Prof. Dr. Veysel EROĞLU

Transkript

1 Prof. Dr. Veysel EROĞLU

2 Bu kitabın tek baskı için yayın hakları, müellifi tarafından, telif ücreti alınmaksızın Devlet Su İşleri Vakfı na verilmiştir. Yayımcı: DSİ VAKFI Anıttepe Mah. İlk Sok. No:28 Yücetepe/ANKARA Tel: (312) Faks: (312) E-posta: Tasarım ve Baskı: CTA LTD. ŞTİ. (0312) ANKARA Her türlü basım ve dağıtım hakkı DSİ Vakfı na aittir. İzinsiz olarak kısmen veya tamamen kopyalanamaz ve çoğaltılamaz.

3 Prof. Dr. Veysel EROĞLU ANKARA /

4 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZLER GİRİŞ...9 ÇORUH NEHRİ VE ÇORUH HAVZASI ÇORUH NEHRİ VE KOLLARI HAVZANIN TOPRAK VE SU KAYNAKLARI...24 HİDROELEKTRİK ENERJİ VE ÇORUH HAVZASI ENERJİ İHTİYACI VE SUYUN TEMİZ GÜCÜ HİDROELEKTRİK ENERJİ ÜRETİMİNDE MİLAT ÇORUH HAVZASI NIN ENERJİ POTANSİYELİ...32 ÇORUH HAVZASI ENERJİ PROJELERİ MURATLI TBMM 85. YIL MİLLİ EGEMENLİK BARAJI VE HES BORÇKA BARAJI VE HES Yollar ve Köprüler DERİNER BARAJI VE HES Yollar Köprüler Kültür ve Tabiat Varlıklarının Korunması Çoruh Parkı Rekreasyon Sahası Endemik Türlerin Taşınması Projesi YUSUFELİ BARAJI VE HES Yollar Yeniden Yerleşim Çalışmaları SAYILI KANUN KAPSAMINDAKİ PROJELER Artvin Barajı ve HES Arkun Barajı ve HES Aksu Barajı ve HES Güllübağ Barajı ve HES Ayvalı Barajı ve HES İspir Barajı ve HES I-II

5 7. Laleli Barajı ve HES Altıparmak Barajı ve HES Bağlık Barajı ve HES Bayram Barajı ve HES Gelintaş Barajı ve HES Olur Barajı ve HES HAVZA İLLERİNDEKİ DİĞER ENERJİ PROJELERİ Artvin İlindeki Projeler Erzurum İlindeki Projeler Bayburt İlindeki Projeler HAVZADAKİ DİĞER ÇALIŞMALAR TAŞKIN PROJELERİ SULAMA VE İÇMESUYU PROJELERİ BÖLGESEL KALKINMA PROJELERİ NDE ÇORUH HAVZASI Doğu Anadolu Projesi (DAP) Doğu Karadeniz Turizm Odaklı Kalkınma Projesi (DOKAP) METEOROLOJİK FAALİYETLER ORMANCILIK, AĞAÇLANDIRMA VE EROZYON KONTROLÜ Çoruh Nehri Havzası Rehabilitasyon Projesi Çoruh Havza Koruma Eylem Planı Orman Köylülerine Destekler MİLLİ PARK, YABAN HAYATI VE EKOTURİZM Hatila Vadisi Milli Parkı Karagöl Sahara Milli Parkı Sarıkamış Allahuekber Dağları Milli Parkı Nene Hatun Milli Parkı Camili Biyosfer Rezerv Alanı REFAHIN DİĞER ADI: ÇORUH PROJELERİ

6 Deriner Barajı 4

7 Çoruh Havzası nda yeni bir dünya tesis ediliyor... Dağları, dereleri, ormanı, yeşili bambaşka Çoruh Havzası nda dağ nerede biter, bulut nerede başlar belli değildir. Göğe komşu bu topraklarda mavi ile yeşilin muhteşem dansı, seyrine doyum olmaz eşsiz manzaralar sunar. Zengin bitki örtüsü, tabii gölleri ve baraj gölleri ile zengin su kaynakları, çam kokulu yaylaları ile Çoruh Vadisi, tabiatın birçok güzelliğini aynı anda barındırır. Ancak bölgede hakim zor ve çetin coğrafi şartlar, ne yazık ki uzun yıllar boyunca gelişimine set çekmiştir. Çoruh Havzası nda yeni bir dünya tesis etmek, makus talihini değiştirmek için harekete geçtik ve 10 yılda dev projelere imza attık. Hemen her yerde olduğu gibi Çoruh Havzası nda da tarihi rekorların sahibi olduk. Yalnız ülkemizin değil, Dünya nın en hızlı nehirlerinden birine ilk altın gerdanlığı biz taktık. Muratlı Barajı ile başlattığımız ilkleri gerçekleştirme geleneğimize, Borçka Barajı ve sonra da ülkemizin halihazırda en yüksek barajı olan Deriner Barajı ile devam ettik. Mescit Dağları ndan Karadeniz e çağlayarak akan Çoruh un enerji potansiyelinden faydalanmak, suyu enerjiye ve ışığa çevirmek için gece gündüz demeden çalıştık. Hayalleri gerçeğe dönüştürmek üzere çıktığımız bu yolda, bir ilke daha imza atarak dev bir projenin ilk harcını kardık. Dünya nın en yüksek 3. barajı olacak Artvin Yusufeli Barajı nın temelini attık. İnşallah tamamlayarak vatandaşımızın hizmetine sunmak da bize nasip olur. Ülkemiz ve bölge için hayati önem taşıyan Çoruh projeleri, bir kalkınma mücadelesinin diğer adı, ülkemizin ve insanımızın aydınlık geleceğinin teminatıdır. Türkiye ye ufuk açmak, aydınlık bir kapı aralamak için büyük düşünüyor, büyük hedefler belirliyor ve bu büyük hedeflere ulaşmak için de büyük adımlar atıyoruz. Türkiye durmadan değişiyor, gelişiyor ve belirlediği hedeflere kararlılıkla ilerliyor. Biz de bu potansiyele, dinamizme inanıyor ve bunun gereğini yapıyoruz. Çünkü artık kaybedecek zamanımız yok. Milletimizin desteğini arkamıza alarak köylerimizi, ilçelerimizi hizmetlerle, eserlerle buluşturmak için ilk günkü aynı heyecanla çalışmaya devam edeceğiz. Bu vesileyle, bölgede bugüne kadar gerçekleştirilen bütün projelerde emeği geçen herkese teşekkür ediyorum. Recep Tayyip ERDOĞAN T.C. Başbakanı 5

8 Borçka Barajı 6

9 Çoruh un mavi gerdanlıklarını birer birer takıyoruz... Çoruh Havzası; yayla kokulu çiçeklere can suyu akarsuları, Dünya yı imrendiren zengin bitki ve hayvan çeşitliliği ile asırlık bir tarihi ve kültürel mirası bağrında saklar. Heybetli ve dumanlı dağların böldüğü havzada; Çoruh Nehri, zümrüt yeşili tabii ormanların arasından köpük köpük akıp derin vadilerden çağlayanlar halinde dökülür. Yükseklerden çılgınca akan, ülkemizin en hızlı nehri Çoruh un muhteşem bir enerji potansiyeli vardır ancak yazık ki bölgenin potansiyeli uzun süre harekete geçirilememiş, tabii kaynakları değerlendirilememiştir. Çoruh Havzası, 21. asra dev enerji yatırımları ve barajlarla girdi. Çoruh a birer birer mavi gerdanlıklarını takıyoruz. Çoruh un ilk altın gerdanlığı Muratlı Barajı nı 2005 yılında, Borçka Barajı nı 2007 yılında, Deriner Barajı nı ise 2012 yılında hizmete açtık. Çoruh artık çılgın akmayacak sene öncesine kadar elle kanal açılan Türkiye nin geldiği noktayı anlamak için tek başına Deriner Barajı na bakmak yeterlidir. Artık dev vinçlerle çetin arazi şartlarına rağmen sadece ovalar değil, dağlar da nakış gibi işleniyor. Havzanın en büyük projesi olan Yusufeli Barajı nın temelini atmak da bize nasip oldu. Ülkemizin en yüksek barajı, Çoruh Vadisi nde yükseliyor. Yusufeli Barajı, aynı zamanda kendi sınıfında Dünya nın en yüksek ilk 3 barajından biri olacak. İnşallah bu dev eseri 2018 yılında ülkemize kazandıracağız. Çoruh üzerinde bir inci misali dizilecek bu barajların tamamlanması, havzaya göller bölgesi vizyonu da katacaktır. Oluşacak baraj gölleri su sporlarından balıkçılığa kadar çeşitli faaliyetlere de imkan tanıyacaktır. Ekonomik ve sosyal kalkınmaya odaklanmış, toplum refahını artırmayı hedefleyen Çoruh Projeleri, güçlü ve kalkınmış bir Türkiye hedefi doğrultusunda atılmış önemli birer adımdır. Bu büyük projelerde emeği geçenleri canı gönülden tebrik ediyor, yürüttüğümüz bütün bu çalışmalarda bizlerden desteğini esirgemeyen herkese şükranlarımızı sunuyorum. 10 yıl boyunca en güzeli yakalamak için çalıştık, daha güzeli yakalamaya da gayret edeceğiz. Ülkemize hizmet etmeye, yeni eserler kazandırmaya devam edeceğiz. Prof. Dr. Veysel EROĞLU T.C. Orman ve Su İşleri Bakanı 7

10 8

11 GİRİŞ Çoruh Nehri; ülkemizin kuzeydoğusunda, eteklerinde yeşilin başından sisin eksik olmadığı aşılmaz gibi görünen dağların arasında, kimi zaman nazlı bir gelin gibi salınır, kimi zamansa coşkusunu bembeyaz köpüklere katıp şelaleler boyunca dökülür Karadeniz e. Çoruh Destanı nda Barhal dan Batum a bir nehir çağlar, Yatağı yalçın kayalar, yastığı dağlar, Kim bilir kaç yıl geçti, nice asırlar çağlar, Bir hasret türküsü söyler ki yürek dağlar dizeleri ile tarif edilen Çoruh, akışı esnasında coğrafi şartların da tesiri ile dev bir enerji potansiyeli ortaya çıkarır. Çoruh Havzası nın yıllık yaklaşık 16 milyar kilowatt.saatlik (kwh) enerji potansiyeli Türkiye de üretilen toplam enerjinin %6 sını, hidroelektrik enerjinin ise yaklaşık %25 ini oluşturacaktır. Ancak baraj yapılmadığından bu potansiyel yıllarca değerlendirilemediği gibi her yıl yaklaşık 1 milyar m 3 toprağımız da denize taşınmıştır. Ülkemizin bütün su kaynakları gibi Çoruh un bu muhteşem potansiyelini enerjiye dönüştürmede son 10 yılda büyük mesafe kat ettik. Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan ın Çoruh projelerinin bir an önce hayata geçirilmesi yönündeki talimatlarıyla 2003 yılından itibaren adeta bir seferberlik başlattık. Çoruh projeleri ile ülkemizin en dağlık bölgelerinden birinde deli taylar gibi denize koşan, yıkmadığı kayalık, aşmadığı engel kalmamış Çoruh un azgın suları artık lambalarımıza ışık, ülkemize refah olarak dönecek. Çoruh un barajları bereket ve refahı depolayarak hem bölgenin, hem de ülkemizin kalkınmasına büyük fayda sağlayacaktır. Üstelik inşa edilen barajlar sadece elektrik üretmekle kalmayacak. İnşa edilen yollar, yapılan ağaçlandırma çalışmaları ile bölgeyi taşkınlardan koruyacak, erozyonla toprak kaybının önüne geçecek, çevre illere içmesuyu da sağlayacaklar. 9

12 Çoruh un İlk Mavi Gerdanlığı: Muratlı Barajı ve HES Hırçın akan Çoruh un ilk gerdanlığı olan Muratlı Barajı nı hızlandırdığımız çalışmalar neticesinde tamamlayarak 29 Haziran 2005 tarihinde Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan ın teşrifleri ile hizmete açtık senesi güzel bir tesadüfle Türkiye Büyük Millet Meclisi mizin kuruluşunun da 85. yıldönümüydü. Baraja bu cihetle Muratlı TBMM 85. Yıl Milli Egemenlik Barajı ve Hidroelektrik Santrali adını verdik. Milli egemenliğin her açıdan bağımsızlıkla mümkün olduğu nazarı dikkate alındığında enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına katkıda bulunacak bu tesisin adı da ayrı bir mana ifade etmektedir. Dünya nın en hızlı akan nehirlerden birini ilk dizginleyen tesis olan Muratlı TBMM 85. Yıl Milli Egemenlik Barajı ve Hidroelektrik Santrali ile yılda 444 milyon kwh enerji elde edilmektedir. 10

13 Muratlı Barajı Açılışı - 29 Haziran

14 Dev Projelere Devam: Borçka Barajı ve HES Ülkemizin sürekli artan enerji ihtiyacının karşılanmasına önemli katkıda bulunacak Çoruh Nehri nin 2. altın gerdanlığı olan Borçka Barajı ve HES i de 8 Nisan 2007 tarihinde Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan ın teşrifleri ile milletimizin hizmetine sunmanın haklı gururunu yaşadık. Çoruh Nehri ile Murgul Çayı nın birleşiminde inşa edilen 146 m yüksekliğe sahip olan baraj, Türkiye nin geleceği için çok önemli projeler demetini oluşturan Çoruh Havzası projelerinden biridir. 12

15 Borçka Barajı Açılışı - 8 Nisan

16 Ülkemizin En Yüksek Barajı Çoruh Üzerinde Yükseldi: Deriner Barajı ve HES Deriner Barajı Açılışı - 12 Aralık

17 Deriner Barajı Ziyareti - 13 Haziran 2013 Sahip olduğu 249 m gövde yüksekliği ile hâlihazırda Türkiye nin en yüksek barajı olan Deriner Barajı da tarihinde Sayın Başbakanımız tarafından hizmete açıldı. Hem bölge hem Türkiye için çok önemli olan ülkemizin gurur projesi Deriner Barajı nı Sayın Cumhurbaşkanımız ile ziyaret ettik. Deriner Barajı için 100 km den fazla yol ile son teknoloji ürünü köprüler de inşa ettik. Bir mühendislik harikası olan baraj, Türkiye ye büyük ekonomik katkı sağlayacak. Balıkçılık ve iklimin olumlu şekilde değişmesi ve turizmin gelişmesine katkıda bulunacak barajın yapımında arazi şartları dolayısıyla büyük zorluklar çektik ancak böyle muhteşem bir tesisi bitirmiş olmanın gururuyla bütün yorgunluğumuzu unuttuk. 15

18 Dünya nın 3. En Yüksek Barajı Çoruh ta İnşa Ediliyor: Yusufeli Barajı ve HES 16

19 Yusufeli Barajı Temel Atma- 26 Şubat 2013 Çoruh a 3 mavi gerdanlığı da takmak gibi Dünya nın en yüksek 3., Türkiye nin ise en yüksek barajı olacak Artvin Yusufeli Barajı nı başlatmak da bize nasip oldu. 26 Şubat 2013 tarihinde Yusufeli Barajı nın temelini Artvin e canlı bağlantı ile Ankara dan attık. Yusufeli Barajı, Çoruh Havzası nda inşa edilecek en büyük proje olacaktır. Milli ekonomiye yılda 330 milyon TL fayda sağlayacak dev projenin inşaatı boyunca ortalama kişi istihdam edilerek yöre ekonomisine de büyük katkıda bulunulacaktır. Yeni ve Muhteşem Bir Yusufeli İnşa Edilecek... Yürüttüğümüz projelerde desteğini bizden esirgemeyen Sayın Başbakanımız Yusufeli Barajı nın temel atma merasiminde, barajdan etkilenecek ilçenin yeniden yerleşimi ve ihyası için bir kez daha talimat verdiler. Yeniden Yerleşim Eylem Planı çerçevesinde belirlenen alanda, ilgili bütün kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde vatandaşlarımızın da güven ve desteğiyle muhteşem bir Yusufeli inşa edeceğiz. Yörenin coğrafi şartlarına uygun konutları, okul ve hastane gibi kamu binaları, yeşil alanları ve sosyal faaliyet imkanları ile yeni yerleşim yeri bütün kesimlerin ihtiyaçlarına cevap verecektir. 17

20 Çoruh Havzası nda Toprağı da Koruyoruz Cevizli Köyü - Şavşat - Artvin 18

21 Artvin, Erzurum ve Bayburt illerinde, ülkemiz yüzölçümünün %3 üne yakınını kaplayan Çoruh Havzası nda zirai topraklar geniş değildir. Yağış rejiminin düzensiz olduğu, vadilerle parçalanmış dağlık bir bölge olan havzada taşkın ve sel riski de yüksektir. Havzanın kısıtlı toprak kaynaklarını korumak ve taşkın riskini azaltmak maksadıyla taşkın koruma tesisleri inşa edilmektedir. Son 10 yılda Çoruh Havzası nda Artvin de 32 adet, Erzurum da 55 adet ve Bayburt ta da 16 adet taşkın tesisi tamamlanarak yerleşim yerleri ve zirai araziler taşkından korunmuştur. Ayrıca Artvin de 23 adet, Erzurum da 20 adet, Bayburt ta ise 18 adet taşkın koruma tesisinin inşaatına devam ediyoruz. Misal olarak 24 Şubat 2012 tarihinde, Deriner Barajı Yan Dereleri ve Rezervuar Islahı Projesi nin yanı sıra 8 adet taşkın koruma tesisinin de temelini atmıştık. 2 si tamamlanan tesislerin diğerleri için çalışmaları sürdürüyoruz. Erozyona en fazla maruz kalan bölgelerden biri olan havzada uygulamaya başladığımız Havza Koruma Eylem Planı ile Çoruh Nehri Havzası Rehabilitasyon Projesi de tabii kaynakların muhafazası açısından büyük önem arz etmektedir. Projelerle erozyonun önlenmesinin yanı sıra ziraat, arıcılık gibi faaliyetlerle halkın gelir seviyesinin yükseltilmesi de hedeflenmektedir. Havzanın ziraate uygun arazilerinde de sulama tesisleri inşa ediyoruz. Erzurum da Daphan Ovası Cazibe Sulaması, Demirdöven Sulaması ve Pasinler Regülatörü Sulaması ile suya hasret münbit ovalara bereket kattık. Başköy Barajı ve Sulaması ile Sakalıkesik Ovası Sulaması gibi önemli projelerin de çalışmaları devam ediyor. Danakıran Deresi - Bayburt İspir - Erzurum Kemalpaşa - Artvin Aydıncık Köyü - Bayburt 19

22 Çoruh Havzası nda Bölgesel Kalkınmaya Öncelik Veriyoruz 20

23 Kırsal yerleşimin ağırlık olduğu Çoruh Havzası nın potansiyelini ortaya çıkarmak ve insanımızın hizmetine daha hızlı bir şekilde sunmak adına bölgesel kalkınma projeleri geliştiriyor ve uyguluyoruz. Havzanın bir kısmını kapsayan Doğu Anadolu Projesi (DAP) ile binlerce dekar araziyi suya kavuşturacağız. Doğu Karadeniz Turizm Odaklı Kalkınma Projesi (DOKAP) ile de başta yayla turizmi olmak üzere bölgenin turizm potansiyelini harekete geçiriyoruz Dünya yı kıskandıracak, adeta cennetten birer köşe gibi duran gölleri, yaylaları, ormanları ile Çoruh Havzası bir cazibe ve çekim mekanıdır. Bölge için hayati önem taşıyan Çoruh Havzası Projeleri yalnızca bölgenin değil, ülkemizin de kalkınmasında, Türkiye nin aydınlık geleceğinin inşasında sağlam birer tuğla vazifesi görecektir. 21

24 ÇORUH NEHRİ VE ÇORUH HAVZASI 22

25 ÇORUH NEHRİ VE KOLLARI Toplam uzunluğu 431 km olan Çoruh Nehri nin 410 km lik kısmı ülkemiz, 21 km lik kısmı ise Gürcistan sınırları içerisindedir. Bayburt ilindeki Mescit Dağları ndan doğup Gürcistan ın Batum ilinden Karadeniz e dökülen Çoruh Nehri, önce batı doğrultusunda akıp Bayburt ve İspir den geçtikten sonra bir yay çizerek Yusufeli nden Artvin il sınırlarına girer. Borçka ve Muratlı dan geçtikten sonra Gürcistan a ulaşıp sınırlarımızı terk eder. Çoruh Nehri, Yusufeli nde Oltu Çayı nı alıncaya kadar, kuzeyden çeşitli yan kollar ile beslenir. Yusufeli nin 9 km mansabında güneyden Çoruh a karışan Oltu Çayı en büyük kol olup, drenaj alanı km 2 dir. Diğer önemli kollar Berta ve Barhal dır. Barhal Çayı, adını Altıparmak (Barhal) köyünden almaktadır. Buzul göllerinden ve eriyen kar sularından beslenen çayın suyu çok temizdir. Bembeyaz köpükler halinde akan suyun tabiat ile bütünleşmesi görülmeye değer bir manzaradır. Çeşitli yerlerde kaynakları olup Çoruh Nehri ne birleşen akarsular; Barhal Çayı, Berta Çayı, Oltu Çayı, Ardanuç Deresi, Bilev Deresi, Carat Deresi, Hatila Deresi, İmerhev Deresi, Karçal Deresi, Kemer Köprü Deresi, Mansurat Deresi, Mirya Deresi, Murgul Deresi, Tigrat Deresi, Devisker Suyu, Han Suyu, İç Kale Suyu, Şavşat Suyu dur. Çoruh Nehri nin su akış düzeni mevsimlere göre değişmektedir, Mart tan Haziran a kadar yoğun yağış ve karların erimesi dolayısıyla en yüksek akış meydana gelir, yazları ise yağışa bağlı olarak akış azdır. Mart Temmuz ayları arasındaki gelen akımın yılda gelenin %85 i olduğu Çoruh, ülkemizin en hızlı akan nehri olup debisi Mayıs ayında (saniyede m 3 ) zirveye çıkar. Türkiye sınırlarını terk etmeden önceki ortalama debisi ise saniyede 192 m 3 tür. Yıllık ortalama 6,3 milyar m 3 akış hacmine sahip olup enerji üretilebilecek toplam düşü ise m dir. Çoruh Nehri nde başta sazan ve kefal olmak üzere birkaç balık türü bulunur. Nehrin Yusufeli sınırları içerisinde seyreden 100 km lik kısmı rafting ve kano gibi su sporları için en uygun ve en zorlu parkurları meydana getirmiştir. 23

26 HAVZANIN TOPRAK VE SU KAYNAKLARI Türkiye nin kuzeydoğusunda yer alan Çoruh Havzası, ülkemizin 26 havzasından biri olup havzanın ülkemizde kalan kısmını Artvin, Erzurum ve Bayburt illeri sınırları dahilinde bulunmaktadır. Havza dahilindeki illerin yüzölçümleri toplam km 2 olup Artvin km 2 Erzurum km 2 Bayburt km 2 dir. Grafik 1: Çoruh Havzası İllerinin Yüzölçümleri ARTVİN ERZURUM BAYBURT Çoruh Havzası nın yüzölçümü ise km 2 olup bu rakam, Türkiye yüzölçümünün %2,53 üne tekabül etmektedir. Tablo 1: Çoruh Havzası Arazi Kullanımı Arazi Kullanımı Alan (ha) Alan (%) Orman ve Yarı Tabii Alanlar ,52 Zirai Alanlar ,88 İnşaat Alanları ,33 Yüzey Suları ,22 Sulak Alanlar ,05 TOPLAM

