Ill üncü Murat ın beylerbeyilerinden

Transkript

1 Ill üncü Murat ın beylerbeyilerinden Mehmet Paşa tarafından yaptırıldığı için ona mal edilerek Beylerbeyi,, adı verilen muhteşem yapı, Anadolu kıyısındaki padişah sarayları arasında en gösterişlisi ve en ünlüsüdür. YAZAN: YILMAZ ÖZTUNA FOTOĞRAFLAR: KUTLU ERTUNA

2 O 0 0 O SÜTUNLU GİRİŞ Beylerbeyi Sariyi'nın girişi, zarif başlıklı sütunları ile gerçekten görülmeye değer güzelliktedir. Sütunlar tamamen mermerdendir. HAVUZLU SALON Salonun ortasında yer alan havuzun etrafını kolon halinde vazolar, şamdanlar çevirmiştir. Salonun avizesi de dillere destandır. SULTAN AZİZ'DEN BİR HATIRA Bugünkü Beylerbeyi Sarayı, Sultan Aziz in yaptırmış olduğu binadır. Bu küçük saray, Boğaziçi nin bir süsüdür. 4 ÜNCÜ MURAT'IN DOĞDUĞU YER ll ncl Mahmut un «istavroz Sahilsarayı» adiyle yaptırdığı saray, daha sonra halk arasında «Beylerbeyi» diye anıldı. Saray, IV'üncü Murat'ın doğum yeri olarak da tarihe geçer. V i Şii: r*sr**hiır*ii O Boğaziçi'nin beyaz incisi: BEYLERBEYİ SARAYI Avrupa üslubunda, yekpare, derli toplu ve tamamen mermerden yapılmış son Osmanl» devrinin sayılı saraylarından biri. 1 inci Abdülmecit in kardeşi Sultan Abdülaziz tarafından yaptırılan sarayın inşaatı 1861 ve 1865 yılları arasında 4 yıl sürdü. Bir asırdır kurulmayan saat ve tavam ünlü Rus ressamı Ayvazovski nin bir deniz tablosuyle süslü olan meşhur Havuzlu Salon. Babil in dünyanın yedi harikası arasında anılan meşhur asma bahçelerine benzeyen beş katlı muhteşem bahçe. BÜYÜK OsmanlI sarayları daha çok Boğaz ın Avrupa (Rumeli) tarafındadır. Ancak Asya (Anadolu) kıyısında da padişahların has bahçeleri ve sarayları vardı. Bunların en tanınmışı Beylerbeyi Sarayı'dır. Beylerbeyi, güneyinde Kuzguncuk, kuzeyinde Çengelköyü kasabaları bulunan Boğaziçi'nin şirin bir köşesidir. Karşı tarafında Ortaköy vardır. Yani Beylerbeyi Sarayı, karşı yakadaki Dolmabahçe, Beşiktaş Feriye ve Çırağan saraylarından daha kuzeye düşer. Beylerbeyi'nde vaktiyle padişahların «İstavroz Bahçesi» dedikleri bir has bahçesi vardı. Padişahlar, yaz aylarında, arada buraya gelip dinlenirlerdi. Has bahçenin bir kasrı da vardı. Meşhur Dördüncü Murat, Birinci Ahmet'in oğlu olarak Kösem Mahpeyker Hasekl'den işte bu İstavroz Kasrı'nda doğmuştu. Yani bugünkü Beylerbeyi Sarayı, bir bakıma, Dördüncü Murat'ın doğum yeri olarak da tarihe geçmiştir. Bu mahalle, lll üncü Murat ın ( ) beylerbeylerinden Mehmet Paşa sarayını yaptırdığı için. XVI'ncı asır sonlarından itibaren «Beylerbeyi» denmişti te l'inci Sultan Mahmut ( ), İstavroz Kasrı'nın yerine Ferahfeza Kasrı'nı yaptırdı. Az kuzeyine de annesi İçin Şevk - Âbât kasrını İnşa ettirdi. Zamanla bu iki kasır harap oldu. Il nci Sultan Mahmut ( ), İstavroz Sahilsarayı'nı yaptırdı. 54

