çizgisi editöründeki kısıtlaalar kullanılıştır. Buna göre başlangıçtan itibaren aliyanın orta noktasından sağa ve sola 0 ar etrede, kurplarda ise 20 de bir ve yatay geoetri noktalarında da kesit çizgileri tanılanıştır. Tali oran yolu B - Tipi SBT NBT2 EBT (2x0,6) 4+(2x0,6) Traktör yolu Tip enkesit oluşturulurken, daha önce Noral B tipi oran yolu için hazırlanan (kazıda :, dolguda :2, hendekler etre genişliğinde :) tip kesit standartları kullanılıştır (Şekil 4). Tanılanan tip enkesite göre, kazı ve dolgu haci hesaplarının hassasiyetini artırak için kurplarda etrede bir, yatay aliyanlarda ise 5 etrede bir kesit çizgileri güncelleniş ve önce oran yolu koridoru sonra kesitler oluşturuluştur. Oluşturulan enkesitlere göre kübaj hesaplaaları için standart bir yüzey alzeesi tanılanış ve karayolu projelerinde kullanılan kübaj cetveli teel alınıştır. Şekil 2. Metraj ve kurp yarıçaplarına ait tasarı kriterleri editörü

4 I. Ulusal Akdeniz Oran ve Çevre Sepozyuu, Eki 20, Kahraanaraş KSÜ Mühendislik Bil. Der., Özel Sayı, KSU J. Engineering Sci., Special Issue, 202 Şekil. Kesit çizgisi editörü Şekil 4. Tip enkesit ve enkesit editörü. BULGULAR AutoCAD Civil D ortaında 69 olarak planlanan örnek oran yolunda 75 yarıçapında bir adet kurp ve ortalaa % eği kullanılıştır. Oluşturulan OGM stili ile yol güzergâhına ait yatayda /2000, düşeyde /200 ölçekli bir boykesit çıkarılıştır (Şekil 5). Kazı ve dolgu haci hesaplarının hassasiyetini artırak için kesit çizgileri güncellenerek oran yolu koridoru ve enkesitler oluşturuluştur (Şekil 6 ve 7). Standart bir yüzey alzeesi tanılanarak, karayolu projelerine göre hazırlanan kübaj cetvelleri elde ediliştir (Şekil 8).

5 I. Ulusal Akdeniz Oran ve Çevre Sepozyuu, Eki 20, Kahraanaraş KSÜ Mühendislik Bil. Der., Özel Sayı, KSU J. Engineering Sci., Special Issue, 202 Şekil 5. Planlanan yol güzergâhına ait boykesit Şekil 6. Tanılanan tip enkesite göre oran yolu koridoru

6 I. Ulusal Akdeniz Oran ve Çevre Sepozyuu, Eki 20, Kahraanaraş KSÜ Mühendislik Bil. Der., Özel Sayı, KSU J. Engineering Sci., Special Issue, 202 Şekil 7. Örnek enkesit (0+280,00 ) Şekil 8. Kübaj cetveli 4. SONUÇ Bu çalışada /2000 ölçekli bir topoğrafik haritada Noral B-Tipi Tali Oran yolu planlaası yapılıştır. 69 olarak planlanan örnek oran yolunda 75 yarıçapında bir adet kurp ve ortalaa % eği kullanılıştır. Yol planlaasındaki tü aşaalar AutoCAD Civil D ortaında yapılış, Noral B-Tipi Tali oran yolu geoetrik standartlarına ve çizi stillerine göre hazırlanan OGM olarak adlandırdığıız stil veri tabanı kullanılıştır. Söz konusu stil veri tabanı etraj, boykesit, enkesit ve kübaj cetveli aşaaları için ayrı ayrı tanılanıştır.

7 I. Ulusal Akdeniz Oran ve Çevre Sepozyuu, Eki 20, Kahraanaraş KSÜ Mühendislik Bil. Der., Özel Sayı, AutoCAD Civil D nin dinaik odelli veri işlee yapısı sayesinde projenin herhangi bir aşaasında, proje taalansa bile, yapılan değişiklikler projenin ilgili tü aşaalarına eş zaanlı olarak yansııştır. Böylece, büro ve arazi çalışaları için ayrılan zaanın asgari düzeyde tutulası sağlanaktadır. Ayrıca oluşturulan veri tabanında ortaya konulan kısıtlaa ve ölçütler sayesinde, kullanıcı hatalarından ortaya çıkabilecek standart dışı çizilerde progra uyarı verektedir. Oran yollarının projelendirilesi diğer yollardan farklı tasarı ve planlaa süreçlerine sahiptir. Oran yollarında bir yandan geoetrik ve ekonoik şartlar göz önünde tutulurken bir yandan da sürdürülebilir orancılık anlayışına sadık kalınarak farklı kısıtlar ortaya çıkabilektedir. Bu yönleriyle oran yollarının tasarı ve planlaa sürecinin daha başarılı ve etkin bir şekilde taalanası için farklı tasarı kriterlerine cevap verebilecek tasarıın herhangi bir bölüünde veya aşaasında tasarıcının yapacağı değişikliklerin etkisinin eş zaanlı olarak projenin taaı üzerinde güncellenesini sağlayacak dinaik veri işlee yeteneğine sahip bir yazılılara ihtiyaç duyulaktadır. Bu aaçla karayollarının planlanasında etkin bir şekilde kullanılan AutoCAD Civil D ile oran yollarının planlanası ve tasarıı için oluşturulan örnek OGM stili, orancılık aaçlı diğer yol tipleri için de geliştirilerek etkin bir şekilde kullanılabilir. KAYNAKLAR Acar, H Oran Yolları Ders Notu, Trabzon. Anoni sayılı Tebliğ, Çevre ve Oran Bakanlığı, Oran Genel Müdürlüğü Yayınları. Abdi, E., Majnounian, B., Darvishsefat, A., Mashayekhi, Z., Sessions, J A GIS-MCE based odel for forest road planning. Journal of Forest Science 55(4):7-76. Abeli, W.S., Meiludie, O., Kachwele R Road alignent and gradient issues in the aintenance of log-ging roads in Tanzania. International Journal of Forest Engineering, : Akay, A. E., Karas, İ.R., Sessions, J., Yuksel, A., Bozali, N., Gundogan, R Using high-resolution digital elevation odel for coputer-aided forest road design. Geo-Iagery Bridging Continents, Istanbul, Turkey, The International Society for Photograetry and Reote Sensing. Aruga, K., Sessions, J., Akay, A.E Heuristic planning techniques applied to forest road profiles. J For Res 0: Hasdeir, M., Deir, M Türkiye de Oran Yollarını Karayollarından Ayıran Özellikler ve Bu Yolların Sınıflandırılası, İ.Ü.Oran Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 50, Sayı 2, Yıl 2000, Syf: 85-96, ISSN , İstanbul. Nicholson A.J A variational approach to optial route location. J Highway Eng 2: Rogers, L PEGGER & ROADVIEW A new GIS tool to assist engineers in operations planning. The KSU J. Engineering Sci., Special Issue, 202 International Mountain Logging and th Pacific Northwest Skyline Syposiu, Seattle, University of Washington: Rogers, L Autoating contour-based route projection for preliinary forest road designs using GIS. [MS Thesis.] Washington, University of Washington: 87. Trietsch, D A faily of ethods for preliinary highway alignent. Transport Sci. 2: 7 25.