27 Çoruh Nehri ve kollarından oluşan havzanın yağış alanı yaklaşık km 2 ve yıllık ortalama su potansiyeli 6 milyar 540 milyon m 3 tür. Türkiye nin yağış ortalamalarının asgari (Yusufeli/250 mm) ve azami (Hopa/2.650mm) oranları da Çoruh Havzası nda bulunmakta olup yağışlar düzensizdir. Su potansiyeli bakımından ülke genelinde 4. sırada yer alan Çoruh Havzası, ülkemiz hidroelektrik enerji potansiyelinin de yaklaşık % 6 sını teşkil etmektedir. Su kaynaklarının bolluğuna rağmen toprak kaynakları az olan Çoruh Havzası, nüfus itibariyle yüksek yoğunluklu bir bölge değildir ve göç vermektedir. Çoruh Havzası son 20 yılda göç sebebiyle ciddi bir nüfus kaybına uğramıştır. Nüfus kaybını önlemek ve ekonomik gelir seviyesini yükseltmek için barajların uygulamaya konulması sabırsızlıkla beklenmektedir. Çünkü projeler tamamlandığında baraj ve hidroelektrik santrallerindeki istihdam imkanlarının yanı sıra değişik iş kolları da gelişecektir. 31 Aralık 2012 Tarihi İtibariyle İl Nüfusları (Kaynak: TÜİK) Artvin Erzurum Bayburt TOPLAM Havza illerinden Artvin in 6 milyar 799 milyon m 3 yerüstü ve 25 milyon m 3 yeraltı suyu olmak üzere su potansiyeli yıllık 6 milyar 824 milyon m 3 tür. Yıllık ortalama yağış miktarı değişiklik göstermekle birlikte ortalama 700 mm civarında olan Artvin illinin toprak kaynakları toplam hektardır. Çoruh, Fırat ve Aras havzalarının başlangıç noktasında yer alan ve arazi büyüklüğü bakımından Türkiye nin 4. büyük ili konumunda bulunan Erzurum un su potansiyeli ise 6 milyar 50 milyon m 3 yerüstü ve 239 milyon m 3 yeraltı suyu olmak üzere yıllık toplam 6 milyar 289 milyon m 3 tür. Yıllık ortalama yağışın 432 mm olduğu Erzurum genel olarak yüksek arazilerden oluşmaktadır. İl arazisinin %60 tan biraz fazlası steplerle kaplı olup bu tabii bitki örtüsü, geniş alanlarda mera hayvancılığına uygun verimli çayırlıklar durumundadır. Doğu Anadolu yu Karadeniz e bağlayan Erzurum Trabzon tarihi İpek Yolu üzerinde kurulmuş bulunan Bayburt ta Çoruh Nehri nin yıllık su potansiyeli 914 milyon m 3 yerüstü ve 20 milyon m 3 yeraltı suyu olmak üzere toplam 934 milyon m 3 tür. Yıllık ortalama 450 mm yağış alan Bayburt ta ekonomik olarak sulanabilir arazi hektar olup sulamaya açılan arazi hektardır. 25

28 HİDROELEKTRİK ENERJİ VE ÇORUH HAVZASI 26

29 ENERJİ İHTİYACI VE SUYUN TEMİZ GÜCÜ HİDROELEKTRİK Suyun hayat, enerjinin ise medeniyet olduğu düşünüldüğünde, su ve enerji ihtiyacının insan hayatında ne kadar önemli olduğu kolayca anlaşılmaktadır. Enerji; her ülke için kalkınma, istikrar, gelişme, refah ve artan hayat kalitesi anlamına gelmektedir. Enerjinin yerinde, zamanında, makul fiyatlarla temini ise kalkınma için vazgeçilmezdir. Çünkü üretim ancak enerji ile mümkündür. Türkiye gibi büyüme sürecinde olan, tüketimi her geçen gün artan ülkeler için enerji daha da büyük bir önem arz etmektedir. Dünyada elektrik enerjisi talebindeki yıllık artış %2,4 tür. Türkiye nin enerji ihtiyacındaki yıllık artış ise %4 ile %10 arasındadır yılında %4,4 olarak gerçekleşen talep artışını karşılayabilmek için her yıl yaklaşık 8 milyar dolar tutarında enerji yatırımı yapılması gerekmektedir. Ülkemizde 2010 yılında 211 milyar kilowatt.saat, 2011 yılında 229 milyar kilowatt.saat ve 2012 yılında 239 milyar kilowatt.saat elektrik tüketildiği göz önüne alındığında elektriğe olan talebin sürekli arttığı görülmektedir. Ancak ülkemizin yeraltı kaynaklarının ülke ihtiyacını karşılamaya yeterli olmaması ve buna paralel olarak enerji ihtiyacının her geçen gün artması dışa bağımlılığın da artmasına sebep olmaktadır. Türkiye de elektrik üretimimizin çok büyük bölümü (2012 yılında %73 ü) başta doğalgaz olmak üzere fosil yakıtlardan karşılanmaktadır. Tüketilen petrolün % 92 si, doğalgazın ise %98 i ithal edilmektedir. Yerli kaynaklara önem verilmesinin enerji arzı güvenirliği açısından faydası bilinmekle birlikte; bu faydanın azami seviyede kullanılması için bütün yerli kaynak alternatiflerinin değerlendirilerek kamu ve özel sektör yatırımlarıyla desteklenmesi gerekmektedir. 27

30 Yerli kaynaklarımızdan hidroelektrik enerjisinin kısa sürede tamamına yakın kısmının faydaya dönüştürülmesi için çalışmalar hızla devam etmektedir. İnsanoğlunun milâttan önce ilk çağlarda su değirmenleri ile faydalanmaya başladığı suyun gücü, günümüzde de halen vazgeçilmez bir enerji kaynağıdır. Su, yeryüzüne ulaşan güneş enerjisinin üçte birinin hareket ettirdiği hidrolojik çevrim sayesinde sürekli yenilenebilen, çevre kirliliğinin önlenmesi açısından temiz nitelikte, tesislerinin çoğu içme ve kullanma suyu, sulama suyu, taşkın kontrolü gibi birden çok gayeye de hizmet eden çok maksatlı bir kaynaktır. Bu özellikleriyle su, Türkiye için büyük önem arz eden bir enerji kaynağıdır. Akan suyun gücünden faydalanan hidrolik kaynaklı enerji tesisleri; çevre kirliliğine ve sera gazı emisyonuna sebep olmadan, temiz ve yenilenebilir enerji sağlar, suyu kontrol edip düzenleyerek sel ve taşkınların önüne geçer. Akarsularla oluşan erozyonu da önlemektedir. Türkiye hidroelektrik (teknik) potansiyel olarak, Avrupa potansiyeli içinde %17,6 payla Rusya dan sonra en büyük 2. potansiyele sahiptir. Buna rağmen ülkemiz Avrupa ülkeleri içerisinde hidroelektrik potansiyelini en düşük oranda geliştiren ülke konumundadır. Dünyadaki duruma baktığımızda ise ABD hidroelektrik potansiyelin %86 sını, Japonya %78 ini, Norveç %68 ini geliştirmiştir. Grafik 2: Avrupa da Hidroelektrik Potansiyel ve Fiili Üretim (milyar kwh/yıl) Potansiyel Üretim 50 0 Türkiye Almanya Norveç Fransa İtalya İsviçre İspanya İsveç 28

31 Ülkemizin teorik hidroelektrik potansiyeli yıllık 433 milyar kwh olup bu potansiyelin yıllık 216 milyar kwh ı teknik olarak değerlendirilebilirdir. Grafik 3: Ülkemizin Hidroelektrik Enerji Potansiyeli TEKNİK OLARAK DEĞERLENDİRİLEMEZ 50% 50% TEKNİK OLARAK DEĞERLENDİRİLEBİLİR Teorik Potansiyel Teknik Değerlendirilebilir Potansiyel 433 milyar kwh/yıl 216 milyar kwh/yıl 29

32 2013 yılı itibariyle geliştirilen potansiyelimiz (işletme, inşa, planlama safhasındaki bütün projeler) ise yıllık 165 milyar kwh olup bugün bu potansiyelin %43 ü işletmede, %18 i inşa halinde, %39 u ise planlama safhasındadır. Bütün projeler tamamlandığında MW kurulu kapasiteye sahip adet hidroelektrik santral ile yılda 165 milyar kwh enerji elde edilecektir. Tablo 2: Ülkemizde Hidroelektrik Enerji Potansiyelinin Durumu Projelerin Durumu Kurulu Kapasite (MW) Yıllık Üretim (milyar kwh) Oran (%) İşletmede ,2 % 43 İnşa Halinde ,5 % 18 Planlama Proje ,1 % 39 Geliştirilen Toplam Potansiyel Ülkemizde 2003 yılında sadece 26 milyar kilowatt.saat enerji üretilirken, bugün 71 milyar kilowatt.saat enerji üretilmektedir. Ancak yine de bu değer; teknik değerlendirilebilir potansiyelimizin %33 ü, bugüne kadar geliştirdiğimiz potansiyelin de %43 üdür. Cumhuriyetimizin 100. kuruluş yıldönümünü kutlayacağımız 2023 yılına kadar teknik hidroelektrik potansiyelimizin çevresel, teknik, ekonomik ve sosyal olarak yapılabilir kısmının tamamının özel sektör iş birliğiyle ülke ekonomisine kazandırılması planlanmaktadır. 30

33 ENERJİ ÜRETİMİNDE MİLAT: SU KULLANIM HAKKI ANLAŞMASI Türkiye, enerjiye 2020 yılına kadar yaklaşık MW lık kurulu gücü sağlayacak bir yatırım yapmak, üretim maliyetlerini düşürmek ve enerji arzında dışa bağımlılığımızı azaltabilmek için toplam enerji üretimi içerisinde yerli enerji kaynaklarının payını artırmak ve maliyetleri düşürmek maksadıyla yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı elektrik üretimini geliştirmek mecburiyetindedir. Temiz ve sürekli bir enerji kaynağı olan suyun mümkün olan en kısa sürede faydaya dönüştürülmesi maksadıyla 26 Haziran 2003 tarihinde, 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu çerçevesinde Su Kullanım Hakkı Anlaşması Yönetmeliği çıkarılmıştır. Kamu yatırımlarında klasik yaklaşımı değiştiren ve temiz bir enerji kaynağı olan hidroelektrik üretiminde çığır açan yönetmelikle Türkiye, en büyük hamleyi gerçekleştirmiştir. 25 Mayıs 2004 tarihinde ise yönetmelikte değişiklik yapılarak ikinci büyük adım atılmış ve inşa halindeki projeler ile Laleli Barajı ve HES gibi ikili işbirliği kapsamından çıkarılan barajlara da özel sektör başvurularının yolu açılmıştır. Ülke genelinde özel sektörün başvuruda bulunduğu projeler tamamlandığında, yılda 110 milyar kilowatt.saat enerji üretilecek ve ülkemizin enerjiye ödediği döviz miktarı da azalacaktır. Bu da cari açığın düşmesine büyük katkı sağlayacaktır. Nitekim 2012 yılında ülkemizde tüketilen 240 milyar kilowatt.saat elektriğin 57,8 milyar kwh yani %24 ü hidroelektrik santrallerde üretilmiştir. Ürettiğimiz hidroelektrik enerji ile doğalgaz ithalatından yılda 11 milyar dolar tasarruf edilmiştir. Su Kullanım Hakkı Anlaşması kapsamında bugüne kadar işletmeye alınan MW toplam kurulu gücündeki 379 adet HES in elektrik üretimiyle yılda yaklaşık 40 milyon ton karbondioksit salınımı engellenmektedir. Barajların bir diğer faydası da debi düzenlemesidir. Doğu Karadeniz taşkınların yoğun olarak yaşandığı bir bölgemizdir. Dolayısıyla HES ler tamamlandığı zaman taşkınların önlenmesine de katkıda bulunacaktır. 31

34 ÇORUH HAVZASI NIN ENERJİ POTANSİYELİ Çoruh Nehri ve kollarından oluşan havzanın hidroelektrik potansiyeli, ülkemiz hidroelektrik enerji potansiyelinin yaklaşık %6 sını teşkil etmektedir. Yüksek su gücü potansiyeline sahip Çoruh Havzası nda yapılacak barajların en dikkat çeken özelliklerinden biri, baraj rezervuar sahasında çok sayıda yerleşme ve zirai arazinin kalmamasıdır. Bir diğeri ise sahanın tektonik ve topoğrafik yapı bakımından, baraj yapımına oldukça uygun olmasıdır. Ülkemizin en önemli akarsu havzalarından biri olan Çoruh Havzası nda ilk çalışmalar 1938 yılında akım ölçümleri ile başlamıştır. Havzanın topoğrafik yapısı, iklimi ve ulaşım şartlarından ötürü büyük meşakkatle yürütülen ve 1969 yılında tamamlanan etüt çalışmaları 1982 yılında Çoruh Havzası Master Planı olarak yayımlanmıştır. Master Plan çerçevesinde yapılan etüt çalışmaları neticesinde Çoruh Havzası nda; 10 adedi ana kolda, 2 adeti Berta kolunda, 2 adeti Oltu kolunda, 1 adeti Barhal kolunda ve 1 adeti de Bardız kolunda olmak üzere toplam 16 adet baraj ve ilk etapta 30 adet nehir tipi HES planlanmıştır. MASTER PLAN DAKİ ÇORUH HAVZASI ENERJİ PROJELERİ ANA KOLDAKİ PROJELER 1. Muratlı Barajı ve HES Aşağı Çoruh Havzası Artvin 2. Borçka Barajı ve HES Aşağı Çoruh Havzası Artvin 3. Deriner Barajı ve HES Aşağı Çoruh Havzası Artvin 4. Artvin Barajı ve HES Orta Çoruh Havzası Artvin 5. Yusufeli Barajı ve HES Orta Çoruh Havzası Artvin 6. Arkun Barajı ve HES Yukarı Çoruh Havzası Erzurum 7. Aksu Barajı ve HES Yukarı Çoruh Havzası Erzurum 8. Güllübağ Barajı ve HES Yukarı Çoruh Havzası Erzurum 9. İspir Barajı ve HES Yukarı Çoruh Havzası Erzurum 10. Laleli Barajı ve HES Yukarı Çoruh Havzası Erzurum 32

35 YAN KOLLARDAKİ PROJELER 11. Altıparmak Barajı ve HES Barhal Kolu Artvin 12. Bağlık Barajı ve HES Berta Kolu Artvin 13. Bayram Barajı ve HES Berta Kolu Artvin 14. Ayvalı Barajı ve HES Oltu Kolu Erzurum 15. Olur Barajı ve HES Oltu Kolu Erzurum 16. Gelintaş Barajı ve HES Bardız Kolu Erzurum NEHİR TİPİ HES LER 1. Ardanuç Regülatörü ve HES Ardanuç Çayı Artvin 2. Aydın Regülatörü ve HES Aydın Dere Artvin 3. Dipçin Regülatörü ve HES Suat Dere Artvin 4. Erenler Regülatörü ve HES Deviskel Dere Artvin 5. İkizkavak Regülatörü ve HES Barhal Çayı Artvin 6. Kızıl Regülatörü ve HES Kızıl Dere Artvin 7. Meydancık Regülatörü ve HES Meydancık Çayı Artvin 8. Öğdem Regülatörü ve HES Barhal Çayı Artvin 9. Şavşat Regülatörü ve HES Mansuret Çayı Artvin 10. Aksu Regülatörü ve HES Aksu Çayı Erzurum 11. Ardıçlı Regülatörü ve HES Anuri Dere Erzurum 12. Çayaşan Regülatörü ve HES Tortum Çayı Erzurum 13. Çayırözü Regülatörü ve HES Çapans Deresi Erzurum 14. Kocaklar Regülatörü ve HES Hengümek Dere Erzurum 15. Özlüce Regülatörü ve HES Çapans Deresi Erzurum 16. Sırakonaklar Regülatörü ve HES Sırakonaklar Çayı Erzurum 17. Şehir Regülatörü ve HES Şehir Dere Erzurum 18. Tapsur Regülatörü ve HES Tapsur Dere Erzurum 19. Tortum-1 Regülatörü ve HES Tortum Çayı Erzurum 20. Tortum-2 Regülatörü ve HES Tortum Çayı Erzurum 21. Tünkeş Regülatörü ve HES Tünkeş Dere Erzurum 22. Yedigöl Regülatörü ve HES Aksu Çayı Erzurum 23. Aydıntepe Regülatörü ve HES Çoruh Nehri Bayburt 24. Bayburt HES Çoruh Nehri Bayburt 25. Gençosman Regülatörü ve HES Çoruh Nehri Bayburt 26. Haluk Regülatörü ve HES Orsor Dere Bayburt 27. Kemer Regülatörü ve HES Gümüşdamla Dere Bayburt 28. Kop HES Akduran Dere Bayburt 29. Uzman HES Orsor Dere Bayburt 30. Yıldırım Regülatörü ve HES Çoruh Nehri Bayburt 33

36 Çoruh Nehri üzerinde ve yan kollarında geliştirilen 16 adet projenin toplam kurulu gücü MW ve hidroelektrik potansiyeli yıllık 9 milyar 614 milyon kwh dir. Bu projelerden Aşağı ve Orta Çoruh Havzası nda (Artvin ilinde) DSİ tarafından inşa edilen 4 projenin (Muratlı, Borçka, Deriner, Yusufeli Barajları) hidroelektrik potansiyeli toplam MW kurulu güç ile yıllık 5 milyar 428 milyon kwh dir. Geriye kalan 12 proje ise 4628 Sayılı Elektrik Piyasası Kanunu kapsamında özel sektör tarafından inşa edilecektir. Bu projelerin toplam kurulu gücü MW ve yıllık enerji üretim potansiyeli ise 4 milyar 186 milyon kwh dir Sayılı Kanun ile özel sektörün Su Kullanım Hakkı Anlaşmaları yolu açıldıktan sonra gelen proje teklifleri ile Çoruh Havzası nda toplam 162 adet nehir tipi HES planlanmıştır. Bu projelerin toplam kurulu gücü MW ve yıllık enerji üretimi ise 8 milyar 626 milyon kwh tir. Tablo 3: 4628 Sayılı Kanun Kapsamındaki Diğer Projeler İller Adet Kurulu Güç (MW) Enerji (GWh/yıl) Artvin , ,87 Erzurum , ,23 Bayburt 8 54,91 176,80 TOPLAM , ,9 Böylece işletmede, inşa halinde ve planlanan bütün projeler dikkate alındığında, havzanın toplam enerji potansiyeli yıllık 16 milyar kilowatt.saati bulmaktadır yılı verileri dikkate alındığında, bu rakam Türkiye de üretilen toplam enerjinin (240 milyar kwh) %6,2 sine, hidroelektrik enerjinin ise (71 milyar kwh) %21 ine tekabül etmektedir. 34

37 35 İnşa halindeki Artvin Barajı

38 ÇORUH HAVZASI ENERJİ PROJELERİ Büyük bir enerji üretimi potansiyeline sahip olan Çoruh Nehri nde yıllık ortalama akışın %60 lık bölümü üç ayda akmaktadır. Nehrin tabii akış rejimi düzenli olmadığından enerji potansiyelinin tam olarak değerlendirilebilmesi için ana kol ve yan kollar üzerinde büyük depolamalı barajların yapılması mecburi olmaktadır. Çoruh Nehri nin mevcut su potansiyelinden yararlanarak hidroelektrik enerji üretmek maksadıyla 1960 lı yıllarda başlatılan ilk çalışmalar 1969 yılında tamamlanarak Çoruh Havzası İstikşaf Raporu hazırlanmıştır. Daha sonra çalışmalara hız verilmiş ve 1982 yılında Çoruh Havzası Master Planı hazırlanmıştır. Planda, Çoruh nehir akışını düzenlemek için sırasıyla Laleli, Yusufeli ve Deriner olmak üzere 3 büyük rezervuar; ana kol üzerinde 10 adet, yan kollarda 6 adet olmak üzere toplam 16 adet projenin geliştirilmesi planlanmıştır. Yapılan çalışmalar neticesinde Çoruh Nehri ana kolundaki hidroelektrik potansiyelinin 3 bölüm olarak geliştirilmesi öngörülmüştür: Aşağı Çoruh Havzası; Muratlı, Borçka ve Deriner olmak üzere 3 barajdan oluşmaktadır. Orta Çoruh Havzası; Artvin ve Yusufeli olmak üzere 2 barajdan oluşmaktadır. Yukarı Çoruh Havzası ise Arkun, Aksu, Güllübağ, İspir ve Laleli olmak üzere 5 barajdan oluşmaktadır. Çoruh un yan kolları üzerinde ise Berta Kolu nda Bayram ve Bağlık; Oltu Kolu nda Ayvalı ve Olur; Barhal Kolu nda, Altıparmak Barajı ve HES ile Bardız Kolu nda ise Gelintaş Barajı ve HES in inşa edilmesi planlanmaktadır. Bu projelerden Muratlı TBMM 85.Yıl Milli Egemenlik Barajı ve HES, Borçka Barajı ve HES ile Deriner Barajı ve HES ile Güllübağ Barajı ve HES tamamlanmıştır. Yusufeli Barajı ve HES ile Artvin Barajı ve HES, Arkun Barajı ve HES, Ayvalı Barajı ve HES inşa halindedir. Aksu Barajı ve HES, Laleli Barajı ve HES, Bayram Barajı ve HES, Olur Barajı ve HES ile Altıparmak Barajı ve HES için Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalanmış olup fizibilite çalışmaları devam etmektedir. Bağlık Barajı ve HES, İspir Barajı ve HES ile Gelintaş Barajı ve HES ise planlama safhasındadır. 36

39 37

40 MURATLI TBMM 85. YIL MİLLİ EGEMENLİK BARAJI VE HES 38

41 39

42 Muratlı TBMM 85. Yıl Milli Egemenlik Barajı ve HES, Artvin ili Borçka ilçesinin 17 km mansabında, Muratlı beldesinin 2 km menbaında, Gürcistan sınırına 100 m mesafede bulunmaktadır. Türkiye Avusturya ikili işbirliği projesi olan ve Eylül 1999 da inşaatına başlanan baraj, 29 Haziran 2005 tarihinde Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan tarafından açılmıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisi nin kuruluşunun 85. yılı münasebetiyle Muratlı TBMM 85. Yıl Milli Egemenlik Barajı ve HES olarak adlandırılan proje; Türkiye nin en hızlı akan nehri olan ve Dünyanın da en süratli akan 10 nehrinden biri kabul edilen Çoruh üzerinde tamamlanan ilk barajdır. Temelden yüksekliği 49 m olan barajın toplam gövde (dolgu) hacmi m 3 olup, bu malzeme ile 150 m 2 büyüklüğünde adet ev yapmak mümkündür. Depolama (rezervuar) hacmi 74 milyon m 3 olan barajın hacmi ise adet olimpik yüzme havuzuna eşittir. Enerji ve taşkın koruma maksatlı olan Muratlı Barajı nda tarihinde su tutulmuş olup, Çoruh Nehri nin ülkemiz sınırlarını terk ettiği en son noktada dahi enerjisini aldığımız bu son derece önemli tesisle yılda 444 milyon kilowatt.saat hidroelektrik enerji üretilebilmektedir. Muratlı Barajı ve HES, bölgede kil kaynaklarının yetersiz olmasından dolayı geçirimsizliği sağlamak maksadıyla, menba yüzü asfalt kaplamalı kaya dolgu tipinde yapılmıştır. Ülkemizin menba yüzü asfalt kaplı olan ilk baraj projesidir. 40

43 41

44 MURATLI BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 6,06 milyar m 3 Yıllık Ortalama Debi : 192 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi : İşe Başlama Tarihi : Sözleşmeye Göre Bitiş Tarihi : Müteahhidi : Yüksel İnşaat A.Ş., Strabag AG, Temelsu Uluslararası Mühendislik A.Ş., Verbundplan GmbH, Va Tech Elin GmbH, Va Tech Voest, MCE Gmbh Proje Toplam Maliyeti : USD BARAJ Gövde Tipi : Ön Yüzü Asfalt Kaplamalı Kaya Dolgu Kret Kotu : 100 m Kret Uzunluğu : 240 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 44 m Temelden Gövde Yüksekliği : 49 m Dolgu Hacmi : 1,9 milyon m 3 Depolama Hacmi : 74,80 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji + Taşkın Koruma HİDROELEKTRİK SANTRALI Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Örtülü : 115 MW : 444 milyon kwh : 2 adet 42