3 Halk bu saraya «Beylerbeyi Sarayı» demeye başladı ve bu ad yerleşti. Il'nci Mahmut ve oğlu l lnci Abdülmecit ( ), bu sarayda uzun süre oturdular. Bu sarayı yıktırarak bugünkünü yaptıran, I'inci Abdülmecit in kardeşi ve halefi Sultan Abdülaziz ( )'dir. Bugünkü Beylerbeyi Sarayı, Dolmabahçe Sarayı ndan az sonra ve Çırağan Sarayı ndan az önce inşa edilmiştir. Dünyanın En Muhteşem 6 Boy Aynası Beylerbeyi Sarayı'nda BEYLERBEYİ'NDE mescitler dışında iki cami vardır: Biri XVI'ncı asır sonlarında Bostancıbaşı Abdulah Ağa'nın yaptırdığı İstavroz Camii'dir. 'inci Mahmut ve l inçi Abdülhamit tarafından XVIILinçi asır ortaları ve sonlarında iki defa tamir ettirilmiştir. Diğeri, bugünkü şekliyle li nçi Mahmut'un yaptırdığı iki minareli Beylerbeyi Camii'dir. Il'nci Mahmut un Beylerbeyi Sarayı, 1826'dan 1832' ye kadar 6 yıl içinde inşa edilmişti. Buna bugün «Eski Beylerbeyi Sarayı» diyoruz. Eski Saray, başlıca Mabeyni Hümayun, Zülvecheyn, Haremi Hümayun dairelerini, Serdap Kasrını, Şevk-Âbât Kasrını, Sarı Köşkü, Yalı Kasrı'nı, Istablı Hümayunu ve daha birçok ek yapıyı ihtiva ediyordu. Yerler, Lübnan'ın sedir çamından yapılmış fevkalâde değerli parke ile döşenmişti. Sarayı gezen Miss Pardoe'nun tabiriyle «dünyanın en muhteşem altı adet endam aynası» bu sarayda idi ve Çar l'inci Nikola tarafından Il nci Mahmut a hediye edilmişti. «Kuğular Gölü» denen ve içinde kuğuların yüzdüğü havuzu da pek meşhurdu. Sultan Abdülaziz, 1861'de tahta geçer geçmez eski Beylerbeyi Sarayı'nı parça parça yıktırmaya başladı. Yerine eskisi gibi Türk üslubunda değil, Avrupa üslubunda yekpare ve mermerden bir saray yaptırmaya karar vermişti. Bu suretle 1832 den 1851'e kadar 19 yıl babası Il'nci Mahmut'la ağabeysi l'inci Abdülmecit'in oturdukları saray, tarihe karışıyordu. 1851' den itibaren Sultan Mecit, birkaç yıl eski Çırağan Sarayı'nda, sonra yeniden bugünkü şekliyle yaptırdığı Dolmabahçe Sarayında oturmuştu. Eski Beylerbeyi Sarayı'nın yıkılıp bugünkünün yapılması 1861'den 1865 e kadar 4 yıi sürdü. Geniş ölçüde eski sarayın enkazından ve eşyasından istifade edildi. Yeni saray, eskisinden küçüktü. Fakat hem Avrupa üslubunda, hem de derli toplu idi. Beylerbeyi, Dolmabahçe ve Çırağan Sarayları derecesinde büyük değildir. Fakat son Osmanlı devrinden sayılı saraylardan biridir. Avrupa Sarayları Gibi... BOĞAZ üzerinde tâ uzaklardan görünen çok letafetli bir manzaraya sahiptir Beylerbeyi Sarayı. Boğaziçi nin bembeyaz bir incisidir. Deniz cephesi boydan boya parmaklıklarla örtülmüştür. İki katlıdır. ilk kat, mermerden; ikinci kat, Bakırköy'den çıkarılmış küfeki taşından yapılmıştır. 