45 Kaya Dolgu Barajlar Daha sağlam temel şartları gerektiren kaya dolgu barajlar genelde kil çekirdekli olarak inşa edilirlerken, geçirimsiz malzeme bulunmasında yaşanan zorluklar, çevre ve iklim şartları, inşaat süresi ve ekonomi gibi sebeplerle, geçirimsizliğin menba yüzde ve kilden başka malzemelerle sağlanması yoluna gidilmiştir. Ön yüzü beton kaplamalı kaya dolgu barajlar bu düşünceden hareketle doğmuş ve 1980 lerden itibaren dünyada yaygın bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Kaya dolgu barajlar, Önyüzü Beton Kaplamalı ve Önyüzü Asfalt Kaplamalı olmak üzere iki tipte inşa edilebilmektedir. Muratlı Barajı projesi muhtevasında öncelikle Borçka ilçesi ile Muratlı beldesi arasındaki 18 km lik yolun iyileştirmesi yapılmıştır. Baraj gölünden etkilenen köy yolları bağlantıları da bu kapsamda yeniden gerçekleştirilmiştir. Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından yapılan sol sahildeki Borçka-Güreşen yolu da DSİ katkıları ile tamamlanmıştır. 43

46 Başbakan Recep Tayyip ERDOĞAN ın Muratlı TBMM 85. Yıl Milli Egemenlik Barajı ve Hidroelektrik Santrali Açılışı Hitapları ( / Artvin) Sevgili Artvinliler, Değerli Kardeşlerim, Sizleri en kalbi duygularımla, hasretle, muhabbetle selamlıyorum. Bu yıl, TBMM nin 85. açılış yıldönümü kutlamalarıyla renklendi. Muratlı Türkiye Büyük Millet Meclisi 85. Yıl Milli Egemenlik Barajı ve Hidroelektrik Santrali nin açılışı ise kutlamalara ayrı bir anlam kattı. Açılışını yaptığımız ve adını çok önemli bir kavramdan milli egemenlikten alan bu enerji tesisi, bölgeye ve ülkemize çok faydalar sağlayacak, uzun yıllar hizmet verecektir. Bugün dünyada yaşanan gelişmelere paralel olarak enerjiye olan ihtiyaç her geçen gün artmaktadır. Dünyada sanayi devleriyle rekabete gireceksiniz, enerjiyi ucuza mal etmek zorundasınız. Şu anda enerjiyi çok pahalıya mal ediyoruz. Bundan dolayı sanayi kuruluşlarımız dünya devleriyle rekabette sıkıntılar çekmektedirler. En az aramızdaki fark bire iki. Artık ucuza maliyet yollarını, gördüğünüz gibi bu hidroelektrik santrallerden termik santrallerden elde etmek suretiyle yenilenebilir enerjiyle ucuz enerji elde etmenin gayreti içindeyiz. 44

47 Her ülke, artan enerji ihtiyacını karşılamak ve geleceğe hazırlanmak adına hem mevcut tesislerini geliştirmeye hem de farklı kaynaklar aramaya çalışıyor. Ne yazık ki tabii kaynaklar bakımından oldukça zengin coğrafîk potansiyele sahip olan ülkemizde de durum bundan farklı değildir. Hem uzun yıllar boyunca hükümetler tarafından ihmal edildiğinden hem de artan nüfusa bağlı olarak büyüyen ihtiyaçlardan dolayı ülkemizde enerji yatırımları maalesef yetersiz kalmıştır. Bu tabloyu bugünden yarına değiştirmek imkanına sahip değiliz ne yazık ki. Gördüğünüz gibi bu tesis 6 yılda bitmiştir ancak bu bile önceki döneme kıyasla erken bitiştir yılı bulanları da var. Hem burada hem de bütün Türkiye de açılışlara devam edeceğiz. Önümüzdeki dönemde pek çok hayırlı açılış gerçekleştirmek üzere hummalı bir şekilde çalışıyoruz. Muratlı Barajı, Çoruh Havzası nda ilk tamamlanan tesis olarak tarihe geçecektir. Türkiye nin geleceğe dönük enerji plânlamaları bugünden yapılıyor ve ülkemizin hemen her yerinde önemli yatırımlar hizmete alınıyor. Bunun için bütün ilgili kurumlarımız çok büyük, gayretli çalışma içindeler. Bunların başında gelenlerinden biri DSİ dir. Son yılda yapılamayan hizmetler genel müdürlüğümüz tarafından gerçekleştirilmektedir. Türkiye yi bir uçtan bir uca donatacak olan hizmetlerdir bunlar. Çorak toprakları suya kavuşturacak olan, şehirlere medeniyet getirecek olan, ülkeleri aydınlatacak, fabrikaları çalıştıracak olan yatırımlardır. Topraklarımız yeşillensin, enerji ihtiyacımız tabii kaynaklarımız kullanılarak karşılansın. Çağdaş altyapılarla şehirler, köyler ihya olsun. Türkiye yi çok daha aydınlık mutlu günler bekliyor. Bundan hiç kimse şüphe etmesin. Bizim anlayışımızda, bizim zihniyetimizde kesinlikle halkımızın mağdur edileceği bir yatırım anlayışı yoktur, olamaz. Biz halkımızı bu noktada daha modern, daha çağdaş imkanlara kavuşturmak suretiyle bu yatırımın adımını atacağız. Aksi takdirde böyle bir yolculuğa çıkmayız. Sularımız Karadeniz e boşuna akıp gidiyor. Bunları değerlendirmek zorundayız. Hedefimiz bu suları insanımız için değerlendirebilmektir. Bunu başarmak zorundayız. Bunu başaramazsak biz nasıl geçmişte ülkemizi yönetenlerden bu noktada şikayetçiysek gelecek nesiller de bizden şikayetçi olurlar. Pek çok adım atılıyor önümüzde. İnşallah önce Borçka Barajı nın ve ardından Deriner Barajı nın açılışı. Bunlar için de yoğun çalışılıyor. Artvin imizde geçmişten gelen eksiklikleri var, özellikle yol noktasında, TOKİ toplu konutta, adımlarımızı atıyoruz. Tabii ki bunlar bir anda olacak işler değil. Nasıl bir Türkiye devraldığımızı biliyorsunuz. Türkiye nin her yanında yürüyen bitirilen şantiyeler var. İmkanlar arttıkça yatırımlarımızın da hızı artıyor. 45

48 Dönemin DSİ Genel Müdürü Prof. Dr. Veysel EROĞLU nun Muratlı TBMM 85. Yıl Milli Egemenlik Barajı ve Hidroelektrik Santrali Açılışı Hitapları ( / Artvin) Sayın Başbakanım, Kıymetli Artvinliler, Bugün iki mutluluğu birden yaşıyoruz. Birinci mutluluğumuz; bu tesisler, TBMM nin 85. Yılı nda açılıyor. Bundan dolayı proje, Muratlı TBMM 85. Yıl Millî Egemenlik Barajı ve HES olarak adlandırıldı. İkinci mutluluğumuz ise bu barajın Çoruh Nehri üzerinde tamamlanan ilk hidroelektrik santral olmasıdır. Baraj kalkınmanın lokomotifidir. Barajlar sayesinde içme, kullanma ve sanayi suyu sağlanır, elektrik enerjisi üretilir, ziraî sulama suyu temin edilir. Hidroelektrik enerji; ucuzdur, çevre dostudur, temiz ve yenilenebilir, yerli bir kaynaktır. Sanayimizin rekabet gücü, ayrıca elektrik fiyatlarının da sigortasıdır senesi, ülkemizde hidroelektrik enerji üretimi bakımından rekor yılıydı. Geçmiş yıllarda milyar kwh hidroelektrik enerjisi üretilirken, 2004 yılında bu rakam tam 47 milyar kwh oldu. Geçen yıl ülkemizin toplam elektrik enerjisi sarfiyatının 151 milyar kwh olduğunu düşünürsek, Türkiye de her üç ampulden birinin hidroelektrik enerji ile aydınlandığını görürüz. İşte Çoruh Vadisi de ülkemizin hidroelektrik enerji üretimini artıracak olan en önemli potansiyellerden birisidir. Başka ülkelerin petrolü varsa bizim de suyumuz var. Bunu iyi değerlendirmemiz gerekiyor. Ülkemizin en önemli nehirlerinden biri olan Çoruh üzerinde ileriki yıllarda Borçka, Deriner ve daha birçok barajı hizmete almayı düşünüyoruz. Türkiye önümüzdeki yıllarda bu bölgeden aydınlanacak. 46

49 47

50 BORÇKA BARAJI VE HES 48

51 49

52 Borçka Barajı ve HES, Çoruh Nehri ile Murgul Çayı nın birleşim yerinin takriben 300 m mansabında, Borçka ilçesinin 2,5 km menbaında ve Artvin ilinin 30 km kuzeybatısında bulunmaktadır. Çoruh Nehri nin ikinci mavi gerdanlığı Borçka Barajı nın temelden yüksekliği 146 m olup kil çekirdekli zonlu kaya dolgu tipinde inşa edilmiştir. Borçka Barajı nın dolgu (gövde) hacmi 7,7 milyon m 3 olup bu malzeme ile 150 m 2 büyüklüğünde adet ev yapmak imkanı vardır tarihinde inşaatına başlanan baraj, 8 Nisan 2007 tarihinde Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan tarafından hizmete açılmıştır. Enerji ve taşkın koruma maksatlı olan Borçka Barajı nda tarihinde su tutulmuş olup yıllık 1 milyar 39 milyon kwh enerji üretilmektedir. Depolama (rezervuar) hacmi 418 milyon m 3 olan barajın bu hacmi adet olimpik yüzme havuzuna eşittir. 50

53 51

54 BORÇKA BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 5,645 milyar m 3 Yıllık Ortalama Debi : 179 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi : İşe Başlama Tarihi : Sözleşmeye Göre Bitiş Tarihi : Müteahhidi : Yüksel İnşaat A.Ş., Strabag AG, Temelsu Uluslararası Mühendislik A.Ş., Verbundplan GmbH, Va Tech Elin GmbH, Voith Sulzer Papiermaschinen AG, Va Tech Voest, MCE Gmbh Proje Toplam Maliyeti : USD BARAJ Gövde Tipi : Kil Çekirdekli Zonlu Kaya Dolgu Kret Kotu : 189 m Kret Uzunluğu : 557 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 86 m Temelden Gövde Yüksekliği : 146 m Dolgu Hacmi : 7,7 milyon m 3 Depolama Hacmi : 418 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji + Taşkın Koruma HİDROELEKTRİK SANTRALI Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Örtülü : 300 MW : 1 milyar 39 milyon kwh : 2 adet 52

55 YOLLAR VE KÖPRÜLER Borçka Barajı ve HES projesi kapsamında toplam 34,7 km yol yapılmıştır. Ayrıca Borçka içinde bulunan mevcut 2 köprünün ayakları güçlendirilerek nehir yatağı ıslah edilmiş ve Artvin girişinde su altında kalmış bulunan köprünün yerine 54 m uzunluğunda ve 10 m genişliğindeki Köprübaşı Köprüsü inşa edilmiştir. Artvin Borçka Yolu: 28 km lik Borçka Artvin Yolu tamamlanmış ve yol trafiğe açılmıştır. Yol çalışmaları bünyesinde toplam m uzunluğunda 11 adet tünel ve 870 m uzunluğunda 4 adet viyadük inşa edilmiştir. Borçka Murgul Yolu: 6,7 km lik yol yapılarak trafiğe açılmıştır. Yol çalışmaları bünyesinde 955 m uzunluğunda tünel inşa edilmiştir. Ayrıca 16,8 km uzunluğunda 5 köy yolu yapılmıştır. 53

56 Başbakan Recep Tayyip ERDOĞAN ın Borçka Barajı ve Hidroelektrik Santrali Açılışı Hitapları ( / Artvin) Değerli Kardeşlerim, Sizleri en kalbi duygularımla selamlıyorum. Canlı hayatın sürekliliği ve ekonomik kalkınmanın sağlanabilmesi için en önemli ihtiyaçlardan biri enerjidir. Son dönemlerde enerji ülkemizde ve dünyada öne çıkan da bir konudur. Gerek nüfusun artması gerekse kullandığımız araçların çeşitlenmesi enerjiye olan ihtiyacı giderek artırmaktadır. Günümüzde bütün ülke yönetimleri enerji kaynaklarını en iyi nasıl şekilde kullanacağını düşünürken bir yandan da bu kaynaklara yenilerini eklemektedir. Kişi başına düşen elektrik enerjisi o ülkenin kalkınmışlığının da bir göstergesidir lerde yılda sadece 800 milyon kwh elektrik üreten Türkiye, bugün için bu oranı 200 kat arttırarak yılda 173 milyar kwh ye çıkarmıştır. Ancak ülkemizde kişi başına elektrik tüketimi halen dünya ortalamasının altındadır. Ülkemiz bu büyüme hızıyla giderse ileriki yıllarda elektrik ihtiyacımız da tüketimimiz de kaçınılmaz olarak artacaktır. Türkiye elektrik üretiminde büyük aşama kaydetti ancak daha yapılması gereken çok şey var. 54

57 Gelecekte sıkıntı yaşamamak için bugünden planlama yapıyoruz ve enerji konusuna özel bir önem veriyoruz. Bu konuya hassasiyetle yaklaşıyoruz. Şunu hemen ifade edeyim ki; Türkiye nin elektrik üretebileceği zengin kaynakları var. Bunların başında da su gelmektedir. Ancak şu ana kadar bu kaynaktan yeterince faydalanılamamıştır. Ülkemizde şu an itibariyle işletmede olan hidroelektrik santrallerin sayısı 138 dir. Bu santraller yıllık 46 milyar kwh üretim kapasitesine sahiptir. Bu rakam potansiyelimizin %36 sına denk gelmektedir. Mevcut potansiyelimizin %64 ü ise kullanılamamaktadır. Potansiyelimizin tamamını kullanmak için 540 adet hidroelektrik santral yapılması gerekmektedir. Bizim hedefimiz kaynaklarımızı bugüne ve geleceğe yönelik olarak şekillendirmektir. Eğer bugünden çalışmaya başlamazsak ileride yaşanacak sıkıntılar hepimizin başını ağrıtır. Enerji arzı güvenliğinin sağlanması ve yerli kaynaklara ağırlık verilmesi için bir yatırım atağına geçtik. Burada temel prensibimiz yerli kaynaklara ağırlık vermektir. Bu konuda çıkarılan Su Kullanım Hakkı Yönetmeliği ile özel sektörün önü açılmış oldu. Rekabet olmadan kalkınmadan, gelişmeden ve refahtan söz edilemez. Biz geçmişten beri uygulanan politikaları uygulamıyoruz. Geçmişte uygulanan ve iflas eden anlayışı değiştiriyor ve özel sektör devlet işbirliğini hayata geçiriyoruz. Uyguladığımız yöntemin başarısını görmenin mutluluğu içindeyiz. Özel sektör tarafından şu ana kadar projelere e yakın başvuru oldu. Bu sevindirici bir olay. Bu projelerin toplam kurulu gücü MW dir. Bu rakam Cumhuriyet tarihimizin en büyük projelerinden biri Atatürk Barajı nın 5 katından fazladır. Türkiye nin sahip olduğu coğrafi konumun avantajlarını kullanmak için çalışıyoruz. Ülkemizin enerjide geçiş noktası olmasını sağlamak için Bakü-Tiflis-Ceyhan, Samsun-Ceyhan ve Şahdeniz gibi projelere imza atıyoruz. DSİ tarafından birçok proje hayata geçirildi. Bu yatırımları yapmamız şart. Gelişmiş ülkelerle aramızdaki uçurum çok büyük. Gece gündüz çalışmazsak bu iş olmaz. Yüklü rakamlarla değil, uygun rakamlarla en iyisini yapacağız. DSİ tarafından son 4 yılda hizmete alınan baraj ve göletlerin sayısı 111. Bunların 6 adedi hidroelektrik santral ve bu tesislerden yılda 2,373 milyon kwh enerji üretiyoruz. Borçka Barajı, Muratlı nın üç katı büyüklüğünde, Deriner ise Borçka nın üç katı büyüklüğünde olacak. Bu tesislerden temin edilecek enerji kalkınma atılımımızın hızla devam etmesini sağlayacak. Şimdi önümüzde hazırlıkları tamamlanan Yusufeli Barajı nın temelini atmak var. Yatırımlar bunlarla sınırlı kalmayacak. Obruk Barajı ve HES i, Alpaslan Barajı ve HES i, Torul Barajı ve HES i, Boğazköy Barajı ve HES i de milletimizin hizmetine sunacağız. 55

58 Dönemin DSİ Genel Müdürü Prof. Dr. Veysel EROĞLU nun Borçka Barajı ve Hidroelektrik Santrali Açılışı Hitapları ( / Artvin) Çok değerli Başbakanım, Değerli Bakanlar, Saygıdeğer Misafirler, hepinizi saygıyla selamlıyorum. Öncelikle barajın yapımında emeği geçen herkesi yürekten tebrik ediyorum. Suyun geldiği, barajın yapıldığı her yerde hayat vardır. DSİ milletimizin daima hizmetindedir. Gerçekten de bütün DSİ mensupları bayram seyran demeden burada çalışmışlar ve Kurban Bayramı nın 2. günü barajda su tutulmasını sağlamışlardır. Çünkü bizim en büyük bayramımız barajlarda su tutmak, hidroelektrik enerji üretmek, milletimize hizmet etmek, vatandaşımıza sağlıklı içme suyu temin etmek, çorak topraklara su iletmek ve ayrıca şehirlerimizi taşkından, feyezandan korumaktır. Bu anlayışla 4 yılda büyük rekorlara imza attık. Baraj, gölet ve HES açılışlarında bir rekor kırıldı. Şu ana kadar 111 baraj ve galerin açılışını yaparak milletimizin hizmetine sunduk. Açılan bu tesislerle 5 milyon dönüm çorak toprak zirai sulama suyuna kavuşturuldu. Ayrıca 4 yılda 15 şehrimizde yaşayan 10 milyon vatandaşımıza Avrupa Birliği standartlarında içme suyu temin edildi. Çevre ve taşkın koruma faaliyetlerimiz ise saymakla bitmez. Bu hizmetleri milletimizin bize emanet ettiği parayı en iyi şekilde değerlendirerek gerçekleştiriyoruz. 56

59 Yatırım hamlesine özel sektörün dinamizmini katmak için başta hidroelektrik üretiminde bir milat olan Su Kullanım Hakkı Anlaşması olmak üzere çeşitli projeler yürütüyoruz yılında bir yönetmelik çıkardık. Baraj ve hidroelektrik santrallerin yapımında özel sektörün önünü açtık. Sadece Çoruh Havzası nda 5 tane ana kolda, 5 tane de yan kollarda olmak üzere toplam 10 tane barajın ve hidroelektrik santralin yapımını özel sektör gerçekleştirecektir. Bugün de Türkiye-Avusturya hükümetleri arasındaki İkili İşbirliği Anlaşması neticesinde Çoruh Nehri üzerinde inşa edilmiş olan Borçka Barajı ve HES i işletmeye almanın gururunu yaşıyoruz yılında Muratlı TBMM 85. Yıl Milli Egemenlik Barajı ve Hidroelektrik Santrali ni hizmete aldık. Bugün de Çoruh Nehri nde ikinci altın gerdanlık olan Borçka Barajı HES i hizmete açıyoruz. Türkiye nin geleceği için çok önemli projeler demetini oluşturan Çoruh Vadisi ana kolu üzerinde 10 adet baraj, yan kollar üzerinde ise 6 adet baraj ve çok sayıda nehir tipi Hidroelektrik Santrali inşaatı plânlanmıştır. Bunların toplam potansiyeli 10,5 milyar kvvh dir. Bu rakam ise ülkemizin toplam hidroelektrik potansiyelinin neredeyse dörtte biridir. Çoruh Nehri ana kolu üzerindeki iki barajı tamamlayarak hizmete aldık. Ülkemiz ekonomisine yılda 76 milyon dolar gelir sağlayacak olan Borçka Barajı ve HES, 7 yıl gibi kısa sürede kendini amorti edecek. Yılda 1 milyar 39 milyon GWh hidroelektrik enerji üretecek olan Borçka Barajı nın inşaatı sırasında dere ıslahı çalışmaları da gerçekleştirilmiştir. Baraj bölgeye her açıdan hayat verecek. Burada sözlerime son verirken desteklerinden dolayı Sayın Başbakanımıza teşekkür ediyorum. Su gibi aziz olunuz. 57

60 DERİNER BARAJI VE HES 58

61 59

62 Deriner Barajı ve HES, Aşağı Çoruh Havzası nda, Artvin ilinin 5 km menbaında, Çoruh Nehri üzerinde yer almaktadır. Barajın etüt çalışmaları esnasında Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürü olan İbrahim Deriner in vefatı üzerine onun hatırasına Deriner Barajı olarak adlandırılmıştır. Baraja adını veren İbrahim Deriner, 30. Hükümet te 27 Ekim Nisan 1967 tarihleri arasında TBMM dışından Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı yapmıştır. Dönemin EİE Genel Müdürü ve aynı zamanda ülkemizin ilk atom mühendisidir. 90 katlı bir gökdelene eşit yüksekliğe sahip Deriner Barajı, çift eğrilikli beton kemer baraj tipinde inşa edilmiştir. Beton Kemer Barajlar Beton kemer barajlar, dar vadilerde, sağlam temel ve yamaç kayası olan yerlerde yaygın olarak inşa edilirler. Vadi genişliğinin baraj yüksekliğine oranının 3 ten küçük olduğu durumlarda beton kemer baraj tercih edilmesi ciddi ekonomik avantajlar sağlar. Beton kemer barajlar tek veya çift eğrilikli olarak tasarlanır li yıllara kadar uygulanan tek eğrilikli baraj tipi, çift eğrilikli beton kemer barajların projelendirme ve ilgili bilgisayar programlarının gelişmesi neticesinde tercih edilmemeye başlanmıştır. Çift eğrilikli kemer barajlar çift yöndeki kemer etkisinden dolayı daha ince beton kesimine sahip olurlar ve taşıyıcı sistemin bu özelliği sayesinde beton hacminde büyük tasarruf sağlarlar. Topoğrafyası ve jeolojisi uygun olan yerlere yapılabilen bu tip barajlar hem ekonomik hem de estetiktir. Beton kemer barajlar kalınlıklarına göre ise ince kemer, orta kalınlıklı kemer ve kalın ağırlık kemer olarak da sınıflandırılmaktadır. ÖDÜLLÜ BARAJ Ülkemizin büyük projeleri arasında yer alan ve bir mühendislik harikası olan Deriner Barajı, Ekim 2012 tarihleri arasında Trabzon da düzenlenen Mimar Sinan Uluslararası Proje Olimpiyatları Finalleri ve Türk Dünyası Mühendislik, Mimarlık ve Şehircilik Kurultayı nda Mühendislik Projeleri Jürisi tarafından ödüle layık görüldü. 60

63 61

64 Deriner Barajı sahip olduğu 249 m gövde yüksekliği ile halihazırda Türkiye nin en yüksek barajıdır. Beton kemer baraj sınıfında Avrupa nın 4., Dünya nın da 6. en yüksek barajı olan Deriner Barajı yaklaşık 1 milyar 400 milyon dolar yani 2,5 milyar TL ye mal edilmiştir. Türkiye nin En Yüksek Barajları: 1. Deriner Barajı (2012) m 2. Ermenek Barajı (2009) m 3. Keban Barajı (1974) m 4. Berke Barajı (1999) m 5. Hasan Uğurlu Barajı (1981) m 6. Altınkaya Barajı (1988) m 7. Oymapınar Barajı (1984) m 8. Karakaya Barajı (1987) m 9. Atatürk Barajı (1992) m 10. Dalaman Akköprü Barajı (2011) m 1982 yılında hazırlanan Çoruh Havzası Master Planı nda kilit proje olarak yer alan Deriner Barajı ve HES in kesin projesi 1991 yılında yaptırılmıştır. Türkiye Rusya ikili protokolünde değerlendirilen proje tarihinde Bakanlar Kurulu Kararı ile onaylanmıştır tarihinde inşaatına başlanan Deriner Barajı nda tarihinde su tutulmuştur yılından itibaren her yıl ihtiyaç duyulan ödeneğin sağlandığı dev baraj hızla tamamlanarak tarihinde 112 Tesis arasında Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan tarafından hizmete alınmıştır. Toplam gövde hacmi 3 milyon 400 bin metreküp olan Deriner Barajı, 1 milyar 970 milyon m 3 su depolanacak olan Deriner Barajı nda 26,5 km 2 lik bir göl alanı yani yaklaşık 23 km 2 lik göl alanına sahip Tuz Gölü nden daha büyük bir göl oluşacaktır. Ülkemizin en büyük enerji projeleri arasında yer alan Deriner Barajı ve HES; 670 MW kurulu güce ve yılda 2 milyar 118 milyon kwh enerji üretimine sahip olup, yaklaşık 750 bin kişinin yıllık elektrik ihtiyacını karşılayacaktır. Üretilecek enerji Türkiye de üretilen enerjinin %4 üne ve Çoruh Havzası ndaki projelerde üretilecek toplam enerjinin ise %14 üne denk gelmektedir. Üretilecek enerjinin karşılığında milli bütçeye tek başına yıllık 550 milyon TL katkıda bulunacaktır. Ayrıca mansabında bulunan Borçka ve Muratlı barajlarına regüle edilmiş su sağlayarak bu barajların yıllık üretimine 25 milyon TL lik ilave katkıda bulunacaktır. Böylece Deriner Barajı nın toplamda yıllık faydası 575 milyon TL ye ulaşacaktır. Barajın inşaatında, muhtemel bir depreme karşı barajı çevreleyen tepelerin sağlamlaştırılması için her biri 200 tonluk çivilerle zemin birbirine bağlandı. Deriner Barajı, her birimiyle yeryüzündeki en sağlam yapılardan biri. Şimdiye dek inşa edilmiş en büyük yeraltı elektrik santrallerinden birine sahip olan baraj, Dünya üzerindeki mühendislik harikaları arasında gösteriliyor. Baraj ayrıca Türkiye nin en çok sediment taşıyan nehirlerinden biri olan Çoruh Nehri üzerinde bulunan Borçka ve Muratlı barajlarının da ekonomik ömrünü uzatacak ve kendisini 7 senede amorti edecektir. 62

65 DERİNER BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 4,840 milyar m 3 Yıllık Ortalama Debi : 153 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi : İşe Başlama Tarihi : Fiilen İşe Başlama Tarihi : Sözleşmeye Göre Bitiş Tarihi : Müteahhidi : ERG İnşaat A.Ş., Tecnostroyexport, Stucky, ABB (Alstom), Sulzer Hydro Ltd. (Va-Tech), Hydro Vevey (Va-Tech) Proje Toplam Maliyeti : USD BARAJ Gövde Tipi : Çift Eğrilikli İnce Beton Kemer Kret Kotu : 397 m Kret Uzunluğu : 720 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 207 m Temelden Gövde Yüksekliği : 249 m Dolgu Hacmi : 3,4 milyon m 3 Depolama Hacmi : 1 milyar 969 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji + Taşkın koruma HİDROELEKTRİK SANTRALI Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Yeraltı : 670 MW : 2 milyar 118 milyon kwh : 4 adet 63

66 Başbakan Recep Tayyip ERDOĞAN ın Tesis Açılışı Hitapları ( / Ankara) Değerli Kardeşlerim, Bugün açılışını yaptığımız bu büyük eserlerin kazandırılmasında başta Orman ve Su İşleri Bakanı Prof. Dr. Veysel Eroğlu olmak üzere emeği geçenlere teşekkür ediyorum daki merasimle Orman ve Su İşleri Bakanlığı nın 110 tesisinin hizmete almıştık. Bu açılışta Çine Barajı na Adnan Menderes Barajı adını verdik. Çünkü biz bu ülkede hizmeti olanları unutmadık, unutmayacağız. Onlar hizmeti verirken vatan, millet sevdasıyla verdiler, demokrasi uğruna da bedel ödediler. Onun için biz onları unutmadık ve unutmayacağız de 111 eserin açılışını Ankara Arena Spor Salonu ndaki merasimle yaptık. Bu yıl da geleneği sürdürüyoruz ve de aynı ilhamla 112 eseri ülkemize kazandırıyoruz. Bütün bu eserlerle ülkemiz yeni bir döneme giriyor. Ağaçlandırma projeleriyle yeni bir dönemi yaşıyor. Biz yeşili iddialı bir şekilde korumanın ötesine geçiyoruz. Derdimiz şu: Ülkemiz beton yığınlarına mahkum olmasın. Bir taraftan betonarme binalar yükselirken ne olursa olsun bir diğer taraftan da yeşili ülkemizde diyoruz ki artıralım. Evlerimizin pencerelerinden baktığımızda sadece beton yığınlarını değil, yeşili de görelim; o havayı teneffüs edelim. 64

67 Bu 112 tesisle tam 2 milyon 345 bin dekar tarım arazisi de suya kavuşuyor. Toprakların o çatlak dudaklarına su veriyoruz, bunu başarıyoruz. Bu projelerle yılda 8,5 milyar kilowatt.saat hidroelektrik enerji üretimini Türkiye ye kazandırıyoruz. Göreve geldiğimizde doğalgaz çevrim santrallerinden elde ettiğimiz enerji miktarı oran olarak %52 ydi. Ama şu anda bunu %44 e indirdik. Artık hidroelektrik santrallerle rüzgarla güneşle enerji elde etmeye başladığımız için doğalgazı artık sadece ağırlıklı olarak evlerde ısınmada, sanayide kullanır hale geldik. İnşallah ne yapıp edip sınırlı kaynaklarımızı en verimli şekilde kullanmak, enerjiye dönüştürmek zorundayız. Hidroelektrik enerji, Türkiye de sürekli ve güvenilir enerjinin de sigortasıdır. İstanbul, Trabzon, Sinop, Karabük, Aydın, İskenderun ve Kars ta 8 milyon nüfusa yılda toplam 614 milyon metreküp içme, kullanma ve sanayi suyunu bu tamamladığımız projelerle temin ediyoruz. Şanlıurfa ile 10 ilçe, 20 yerleşim birimi ve bin 540 dekar araziyi taşkınlardan koruyoruz. Açılışı yapılan eserler arasından Artvin Deriner Barajı ile Türkiye olarak yeni bir rekorun sahibi oluyoruz. Deriner Barajı, Türkiye de bugüne kadar inşa edilmiş en yüksek gövdeli baraj olma özelliğine sahip. Bütün dünya genelinde ise en yüksek 6. baraj. Çoruh Nehri üzerinde inşa edilen bu baraj ülkemizin en büyük enerji projeleri arasında yer alan bir mühendislik harikası. Buradaki çalışma çok önemli. 670 Megawat kurulu güce sahip bu baraj, yılda 2 milyar 118 milyon kilowatt.saat enerji üretimine sahip. Ülkemizde üretilen hidroelektrik enerjinin %6 sını bu barajdan karşılayacağız. Proje sadece 7 senede kendini finanse edecek. Deriner Barajı nın ihalesi 1997 de yapılmış, ancak 2004 e kadar fazla bir ilerleme kaydedilmemişti. Biz göreve geldik, 2005 te bu barajımızın gövde inşaatını başlattık. Hamd olsun Deriner Barajı nı bir gurur kaynağı, bir iftihar vesilesi olarak ülkemize kazandırdık. Ne mutlu ki ülkemizin en önemli enerji projelerinden olan Deriner Barajı nı tamamlayıp açma şerefi hükümetimize nasip oldu. Deriner Barajı şehircilik, çevrecilik konularında da Artvin in havasını değiştirecek. Şehirleri suyla, mimarisiyle ihya etmek, kültürü, sanatı, ekonomisi, refah düzeyiyle insana, insan haklarına, hukuka ve adalete verilen değerleri gözler önüne sermek istiyoruz. Gayemiz Anadolu daki varlığımızın bin yıllık muhasebesini yapmak, bin yılda nasıl bir medeniyet kurduğumuza, nasıl bir medeniyet yeşerttiğimize bakmaktır. İşte biz 2023 vizyonu derken de 2071 vizyonu ve ruhu derken de medeniyetimize vurgu yapıyoruz. Bugünden sonra sadece bugüne kadar yaptığımız eserleri anlatmakla vakit geçirirsek inanın bundan sonraki yıllar için eser üretmeye, hizmet üretmeye vakit bulamayız. Millete hizmette, köhnemiş bir çağı kapattık. Yeni bir çağı açtık. Temel at, unut devrini kapattık. Temel at, açılış için tarih, saat ver devrini açtık. Artık her tesisisin temelini atarken, açılış tarihini mutlaka veriyoruz. Ben temel atma törenlerine gitmem, çok istisnadır. Sadece açılışlara giderim. Neden, çünkü temeli atarsan takibi zorlaşır. Ama diyorum ki, şimdi sizden tarih istiyorum, inşallah açılış töreninde beraber olacağız. Burada olduğu gibi. O zaman işler hızlı gidiyor. O tarihte o saatte geliyor, açılışını gerçekleştiriyor ve hizmete sunuyoruz. İnanıyorum ki, bugün açılışını yaptığımız tesisler vesilesiyle gelecek kuşaklar bizleri ve bu tesislerin ülkemize kazandırılmasında emeği geçen herkesi hayırla yad edeceklerdir. 65

68 Orman ve Su İşleri Bakanı Prof. Dr. Veysel EROĞLU nun Tesis Açılışı Hitapları ( / Ankara) Sayın Başbakanım, Kıymetli misafirler, Canlı yayında bizleri izleyen değerli vatandaşlarımız; Bugün 112 tesisi halkın hizmetine sunmanın bahtiyarlığını yaşıyoruz. 26 baraj, 2 gölet, 30 büyük sulama tesisi, 26 özel sektör tarafından inşa edilen HES, 9 şehrin içme suyu tesisi, 4 büyük taşkın koruma tesisi, Antalya Uluslararası Yangın Eğitim Merkezi, şehir ve bal ormanları ile orman içi dinlenme yerleri, orman yolları, meteoroloji istasyonları ve radarları, milli parklar vesaire 112 tesisin açılışını gerçekleştireceğiz. Bu tesislerin toplam maliyeti 16 milyar liradır tarihinde 110 tesisin, tarihinde ise 111 tesisin açılışını gerçekleştirdik. Türkiye de bir ilki gerçekleştirerek toplu açılış merasimleri düzenlemeye başladık. İlerleyen günlerde de 300 tesisin daha açılışını yapacağız. Orman ve Su İşleri Bakanlığı çalışanlarıyla gurur duyuyorum. Zamanla yarışıyoruz. Zaten Bakanlığımızın sloganı; Orman ve Su İşleri Bakanlığı zamanla yarışıyor. Dolayısıyla temel atarken ilk defa açılış tarihi ve saatini verme alışkanlığını biz getirdik Türkiye ye yılından bugüne dev tesisi hizmete sunduk. Baraj yapmak çok zor ve meşakkatli bir iştir. 112 Tesis arasında açılışı yapılacak olan Deriner Barajı, 249 metre yüksekliği ile Türkiye nin en yüksek barajıdır. Sırada 270 metre yüksekliğe sahip olacak Yusufeli Barajı var. 66

69 Bu baraj, Türkiye de öz kaynakla, yerli müteahhit ve mühendislerle Türkiye de en hızlı bitecek olan barajdır ve tamamen kendi eserimiz olacaktır. Türkiye, hidroelektrik enerji santralleri ile baraj ve göletlerini yapma mecburiyetindedir. Ülkemizin hidroelektrik potansiyeli yılda 165 milyar kilowatt.saatten daha fazla yılında, bu büyük potansiyelin sadece 26 milyar kilowatt.saati kullanılabiliyordu. Bunu özel sektörle birlikte 67 milyar kilowatt.saate yükselttik. Sadece hidroelektrik santrallerden elde ettiğimiz enerji ile yaklaşık olarak milyar dolarlık daha az bir doğalgaz alımı gerçekleşiyor yılında ilk defa Su Kullanma Hakkı Anlaşması ile özel sektörü de devreye soktuk. Özel sektör şu ana kadar yaklaşık hidroelektrik santrale talip oldu ve bu yatırımın toplamı 65 milyar doları buluyor. Türkiye yarı kurak bir iklim bölgesinde ve sulama yapılmadan mahsul almak mümkün değil. Tarımda dünya lideri olmak için zirai sulama projelerin bitirilmesi gerekiyor. 10 yılda 18 milyon dekar alanda modern sulamaya geçtik. İptidai sulamadan, kapalı sulama sistemlerine geçerek %40 tasarruf sağladık. İçmesuyu, taşkın koruma, ağaçlandırma ve meteoroloji alanlarında da önemli hizmetlere imza attık. Bu büyük hizmetlerimizde bizlerden desteğini esirgemeyen başta Sayın Başbakanımıza en kalbi şükranlarımı sunuyorum. Müteahhidinden işçisine, her türlü zor şartlara rağmen azimle çalışan bütün Bakanlık mensuplarımıza ve emeği geçen herkese teşekkür ediyorum. Tamamladığımız bütün tesislerimiz ülkemize hayırlı uğurlu olsun. Su gibi aziz olun 67

70 YOLLAR Deriner Barajı ve HES inşaatı kapsamında; Artvin Erzurum Devlet Yolu, Artvin Ardahan Devlet Yolu ile Artvin Ardanuç Devlet Yolu da dahil olmak üzere toplam 60,7 km yol yapılmıştır. Deriner Barajı İçin Yapılan Yollar Artvin Erzurum Devlet Yolu...11,4 km Artvin Erzurum Devlet Yolu 1, 2 ve 3. Kısım...27,8 km Artvin Ardahan Devlet Yolu...11,5 km Artvin Ardanuç Devlet Yolu... 7,5 km Artvin Ortaköy İl Yolu... 2,5 km TOPLAM...60,7 km Artvin - Erzurum Yolu 68

71 Artvin Erzurum Devlet Yolu: Toplam uzunluğu metre (11,4 km) olup bu yolda m uzunluğunda 7 adet tünel ile 151 m uzunluğunda 3 adet dengeli konsol köprü (Akarsın, Berta ve Sengan) yapılmıştır. Artvin Erzurum Devlet Yolu 1., 2. ve 3. Kısım: Toplam uzunluğu m (27,8 km) olan yol 3 kısım halinde yapılmıştır. Toplam m (15 km) uzunluğundaki I. Kısmı kapsamında; toplam uzunluğu m uzunluğunda 10 adet tünel (Öcübet, Zeytinlik, Oruçlu, Kapan 1 ve 2, Karataş, Eskikışla, Cinsaklı 1 ve 2 ile Elevit) ile uzunluğu 352 m olan 3 adet köprü (Hohmele, Çermik ve Sarıbudak) bulunmaktadır. Projenin m (5 km) uzunluğundaki II. Kısmı kapsamında; toplam uzunluğu 166 m olan 1 adet tünel (Ortaköy Tüneli), 505 m uzunluğunda 2 adet dengeli konsol köprü (Budan ve Ortaköy) ile 111 m uzunluğunda 1 adet köprü (Sakalar Köprüsü) bulunmaktadır. Toplam m (7,5 km) uzunluğundaki III. Kısmı kapsamında ise toplam uzunluğu m olan 4 adet tünel (Ötekibağ, Narlık, Sameli ve Yarbaşı) ile 846 m uzunluğunda 4 adet viyadük (Narlık, Tilyan, Yarbaşı ve Yağcılar) bulunmaktadır. Artvin Ardahan Devlet Yolu: Toplam uzunluğu m (11,5 km) olup inşaat kapsamında toplam uzunluğu 184 m olan 3 adet köprü bulunmaktadır. Artvin Ardanuç Devlet Yolu: Toplam uzunluğu m (7,5 km) olup 655 m uzunluğunda 2 adet tünel de bulunmaktadır. Deriner Barajı projesi için ayrıca toplam 49,580 m (49,5 km) uzunluğunda 4 adet köy yolu da yapılmıştır. Artvin - Ardanuç Yolu 69

72 KÖPRÜLER Deriner Barajı ve HES inşaatı kapsamındaki yol projeleri dahilinde Akarsın, Berta, Budan, Ortaköy ve Sengan Dengeli Konsol Köprüleri olmak üzere toplam m uzunluğa sahip 5 adet dengeli konsol köprü modern tekniklerle inşa edilmiştir. ADI YÜKSEKLİK UZUNLUK Akarsın Dengeli Konsol Köprüsü 110 m 275 m Berta Dengeli Konsol Köprüsü 125 m 340 m Budan Dengeli Konsol Köprüsü 96 m 350 m Ortaköy Dengeli Konsol Köprüsü 68 m 154 m Sengan Dengeli Konsol Köprüsü 107 m 190 m TOPLAM m Berta Köprüsü 70

73 Dengeli konsol köprüler, uzun açıklıkların geçilmesi için yapılan ve her bir ayak üzerine yerleştirilen kayar kalıp arabaları her iki tarafa eş zamanlı olarak dengeli bir şekilde ilerleyerek inşa edilen köprülerdir. Yükseklikleri 68 m ile 125 m arasında değişen proje kapsamındaki köprüler, Türkiye de ilk defa bu yükseklikte yapılan dengeli konsol köprüler oldu. Ayrıca Deriner Projesi, muhtevasında 5 adet dengeli konsol köprü bulunan ülkemizde ilk ve tek proje olma özelliğini de taşımaktadır. DSİ tarafından yapılan Artvin Ardanuç, Artvin Şavşat Ardahan geçişlerini sağlayacak olan Berta Dengeli Konsol Köprüsü, 125 m yüksekliği ile ülkemizin sınıfındaki en yüksek dengeli konsol köprüsü unvanını aldı. İki ayaklı ve 340 m uzunluğundaki dengeli konsol köprünün ayakları arasındaki açıklık da 165 m dir. Deriner Barajı projesi dahilinde ayrıca toplam 647 m uzunluğunda 7 adet köprü yapılmıştır. Akarsın Köprüsü Budan Köprüsü Ortaköy Köprüsü Sengan Köprüsü 71

74 Homela Köprüsü Çermik Köprüsü Sakalar Köprüsü Sarıbudak Köprüsü Yarbaşı Viyadüğü Yağcılar Viyadüğü Narlık Viyadüğü 72

75 KÜLTÜR VE TABİAT VARLIKLARININ KORUNMASI Proje kapsamında; Zeytinlik Köyü Camii ve Oruçlu Köyü Camii ile iki adet kümbet, bir gümrük binası ve Aşağı Türbe nin yapımı ile Avcılar ve Berta Tarihi Köprülerinin de yerinde korunması bulunmaktadır. Deriner Barajı yapımından etkilenen tarihi Berta ve Avcılar Köprüleri için Kültür Bakanlığı tarafından oluşturulan Bilim Komisyonu Kararları ve Bölge Koruma Kurulu Kararları doğrultusunda yerinde koruma, bakım ve onarım çalışmaları yapılmıştır. Çalışmalara tarihinde başlanmış olup Bölge Koruma Kurulu Kararları esas alınarak yürütülmüştür. Avcılar Tarihi Köprüsü Berta Tarihi Köprüsü Oruçlu Köyü Camii Aşağı Türbe 73

76 ÇORUH PARKI REKREASYON SAHASI Artvin in ilk büyük parkı olacak Çoruh Parkı nın temeli 26 Şubat 2013 tarihinde Orman ve Su İşleri Bakanı Prof. Dr. Veysel Eroğlu tarafından atıldı. Projenin hayata geçirilmesiyle çağdaş şehircilik anlayışına uymayan görüntüler ortadan kaldırılarak Artvin daha yeni ve çağdaş bir görüntüye kavuşacak. Artvin Çoruh Üniversitesi Çayağzı Yerleşkesiyle bütünleşecek olan Çoruh Park ta, birçok soysal, kültürel ve sportif tesis bulunacak. Çoruh Park Projesi ana hatlarıyla sosyal yapılar ve peyzaj düzenleme çalışmaları olarak iki kısımdan oluşmaktadır. Sosyal yapılar 5 bin m 2, peyzaj ve sosyal projelerin toplam alanı ise 250 bin m 2 civarında olacak. Yaklaşık 15 milyon TL ye mal olacak Çoruh Park şehrin en önemli yeri olan şehir girişine güzellik katacak. ÇORUH PARKI YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi : İşe Başlama Tarihi : Sözleşmeye Göre Bitiş Tarihi : Müteahhidi : Kazova İnşaat A.Ş. Proje Toplam Maliyeti : TL 74 Park Çalışmalarının İncelenmesi

77 Park İnşaatı Park İnşaatı Park Animasyonu 75

78 ENDEMİK TÜRLERİN TAŞINMASI PROJESİ T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü Çoruh Vadisi-Deriner Barajı Altında Kalacak Endemik ve Nadir Bitkilerin Tesbiti, Nakledilmesi ve Yetiştirilmesi Projesi Deriner Barajı nda su tutulması ile oluşacak 26,5 hektar yani dekar büyüklüğündeki baraj gölü altında kalacak bazı endemik ve nadir bitki türlerinin uygun alanlara taşınması için Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından proje geliştirilmiş ve uygulanmıştır. Çoruh Vadisi Deriner Barajı Su Aynası Altında Kalacak Alanda Bulunan Risk Altındaki (Endemik ve Endemik Olmayan Nadir) Bitkilerin Tespiti, Nakledilmesi ve Yetiştirilmesi Projesi ile Deriner Baraj gölü altında kalacak alanda, endemik ve nadir bitki türleri 76

79 ile bu türlere ilişkin koordinatların tespit edilmesi, bu bitkilerden baraj gölü altında kalacakların belirlenmesi ve ayrıca sözkonusu türlerin fert sayıları ile nakledileceği alanların tespitinden sonra nakillerinin gerçekleştirilmesi hedeflenmiştir. Proje neticesinde; 1 endemik türün Dünya da ve ülkemizde, 1 endemik olmayan türün ise Artvin ilinde ve yalnızca Deriner Baraj aynası altında yayılış gösterdiği, ayrıca Çoruh havzasında yayılış gösteren 14 i endemik, 2 si endemik olmayan nadir olmak üzere toplam 16 adet bitki türünün risk altında olduğu tespit edilmiştir. Alanda elde edilen bulgulara göre toplam 18 adet bitki türüne ilişkin taşınabilir fert sayısı yaklaşık 200 adettir. Ayrıca projede öngörülmeyen yeni türler de tespit edilmiş olup örnekleri toplanmıştır. Projenin ikinci adımı olan hedef türlerin üretimi ile ilgili çalışmalara tarihinden başlanmıştır. 18 bitki türünün sökümü yapılarak 252 adet saksıya dikilen bitkiler Artvin Çoruh Üniversitesi serasında büyümeye bırakılmıştır. Proje kapsamında Deriner Barajı nın tamamlanmasıyla su altında kalacağından alandan sökülerek nakledilecek endemik ve nadir bitki türlerinin yetiştirilmesinde, çoğunlukla tohumla ve çelikle üretim metotları tercih edilmiştir. Sökülen ve serada yeterli sayıda üretimi yapılan bitkiler; Artvin ili, Salkımlı Köyü ndeki (Tolgum) yükselti, toprak, ekolojik yapı gibi özellikler açısından en uygun yer olarak, m yükseltiler arasındaki tespit edilen alana nakledilecektir. Campanula trogera Centaurea pecho Centaurea woronowii Alyssum artvinense 77