6 büyük salonu ve hemen hepsi bu salonlardan birine açılan 24 odası vardır. Saltanat kapısından selâmlığa girilir. Tavanlar ve duvarlar çok ince nakışlarla süslüdür. Üst kattaki hamamı, alt kattaki Atatürk ün çok sevdiği mermer havuzu meşhurdur. Dolmabahçe ve yanan Çırağan gibi dev bir saray olmamakla beraber, XIX'uncu asırda orta büyüklükteki Avrupa krallıklarının hükümdar sarayları gibidir. Set set bahçelerinin her setinden Boğaziçi, başka bir latif manzarayla görülür. Meşhur mermer havuz üst settedir. 70 X 40 = metre karedir ve derinliği 3 m. 20'dir. Türkiye'nin en büyük havuzlarından biridir. 21 nisan 1865 te Sultan Abdülaziz, Beylerbeyi Camil n de cuma namazını kılıp bu saraya yerleşmiş ve bir müddet burada oturmuştur. Dolmabahçe ve Çırağan saraylarında oturduğu yıllarda da arada bir buraya gelmiştir. Bahçesine küçük bir hayvanat bahçesi yaptırm ıştır. Padişahın meşhur erkek aslanının da bu 55

4 KABUL SALONUNDA Kİ MUHTEŞEM AVİZE Beylerbeyi Sarayın daki avizeler en az Dolmabahçedekiler ka dar meşhurdur. İçle rinde özellikle Giriş Salonu ile, Havuzlu Salonda ve Kabul Salonu'nda asılı bulu nanlar son derece de ğerlidir. Kabul Salonu'ndaki billur avi ze Havuzlu Salonda ki Türkiye'nin en de ğerli avizesinden son ra, sarayın en büyük aydınlatıcısıdır. Kır mızı döşemeyle kap lı salona pırıltılı bir güzellik katar âdeta... KRİSTAL MEŞHERİ Kabul Salonu'ndaki avizenin yakından gö rünüşü göz kamaştıra cak niteliktedir. Billur kollar ve ışıl ışıl lam balar tavanın süslü dekorunu tamamlar. Kristal avizenin ger çek değeri kesinlikle bilinmemekle beraber, sarayın paha biçilmez eşyalarından biri ol duğuna şüphe yoktur. o o MAVİ SÜTUNLU SALON Sarayın İki cephesi arasında uzanan ve tam ortasında mermer bir huvuzu olduğu için Havuzlu Salon diye anılan kıs mın üstündeki bu salon, mavi - beyaz renkte tabiî mermerlerle yapılmış mozaylkli sütunları ile gözleri kamaştırır. Tavan süsleri ayrı bir güzelliktedir. GEYİK DERİSİNDEN KOLTUKLAR Beylerbeyi Sarayında sadrazam oda sından sonra Yemek Salonu gelir. Salondaki iskemleler özel olarak Yıldız marangozhanesinde yaptırılmış, geyik derisiyle kaplanmıştır. Hepsi de değerlidir ve Abdülhamit'in küfî hattı ile yazılmış adını taşımaktadır. ABDÜLHAMİT'İN ÇALIŞMA ODASI Altın yaldızlı kütüphane, yazıhane, masa ve bir iskemle, l l nci Abdülhamit'in Beylerbeyi Sarayı'nda kaldığı sürece çalışma odası olarak kullandığı bu odanın az, fakaıt seçkin eşya larını teşkil eder. Yazıhanenin değeri bugün milyonlarla ifade edilmektedir.