80 YUSUFELİ BARAJI VE HES 78

81 79

82 Yusufeli Barajı Temel Atma Merasimi / Yusufeli Barajı ve HES, Orta Çoruh Havzası nda Çoruh Nehri üzerinde olup Artvin ilinin 70 km güneybatısında, Yusufeli ilçesinin 10 km, Çoruh Nehri ile Oltu Çayı nın birleşiminin 800 m mansabındadır. İhalesi 13 Ağustos 2012 tarihinde yapılmış olan Yusufeli Barajı nın temeli 26 Şubat 2013 tarihinde Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan tarafından Ankara dan Artvin e canlı bağlantı ile atılmıştır. Çoruh Havzası üzerinde inşa edilecek en büyük baraj olan Yusufeli Barajı ve HES in yüksekliği temelden 270 m dir. Ünlü Eiffel Kulesi ne yakın bir yüksekliğe sahip olacak baraj, çift eğrilikli ince beton kemer baraj tipinde Dünya nın en yüksek 3., Türkiye nin ise en yüksek barajı olacaktır. Türkiye nin en yüksek gökdelenlerini dahi geride bırakacak olan baraj, yalnızca baraj değil, bütün binalar içinde Türkiye nin en yükseği olacaktır. Dünyanın en yüksek çift eğrilikli beton kemer barajları: 1. Xiaowan Barajı (Çin) m 2. Inguri Barajı (Gürcistan)...271,5 m 3. Yusufeli Barajı m 4. Vajont Barajı (İtalya)...261,6 m 5. Mauvoisin Barajı (İsviçre) m 6. Laxiwa Barajı (Çin) m 7. Deriner Barajı m Çoruh Havzası nın anahtar projesi olan Yusufeli Barajı havzanın en büyük su depolaması olup Çoruh Havzası ndan gelen suyun üçte biri Yusufeli baraj gölünde depolanacaktır. Barajın inşaasıyla yaklaşık 33 km 2 lik bir göl alanı yani yaklaşık 15 km 2 lik göl alanına sahip Seyfe Gölü nün iki katından büyük bir göl oluşacaktır. 80

83 Yusufeli Barajı İmza Merasimi / Barajda depolanan su sayesinde, Deriner Barajı nda 100 MW, Borçka Barajı nda 43 MW ve Muratlı Barajı nda 17 MW olmak üzere toplam 160 MW lık bir kapasite artışı da sağlanacaktır. Bir başka ifadeyle Yusufeli Barajı nın yapılmaması halinde, mansapta bulunan üç barajda 160 MW Iık bir kapasite azalması ile 467 milyon kwh yıllık enerji kaybı olacaktır. Üreteceği yıllık 1 milyar 827 milyon kwh elektrik enerjisi ile Yusufeli Barajı ve HES ülkemiz yıllık enerji ihtiyacının %0,6 sını karşılayacak ve Türkiye nin uzun vadeli enerji hedefleri çerçevesinde önemli bir yere sahip olacaktır. Yusufeli Barajı, üreteceği enerjinin yanı sıra diğer barajlara düzenli olarak su verebilmesi, Çoruh Nehri nin taşımış olduğu rusubatı önemli ölçüde tutarak diğer barajların ömrünü uzatması ve Çoruh Nehri nin taşkın yaptığı dönemlerde etrafına verebileceği zararları önleyecek olması sebebiyle de çok önemli bir projedir. Yusufeli Projesinin gecikmesi halinde, Deriner, Borçka ve Muratlı barajlarının göl hacimleri, çok fazla rusubat taşıyan Çoruh nehrinin getireceği sedimentle dolacağından, bu barajların ekonomik ömürleri de kısalacaktır. İnşa halinde olan Çoruh Nehri projelerinin beklenen verimlerle çalışabilmeleri Yusufeli Barajı nın sağlayacağı su depolaması ile mümkün olacaktır. Yusufeli Barajı gövdesinde yaklaşık 2,9 milyon m 3 beton kullanılacak olup, bu malzeme ile 150 m 2 büyüklüğünde adet konut yapmak mümkündür. Çoruh Havzası nda inşa edilecek en büyük proje olan Yusufeli Barajı, ülke ekonomisine yılda 330 milyon TL katkı temin edecektir. Barajın inşaatı boyunca ortalama kişi istihdam edilerek yöre ekonomisine katkı sağlayacaktır. Baraj tamamen kendi öz kaynaklarımızla ve Türk mühendisleri tarafından inşa edilecektir. 81

84 82

85 YUSUFELİ BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Doğal Akım : 3,789 milyar m 3 Yıllık Ortalama Debi : 120 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi : İşe Başlama Tarihi : Sözleşmeye Göre Bitiş Tarihi : Taahhüt Edilen Bitiş Tarihi : Müteahhidi : LCK Yusufeli Adi Ortaklığı Proje Toplam Maliyeti : TL BARAJ Gövde Tipi : İnce Beton Kemer Kret Kotu : 715 m Kret Uzunluğu : 490 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 220 m Temelden Gövde Yüksekliği : 270 m Dolgu Hacmi : 2,9 milyon m 3 Depolama Hacmi : 2 milyar 130 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Yeraltı : 540 MW : 1 milyar 827 milyon kwh : 2 adet 83

86 Başbakan Recep Tayyip ERDOĞAN ın Yusufeli Barajı Temel Atma Merasimi Hitapları ( / Ankara) Kıymetli Arkadaşlar, Bugün grup salonundan bizim vatanseverliğimizin, milliyetperverliğimizin, bizim bu ülkede taş üstüne taş koyma yarışımızın yine bir nişanesini buradan, ekrandan izleyeceğiz. Yusufeli Barajı nın temelini canlı bağlantı ile Ankara dan atacağız. Bugüne kadar Çoruh Nehri üzerine 3 gerdanlık taktık te Muratlı Barajı nı, 2007 de Borçka Barajı nı, 2012 de Deriner Barajı nı hizmete açtık. Bu 3 baraj da ülkenin elektrik üretimine önemli katkı sağlıyor. Çoruh Nehri üzerinde bugün de Yusufeli Barajı nın temelini atıyoruz. 486 milyon lira bedelli baraj, kendi sınıfında Dünya nın en yüksek üçüncü, Türkiye nin de en yüksek barajı olacak. Barajın ihalesi 13 Ağustos 2012 de yapılmıştı gün, yani 6 yıl içinde baraj tamamlanacak. En uygun yerde, şu anki Yusufeli ile mukayese edilmeyecek, deniz manzaralı Yusufeli inşa edeceğiz. Atılan adımlarla, Türkiye yi, doğalgaz çevrim santrallerini daha az kullanmaya doğru taşıdık. HES ler bizim için önemli bir kaynağı oluşturuyor. Bu atılan adım bunun bir periyodudur. Allah izin verirse, Yusufeli Barajı nı 29 Mayıs 2018 de saat de tamamlayacağız. 84

87 Orman ve Su İşleri Bakanı Prof. Dr. Veysel EROĞLU nun Yusufeli Barajı Temel Atma Merasimi Hitapları ( / Artvin) Sayın Başbakanım, Kıymetli Artvinliler, 270 metre yükseklikle Türkiye nin en yüksek, Dünya da ise üçüncü sırada olan Yusufeli Barajı muhteşem bir baraj olacak. Yusufeli ilçesinin baraj altında kalacak olması sebebiyle yeni ilçeyi en güzel şekilde inşa edecek, hiç kimseyi mağdur etmeyeceğiz. Yusufelililer, Artvinliler, bu bölgenin insanı vatanına, milletine, bayrağına son derece bağlı, Türkiye yi seven insanlar. Sizlere hizmet etmek bizim için büyük bir şereftir. En güzel binaları yapmak, Türkiye de değil, dünyada örnek olacak bir Yusufeli ni yeniden inşa etmek bizim boynumuzun borcu. Bunun sözünü veriyoruz. Artvin imizin maalesef içme suyu yok. Artvin e 2050 yılına kadar, takriben 38 kilometre ötedeki Hatila Vadisi nden su getirecek projenin ihalesini yapıyoruz, inşallah Artvin imize de menba suyu gibi su getireceğiz. Ayrıca orman teşkilatımıza ve DSİ ye talimat verdik. Dedik ki bu bölgedeki bozuk orman alanlarını, vatandaşlarımıza gelir getirici hale getirelim. Buranın balları meşhur. Yusufeli nde organik bal üretimi için her türlü desteği vereceğiz. Türkiye de barajlar ve hidroelektrik santraller bir ihtiyaçtan kaynaklanıyor. Biz enerjide dışa bağlıyız. Geçen sene 66 milyar dolar dışarıya enerji ithalatı için para ödedik. Cari açığın büyük kısmı buradan kaynaklanıyor. Geçmişte su akmış, biz bakmışız. Çoruh ta daha önce hiçbir hidroelektrik santrali yoktu, çılgınca akıyordu. Biz Çoruh a birinci gerdanlığı Muratlı da taktık, Muratlı 85. Yıl Barajı ve Hidroelektrik Santrali ile oraya bir gem vurduk. İkincisini Borçka da tamamladık. İkinci gerdanlığımız Borçka Barajı ve Hidroelektrik Santrali. Şu anda Türkiye nin 249 m yüksekliğiyle en yüksek barajı olan Deriner Barajı ile üçüncü gerdanlığı taktık. Artvin Barajı da yapılıyor. Beşincisi de şimdi Başbakanımızın talimatıyla temelini atacağımız Yusufeli Barajı. Türkiye nin 270 m yükseklikle en yüksek, Dünya da üçüncü, hatta 1.5 m yükseltsek ikinciliğe yükselecek barajı. Burada yılda takriben 2 milyar kwh elektrik üretilecek. 540 Megawatt gücünde muhteşem bir baraj olacak. Şimdiye kadar 236 adet hidroelektrik santral ve baraj yaptık. Tamamladığımız tesisler 18 milyon dekar araziyi suluyor. Su götürmediğimiz şehir kalmadı. 58 şehre su götürdük. İstanbul dan İzmir e, Kars tan Edirne ye kadar Türkiye de her yere ye kadar su götürdük. Islah etmediğimiz dere kalmadı. Çünkü Türkiye nin ihtiyacı çok. Türkiye artık büyük bir ülke, dünyada küresel bir güç. Yusufeli Barajı hayırlı ve uğurlu olsun. Rabbim kazasız bitirmeyi nasip etsin. 85

88 YOLLAR Yusufeli Barajı için toplam uzunluğu m olan geçici bağlantı yolu inşa edilecektir. Proje kapsamında m uzunluğunda 5 adet tünel ile 271 m uzunluğunda 3 adet köprü (Çoruh 1 ve 2 ile Oltu) yapılacaktır. YENİDEN YERLEŞİM ÇALIŞMALARI Yusufeli Barajı ve HES projesi ile alakalı çalışmalar çerçevesinde, Yusufeli ilçesinin mevcut yeri göz önünde bulundurularak; baraj yeri, gövde tipi ve yüksekliği, depolama hacmi, kamulaştırma bedeli, ulaşım yolları, enerji nakil hatları, gövde maliyetleri, yıllık toplam ve güvenilir enerji üretimleri, mansap barajlarıyla entegrasyonu ve bu baraj ile hidroelektrik santrallere alternatif olabilecek proje formülasyonları incelenmiştir. Yusufeli Barajı ile 33 km 2 lik bir baraj gölü oluşacaktır. Baraj inşaatından dolayı yerleşim yerleri ve arazileri tamamen ve/veya kısmen su altında kalacak hane halkının yeni yerleşim yeri tercihlerinin demokratik bir biçimde belirlenmesi, halkın baraj sonrasında ekonomik yönden gelişme dinamiklerinin ortaya çıkartılarak mağduriyetlerinin önlenmesi maksadıyla DSİ tarafından 2000 yılında Yeniden Yerleşim Planı hazırlatılmıştır. Bu tarihten sonra Yerel Mevzuata göre kamulaştırma ve yeniden yerleşim işlemleri uluslararası yeniden yerleşim standartları da göz önünde bulundurularak çalışmalar yürütülmektedir. Yusufeli Barajı Şantiyesi İnceleme 86

89 Yusufeli Yeniden Yerleşim Eylem Planı nın (YYEP) yenilenmesi için çalışmalar Temmuz 2004 te başlatılmış ve Yerel Mevzuat, Dünya Bankası Yeniden yerleşim standartları doğrultusunda yeniden yerleşimin vatandaşların mağduriyetlerini giderecek ve daha modern Yeni Yusufeli ilçesi kurulması için YYEP raporu tamamlanarak Temmuz 2006 tarihinde yayınlanmıştır. Yusufeli ilçesinin yeniden yerleşim alanı seçilirken; ana ulaşım yoluna, Artvin e ve komşu köylere yakınlık; verimli ekilebilir arazilerin, ormanların ve turizm alanlarının varlığı; yeraltı ve yüzey suları potansiyeli; taşkın ve deprem riski; sosyokültürel imkanlar gibi faktörler dikkate alınarak 8 adet alternatif yerleşim yeri üzerinde çalışılmıştır. Projeden etkilenen insanların yeni ilçe merkezinin yeriyle ilgili tercihlerini ortaya çıkarmak için, proje alanında hem Yusufeli ilçe merkezinde hem de projeden etkilenen diğer köyleri kapsayacak şekilde anket uygulanmış ve Yansıtıcılar mevkii öne çıkmıştır Sayılı İller İdaresi Kanununun ilgili maddeleri gereğince tarihli ve 5753 Sayılı Artvin İli Yusufeli İlçesinin Merkezinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun ile Yusufeli ilçesinin yeni yeri Yansıtıcılar Sakut Deresi Mevkii olarak belirlenmiştir. Belirlenen alanda yapılan sondaja dayalı incelemeler neticesinde toplam 330 ha olan yeni yer tespit edilmiştir. Yusufeli ilçesi için bu alanın yeterli olmayacağı ve alanda eğimin fazla olması dolayısıyla altyapı maliyetinin çok yüksek olacağından hareketle alternatif bir yeni yerleşim alanı tespit çalışmaları yapılmıştır. Alternatiflere yönelik çalışmalarda yeni yerin Yusufeli nin merkezi konumuna en iyi cevap verecek konumda olması ve anayola bağlantısı ile köylere uzaklığı ve Artvin e uzaklığı gibi faktörler göz önüne alınmıştır. 87

90 88

91 Neticede; Yusufeli kimliğinin kaybolmaması için en çok tercih edilen Yansıtıcılar mevkii seçilmiştir. Kanunla belirlenen yeni yerleşim yerinde taslak imar planı tamamlanmış olup, onay için ilgili kurumlar ile görüşmeler devam etmektedir. Yeni yerleşim yerinde imar planı çalışmaları DSİ tarafından TOKİ Başkanlığı ile koordineli olarak yürütülmektedir. Bu faaliyetler, YYEP ye göre yürütülmekte olup etkilenen köy yerleşim yerlerinde İskan Duyurusu çalışmaları devam etmektedir. Aylık olarak Yusufeli ilçe merkezinde kamulaştırma ve yeniden yerleşimle ilgili bilgilendirme çalışmaları da devam etmektedir. Ayrıca Yusufeli ilçesinin yeni yerinde geçici ulaşım yolları DSİ tarafından yapılmıştır. DSİ Genel Müdürlüğü; Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ), Afet İşleri Genel Müdürlüğü, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Milli Emlak Genel Müdürlüğü, İller Bankası Genel Müdürlüğü, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Orman Genel Müdürlüğü ile birlikte çalışmaları koordine edecektir. Yürütülecek çalışmalar kapsamında; yeni yerleşim sahasındaki kamulaştırma işleri tamamlanacak, zirai alanlarda toprak ıslahı yapılacak, hak sahiplerinin de talepleri dikkate alınarak yeni yerleşim sahasında yapılacak imar planının onaylanmasına müteakip alt yapı, kamu binalar, sosyal donatılar ve hak sahipliğine bağlı olarak yeni konutların inşaatı DSİ ve TOKİ Başkanlığı arasındaki protokol hükümlerine göre yürütülecektir. 89

92 Mevcut Yusufeli 75 hektarlık bir alana yayılmışken yeni Yusufeli 330 hektar araziye inşa edilecektir. Söz konusu alanda yeşil alan, kamu binaları, sosyal donatılar, konut sahaları planlanmıştır. Yusufeli nin yeniden yerleşimi planlanırken Sakin/Yavaş Şehir (Citta Slow) Yaklaşımı benimsenmiştir. Temelinde daha yaşanılır yerleşim yerleri tesis edilmesi düşüncesi bulunan hareket, bölgelerin kültür ve geleneklerinin korunmasına öncelik vermektedir. Yavaş Şehir Nedir? Şehirlerin hangi alanlarda önemli ve özel olduklarını düşünmeleri ve bu özelliklerini korumak için strateji geliştirmeleridir. Yerel zanaatları, üretimi, tatları ve sanatları ortaya çıkarmaktır. Çevreye ve insana zararlı olmayan alternatif ve yenilenebilir enerji kaynaklarının teşvik edilmesidir. Bisiklet ve yaya ulaşımının desteklenmesi için gerekli altyapıyı sağlamaktır. Şehrin dokusunun, renginin, müziğinin ve hikâyesinin uyum içinde, şehir sakinlerinin ve ziyaret edenlerin zevk alabilecekleri bir hızda yaşanmasıdır. Geriye gitmek veya eskide yaşamak değildir. Şehrin, değerlerine, esnafına ve halkına sahip çıkması ve bunu gelecek nesillerle paylaşmasıdır. Yusufeli Belediye Hizmet Binası Yeni Belediye Hizmet Binası Yeni Okul Yeni Yerleşim 90

93 Yusufeli Yeni Yerleşim Alanı İnceleme 1999 Kasım ayında İtalya nın Orvieto şehrinde hazırlanan sözleşme ile Sakin Şehirler in sahip olması gereken şartlar belirlenmiştir. Orman ve Su İşleri Bakanı Prof. Dr. Veysel Eroğlu 16 Ağustos 2011 tarihinde Artvin e giderek Yusufeli ilçesinin taşınması planlanan Yansıtıcılar mevkiinde incelemelerde bulunmuştur. Düzenlenen toplantıda halkı bilgilendiren Prof. Dr. Veysel Eroğlu, Yusufelili vatandaşlarla bir araya gelerek talep ve görüşlerini alınmıştır. Orman ve Su İşleri Bakanı Prof. Dr. Veysel Eroğlu nun Yusufelililere Hitabı ( ) Yusufeli ilçesinin kurulması planlanan yeni yerleşim yerlerinde incelemelerde bulunduk. Bugün arazileri inceledik. Çalışmalar yaptık ve bunları size sunacağız. Başbakanımız, bize kesenin ağzını açmamızı söyledi. Önemli olan sizlerin mutlu olacağı şartlarda, en uygun, dünya çapında örnek olacak bir ilçeyi kurmak. Yusufeli için Yansıtıcılar mevki uygun bulundu. Vatandaşların da talebi doğrultusunda kanun teklifi vererek ilçenin taşınmasına karar verdik. Hatta oraya yol da yaptık. Ancak sonra yaptığımız araştırmalarda %60-70 meyilli bir arazi olduğunu gördük. Heyelan sıkıntısı, zemin ve alan darlığı problemleri var. Bu sebeple bir başka alternatif üzerinde de çalışmaya karar verdik. Ama bu konuda peşin bir hükmümüz yok. İki alternatif üzerinde çalışma yaptık, sizlere sunacağız. Sizler de durumu görün. Ancak büyük çoğunluk yansıtıcılar Sakut Vadisi ni seçti. Biz de şehri buraya taşıyacağız. Vatandaşlarımız köylerin ulaşım probleminden bahsettiler. Bizim sorumluluk alanımızda değil, ama gerekli yolların yapımını da üstlenmeye söz veriyoruz. Bu yerleri adeta yıldız gibi işleyeceğiz. Maksadımız yapmışken dört dörtlük bir inşa etmektir. 91

94 ÜÇ BARAJ İÇİN 100 KİLOMETREDEN UZUN YOL Artvin deki Borçka, Deriner ve Yusufeli baraj projeleri muhtevasında toplam 101,3 km uzunluğunda devlet ve il yolu ile 66,3 km uzunluğunda köy yolu modern yol ve köprü anlayışıyla yeniden inşa edilecektir. Bu projeler için toplam m uzunluğunda 30 adet tünel, toplam m uzunluğunda 14 adet köprü, toplam m uzunluğunda 5 adet dengeli konsol köprü ile toplam 753 m uzunluğunda 3 adet viyadük yapıldı. Yapılan yeni yollarla, mesafeler kısalacağı gibi daha güvenli ve hızlı bir karayolu ulaşımı sağlanacaktır. Artvin - Ardahan Yolu Berta Köprüsü 92

95 4 DEV PROJE İLE 5 MİLYAR kwh ENERJİ İşletmede olan Muratlı, Borçka ve Deriner Barajı ile beraber inşaatına başlanan Yusufeli Barajı bittiğinde üretilecek olan enerji yıllık toplam 5 milyar 428 milyon kwh tir. Bu rakam, Çoruh Havzası nda üretilecek enerjinin %30 undan fazlasıdır. Ayrıca Türkiye de üretilen hidroelektrik enerjinin %14 ü, toplam enerjinin ise %2 sine tekabül etmektedir. 93

96 4628 SAYILI KANUN KAPSAMINDAKİ PROJELER li yıllarında başında hazırlanan Master Plan çerçevesinde Çoruh Havza sında geliştirilen ancak daha sonra 2001 yılında çıkarılan 4628 Sayılı Elektrik Piyasası Kanunu kapsamında özel sektöre açılan toplam 12 adet barajlı HES projesi bulunmaktadır. Bir adeti tamamlanan ve diğerleri de çeşitli safhalarda bulunan bu projeler ile yıllık 4 milyar kwh enerji elde edilecektir. 94 Güllübağ Barajı ve HES

97 95

98 ARTVİN BARAJI VE HES Orta Çoruh Havzası nda Artvin Yusufeli nde Çoruh Nehri üzerinde inşaatı devam eden proje ile yıllık 1 milyar 26 milyon kwh enerji elde edilecektir. Artvin Barajı nın fizibilite çalışmaları 1986 yılında Yusufeli Barajı ile birlikte Japon International Cooperation Agency (JICA) tarafından yapılmıştır. Kati projesi 1990 yılında hazırlanan proje, 2009 yılında 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu (EPK) hükümleri çerçevesinde uygun bulunmuştur. 96

99 ARTVİN BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 3,837 milyar m 3 Yıllık Ortalama Debi : 122 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi (SKHA imza tarihi) : İşe Başlama Tarihi : 2010 Taahhüt Edilen Bitiş Tarihi : 2015 Müteahhidi : Doğuş Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. BARAJ Gövde Tipi : Kemer Ağırlık Kret Kotu : 515 m Kret Uzunluğu : 277,9 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 135 m Temelden Gövde Yüksekliği : 180 m Dolgu Hacmi : 950 bin m 3 Depolama Hacmi : 167 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 340 MW : 1 milyar 26 milyon kwh : 2 adet 97

100 ARKUN BARAJI VE HES Yukarı Çoruh Havzası nda Çoruh Nehri üzerinde inşa edilecek olan ve baraj gövdesi Erzurum da, türbinleri Artvin de bulunan Arkun Barajı ve HES ile yıllık 780 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. 98

101 ARKUN BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 1,814 milyar m 3 Yıllık Ortalama Debi : 58 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi (SKHA imza tarihi) : İşe Başlama Tarihi : 2010 Taahhüt Edilen Bitiş Tarihi : 2014 Müteahhidi : Enerjisa Enerji Elektrik Üretim A.Ş. BARAJ Gövde Tipi : Ön Yüzü Beton Kaplamalı Kaya Dolgu Kret Kotu : 940 m Kret Uzunluğu : 357 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 129 m Temelden Gövde Yüksekliği : 131 m Dolgu Hacmi : 5,21 milyon m 3 Depolama Hacmi : 283 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 237 MW : 779,5 milyon kwh : 3 adet 99

102 AKSU BARAJI VE HES Yukarı Çoruh Havzası nda Erzurum İspir de Çoruh Nehri üzerinde inşa edilecek proje ile yıllık 266 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. 100

103 AKSU BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : 6338 km 2 Yıllık Ortalama Doğal Akım : 1,5 milyon m 3 Yıllık Ortalama Debi : 48 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi (SKHA imza tarihi) : İşe Başlama Tarihi : 2009 Taahhüt Edilen Bitiş Tarihi : 2016 Müteahhidi : Çalık Enerji Elektrik Üretim ve Madencilik A.Ş. BARAJ Gövde Tipi : Kil Çekirdekli Kaya Dolgu Kret Kotu : 1047 m Kret Uzunluğu : 362 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 114 m Temelden Gövde Yüksekliği : 126 m Depolama Hacmi : 184 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 160 MW : 382,5 milyon kwh : 4 adet 101

104 GÜLLÜBAĞ BARAJI VE HES Yukarı Çoruh Havzası nda Erzurum İspir de Çoruh Nehri üzerinde inşa edilen proje ile yıllık 280 milyon kwh enerji elde edilecektir tarihinde 112 Tesis arasında Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan tarafından hizmete açılmıştır. 102

105 GÜLLÜBAĞ BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 1,4 milyon m 3 Yıllık Ortalama Debi : 44 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi (SKHA imza tarihi) : İşe Başlama Tarihi : 2007 Bitiş Tarihi : 2012 Müteahhidi : Senerji Enerji Üretim A.Ş. BARAJ Gövde Tipi : Silindirle Sıkıştırılmış Beton (SSB) Kret Kotu : 1151 m Kret Uzunluğu : 92 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 61 m Temelden Gövde Yüksekliği : 71,5 m Depolama Hacmi : 20 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 96 MW : 280 milyon kwh : 3 adet 103

106 AYVALI BARAJI VE HES Erzurum Olur da Çoruh Nehri nin Oltu Kolu üzerinde inşaatı devam eden proje ile yıllık 346 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. 104

107 AYVALI BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 679 milyon m 3 Yıllık Ortalama Debi : 22 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi (SKHA imza tarihi) : İşe Başlama Tarihi : 2008 Bitiş Tarihi : 2015 Müteahhidi : Özdoğan Enerji A.Ş. BARAJ Gövde Tipi : Silindirle Sıkıştırılmış Beton (SSB) Kret Kotu : 932 m Kret Uzunluğu : 391 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 118 m Temelden Gövde Yüksekliği : 177 m Dolgu Hacmi : 1,6 milyon m 3 Depolama Hacmi : 308 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 135,5 MW : 346,6 milyon kwh : 2 adet 105

108 İSPİR BARAJI VE HES Yukarı Çoruh Havzası nda Erzurum İspir de, Çoruh Nehri üzerinde inşa edilecek fizibilite safhasındaki proje ile yıllık 272 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. İSPİR BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 902 milyon m 3 Yıllık Ortalama Debi : 28 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi (SKHA imza tarihi) Müteahhidi : Henüz imzalanmadı : CBM Enerji Yatırımları San. ve Tic.Ltd.Şti. BARAJ Gövde Tipi : Silindirle Sıkıştırılmış Beton (SSB) Kret Kotu : m Kret Uzunluğu : 385 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 42 m Temelden Gövde Yüksekliği : 54 m Dolgu Hacmi : 1 milyon 21 bin m 3 Depolama Hacmi : 46 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 97 MW : 272,3 milyon kwh : 2 adet 106

109 LALELİ BARAJI VE HES Yukarı Çoruh Havzası nda, Erzurum Pazaryolu nda Çoruh Nehri üzerinde inşa edilecek proje ile yıllık 241 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. LALELİ BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 936 milyon m 3 Yıllık Ortalama Debi : 26,09 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ İhale Tarihi (SKHA imza tarihi) : İşe Başlama Tarihi : 2011 Bitiş Tarihi : 2017 Müteahhidi : Akfen Holding A.Ş BARAJ Gövde Tipi : Ön Yüzü Beton Kaplamalı Kaya Dolgu Kret Kotu : m Kret Uzunluğu : 340 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 122 m Temelden Gövde Yüksekliği : 132 m Dolgu Hacmi : 4,6 milyon m 3 Depolama Hacmi : 969 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 104,7 MW : 241 milyon kwh : 3 adet 107

110 ALTIPARMAK BARAJI VE HES Artvin Yusufeli nde, Çoruh Nehri nin Barhal Kolu üzerinde inşa edilecek planlama safhasındaki proje ile 70 MW kurulu güç ile yıllık 198 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. BAĞLIK BARAJI VE HES Artvin merkezde Çoruh Nehri nin Berta Kolu üzerinde inşa edilecek fizibilite safhasındaki proje ile yıllık 248 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. BAĞLIK BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 875 milyon m 3 Yıllık Ortalama Debi : 28 m 3 /s BARAJ Gövde Tipi : Beton Ağırlık Kret Kotu : 533 m Kret Uzunluğu : 202 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 68 m Temelden Gövde Yüksekliği : 75 m Dolgu Hacmi : m 3 Depolama Hacmi : 4,5 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 97 MW : 248,8 milyon kwh : 3 adet 108

111 BAYRAM BARAJI VE HES Artvin Şavşat ta, Çoruh Nehri nin Berta Kolu üzerinde inşa edilecek proje ile yıllık 266 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. BAYRAM BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 628 milyon m 3 Yıllık Ortalama Debi : 20 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ Müteahhidi Proje Toplam Maliyeti : LNS Enerji Üretim Sanayi ve Ticaret A.Ş.(LİMAK) : TL BARAJ Gövde Tipi : Ön Yüzü Beton Kaplamalı Kaya Dolgu Kret Kotu : 743 m Kret Uzunluğu : 407 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 105 m Temelden Gövde Yüksekliği : 140 m Dolgu Hacmi : 3,2 milyon m 3 Depolama Hacmi : 120 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 94,06 MW : 266,4 milyon kwh : 2 adet 109

112 GELİNTAŞ BARAJI VE HES Erzurum Şenkaya da, Çoruh Nehri nin Bardız Kolu üzerinde inşa edilecek toplam 23 MW kurulu gücündeki 2 adet proje ile toplamda yıllık 63 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. GELİNTAŞ BARAJI VE HES-1 İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : 86,58 km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 41,50 milyon m 3 Yıllık Ortalama Debi : 1,32 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ Müteahhidi : Şenkaya Elektrik Üretim Ltd.Şti. BARAJ Gövde Tipi Kret Kotu Talvegten Gövde Yüksekliği Kullanım Maksadı : Silindirle Sıkıştırılmış Beton Baraj : m : 24 m : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Yatay Eksenli Françis : 5,42 MW : 10,60 milyon kwh : 2 adet 110

113 GELİNTAŞ BARAJI VE HES-2 NİN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ Yağış Alanı : 201,20 km 2 Yıllık Ortalama Tabii Akım : 47,83 milyon m 3 Yıllık Ortalama Debi : 1,52 m 3 /s YAPIM BİLGİLERİ Müteahhidi : Şenkaya Elektrik Üretim Ltd.Şti. BARAJ Gövde Tipi Kret Kotu Talvegten Gövde Yüksekliği Kullanım Maksadı : Silindirle Sıkıştırılmış Beton Baraj : m : 9 m : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Eksenli Françis : 17,76 MW : 53,16 milyon kwh : 2 adet 111

114 OLUR BARAJI VE HES Erzurum Olur da Oltu ve Penek Çayı üzerinde inşa edilecek toplam 60 MW kurulu gücündeki 2 adet proje ile toplamda yıllık 170 milyon kwh enerji elde edilmesi planlanmaktadır. OLUR BARAJI VE HES İN TEKNİK ÖZELLİKLERİ HİDROLOJİ İhale Tarihi (SKHA imza tarihi) : İşe Başlama Tarihi : 2007 Bitiş Tarihi : 2014 Müteahhidi : İdil İki Enerji San. ve Tic. A.Ş. BARAJ Gövde Tipi : Kaya Dolgu Kret Kotu : m Kret Uzunluğu : 328 m Talvegten Gövde Yüksekliği : 82 m Dolgu Hacmi : 1,6 milyon m 3 Depolama Hacmi : 256 milyon m 3 Kullanım Maksadı : Enerji HİDROELEKTRİK SANTRALI Türbin Tipi Kurulu Gücü Yıllık Elektrik Üretimi Türbin Sayısı : Düşey Şaftlı Françis : 60 MW : 170,4 milyon kwh : 2 adet 112

115 113

116 HAVZA İLLERİNDEKİ DİĞER ENERJİ PROJELERİ 4628 Sayılı Kanun ile özel sektöre Su Kullanım Hakkı Anlaşmaları yolu açıldıktan sonra Çoruh Havzası nda 160 tan fazla nehir tipi HES inşası planlanmıştır. Bu projeler ile toplam 8 milyar kilowatt.saat enerji elde edilecektir. Nehir Tipi HES Nedir? Akarsuyun üzerine yapılan bir regülatör ile elektrik elde edilmesine dayanan nehir tipi hidroelektrik santraller, yüzlerce yıllık su değirmenlerinin modern hali sayılabilir. Çevre ile en uyumlu elektrik enerjisi üretim yöntemi olarak tanımlanan tabii akışlı hidroelektrik santraller, çevresel etkileri bilimsel esaslar doğrultusunda dikkate alınarak planlanmaları halinde, sadece yenilenebilir enerji üretimine değil, aynı zamanda ekonomik kalkınmaya, özellikle kırsal kesimde hayat standartlarının yükseltilmesine hizmet etmekte ve bu bağlamda pek çok ülkede bölgesel farklılıkların giderilmesine de katkıda bulunmaktadır. Nehir tipi santrallerin ilk yatırım masrafları düşüktür. Yakıt masrafları yoktur, işletme ve bakım masrafları cüz idir. Bu sebeplerden dolayı ürettikleri enerjinin maliyeti düşük olur. Tipik bir 26 megawatlık nehir santrali, yıllık 80 milyon kilowatt.saat yeşil enerji üretir ve bu da yaklaşık ton karbondioksite ya da bir başka ifadeyle aracın trafikten çekilmesine eşdeğerdir. 114

117 ARTVİN İLİNDEKİ PROJELER İşletmedeki Projeler (12 Adet) 1. Aralık Regülatörü ve HES (2011) 2. Arpa Regülatörü ve HES (2011) 3. Cansu HES (2005) 4. Çakırlar HES (2009) 5. Çifteköprü Regülatörü ve HES (2011) 6. Diyoban HES (2012) 7. Erenköy Regülatörü ve HES (2011) 8. Erenler Regülatörü ve HES (2011) 9. Esendal HES (2009) 10. Kabaca Regülatörü ve HES (2009) 11. Murgul HES 2 (2011) 12. Papart HES (2012) İnşaat Safhasındaki Projeler (2 Adet) 1. Cala HES 2. Yayla Regülatörü ve HES Erenköy HES Erenler HES Arpa HES Papart HES 115

118 Artvin İlindeki Regülatörlü HES ler 116

119 Planlama Safhasındaki Projeler (85 Adet) 1. Akbudak HES 2. Alikolat Regülatörü ve HES 3. Altındere Regülatörü ve HES 4. Aralık Regülatörü ve HES 2 5. Ardanuç Regülatörü ve HES Ardanuç Regülatörü ve HES Ardanuç Regülatörü ve HES 5 8. Ardanuç Regülatörü ve HES 6 9. Ardanuç Regülatörü ve HES Ardanuç Regülatörü ve HES Arısu Regülatörü ve HES 12. Armutlu Regülatörü ve HES 13. Aserji Regülatörü ve HES 14. Ata Regülatörü ve HES 15. Aydın Regülatörü ve HES Aydın Regülatörü ve HES Ayşe Regülatörü ve HES 18. Balcılı HES 19. Barış Regülatörü ve HES 20. Beşkavak Regülatörü ve HES 21. Bilgin Regülatörü ve HES 22. Bora Regülatörü ve HES 23. Bozkuş Regülatörü ve HES 24. Bucur Regülatörü ve HES 25. Büyükbayır Regülatörü ve HES 26. Camili Regülatörü ve HES 27. Cüneyt Regülatörü ve HES 28. Çağlar Regülatörü ve HES 29. Çağlayan Regülatörü ve HES 30. Çamlıca Regülatörü ve HES 31. Çermik Regülatörü ve HES 32. Çiçekli HES 33. Damla Regülatörü ve HES 34. Değirmendere HES 35. Demirci Regülatörü ve HES 36. Demirdöven HES 37. Didem Regülatörü ve HES 38. Dikkaya HES 39. Dilek Regülatörü ve HES 40. Doğu Regülatörü ve HES 41. Düzenli Regülatörü ve HES 42. Düzhanlar Regülatörü ve HES Emir Regülatörü ve HES 44. Erik Regülatörü ve HES 45. Gana Regülatörü ve HES 46. Göktuğ Regülatörü ve HES 47. Hanlı Regülatörü ve HES 48. Hızır Regülatörü ve HES 49. Işık Regülatörü ve HES 50. Işıklı Regülatörü ve HES 51. İkizkavak Regülatörü ve HES 52. İlhan Regülatörü ve HES 53. İskale Regülatörü ve HES 54. Kadir Regülatörü ve HES 55. Kalecik HES 56. Karaelmas Regülatörü ve HES 57. Karagöl Regülatörü ve HES 58. Kayabaşı Regülatörü ve HES 59. Kışla Regülatörü ve HES 60. Kışladere Regülatörü ve HES 61. Kireçli Regülatörü ve HES 62. Kocaklar Regülatörü ve HES 63. Kocaman Regülatörü ve HES 64. Lale Regülatörü ve HES 65. Leylak Regülatörü ve HES 66. Merhas Regülatörü ve HES 67. Meydancık Regülatörü ve HES 68. Nazlı Regülatörü ve HES 69. Of Regülatörü ve HES 70. Öğdem Regülatörü ve HES 71. Özgüven HES 72. Pınar Regülatörü ve HES 73. Rabat Regülatörü ve HES 74. Sarıgöl Regülatörü ve HES 75. Sarnıç Regülatörü ve HES 76. Selvi HES 77. Susuz Regülatörü ve HES 78. Şavşat Regülatörü ve HES 79. Taşköprü Regülatörü ve HES 80. Tekkale Regülatörü ve HES 81. Tektaş Regülatörü ve HES 82. Tünkeş Regülatörü ve HES 83. Uğur Regülatörü ve HES 84. Yasemin Regülatörü ve HES 85. Zeta Regülatörü ve HES

120 ERZURUM İLİNDEKİ PROJELER İşletmedeki Projeler (10 Adet) 1. Aksu Regülatörü ve HES (2012) 2. Alabalık Regülatörü ve HES 1 ve 2 (2011) 3. Dumlu Regülatörü ve HES (2012) 4. Esendurak Regülatörü ve HES 1 (2010) 5. Kaletepe Regülatörü ve HES (2009) 6. Karasu HES (2011) 7. Sırakonaklar HES (2012) 8. Tortum HES 1 (2010) 9. Tuzlaköy Serge Regülatörü ve HES 1 ve 2 (2012) 10. Yedigöl Regülatörü ve HES (2011) İnşaat Safhasındaki Projeler (6 Adet) 1. Bağbaşı Regülatörü ve HES 2. Büyükbahçe Regülatörü ve HES 3. Havva Serge Regülatörü ve HES 4. Özlüce Regülatörü ve HES 5. Yanıkköprü Regülatörü ve HES 6. Yazyurdu Regülatörü ve HES Dumlu Regülatörü Tuzlaköy Serge Regülatörü ve HES Aksu Regülatörü 118

121 Erzurum İlindeki Regülatörlü HES ler 119

122 Planlama Safhasındaki Projeler (33 Adet) 1. Akdamar Regülatörü ve HES 2. Akyazılı Regülatörü ve HES 3. Ardanuç Regülatörü ve HES 4. Ardıçlı Regülatörü HES 5. Başyurt Regülatörü HES 6. Bayraktar Regülatörü ve HES 7. Büyükdere Regülatörü ve HES 8. Cevizli Regülatörü ve HES 9. Çayaşan Regülatörü ve HES 10. Çayhan Regülatörü ve HES Çayırözü Regülatörü ve HES 12. Dadaş Regülatörü ve HES 13. Demirkaya Regülatörü ve HES 14. Direktaş Regülatörü ve HES 15. Elif Regülatörü ve HES 16. Esendurak Regülatörü ve HES Hunut Regülatörü ve HES Karabat Regülatörü ve HES 19. Kızılcık Regülatörü ve HES 20. Moryayla Regülatörü ve HES 21. MTN Regülatörü ve HES 22. Nira Reğülatörü ve HES 23. Oltu Regülatörü ve HES 24. Rıdvan Regülatörü ve HES 25. Şehir Regülatörü ve HES 26. Tapsur Regülatörü ve HES 27. Tortum Regülatörü ve HES 28. Tortum Regülatörü ve HES Tortum Regülatörü ve HES Yeni Hayat Regülatörü ve HES Yıldırım Regülatörü ve HES 32. Yonca Regülatörü ve HES 33. Zümrüt Regülatörü ve HES Sarıkonaklar HES 120

123 121 Deriner Barajı

124 BAYBURT İLİNDEKİ PROJELER İşletmedeki Projeler (2 Adet) 1. Bayburt HES (2011) 2. Yıldırım HES (2012) Planlama Safhasındaki Projeler (6 Adet) 1. Aydıntepe HES 2. Gençosman HES 3. Haluk Regülatörü ve HES 4. Kemer HES 5. Kop HES 6. Uzman HES Yıldırım HES Bayburt HES 122

125 Bayburt İlindeki Regülatörlü HES ler Yıldırım HES 123

126 HAVZADAKİ DİĞER ÇALIŞMALAR Çoruh Havzası nda yalnızca enerji değil; taşkın koruma ve meteoroloji, içmesuyu temini, ormancılık, ağaçlandırma ve erozyon kontrolü ile korunan alanlar ve ekoturizm ile alakalı çalışmalar da yürütülmektedir. 124

127 TAŞKIN PROJELERİ Çoruh Havzası ülkemiz ortalamasının üzerinde yağış alan ve taşkın riski taşıyan bir bölgedir. Bu sebeple havzada taşkın kontrolü konusuna özel bir önem verilmektedir. Artvin de son 10 yılda tamamlanan 32 adet taşkın tesisi ile 45 meskûn mahal ve 370 dekar arazi taşkınlardan korunmuştur. Artvin de Tamamlanan Taşkın Koruma Tesisleri 1. Ardanuç Kızılcık Köyü Taşkın Koruma Tesisi 2. Arhavi Merkez Dereleri Islahı 3. Arhavi Merkez Kapistre Deresi Islahı 4. Arhavi Merkez Taşkın Koruma Tesisi 5. Borçka Çifteköprü Köyü Taşkın Koruma Tesisi 6. Borçka Güreşen Köyü Taşkın Koruma Tesisi 7. Borçka İçkale Deresi Islahı 8. Borçka Kaynarca Köyü Büyükdere Islahı 9. Borçka Rezervuarının Islahı 10. Hopa Kemalpaşa Kasabası Taşkın Koruma Tesisi 11. Hopa Kemalpaşa Taşkın Koruma Tesisi 12. Hopa Merkez Balıklı Deresi Islahı 13. Hopa Merkez Cumhuriyet Mahallesi Taşkın Koruma Tesisi 14. Merkez Aşağımaden Köyü Köyiçi Deresi Islahı 15. Merkez Aşağımaden Köyü Taşkın Koruma Tesisi 16. Merkez Şehiriçi Dereleri Aşağı Havza Islahı 17. Merkez Şehiriçi Dereleri Aşağı Havza Tedbirleri 18. Merkez Şehiriçi Dereleri Taşkın Koruma Tesisi 19. Muratlı Barajı Rezervuarının Islahı 20. Murgul İlçe Merkezinin Murgul Deresi Islahı 21. Şavşat Cevizli Köyü Koçarevler Deresi 4.Kısım TK 22. Şavşat Cevizli Köyü Koçarevler Deresi 5.Kısım TK 23. Şavşat Cevizli Köyü Koçarevler Deresi 6.Kısım TK 24. Şavşat Merkez Tigirat Deresi Islahı 25. Yusufeli Dağeteği Taşkın Koruma Tesisi 26. Yusufeli Dağyolu 2.Kısım Taşkın Koruma Tesisi 27. Yusufeli Erenköy Köyü Taşkın Koruma Tesisi 28. Yusufeli Esenyaka Köyü Taşkın Koruma Tesisi 29. Yusufeli Kızıl Deresi Islahı 30. Yusufeli Kirazalan Köyü Taşkın Koruma Tesisi 31. Yusufeli Tarakçılar Köyü Taşkın Koruma Tesisi 32. Yusufeli Yokuşlu Köyü Taşkın Koruma Tesisi 125

128 Yusufeli Köprügören Köyü Artvin de Devam Eden Taşkın Koruma Tesisleri 1. Ardanuç Bulanık Deresi Islahı 2. Ardanuç Taşkın Koruma Tesisi 3. Arhavi Kapistre Deresi 2.Kısım Islahı 4. Arhavi Sidere Deresi Islahı 5. Borçka Çifteköprü Köyü Taşkın Koruma Tesisi 6. Borçka İçkale Deresi 2.Kısım ile Çaylı Köyünün Çaylı Deresi Islahı 7. Borçka Karagöl Gölü Üst Havza Tedbirlerinin Alınması 8. Hopa Eşmekaya ve Sugören Köyleri Taşkın Koruma Tesisi 9. Hopa Köprücü ve Yeşildere Dereleri Islahı 10. Hopa Liman, Orta Hopa 1-2, Naşeni, Balıklı ve Amcise Dereleri Islahı 11. Hopa Sundura Deresi ve Yan Dereleri Islahı 12. Merkez Büyükdere ve Maden Deresi Islahı 13. Merkez Ortaköy Deresi Islahı 14. Merkez Şehitlik Deresi Islahı 15. Merkez Varlık Deresi Islahı 16. Murgul Kabaca Deresi Islahı 17. Şavşat Cigora Deresi Islahı 18. Şavşat Köprüyaka ve Erikli Köyü Taşkın Koruma Tesisi 19. Yusufeli Altıparmak ve Taşkıran Köyleri Taşkın Koruma Tesisi 20. Yusufeli Boyalı ve Darıca Köyü Taşkın Koruma Tesisi 21. Yusufeli Demirkent Köyü Taşkın Rusubat Kontrol Tesisi 22. Yusufeli Harmut Deresi Islahı 23. Yusufeli Morkaya Köyü Tortum Çayı Islahı 126

129 Artvin Şavşat Cevizli Köyü Yusufeli Erenköy 127

130 Erzurum da son 10 yılda tamamlanan 55 adet taşkın tesisi ile 6 ilçe 5 belde, 37 köy, 5 mahalle ile dekar arazi taşkınlardan korunmuştur. Erzurum da Tamamlanan Taşkın Koruma Tesisleri 1. Bağazgören Köyü Alabalık Deresi Taşkın Koruma Tesisi 2. Bağbaşı Beldesi Bağbaşı Deresi Taşkın Koruma Tesisi 3. Büyükorcuk Köyü Arazileri Taşkın Koruma Tesisi 4. Çatak Köyü Depr. Knt. Büyükçay ve Kumlu Deresi Taşkın Koruma Tesisi 5. Çayüstü Köyü Koçağın Dere ve Oltu Çayı Taşkın Koruma Tesisi 6. Gözalan, Alıcık ve Pekenek Köyü Arazileri Penek Çayı Taşkın Koruma Tesisi 7. Günlüce Köyü Taşkın Koruma Tesisi 8. İlçe Merkezi Arazileri Mamaç Çayı Islahı 9. İnci Köyü Taşkın Koruma Tesisi 10. İspir Aşağı Özbağ Köyü Taşkın Koruma Tesisi 11. İspir Bahçeli Köyü Başköy Deresi Taşkın Koruma Tesisi 12. İspir Bozan Köyü Taşkın Koruma Tesisi 13. İspir Çamlıkaya Beldesi Yandere Taşkın Koruma Tesisi 14. İspir Değirmendere Köyü Taşkın Koruma Tesisi 15. İspir Duru Köyü Taşkın Koruma Tesisi 16. İspir Gülyurt Köyü Kındıralık Dere Taşkın Koruma Tesisi 17. İspir Şehirci Deresi Taşkın Koruma Tesisi 18. İspir Zeyrek Köyü Karakaya Deresi Taşkın Koruma Tesisi 19. Kaledibi Mahallesi Arazileri Tortum Çayı Taşkın Koruma Tesisi 20. Narman Şekerli Beldesi Ciritdüzü Deresi Taşkın Koruma Tesisi 21. Oltu Anzav Vadisi Taş. Rus. Kontrolü 22. Oltu Bahçecik Köyü Taşkın Koruma Tesisi 23. Oltu Gökçedere Köyü Köroğlu ve Kocaman Deresi Taşkın Koruma Tesisi 24. Oltu İlçe Merkezi Oltuçayı Taşkın Koruma Tesisi 25. Oltu İlçe Merkezi Tarmut Deresi Taşkın Koruma Tesisi 26. Oltu İnanmış Köyü Karataş Deresi Taşkın Koruma Tesisi 27. Oltu Kaleboğaz Köyü Taşkın Rus. Kont. Tesisi 28. Olur İlçe Merkezi Yan Dereleri Islahı 29. Olurdere Köyü Yeşilbağlar MaH. Küllüyokuş Deresi Taşkın Koruma Tesisi 30. Özdere Köyü ve Arazileri Taşkın Koruma Tesisi 31. Pasinler Korucuk Köyü Köyiçi Dere Taşkın Koruma Tesisi 32. Pehlivanlı Beldesi Yandereleri Taşkın Koruma Tesisi 33. Şenkaya Akşar, Taht ve Hoş Köyleri Melikoğlu, Cevizli ve Bardız Çayı Islahı 34. Şenkaya Atyolu Köyü Taşkın Koruma Tesisi 35. Şenkaya Paşalı Beldesi Taşkın Koruma Tesisi 36. Timurkışla Arazileri Çalkan ve Bardız Çayları 37. Tortum Aksu Köyü Taşkın Koruma Tesisi 38. Tortum Demirciler Köyü Taşkın Koruma Tesisi 128

131 39. Tortum İlçe Merkezi Tortum Çayı Taşkın Koruma Tesisi 40. Tortum Kaleboynu Köyü Taşkın Koruma Tesisi 41. Tortum Kireçli Köyü Taşkın Koruma Tesisi 42. Tortum Pehlivanlı Beldesi Arazileri Ödük Çayı Islahı 43. Tortum Suyatağı Köyü Taş. Rus. Kontrolü 44. Tortum Şenyurt Beldesi Cihanlı Mahallesi Taşkın Koruma Tesisi 45. Tutmaç Köyü Arazileri Tutmaç Çayı Taşkın Koruma Tesisi 46. Uzundere Cevizli Köyü Köyiçi Deresi Islahı 47. Uzundere Cevizli Köyü Köyiçi Deresi Islahı 48. Uzundere Çağlayan Köyü Islahı 49. Uzundere Çamlıyamaç Köyü Hürmüz Mahallesi Taşkın Koruma Tesisi 50. Uzundere Dikyar Köyü Taşkın Koruma Tesisi 51. Uzundere İlçe Merkezi Yan Kolları Taş. Rus. Kontrolü 52. Uzundere İlçesi Ulubağ Köyü Yıkıklar Mahallesi Taşkın Koruma Tesisi 53. Uzundere Kirazlı Köyü Ogün, Nergis, Demirdağ ile Kirazlı Çayı Islahı 54. Uzundere Sapaca Köyü Taşkın Koruma Tesisi 55. Uzunkavak Köyü arazileri Yaylanın Deresi Taşkın Koruma Tesisi Oltu Anzav Vadisi 129

132 İspir Erzurum da Devam Eden Taşkın Koruma Tesisleri 1. İspir Ahlatlı Köyü Taşkın Koruma Tesisi 2. İspir Aksu Köyü Otluca Mahallesi Karşab Dere Islahı 3. İspir Alacabük, Cibali,İncesu ve Petekli Köyleri Taşkın Koruma Tesisi 4. İspir İlçe Merkezi Şehir Deresi Rehabilitasyonu 5. Narman Kışlaköy Kışlaköy Deresi Islahı 6. Narman Kilim Köyü ve Merkez Ekrek Çayı Islahı 7. Narman Kuruçalı Köyü Kuruçalı Deresi Islahı 8. Oltu Anzav Vadisi 2. Kısım, Üniversite Binaları ve YİBO Kuru Dereleri Islahı 9. Oltu Çengeli, Dağdibi, İriağaç, Toklu ve Ünlükaya Köyleri Taşkın Koruma Tesisi 10. Oltu İlçe Merkezi F Tipi Cezaevi Taşkın Koruma Tesisi 11. Oltu İlçesi Güzelsu Köyü Taşkın Koruma Tesisi 12. Pazaryolu Konakyeri Köyü Gavurluk ve Bozburun Dere Islahı 13. Şenkaya Alıcık Köyü ve Arazileri Sosan Deresi Islahı 14. Tortum İlçe Merkezi Tortum Çayı 2. Kısım Islahı 15. Tortum Katıklı Çayı 2. Kısım Taşkın Koruma Tesisi 16. Tortum Katıklı Çayı 3. Kısım Taşkın Koruma Tesisi 17. Tortum Serdarlı Beldesi Küçükdere Vadisi Taşkın Koruma Tesisi 18. Uzundere Gölbaşı Köyü Taşkın Koruma Tesisi 19. Uzundere İlçe Merkezi 2.Kısım Taşkın Koruma Tesisi 20. Uzundere Ulubağ Köyü Taşkın Koruma Tesisi 130

133 İspir Tortum Merkez Şenkaya Paşalı Tortum Bağbaşı İspir Bahçeli 131

134 Bayburt ta son 10 yılda tamamlanan 17 adet taşkın tesisi ile 18 yerleşim yeri taşkınlardan korunmuştur. Bayburt ta Tamamlanan Taşkın Koruma Tesisleri 1. Aydıntepe Çatıksu Köyü Taşkın Koruma Tesisi 2. Aydıntepe Çayıryolu Taşkın Koruma Tesisi 3. Aydıntepe Gümüşdamla Köyünün Gümüşdamla Deresi Islahı 4. Aydıntepe Sırataşlar Köyü Yayla Deresi Islahı 5. Merkez Akşar Kasabası Taşkın Koruma Tesisi 6. Merkez Çoruh Nehri Islahı 7. Merkez Çoruh Nehri Yan Kolları Islahı 8. Merkez Sakızlı Köyü Taşkın Koruma Tesisi 9. Merkez Sancaktepe Köyü Ballıca Deresi Islahı 10. Merkez Yazyurdu Köyü Çakmak Deresi Islahı 11. Merkez Yoncalı Köyü Orsor Çayı ve Sandes Deresi Islahı 12. Demirözü Beşpınar Lori ve Çallı Dereleri 13. Merkez Sarpyurt Karabayır ve Danakıran Dereleri Islahı 14. Merkez Saruhan Köyünün Köyün Deresi Islahı 15. Merkez Kurugüney Köyü Horhor Boğazı Deresi Islahı 16. Merkez Çamdere Köyünün Göldere Islahı 17. Aydıntepe Erikdipi Köyü Taşkın Koruma Tesisi Bayburt Çoruh Nehri 132

135 Demirözü ve Lori Dereleri Bayburt Merkez Çamdere Horhor Boğazı Deresi Bayburt ta Devam Eden Taşkın Koruma Tesisleri 1. Aydıntepe Gümüşdamla Köyü ve Kuşmer Yaylası 2. Bayburt 225. Şube Taşkın Koruma Tesisleri Korkuluk Yaptırılması 3. Merkez Örence Köyü Demirtaş Deresi 4. Demirözü İlçesi Petekli Köyü Taşkın Koruma Tesisi 5. Merkez Ağören Köyü Taşkın Koruma Tesisi 6. Merkez Akduran Deresi ve Diğer Yan Dereler Islahı 7. Merkez Dövmekaya Köyü Taşkın Koruma Tesisi 8. Merkez Dağçatı Köyünün Kolçakol Köyiçi ve Mezarlık Dereleri 9. Merkez Oruçbeyli Köyü Taşkın Koruma Tesisi 10. Merkez Yoncalı Köyü Orsor Çayı ve Sandes Deresi Islahı İkmali 11. Merkez Taht Köyü Taşkın Koruma Tesisi 12. Merkez Taşburun Köyü Taşkın Koruma Tesisi 13. Şehir Merkezi Pörsenek Deresi Islahı 14. Merkez Helva Köyü 15. Merkez Kaleardı Mahallesi 16. Demirözü Çatalçeşme Köyü 17. Merkez Zahit Mahallesi Dağardı Mevkii 18. Demirözü Beşpınar Lori ve Çallı Dereleri İkmali 133

136 SULAMA VE İÇMESUYU PROJELERİ Artvin deki sulama projeleri İl Özel İdaresi tarafından yürütülmekte olup halk sulamaları ile birlikte toplam ha alanda sulu ziraat yapılmaktadır. İl genelinde 880 dekar alanda drenaj yapılmaktadır. DSİ tarafından Borçka ilçesine 40 lt/sn ve DSİ Bölge Müdürlüğü tesislerine de 8 lt/sn olmak üzere toplam 48 lt/sn içmesuyu temin edilmiştir. Erzurum da şehrin içmesuyu ihtiyacının karşılanmasının yanı sıra Sakalıkesik Ovası nda dekarlık sahanın sulanması maksadıyla inşa edilen Palandöken Barajı, 2005 yılında hizmete açılmıştır. Şehre içmesuyu temini için m uzunluğunda isale hattı da hızla tamamlanmıştır. Ayrıca Pasinler Ovası nda dekar alanı sulayan Demirdöven Sulaması, dekar alanı sulayan Olur Ürünlü Göleti Sulaması, Daphan Ovası Cazibe Sulaması I. Kısım ile Pasinler Regülatörü Sulaması inşaatları tamamlanmış olup ilde sulamaya açılan toplam zirai arazi dekardır. Pasinler Regülatörü Sulaması tarihinde 112 Tesis arasında Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan tarafından açılmıştır. Daphan Sulaması Erzurum Daphan Ovası Sulaması 134

137 Demirdöven Sulaması Pasinler Regülatörü Sakalıkesik Ovası Sulama İnşaası Pazaryolu Barajı Erzurum Içmesuyu Isale Hattı 135

138 Erzurum da ayrıca Pazaryolu Barajı ve Narman Şehitler Barajı ile dekar sahayı sulamaya açacak Daphan Ovası Cazibe Sulaması II. Kısım, dekar sahayı sulamaya açacak Başköy Barajı ve Sulaması ile tarihinde temelini attığımız Sakalıkesik Ovası Sulaması inşaatları sürmektedir. Ayrıca 1 i inşaat, 7 si proje ve 10 u planlama safhasında olmak üzere toplam 18 adet Göl-Su Projesi de devam etmektedir. Bayburt ta ise Aydıntepe Çayıryolu II. Merhale Projesi kapsamındaki Demirözü Barajı, tarihinde 112 Tesis arasında açılmıştır. Demirözü ilçesine 4 km mesafedeki Lori Deresi üzerinde bulunan baraj kil çekirdekli kaya dolgu tipinde olup temelden yüksekliği 44.5 metre, gövde dolgu hacmi 5,2 milyon m 3 tür. Bayburt ta ayrıca dekar araziyi sulayacak Demirözü Sulaması ile dekar araziyi sulayacak Köse Sulaması ile 1 i işletmede, 2 si inşaat, 2 si proje ve 5 i planlama safhasında olmak üzere toplam 10 adet Göl-Su projesi devam etmektedir. Bayburt Demirözü Barajı 136

139 Bayburt Köse Barajı 137 Bayburt İçmusuyu Tesisleri

140 BÖLGESEL KALKINMA PROJELERİ NDE ÇORUH HAVZASI

141 Sırakonaklar - Erzurum Bölgeler arasındaki gelir ve refah düzeyi farklılığını azaltma ve kalkınma için değişik bölgelerdeki potansiyeli değerlendirme maksadı taşıyan bölgesel kalkınma projeleri, ülkeler açısından büyük önem taşımaktadır. GAP, KOP gibi dünyanın sayılı kalkınma projelerini geliştiren ve uygulayan ülkemizde Çoruh Havzası illeri Doğu Anadolu Projesi (DAP) ile Doğu Karadeniz Turizm Odaklı Kalkınma Projesi (DOKAP) kapsamında bulunmaktadırlar. 139

142 DOĞU ANADOLU PROJESİ (DAP) Doğu Anadolu Projesi (DAP) 14 ilde; 24 adet sulama, 2 adet enerji ve 2 adet içmesuyu olmak üzere toplam 28 proje demetinden meydana gelmektedir. Bölge, Türkiye yüzölçümünün %20 sini ( km²) oluşturmakta ve ülke nüfusunun %8 i (yaklaşık 6 milyon kişi) DAP Bölgesi nde yaşamaktadır. Türkiye nin sulanabilir zirai arazisinin %23 ü ( ha) DAP kapsamında yer almaktadır. DAP tamamlandığında; Sulama faydası: 1,078 milyar dolar, Enerji faydası: 300 milyon dolar, İçmesuyu faydası: 40 milyon dolar olmak üzere milli ekonomiye yıllık katkısı toplam 1,418 milyar dolar olacaktır. Proje ile ayrıca kişiye doğrudan istihdam imkanı sağlanacaktır. DAP illerinden biri olan Erzurum da 6 adet DAP projesi bulunmaktadır: 1. Demirdöven Projesi: Demirdöven Barajı ve Sulaması ile Pasinler Regülatörü ve Sulaması ndan müteşekkil proje ile Pasinler Ovası nda toplam dekar arazi sulamaya açılmıştır. Demirdöven Barajı 140

143 D A P İ L L E R İ 141

144 Kuzgun Barajı 2. Erzurum (Kuzgun Daphan) Projesi: Çalışmaları 1975 yılında başlatılan projenin su kaynağı olan Kuzgun Barajı 1998 yılında işletmeye alınmıştır. Proje dahilindeki Daphan Ovası I. Kısım kapsamında dekar arazi sulamaya açılmıştır. Projenin dekar araziyi sulayacak II. Kısmı nın inşaatı devam etmektedir. 3. Hınıs I. Merhale Projesi: Başköy Barajı ile Fırat Havzası nda dekar arazi sulamaya açılacaktır. 4. Narman Projesi: Proje kapsamında inşaatı öngörülen Şehitler Barajı nda depolanacak 12 milyon m 3 su ile dekar arazi sulamaya açılacaktır. 5. Palandöken Projesi: 2005 yılında işletmeye açılan Palandöken Barajı ndan inşaatı devam eden Sakalıkesik Ovası Sulaması ile toplam dekar arazi sulamaya açılacaktır. 6. Pazaryolu Projesi: İnşaatı devam eden Pazaryolu Barajı ile Çoruh Havzası nda dekar arazi sulamaya açılacaktır. DAP illerinden biri olmamakla beraber DAP kapsamındaki Aydıntepe Çayıryolu Projesi ile Bayburt Demirözü Barajı ndan Demirözü ve Salyazı Ovalarında dekar arazinin sulanması planlanmıştır. 142

145 DOĞU KARADENİZ TURİZM ODAKLI KALKINMA PROJESİ (DOKAP) Doğu Karadeniz Turizm Odaklı Kalkınma Projesi (DOKAP) Artvin, Bayburt, Giresun, Gümüşhane, Ordu, Rize ve Trabzon olmak üzere 7 ili kapsamaktadır. Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) koordinasyonunda Japonya Uluslararası İşbirliği Ajansı (JICA) tarafından hazırlanan DOKAP Master Planı; Bölgenin kısa ve uzun vadede gelişmesini sağlayacak bir entegre kalkınma planının oluşturulması, Öncelikli sektörlerin ve muhtemel yatırım projelerinin belirlenmesi ve İlgili personelin planlama kabiliyetlerinin geliştirilmesi hedefleri ile hazırlanmıştır yılında tamamlanan Master Plan da arası kısa döneminde bölgeden nüfus göçünün durdurulması ve yıllık ortalama %4 büyüme hedeflenmiştir döneminde ise % 6-7 büyüme ve sanayi, ticarette gelişme planlanmıştır döneminde ise % 5-6 büyüme, güçlü bir ekonomik yapı ve bölge dışından nüfus göçü beklenmektedir yılında DOKAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı 642 sayılı KHK ile kurulmuş ve 2012 yılında Doğu Karadeniz Bölgesi illerinde faaliyetlerine başlamıştır. 143 Artvin

146 Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından DOKAP kapsamında korunan alanlarda altyapı çalışmaları, yerleşim birimlerini koruyacak, kış ve yayla turizmini emniyet altına alacak sel ve taşkın koruma projeleri, havza ıslah ve ağaçlandırma çalışmaları ile yöre insanının koruma faaliyetlerine etkin katılımı ve ekonomik açıdan desteklenmeleri maksadıyla alan kılavuzluğu eğitimleri yapılmaktadır. Ayrıca inşa edilen baraj ve göletlerde ekonomik gayeli projeler yanında su sporları ve benzeri aktiviteler de yapılabilecektir. Yaylacılık ve Yayla Turizmi Yaylacılık, ülkemizde çok eski yıllardan günümüze ulaşan bir gelenektir. Karadeniz Bölgesi nde arazinin konumunun hayvanlar için yeterli beslenmeye elverişli olmaması sebebiyle özellikle hayvanların daha iyi beslenmesi maksadıyla köylerden daha yüksekte bulunan yayla ve obalara çıkılır. Yaylalar hayvan otlatma gayesi ile kullanılmakla birlikte son yıllarda dinlenme ve turizm gayesiyle daha çok kullanılmaya başlanmıştır. Eşsiz güzelliklere sahip Doğu Karadeniz yaylalarının hızla gelişen yayla turizmine açılması için çalışmalar yürütülmektedir. Bitki örtüsü zenginliği, krater gölleri, akarsuları ve dereleri, tarihi ve kültürel değerleri, dağ ve tabiat yürüyüş parkurları, kış sporları, av ve spor olta balıkçılığı, çim kayağı, yayla şenlikleri gibi birçok tabii değer taşıyan Çoruh Havzası ormanları ve yaylaları birer turizm çekim merkezidir. Bölgede yayla turizminin geliştirilmesi için Doğu Karadeniz Turizm Master Planı çerçevesinde planlanan ve İl Özel İdareleri tarafından güzergahları tespit edilen Güney Yayla Yolu (Yeşil Yol) projesinin uygulanması konusunda çalışmaları DOKAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı yürütmektedir. 144

147 D O K A P İ L L E R İ 145

148 METEOROLOJİK FAALİYETLER Çoruh Havzası nın ana karakteristiklerinden birisi zor iklim şartlarıdır. Kışın oldukça soğuk, yazın ise genelde sıcak iklim mevcuttur. Bölgede, yazın zaman zaman şiddetli sağanak yağışlar görülmektedir. Çoruh Havzası illerinden Artvin; nemli, kışları serin, yazları ılık bir iklime, Erzurum; yarı kurak-az nemli, kışları soğuk, yazları ılık karasal bir iklime ve Bayburt da nemli, kışları soğuk, yazları ılık bir iklime sahiptir. Tablo 4: İllerin Sıcaklık Değerleri Ortalama Sıcaklık (C O ) Azami Sıcaklık (C O ) Asgari Sıcaklık (C O ) Artvin Erzurum Bayburt Artvin de Otomatik Meteorolojik Gözlem İstasyonu (OGMİ) 146

149 Uzun yıllar yağış ortalamasına bakacak olursak; Artvin de...716,8 mm, Erzurum da...405,3 mm, Bayburt ta...442,8 mm dir. Sadece Artvin de yıllık yağış Türkiye ortalaması olan 643 mm nin üzerindedir. İllerde ölçülen en çok yağış değeri ve tarihleri ise Artvin de...93,4 kg/m 2 (2 Ocak 1989), Erzurum da...59,6 kg/m 2 ( 23 Şubat 2004), Bayburt ta...71,2 kg/m 2 (15 Ekim 1946) dir. Kar erimeleri ilkbahar aylarında taşkınlara sebep olmaktadır. Bu bakımdan havzada meteorolojik faaliyetler hayati rol oynar. 147 Bayburt ta OGMİ

150 Son 10 yılda Artvin de 5 adet (Artvin Merkez, Hopa, Ardanuç, Şavşat ve Yusufeli) Otomatik Meteoroloji Gözlem İstasyonu (OMGİ) kurulmuştur. Erzurum da 13 adet (Merkez, Hınıs, Horasan, İspir, Oltu, Tortum, Palandöken, Uzundere, Aşkale, Çat, Karayazı, Narman ve Pasinler Toprak Su Araştırma) OMGİ kurulmuştur. Bayburt ta ise 2 adet (Merkez ve Demirözü) OMGİ kurulmuştur. Önümüzdeki dönemde Artvin de 3 adet, Erzurum da 7 adet, Bayburt ta 1 adet daha OMGİ kurulması planlanmaktadır. 148

151 ORMANCILIK, AĞAÇLANDIRMA VE EROZYON KONTROLÜ Çoruh Havzası nın %22 si ( ha) ormanla kaplıdır. Kurak orman-çalı vejetasyon bitki örtüsü ile kaplı olan dağlık alanlardaki ormanlarda, sarıçam, kızılçam, ladin ve köknar gibi ibreli ve kayın, meşe, kızılağaç gibi yapraklı türler mevcuttur. Bölge ormanları, odun varlığının yanı sıra odun dışı orman ürünleri açısından da zengin bir potansiyele sahiptir. Türkiye nin orman ürünlerinin dış ticaretteki en önemli payını %97 oranı ile odun dışı orman ürünleri almaktadır. Ülkemizin 2002 yılında 47,4 milyon dolar olan odun dışı orman ürünleri ihracatı, 2012 yılında 300 milyon dolara çıkarılmıştır yılında ton odun dışı orman ürünü üretimi gerçekleştiren Türkiye, Dünya nın defne ihtiyacının %95 ini, kekik ihtiyacının %65 ini, çam fıstığı ihtiyacının ise yaklaşık %40 ını karşılamaktadır. Olağanüstü ve zengin bir floraya sahip olan Çoruh Havzası nda görülen türler arasında defne, kekik, ıhlamur, kuşburnu, vişne ve orman gülü çiçekleri sayılabilir. Havzada toplam bitki türü, 119 endemik tür tespit edilmiştir. Türkiye florasının in üzerinde tür ihtiva ettiği göz önüne alınırsa bunun yaklaşık %17 lik kısmının burada da bulunduğu ortaya çıkmaktadır. Aynı şekilde Türkiye de endemik tür tespit edilmiş olup bunun yaklaşık %3,5 i de bölgede bulunmaktadır. Murgul - Artvin 149

152 Arıcılık için de oldukça uygun alanlara sahip Çoruh Havzası nın bu potansiyelinin değerlendirilmesi için harekete geçilmiştir. Artvin ili Ardahan ili ile birlikte Kafkas arısının gen koruma alanı olarak belirlenmiştir. Tarım İl Müdürlüğü verilerine göre Artvin de adet kayıtlı bal kolonisi bulunmakta ve yıllık 1000 ton bal üretilmektedir. Bölge arıcılarının yıl boyunca arılarını bölge dışına götürmeden konaklayabilecekleri yerlere ihtiyaç vardır. Arhavi ilçesi de ılıman iklimi ve çiçeklemenin erken başlamasından dolayı kışın konaklamaya uygun bir bölgedir. Bu sebeple öncelikle Arhavi de bir adet Bal Ormanı tesis edilmiştir. Camili ve Şavşat gibi bal kalitesi yüksek alanlarda da proje çalışmaları devam etmektedir. Proje ile bal üretimi ve gelir seviyesi artırılacağı gibi bozuk orman arazilerinin rehabilitasyonu da sağlanacaktır. 150

153 T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI l l l l l l l l l Ç O R U H U N M A V İ G E R D A N L I K L A R I l l l l l l l l l BAL ORMANLARI PROJESİ T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI ORMAN GENEL MÜDÜRLÜĞÜ BAL ORMANI EYLEM PLANI Arıcılık, biyolojik çeşitliliğin korunması ve gelecek nesillere aktarılması, sürdürülebilir gıda güvenliği ve aynı zamanda topraklarımızın büyük bir kısmını tehdit eden erozyonun önlenmesi bakımından desteklenmesi gereken stratejik bir sektördür. Arıcılık, düşük girdi maliyeti ve kolay uygulanabilirliği sayesinde ziraate elverişli alanın yetersiz olduğu kırsal bölgelerde gelir kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve artırılması bakımından da büyük önem arz etmektedir. Dünya gıda maddelerinin % 90 ı 82 bitki türünden elde edilir ve bu bitki türlerinden 63 ü (%77) arılar tarafından tozlaşmaya ihtiyaç duymaktadır. Arılar, çeşitli yabani bitkilerin tozlaşmasını sağlayarak birçok bitki türünün soyunu devam ettirmesine ve bu bitkileri gıda ya da yuva yapmak için kullanan binlerce hayvanın da hayatlarını sürdürmelerine imkan vermektedir. Türkiye sahip olduğu 5,6 milyon dolayındaki kovan varlığı ile Dünya genelinde 3. sırada ve ton dolayındaki bal üretimi ile de 2. sırada yer almaktadır. Ancak ülkemiz yüzölçümü, topoğrafik yapısı, iklim, bitki örtüsü ve çok eskilere dayanan arıcılık geleneği dikkate alındığında arıcılığımızın şu ankinden daha iyi bir duruma gelebileceği de bir gerçektir. Ülkemiz bal ihracatının neredeyse tamamını oluşturan çam balı ile kestane, ıhlamur, orman gülü ballarının tamamı ve akasya, yayla, kekik ballarının ise büyük bölümü ormanlardan üretilmektedir. Bal üretimin %85 i orman içi ve kenarlarındaki boşluklarda yapılmaktadır. Ülkemizin bal üretim miktarını, kovan başına bal verimimi artırmak ve arıcılık sektörünü desteklemek maksadıyla Bal Ormanları Projesi başlatılmış ve bu kapsamda 2008 yılından bu yana ülke genelinde132 adet Bal Ormanı tesis edilmiştir. Bal Ormanları ile hem tabii tozlayıcılar olan arılar ve endemik bitki türleri korunmuş olacak hem de erozyon tabii yollardan önlenmiş olacaktır. Ayrıca ülkemiz ormanlarından daha iyi şekilde faydalanılabilecektir. 151

154 Çoruh Nehri Havzası ndaki en önemli riskler orman azalması ve toprak erozyonudur. Bu bakımdan havza genelinde yürütülen ağaçlandırma çalışmaları büyük önem taşımaktadır. Ülkemizin en yeşil illerinden biri olan Artvin in ormanlık alanı dekar olup, yüzölçümünün % 54 ü ormanlık alandır. Ağaçlandırma çalışmaları kapsamında yılları arasında dekar arazide çalışma yapılarak yaklaşık 22 milyon 433 bin adet fidan toprakla buluşturulmuştur. Artvin de ayrıca 1 adet Şehir Ormanı ve 1 adet Bal Ormanı ile 17 adet mesire yeri kurulmuştur. Ormanlık alanı dekar olan Erzurum un yüzölçümünün %9 u ormanlık alandır yılları arsında dekar alanda çalışılmış ve yaklaşık 44 milyon 606 bin adet fidan toprakla buluşturulmuştur. Ayrıca 2 adet Şehir Ormanı ve 3 adet Bal Ormanı ile 17 adet mesire yeri ve kurulmuştur. Erzurum Abdurrahman Şehir Ormanı tarihinde 110 Tesis arasında Aydın dan gerçekleştirilen Toplu Açılış ta hizmete sunulmuştur. Bayburt un ormanlık alanı ise dekar olup, yüzölçümünün %4 ü ormandır yılları arsında ise dekar alanda çalışılmış ve yaklaşık 2 milyon 134 bin adet fidan toprakla buluşturulmuştur. Bayburt a 1 adet Şehir Ormanı ve 1 adet Bal Ormanı kurulmuştur. Bayburt Şehir Ormanı Tesis arasında Ankara da gerçekleştirilen Toplu Açılış ta hizmete sunulmuştur. Artvin Şehir Ormanı 152

155 Çoruh Nehri Havzası Rehabilitasyon Projesi ( ) T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Çoruh Havzası Rehabilitasyon Projesi Derin vadiler ve dik yamaçlarla bezeli Çoruh Vadisi, ülkemizde en fazla erozyona maruz kalan havzalardan biridir. Yılda 5,8 milyon m 3 rusubat taşıyan Çoruh Nehri de erozyonu hızlandırmaktadır. Çığ ve sel gibi tabii felaketlerin en çok yaşandığı bölgelerden bir tanesidir. Havzanın erozyon haritası, havzanın büyük bölümünde şiddetli seviyede erozyonun mevcudiyetini göstermektedir. Çoruh Havzası nın büyük bölümünü oluşturan mera alanları toprak erozyonuna sebep olan ana faktörlerden biridir ve buralar için uygun yönetim tekniklerinin geliştirilmesi için araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin devamlılığı önemlidir. Havzadaki şiddetli erozyon sebebiyle tamamlanmış, inşaatı devam eden ve planlanan baraj rezervuarlarının kısa sürede dolma ve ekonomik ömürlerinin azalması riski güçlü bir şekilde vardır. Bundan dolayı bölgede havza rehabilitasyon çalışmalarının yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. 153

156 ÇORUH HAVZASI NDA EROZYON RİSKİ 154

157 Havzadaki şiddetli erozyon sebebiyle, tamamlanmış, inşaatı devam eden ve planlanan baraj rezervuarlarının kısa sürede dolma ve ekonomik ömürlerinin azalması riski vardır. Bundan dolayı bölgede havza rehabilitasyon çalışmalarının yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Tabii kaynakların yönetimi, erozyonun önlenmesi ve halkın gelir seviyelerinin artırılmasına katkıda bulunmak maksadıyla Çoruh Nehri Havzası Rehabilitasyon Projesi hazırlanmıştır yılları arasında uygulanacak proje; Artvin, Bayburt ve Erzurum illerini kapsamaktadır. 156 köyde kişinin faydalanacağı projenin bütçesi 145 milyon TL dir. Proje ile; Erozyonla mücadele edilerek toprağın korunması, Bozuk ormanların rehabilite edilmesi, Zirai üretime destek sağlanması, Köylülerin hayat şartlarının iyileştirilmesi, Çığ, sel ve taşkın kontrol çalışmaları ile tabii afetlerin önlenmesi hedeflenmektedir. Proje kapsamında toprak muhafaza, mera ıslahı ve bozuk ormanların rehabilitasyonu; sulama altyapısı geliştirilmesi; arı kovanı, meyve bahçesi ve sera tesisi gibi faaliyetler yürütülecektir. Yenilenebilir enerji kaynaklarında olan güneş enerjisi sistemlerinin yaygınlaştırılması ve desteklenmesinin de hedeflendiği Çoruh Nehri Havzası Rehabilitasyon Projesi ne ayrıca orman alanlarının fonksiyonel planlaması, milli park ve av-yaban hayatının geliştirilmesi, ekoturizmin planlanması ve geliştirilmesi çalışmaları ilave edilmiştir. 155

158 Çoruh Havza Koruma Eylem Planı Çoruh Havzası ndaki bütün kaynakların bütüncül bir yaklaşımla ele alınması maksadıyla Çoruh Havza Koruma Eylem Planı da hazırlanmaktadır. 7 Aralık 2011 tarihinde hazırlık çalışmaları başlatılan Eylem Planı, 2013 yılı sonunda tamamlanacaktır. Eylem Planı ile Çoruh Havzası nın genel durumu, havzada bulunan sıcak noktalar, su kalitesi durumu ve bu duruma tesir eden faktörler belirlenecek ve mevcut durumun iyileştirilmesine yönelik kısa, orta ve uzun vadeli tedbirler ortaya konacaktır. Çoruh Havza Koruma Eylem Planı nın hazırlanması projesine ilişkin havzada yer alan paydaşların bilgilendirilmesi ve ilgili kurum ve kuruluşların görüşlerinin alınması maksadıyla tarihinde Artvin de bir açılış toplantısı düzenlenmiştir. 156

159 Orman Köylülerine Destekler Ormanların korunması, işletilmesi ve genişletilmesi hedeflerine ulaşmak için orman içinde ve bitişiğinde yaşayan orman köylülerinin kalkındırılması büyük önem taşımaktadır. Bu maksatla ülke genelinde olduğu gibi Çoruh Havzası nda orman köylülerinin süt koyunculuğu ve sığırcılığı, fenni arıcılık, seracılık, halıcılık ve bunun gibi alternatif iş imkanları oluşturmaları için orman köylülerine çeşitli krediler sağlanmaktadır yılları arasında Artvin de aileye destek verilmiştir. Ayrıca orman kooperatiflerine TL kredi desteği sağlanmıştır. Erzurum da aileye destek verilmiştir. Ayrıca orman kooperatiflerine TL kredi desteği sağlanmıştır. Bayburt ta ise 426 aileye ferdi proje kredisi verilmiştir. 157

160 MİLLİ PARK, YABAN HAYATI VE EKOTURİZM Çoruh Havzası, iklim ve coğrafi şartları göz önüne alındığında yalnız ülkemizde değil bütün dünyada söz sahibi olabilecek bir güzellik ve çeşitlilik sunar. Havza dahilindeki illerden Artvin de Hatila Vadisi ve Karagöl Sahara olmak üzere 2 adet Milli Park; Camili Efeler, Camili Gorgit ve Çamburnu olmak üzere 3 adet Tabiatı Koruma Alanı ile Borçka Karagöl ve Altıparmak olmak üzere 2 adet Tabiat Parkı bulunmaktadır. Erzurum da ise adını tarihe yazdıran kahraman Türk kadını Nene Hatun un adını verdiğimiz Nene Hatun ile Sarıkamış Allahuekber Dağları olmak üzere 2 adet Milli Park ile Tortum Gölü ile Erzurum Bataklıkları Sulak Alanları bulunmaktadır. Çoruh Havzası ayrıca muhteşem bir tabiat harikası, bölgenin en büyük tabii yaşlı orman ekosistemlerinden biri olan Camili Biyosfer Alanı na da evsahipliği yapmaktadır. Havza genelinde, milli park ve tabiat parklarında altyapı çalışmaları yürütülmektedir. Artvin İli Doğa Turizmi Master Planı tamamlanmış olup Erzurum ve Bayburt İli Doğa Turizmi Master Planı ile alakalı çalışmalar devam etmektedir. 158

161 Hatila Vadisi Milli Parkı 1994 yılında ilan edilen Hatila Vadisi Milli Parkı, Artvin ili merkez ilçe sınırları içerisinde Çoruh Nehri nin ana kollarından birisi olan Hatila Vadisi ve birçok yan derelerini içermektedir. Milli Parka ismini veren Hatila Vadisi ile yan kollarındaki vadiler zengin bitki çeşitliliği, yaban hayatı ile ziyaretçileri etkileyecek niteliktedir. Vadi çok zengin bitki ve hayvan türleri barındırmaktadır. 530 fazla bitki türünün 85 adedi endemiktir. Hatila Vadisi Milli Parkı nda yapılan çalışmalarda 35 memeli, 68 kuş ile bazı yılan, kurbağa ve balık türlerinin varlığı tespit edilmiştir. Hatila Vadisi nin gerek dikkat çekici jeolojik ve jeomorfolojik yapısı ve gerekse özgün bitki toplulukları yöreye, ülkemizde nadir rastlanan bir alan özelliğini vermektedir. Ayrıca bu tabii öğelerin birleşimi neticesinde eşsiz peyzaj güzellikleri ortaya çıkmaktadır. Milli Park sahası içerisinde ziyaretçilerin günübirlik ve kamp kullanımı için belirlenmiş yerler bulunmaktadır. Milli parkın uzun devreli gelişme planı tamamlanmıştır. Milli parkın 4 km lik yolunun parke taşı kaplama çalışması 2013 yılı sonuna kadar tamamlanacaktır. 159

162 Karagöl Sahara Milli Parkı 1994 yılında Milli Park ilan edilen Karagöl Sahara Milli Parkı Artvin in Şavşat ilçesi sınırları içerisinde yer almakta olup, Karagöl ve Sahara Yaylası olmak üzere iki ayrı sahadan oluşur. Milli Park alanı içinde çayır-mera alanları ve ormanlık alanlar bulunmaktadır. Alanın büyüklüğü hektardır. Karagöl ve Sahara bölümlerinin her ikisindeki orman ekosisteminde iğne yapraklı ormanlar baskındır. Anadolu nun muhteşem köşelerinden biridir. Alanda 26 sı endemik 562 tür bitki ile 15 sürüngen türü, 55 memeli türü, 166 kuş türü, 15 balık türü tespit edilmiştir. Ender manzara güzelliklerine sahip yöre, kamp ve karavan turizmini tercih edenler için inanılmaz güzellikler sunar. Yaklaşık metre yükseklikteki Karagöl ün çevresinde birçok küçük patika, tabiat tutkunları tarafından keşfedilmeyi beklemektedir. Milli parkın uzun devreli gelişme planı revize edilmektedir. Karagöl bölümünde yolun kaplaması tamamlanmış olup, Sahara bölümünde festival alanının çevre çalışması devam etmektedir. 160

163 Sarıkamış Allahuekber Dağları Milli Parkı 2004 yılında ilan edilen Erzurum ve Kars illerinde bulunan, Milli Parkın en önemli kaynak değeri Allahuekber Dağları nda yıllarında Sarıkamış Harekatı nın gerçekleştiği alanları barındırmasıdır. 1. Dünya Harbi nde 22 Aralık 1914 ile 19 Ocak 1915 tarihleri arasında Kafkas Cephesi nde cereyan eden Türk Rus muharebeleri Sarıkamış Harekatı olarak bilinmektedir. Muharebelerde dondurucu soğuk, kar, açlık, hastalık ve ikmal güçlerinin yetersiz olması sebebiyle 90 bin Mehmetçik şehit düşmüştür. Sarıkamış Allahuekber Dağları Milli Parkı nın ikinci kaynak değeri ise Sarıkamış ormanlarıdır. Büyük oranda çam ve sarıçamdan oluşan ormanlar, ülkemizde ve ülkemiz enleminde bulunan ülkelerdeki metrelik orman sınırının üzerinde yer yer 2700 metrede yayılış gösterebilmektedir. Milli Park biyolojik çeşitlilik ve yaban hayatı açısından da önemli bir alandır. 161

164 Nene Hatun Milli Parkı 2009 yılında ilan edilen Nene Hatun Milli Parkı, Aziziye ve Mecidiye Tabyalarının bulunduğu 387 ha büyüklüğündeki sahayı kapsamaktadır Osmanlı Rus Harbi nde çarpışmalara ellerinde balta, satır gibi silahlarla onbinlerce Erzurumlu da katılmış, tarihimizde eşine az rastlanan bir kahramanlıkla kısa sürede düşmanı Aziziye ve Mecidiye tabyalarından atmışlardır. 93 Harbi olarak tarihe geçen bu muharebede çok sayıda kişi şehit düşmüş, Nene Hatun gibi binlercesi de gazi olmuştur. Şehitlerimiz hatırasına Aziziye Tabyası nın kuzey yönüne bir abide dikilmiştir. Abidenin kuzeyinde sonradan hayatını kaybeden, muharebelerde büyük kahramanlıklar gösteren Gazi Nene Hatun un mezarı da bulunmaktadır. Şehre hakim bir noktada ilgi çekici bir manzaraya sahip olan tabyaların görsel peyzaj değerleri de yüksektir. Bölge ayrıca geçmişten günümüze yaşayan bir kaynak ve belge niteliği taşımaktadır. 162

165 163

166 Camili Biyosfer Rezerv Alanı Ülkemizin ilk ve tek biyosfer alanı da Çoruh Havzası nda bulunan Camili dir. Camili Havzası, Birleşmiş Milletler UNESCO MAB (Man and Biosphere) Programı Sekretaryası tarafından 29 Haziran 2005 tarihinde biyosfer rezervi olarak ilan edilmiştir. Su kaynaklarının zenginliği ile dikkat çeken Camili Biyosfer Rezerv Alanı hektar büyüklüğündedir. Engebeli bir arazi yapısına sahip olan havzada bitki türü yayılış göstermektedir. Biyosfer Rezervi Nedir? Dünya yüzeyinde canlıların yaşayabildiği aralığa biyosfer adı veriliyor. UNESCO nun İnsan ve Biyosfer (MaB=Man and Biosphere) Programı içinde yer alan karasal veya kıyı ekosistemlerine sahip yerler ise Biyosfer Rezervi olarak anılıyor. Biyosfer rezervlerinde, biyolojik çeşitliliğin korunması, ekonomik kalkınma ve kültürel değerlerin devamlılığı arasındaki problemlerin, sürdürülebilir bir şekilde çözülmesine dair birçok uygulama geliştiriliyor. 164

167 Camili; Uluslararası Çevre Koruma Teşkilatı (CI), Dünya Bankası (WB) ve Küresel Çevre Fonu (GEF) tarafından belirlenen biyolojik açıdan zengin ve tehdit altında olan Dünya daki 25 karasal Ekolojik Bölge den biri olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca Yüksek Değerli Koruma Alanları Projesi çerçevesinde WWF (Dünya Doğayı Koruma Vakfı) tarafından da izlenmektedir. Dünya üzerinde ılıman yaprak döken ormanların üçüncü zamandan bu yana kesintiye uğramadan varlığını sürdürdüğü bir bölge olan Camili, Avrupa ile Orta Asya yı içine alan geniş coğrafyadaki en büyük tabii yaşlı orman ekosistemlerine rastlanan yerdir. Camili Havzası, Türkiye nin 122 Önemli Bitki Alanı ndan biri olan Karçal Dağları Önemli Bitki Alanı nın bir parçasıdır. Ayrıca Kafkas Arı ırkının saflığını bozmadan kaldığı tek yer olan Camili; Gen Koruma Sahası kapsamına alınmıştır. Ayrıca sahayı Türkiye tarafından çevreleyen Karçal Dağları, huş tavuğunun ve çengel boynuzlu dağ keçisinin önemli yaşama alanlarından biridir. Uluslararası koruma altında olan boz ayı da alanın fauna zenginlikleri arasındadır. Birçok bakımdan önem taşıyan alanda, 2000 yılından beri yürütülmekte olan Biyolojik Çeşitlilik ve Doğal Kaynak Yönetimi Projesi (GEF-II) çerçevesinde hazırlanmakta olan katılımcı korunan alan yönetim planı ile alanda gerçekleştirilecek faaliyetler düzenlenerek yeni bir yönetim sistemi oluşturulacaktır. Proje başlangıcından bu yana eğitim ve bilinçlendirme, ekoturizm, flora ve fauna tespiti gibi farklı alanlarda faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Alana gelen ziyaretçilere parkın daha iyi tanıtılmasının yanı sıra yöre halkını katılımcı bir yaklaşımla tabiat koruma çalışmalarına dahil edilmesi maksadıyla tesis edilen Camili Ziyaretçi Tanıtım Merkezi de 26 Aralık 2007 tarihinde Orman ve Su İşleri Bakanı (dönemin Çevre ve Orman Bakanı) Prof. Dr. Veysel Eroğlu tarafından Ankara dan canlı bağlantı ile açılmıştır. 165

168 REFAHIN DİĞER ADI: ÇORUH PROJELERİ 166

169 Dünya genelindeki en yüksek büyüme oranlarından birine sahip olan Türkiye, sürdürülebilir kalkınma hamlelerini yetersiz enerji kaynakları ile beslemek durumundadır. Bütün yerli enerji kaynaklarından azami derecede faydalanmaya ihtiyaç duyan ülkemizde boş akan su kaynaklarının milli ekonomiye kazandırılması daha ucuz enerji üretimine kapı açacağı gibi enerji arzında dışa bağımlılığın azaltılmasında da önemli bir rol oynayacaktır. Zira enerji olmadan kalkınmadan, gelişmeden ve refahtan söz edilemez. Çoruh Havzası ndaki bütün enerji projeleri tamamlandığında yılda 16 milyar kwh a yakın enerji edilecektir. Bu rakamın ülke ekonomisi için anlamı büyüktür. Çoruh un gerdanında birer gurur abidesi olarak yükselecek enerji projeleri yalnız bölge için değil, Türkiye için de refahın diğer adı, kalkınmanın mihenk taşı olacaktır. Çoruh Projeleri bünyesinde inşa edilecek barajlarla oluşacak göller, her türlü su sporları ve kültür balıkçılığı için de yüksek bir potansiyel kaynak oluşturacaktır. Havzadaki baraj göllerinin oluşmasıyla zaten yüksek olan turizm ve rekreasyon potansiyeli daha da artacak, Çoruh Vadisi daha ilgi çekici ve cazip bir merkez haline gelecektir. 167

170 KAYNAKLAR Arhavi Bal Üretim Ormanı Projesi, Arhavi Orman İşletme Müdürlüğü, Artvin, DSİ 8. Bölge Müdürlüğü 2013 Yılı Yatırım Programı ve Bütçe Takdim Raporu, Erzurum, DSİ 22. Bölge Müdürlüğü 2013 Yılı Yatırım Programı ve Bütçe Takdim Raporu, Trabzon, DSİ 26. Bölge Müdürlüğü 2013 Yılı Yatırım Programı ve Bütçe Takdim Raporu, Artvin, EMİNAĞAOĞLU, Özgür; Çoruh Vadisi-Deriner Barajı Su Aynası Altında Kalacak Alanın Endemik ve Endemik Olmayan Nadir Bitkilerinin Korunması Taslak Raporu, Ankara, GÜNDÜZ, Ali; Çoruh Havzası ve Artvin, Ardanuçlular Kültür ve Yardımlaşma Derneği Yay., Ankara, IUCN Red List Categories: Version 3.1, IUCN Species Survival Commission, Switzerland and UK, Su ve Enerji Konferansı Bildiri Kitabı, 5. Dünya Su Forumu Bölgesel Hazırlık Süreci Türkiye Bölgesel Toplantıları, Eylül 2008, Artvin. Taşkın, Heyelan ve Dere Yataklarının Korunması Konferansı Bildiri Kitabı, 5. Dünya Su Forumu Bölgesel Hazırlık Süreci Türkiye Bölgesel Toplantıları, Ağustos 2008, Trabzon. 168

171

172 Çoruh un mavi gerdanlıkları ülkemizi aydınlatacak...