5 Boğaziçi'nin Beyaz întisi: Beylerbeyi Sarayı Beylerbeyi Sarayındaki dünya birincisi halı, İran malı değil, Hereke yapısıdır... Padişahın, saraya gelen ziyaretçilerin ödlerini koparan erkek aslanı. Sultan Aziz in çılgın gemi aşkının örneği sayılan eşyası ve gemicilikle ilgili Amiral Odası ile bütün iskemleleri, geyik derisi kaplı yemek salonu. MÜŞFİKA KADININ YATAK ODASI Abdülhamit'in 4'üncü karısı olan Müşfika Hanım ın yatak odası padişahın yattığı odanın bitişiğindedir. Perdeleri ve koltuk kaplamaları ile tamamen mavi renkte olan bir odadır. S8

6 bahçede ferah bir kafesi vardı. Sultan Aziz, şahsına alıştırdığı bu aslanı çok sever. Beylerbeyi Sarayı'nda iken hemen daima yanında bulundururdu. Kabul edeceği şahısları bu aslanla beraber kabul ederdi. Padişahın ve aslanın heybetinden, ziyaretçilerin ödleri kopardı. «A't Kat Sofası» denen giriş salonu, kırmızı - beyaz takımhrta döşenmiştir. Değerli boy aynaları, heykeller. Yıldız yapısı çok değerli dev vazolar, muazzam billur Bohême avizeler vardır. Giriş salonuna, Bekleme Salonu açılır. Pembe döşenmiştir. Tavanı oya gibi işlenmiştir. Burada da çok değerli avizeler, aynalar, vazolar, masalar vardır. Ortadaki ceviz masanın üzerindeki saat, 19 aralık 1866' da durmuş; nedense sonra hiç kurulmamıştır. Saraydaki saatlerin hemen hepsi aynı zamanda günü, yılı, gün adını göstermektedir. Üstelik termometreli, barometreli ve musikllidir. Meşhur Havuzlu Salon G İRİŞ Salonundan, Havuzlu Salon'a geçilir. Havuzlu Salon, sarayın iki cephesi arasında uzanan büyük bir salondur ve tam ortasında mermer bir havuz vardır. Havuzun çevresi, mavi renkte dev vazolar, kolon halinde şamdanlar, sehpa ve iskemlelerle döşenmiştir. Avize ve halıları da çok güzeldir. Salonun on altı mermer sütunu vardır. Ortadaki renkli kristalden Bohême avize, Türkiye deki en değerli avizelerden biridir ve aynı zamanda Türkiye deki renkli kristalden yapılmış en büyük avizedir. Ortadaki halı da son derece kıymetli bir Hereke dir. 1911'de Parla Sergisi'nde teşhir edilmiş ve bütün dünya halıları arasında birinci seçilmiştir. Salonun, iki insanın ancak kucaklayacağı büyüklükte bir mermer küreye yerleştirilmiş saati de meşhurdur. Tavanı, Ayvazovski'ntn bir deniz tablosu süslemektedir. Havuzlu Salon a dört oda açılır. İki oda deniz cephesinde, ikisi de bahçe tarafında, yani sarayın arkasındadır. Deniz tarafında olanlardan birine «Amiral Odası» denilmektedir. Mobilyaların kenarları tamamen halat gibi görülen burgu halinde değerli ağaçlardan yapılmıştır. Sultan Azlz'ln çılgın deniz ve gemi aşkının bir misalidir. Odadaki her eşya da denizcilik ve gemiyle ilgilidir. Havuzlu Salon'a Sadrazam Odası da açılmaktadır. Sadrazamların, padişah huzuruna girmeden önce dinlendikleri odadır. Vezirler de önce buraya kabul edi- w. 1 'jtj w tw» 1V'ffSl* «& jtà İ I. V. I i «V P i y -, ' à ÎT?" 'ıfitlm HAREM GİRİŞ SALONU Sarayın alt katında bulunan bu salon, bahçeye bakar. Yer, kırmızı Hereke halısı İle kaplıdır. Perdeler ve sandalyelerin döşemeleri de kırmızıdır. Salonun huzur verici bir görünüşü vardır... lirlerdi. Duvarlar oyma tahtadır. Güzel bir sedef masa hemen göze çarpar. Daha sonra Yemek Salonu gelir. İskemleler geyik derisi kaplıdır. 18 iskemle de Yıldız marangozhanesinde yapılmıştır ve ll ncl Abdülhamit in kûfî hat ile adı yazılıdır. Duvarda, r ssam Şeker Ahmet Paşa'nın bir karpuz natürmortu asılıdır. Abdülhamit'in Yatak Odası S OL koridorda ll nci Abdülhamit'in yatak odası görülür. Bilindiği gibi 1909 da tahttan indirilen bu hükümdar, Yıldız Sarayı'ndan alınıp Selanik te Alatini Köşkü ne götürülmüş, Balkan Savaşı bozgunu üzerine İstanbul'a getirildikten sonra, ikametine Beylerbeyi Sarayı tahsis edilmiştir. 2 oğlu ve 3 kızı İle 3 yıl, 6 ay, 3 gün Selanik te kalan hükümdar, hayatının son devresini Beylerbeyi'nde geçirmiştir. 1 kasım 1912 den ölüm günü olan 10 şubat 1918 e kadar 5 yıl, 3 ay, 9 gün bu sarayda yaşamıştır. Bu suretle tahttan indirildikten 8 yıl, 9 ay, 13 gün sonra 75 yaşını 4 ay, 19 gün geçe bu yatak odasında ölmüştür. 5 ay sonra, tahttaki kardeşi V'inci Mehmet Reşat ölmüş ve diğer kardeşi Vl ncı Mehmet Vahldettin tahta geçmiştir. Sultan Hamit ln ölüm yılı. Birinci Dünya Savaşı faciasının son yılıdır. Cenaze töreni bu feci devrede çok muhteşem olmuş, bütün şehzadeler. Sadrazam Talât Paşa, Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı Damat Enver Paşa, bütün nazırlar ve on binlerce kişi törene katılmıştır. Sultan Hamft, -bu sarayda en küçük oğlu Şehzade Mehmet Âblt Efendi ve en sevgili zevcesi Müşflka 4 üncü Kadınefendi ile yaşamıştır. lö YEKPARE AĞAÇTAN OYMA MASA Harem girişinin üstündeki salonda bulunan bu masa, yekpare ağaçtan oyularak yapılmıştır ve baştan başa sedef kakmalıdır. JAPON VAZOSU Japon imparatorunun Türk hükümdarlarına yolladığı hediyedir. SEDEF KAKMALI DOLAP Haremin üst girişindeki salonu süsler. 59

7 fibdülhflmîtin YATUK ODASI 1909 yılında tahttan indirilen padişah ll nci Abdülhamit, Selanik'ten sonra İstanbul'a geldiği zaman, Beylerbeyi Sarayına nakledilmiş ve yatak odası olarak. Sarayın bu en mütevazı odalarından birini seçmiştir. Tavanı, duvarları pembe ve yaldızlı işlemelerle süslü olan odayı, on iki kollu mavi - beyaz renkli kristal bir avize aydınlatır. Sabık padişah, ömrünün 5 yılını geçirdiği Beylerbeyi Sarayı'nın Boğazın maviliklerine bakan bu odasında ölmüştür. İMPARATORİÇE EUGENİE BURADA KALDI 1869 y ılı ekim inde Sultan A ziz in resm î d avetlisi olarak Istenbul'a gelen IH'üncü Ncpoleon un eşi İm paratoriçe Eugenie nin m isafir edildiği bu oda, sarayın ikinci katindadır. Yaldızlı duvarları, sedef kakmalı karyolası, boy aynalarıyie Beylerbeyinin en güzel odalarından biridir. 60 DEVAM EDECEK Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi