Transkript

1 D ü n y a v e T ü r k i y e S ü t E n d ü s t r i s i R a p o r u

2 Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu

3 T e þ e k k ü r l e r Prof. Dr. Adem Þahin TOBB ETÜ ÝÝBF Prof. Dr. Atilla Yetiþemiyen Ankara Üniversitesi Süt Teknolojisi Bölümü Doç. Dr. Erdoðan Güneþ Ankara Üniversitesi Tarým Ekonomisi Bölümü Prof. Dr. Ýrfan Erol Ankara Üniversitesi Besin Hijyeni ve Teknolojisi Bölümü Prof. Dr. Kadir Halkman Ankara Üniversitesi Gýda Mühendisliði Bölümü Prof. Dr. Mehmet Demirci Namýk Kemal Üniversitesi Gýda Mühendisliði Bölümü Prof. Dr. Metin Atamer Ankara Üniversitesi Süt Teknolojisi Bölümü Prof. Dr. Müberra Babaoðul Hacettepe Üniversitesi Aile ve Tüketici Bilimleri Bölümü Prof. Dr. Nevzat Artýk Ankara Üniversitesi Gýda Mühendisliði Bölümü Prof. Dr. Özer Kýnýk Ege Üniversitesi Süt Teknolojisi Bölümü

4 Ý Ç Ý N D E K Ý L E R Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu Kurumsal Ýletiþim Hizmetleri Ltd. Þti. Hazýrlayanlar Ali Osman Mola, Elif Avcý, Dr. Ýsmail Mert, Ali Reþat Yýlmazbilen, Seda Yýldýz Tasarým Figen Kocaman Tercüme Selen Kölay Basým ve Cilt Birinci Basým - Mayýs 2011 ANKARA ISBN: Bu kitabýn tüm haklarý ASÜD e aittir. Kaynak gösterilmeksizin kýsmen veya tamamen alýntý yapýlamaz, hiçbir yöntemle kopya edilemez, çaðaltýlamaz, yayýnlanamaz. Ý Ç Ý N D E K Ý L E R Önsöz Baþlarken Bölüm 1: Dünya Süt Üretimi 1.1. Genel Bakýþ 1.2. Ýnek Sütü 1.3. Manda Sütü 1.4. Koyun, Keçi ve Diðer Hayvanlardan Elde Edilen Süt Trendleri Bölüm 2: Dünya Endüstriyel Süt Ýþleme 2.1. Ýnek Sütü Temini 2.2. Süt Ürünleri Üretimine Genel Bakýþ Ýçme sütü ve taze süt ürünleri üretimi Tereyaðý ve diðer süt yaðlarý üretimi Endüstriyel peynir üretimi Süt tozu üretimi Konsantre süt üretimi Peynir altý suyu ürünleri ve kazein üretimi Bölüm 3: Dünya Süt ve Süt Ürünleri Tüketimi 3.1. Gobal Tüketim 3.2. Bölgesel Tüketim 3.3. Ürün Bazýnda Tüketim Bölüm 4: Dünya Süt ve Süt Ürünleri Ticareti 4.1. Giriþ 4.2. Ekonomik Krize Raðmen Ticaret Hacminde Artýþ 4.3. Hacimsel Artýþýn Arkasýndaki Ýtici Güç: Yeni Zelanda 4.4. Üretimi Geride Býrakan Ticaret Artýþý 4.5. Ürün Kategorisine Göre Ticaretin Geliþimi Peynir Tam yaðlý süt tozu Yaðsýz süt tozu Tereyaðý ve sadeyað Peynir altý suyu tozu ve ürünleri Bölüm 5: Dünya Süt ve Süt Ürünleri Fiyatlarý 5.1. Toptan Fiyatlar 'daki geliþmeler 5.2. Çið Süt Fiyatlarý 'daki geliþmeler 'daki geliþmeler Bölüm 6: Dünya Süt Sektörüne Genel Bakýþ 6.1. FAO Gýdaya Genel Bakýþ Raporu 6.2. USDA Dünya Süt Pazarlarý ve Ticareti raporu Bölüm 7: Türkiye Süt Üretimi 7.1. Genel Bakýþ 7.2. Ýnek Sütü 7.3. Koyun, Keçi ve Manda Sütü Bölüm 8: Türkiye Endüstriyel Süt Ýþleme 8.1. Genel Bakýþ 8.2. Ýnek Sütü Temini 8.3. Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Üretimi Bölüm 9: Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Tüketimi Bölüm 10: Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Fiyatlarý Çið Süt Fiyatlarý Bölüm11: Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Dýþ Ticareti Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Ýhracatý Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Ýthalatý Bölüm 12: Yönetici Özeti

5 Bazý Temel Veriler Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu Harun Çallý - Yönetim Kurulu Baþkaný Bazý Temel Veriler + Dünya Toplam Süt Üretimi 2009'da dünya toplam süt üretimi 703 milyon ton olarak gerçekleþmiþtir. Geçen yýlla karþýlaþtýrýldýðýnda yalnýzca %0,8'lik bir artýþ olmuþtur. Sektörümüzün en önemli ihtiyaçlarýndan biri olan "nitelikli veri" ihtiyacýný karþýlamak üzere baþlattýðýmýz çalýþmanýn bir sonucu olarak, kuruluþumuzun ikinci yýlýnda, 2010'da ilkini yayýmladýðýmýz "Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu"nun ikincisini yayýmlamanýn gururunu yaþýyoruz. + Türkiye Süt Üretimi 2009'da toplam süt üretimi 12,5 milyon ton olarak gerçekleþmiþtir. Türkiye'de süt üretimi %2,44'lük bir artýþ göstermiþtir. Rapor, bir yandan süt ve süt ürünleri sektörünün dünya ve Türkiye'deki mevcut durumunu ortaya koyarken, diðer yandan sektörün geleceði ile ilgili tahmin ve öngörüleri içeriyor. Veriler ülkemizin, çið süt üretimi bakýmýndan dünyanýn 15. büyük üreticisi konumunu koruduðunu gösteriyor. TÜÝK'in, "entegre süt iþletmeleri tarafýndan toplanan süt ve satýþa sunulan süt ürünleri" verilerini yayýmlamaya baþlamasýný da çok önemli bir geliþme olarak deðerlendiriyoruz. Bu verilerin üretim ayaðýnýn, yeni ürünler dâhil edilerek zenginleþtirilmesi gerektiðini düþünüyoruz. Böylece ürün bazýnda tüketimle ilgili daha saðlýklý verilere de ulaþmýþ olacaðýz. TÜÝK verilerindeki en dikkat çekici husus, 2010 yýlýnda entegre süt iþletmeleri tarafýndan toplanan süt miktarýdýr ki, kayýt altýna alýnan süt miktarýndaki artýþý gösteriyor. Ayný zamanda bu veriler, alýmlarýn 2011 yýlýnýn Ocak ve Þubat aylarýnda yüzde 10'un üzerinde artýþlarla devam ettiðini göstermesi bakýmýndan da son derece önemlidir. Baþka bir söyleyiþle sektör, süt ve süt ürünleri sanayisinin önderliðinde geliþmeye ve büyümeye devam ediyor. Ancak bu noktada ele alýnmasý gereken sorun, tüketim artýþýnýn üretim artýþýnýn altýnda kalmýþ olmasýdýr. Ýç tüketim ve ihracatta üretimi karþýlayacak artýþlar gerçekleþmeden sektörün istikrarlý bir yapýya kavuþmasý mümkün görünmüyor. % 102 milyon ton Dünya Süt Üretimi Dünya süt üretiminin %84'ünü inek sütü, %13'ünü manda sütü, %2,2'sini keçi sütü, %1,3'ünü koyun ve %0,2'sini deve sütü oluþturmaktadýr. % Türkiye Süt Üretimi % Türkiye süt üretiminin %92,36'sý inek sütü, %5,85'i koyun sütü, %1,53'ü keçi sütü ve %0,26'sý manda sütüdür. Dünya ve Türkiye de Endüstriyel Süt Ýþleme Dünyada üretilen sütün %53'ü modern süt iþletmelerinde iþlenmektedir. Bu oran AB'de %94'tür. Türkiye'de ise %40'ýn üzerinde kayýt dýþýlýk söz konusudur. Modern süt iþletmeleri tarafýndan iþlenen süt miktarýnýn; toplam süt üretiminin %40'ýndan, entegre süt iþletmeleri tarafýndan toplanan sütün ise %70'inden fazlasýný oluþturduðu tahmin edilmektedir. 2 3

6 B a þ l a r k e n Bazý Temel Veriler Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu 30 Haziran 2010 tarihinde, Avrupa Birliði katýlým müzakereleri sürecinde "Gýda Güvenliði, Veterinerlik ve Bitki Saðlýðý" faslýnýn açýlmasý ile süt ve süt ürünleri sektörü için de yeni bir süreç baþlamýþtýr. Bu süreç, maalesef bugüne kadar gereken ciddiyetle ele alýnmayan ve çözümü çeþitli sebeplerle sürekli ertelenen yapýsal sorunlarýn daha radikal önlemlerle ele alýnmasýný gerektirmektedir. Yapýsal sorunlarýn baþýnda, gerek çiftlik gerekse süt iþleme tesislerinin büyük çoðunluðunun ölçeklerinin küçük olmasý ve AB standartlarýnda üretim yapamamasý gelmektedir. Bu iþletmelerin acilen iyileþtirilmesi ve ölçekleriyle beraber standartlarýnýn da yükseltilmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, AB katýlým müzakereleri sürecinde büyük çoðunluðu kapatýlma tehlikesiyle karþý karþýya kalacaktýr. Çiftliklerin küçük ölçekli olmasýnýn ve daðýnýk yapýsýnýn, süt toplama maliyetleri üzerine de oldukça büyük etkisi vardýr. Çok geniþ bir coðrafyadan süt toplama zorunluluðu, taþýma maliyetlerini önemli ölçüde arttýrmaktadýr. Enerji ve yem fiyatlarýnda ise -ham maddede dýþa baðýmlýlýðýn etkisiyle- yüksek oranda artýþlar meydana gelmektedir. Girdi maliyetlerinde meydana gelen bu artýþlar, sektörün en önemli sorunlarýndan biri olarak acilen ele alýnmalýdýr. Nitekim 2011 yýlýnýn baþýnda, çið süt fiyatlarýnýn düþme eðiliminde olduðu bir zamanda, yem fiyatlarý öngörülemeyen biçimde artmýþtýr. Et fiyatlarýnda görülen artýþla birlikte düþünüldüðünde 2008 yýlýnda yaþanan olumsuz geliþmelerin tekrar yaþanma ihtimali vardýr. Bu durum süt ve süt ürünleri sektörünün geleceðini tehdit etmektedir. Bir baþka sorun ise üretici birlik ve kooperatiflerinin, daðýnýk üretici yapýsýný kontrol edecek ve yönlendirecek bir yapýya henüz kavuþmamýþ olmasýdýr. Bu durum üreticilere bilgi, teknoloji ve çeþitli hizmetlerin aktarýmýný zorlaþtýrmakta; verim, kalite ve fiyatlara olumsuz etki yapmaktadýr. Üretici örgütlerinin kuruluþ amaçlarýna uygun faaliyette bulunmalarýnýn ve daha çok üreticiye ulaþmalarýnýn desteklenmesi gerekmektedir. Alýnacak tüm önlemlerin nihai amacý, ekonomik ve sosyal getirilerinin yanýnda, tüketicilerin AB standartlarýnda gýdaya ulaþma, satýn alma, hijyen ve kalite ölçüsüyle gýda tüketme imkânýna kavuþmasýný saðlamaktýr. Bazý Temel Veriler Dünya Süt ve Süt Ürünleri Üretimi Dünya içme sütü üretimi 2009'da 119 milyon ton, tereyaðý ve sadeyað üretimi 8,8 milyon ton, inek peyniri üretimi 17,0 milyon ton, tam yaðlý süt tozu üretimi 3,8 milyon ton, yaðsýz süt tozu üretimi ise 3,6 milyon ton olmuþtur. Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Üretimi Türkiye içme sütü üretimi 2009'da 983 bin ton, tereyaðý üretimi 35 bin ton, peynir ve lor üretimi 295 bin ton, dondurma ve diðer yenilebilir buzlar üretimi ise 141 bin ton olmuþtur. Dünya ve Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Tüketimi Toplam süt üretimi ve nüfus baz alýnarak yapýlan hesaplamaya göre 2009'da dünyada kiþi baþýna süt tüketimi süt eþ deðeri olarak 103,0 kg, Türkiye'de ise 173 kg'dýr. + Dünya Süt ve Süt Ürünleri Ticareti 2009'da dünya süt ve süt ürünleri ticareti hacmi [ iç ticareti (34,8 milyon ton) hariç] yaklaþýk 49,8 milyon ton süt eþ deðeri 102 milyon olarak gerçekleþmiþtir. ton + Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Ýhracatý 2009'da Türkiye'nin süt ve süt ürünleri ihracatý 142 milyon dolardýr. 2010'da ise yaklaþýk 169 milyon dolar olarak gerçekleþmiþtir. 4 5

7 Bölüm1 1 Dünya Süt Üretimi Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu

8 1. 1. Genel Bakýþ Ýnek Sütü Dünya süt üretimindeki büyüme 2009'da yavaþlamýþtýr. Geçen yýlla karþýlaþtýrýldýðýnda yalnýzca %0,8'lik bir artýþla 703 milyon ton olarak gerçekleþtiði görülmektedir ile 2008 karþýlaþtýrmasýndan (+%2,0) düþük olan bu oran, dönemindeki yýllýk bileþik büyüme oranýndan (+%2,3) da düþüktür. 2009'da süt üretimindeki artýþ oraný dünya nüfusu artýþ oranýndan (+%1,4) da daha düþüktür. Üretimdeki bu gerileme, temel süt üretimi bölgelerinde hava koþullarýnýn normal olmasýna raðmen gerçekleþmiþtir. Süt üretimi getirilerinin düþük olmasýnýn ve yüksek girdi maliyetlerinin dünyanýn pek çok bölgesinde, çiftçileri süt üretimi yapmaktan vazgeçirdiði görülmektedir. Ayrýca geçen yýl, Çin'deki süt üretiminin melamin krizinden etkilenmesi yüzünden dünya sütçülük sektörü itici güçlerinden birini geçici olarak kaybetmiþtir. +%2,3 Bütün Türler Ýnek +%2,0 +%0,8 < %0 1-%3 0-%1 > %3 Baþlýca üreticiler sýralamasý Milyon Ton ABD Hindistan (e) Çin Rusya Brezilya (e) Yeni Zelanda (e) Pakistan (e) Ukrayna Türkiye Meksika Arjantin (e): Tahmin ,9 85,9 48,1 35,2 32,6 28,0 17,0 12,4 11,6 11,6 10,9 10,3 Yýllýk Büyüme 08/ 09(%) -0,7-0,3 3,3-1,0 0,7-1,5 8,7 3,8-1,3 2,9 0,0 0,3 Ýnek sütü üretimi yýllýk deðiþim oranlarý (2009) Kaynak: CNIEL, PZ, FAO, IDF Ulusal Komiteleri +%2,2 +%2,0 +%0,6 Ýnek sütü, hâlâ dünya süt üretiminin %84'ünü oluþturmaktadýr. 2009'daki inek sütü üretimi artýþ oranýnýn 1997'den bu yana gerçekleþen en düþük oranla +%0,6 olduðu tahmin edilmektedir. belirgin þekilde düþmüþtür. Diðer taraftan Danimarka (%3,3), Belçika (%3,3), Hollanda (%1,4) ve Almanya (%1,2) gibi birkaç ülke Avrupa'daki genel düþüþ trendinin aksine bir geliþme sergilemiþtir. Manda +%3,5 +%2,2 +%3,1 Süt üretimindeki deðiþim ( ) Ýnek sütü üretimi; Avrupa Birliði (AB), ABD, Ukrayna, Avustralya, Japonya, Güney Afrika ve 2000'li yýllardan bu yana muazzam büyüme gösteren ancak melamin krizinden önemli ölçüde etkilenen Çin baþta olmak üzere dünyanýn pek çok bölgesinde düþmüþtür. ABD'de Aralýk 2008-Aralýk 2009 arasýnda uygulanan hayvanlarýn seçilip ayrýldýðý bir programla süt ineði sayýsý baþ (%2,7) azalmýþtýr. Bu azalma, yýllarý arasýnda 6 milyon ton gibi önemli bir artýþ kaydeden inek sütü üretiminde az miktarda (%0,3) bir düþüþe neden olmuþtur. AB'de inek sütü üretimi Fransa'da (%3,8), Ýrlanda'da (%2,9) ve Doðu Avrupa'nýn çoðu bölgesinde çok 2009'da Avrupa'nýn dýþýndaki bazý ülkeler inek sütü üretimlerini arttýrmýþtýr. Yeni Zelanda'da 2008'in ilk birkaç ayýndaki kuraklýða baðlý küçük düþüþün ardýndan üretim 2009'da büyük oranda (%8,7) artýþ göstermiþtir. Hindistan'da inek sütü üretimine iliþkin özel bir bilgi olmamakla birlikte, toplam süt üretimi (çoðunlukla manda ve inek sütü) geçen yýla oranla %3,3 artmýþtýr. Hindistan'da 2009'da yaþanan ciddi kuraklýk nedeniyle üretimde önemli bir artýþ beklenmemekteydi. Ýnek sütü üretiminde önemli artýþ gerçekleþen diðer ülkeler; Beyaz Rusya (%5,7), Pakistan (%3,8), Ýran (%3,6) ve Türkiye (%2,9) olmuþtur. Kaynak: CNIEL, PZ, FAO, IDF Ulusal Komiteleri 8 9

9 1. 3. Manda Sütü Trendleri 2009'da manda sütü üretimi, inek sütünden çok daha hýzlý artmaya devam etmiþtir. 2009'da dünya manda sütü üretiminin 90 milyon ton olduðu tahmin edilmektedir. Bu da dünya toplam süt üretiminin %13'üne (1990'da %8) karþýlýk gelmektedir. Birkaç ülkede üretilen manda sütünün %90'ýndan fazlasý Hindistan ve Pakistan'da üretilmektedir. Güney Asya dýþýnda Mýsýr, Çin, Ýran ve Ýtalya'da da az miktarda üretim söz konusudur. Keçi sütü, toplam süt üretiminin yaklaþýk %2,2'sini oluþtururken, koyun sütü %1,3 ünü ve deve sütü de %0,2'sini oluþturmaktadýr. Birleþmiþ Milletler Gýda ve Tarým Örgütü Afrika %2,9 Avrupa %0,2 Dünya 90 milyon ton Manda sütü üretimi - Coðrafi daðýlým (2009) Asya %96,8 Güney Asya %92,8 Doðu Asya %3,3 Kaynak: CNIEL, PZ, FAO, IDF Ulusal Komiteleri Koyun, Keçi ve Diðer Hayvanlardan Elde Edilen Süt (FAO) nün 2009 verilerine göre keçi sütü en çok Asya (dünya üretiminin %59'u), Afrika (%21) ve Avrupa'da (%16) üretilirken; en fazla koyun sütü üretimi Asya (%46) ve Avrupa'da (%34), deve sütü de Afrika'da (%89) gerçekleþmektedir. Keçi sütü üretiminde son birkaç yýldýr gerçekleþen düzenli artýþ 2009'da durmuþtur. Ekonomik krizle birlikte Avrupa ülkelerinden Ýspanya, Portekiz, Ýtalya, Norveç, Hýrvatistan ve Rusya baþta olmak üzere küresel olarak keçi sütü üretiminde geçen yýl %0,5 düþüþ +%2,4 -%0,5 +%2,7 +%1,9 Keçi Koyun -%1,3 -%1,0 Koyun ve keçi sütü üretimindeki deðiþim ( ) Kaynak: CNIEL, PZ, FAO, IDF Ulusal Komiteleri olmuþtur. Ancak bu durumun bazý istisnalarý olmuþtur. Ancak bu durumun bazý istisnalarý (%7,3) ve Fransa'da (%6,5) artýþ kaydedilmiþtir. Dünya koyun sütü üretimi son iki yýldýr düþmeye devam etmektedir. 2009'da bu düþüþ özellikle Avrupa'da görülmüþtür. 2010'un ilk birkaç ayýnda süt üretiminde gözlenen geliþmeler geniþ coðrafi çeþitliliði yansýtmaktadýr. Süt üretimi AB, Avustralya ve Japonya'da bir miktar azalýrken, özellikle Arjantin ile Ukrayna'da daha belirgin þekilde azalmýþtýr. Diðer taraftan Kanada ve ABD'de küçük bir artýþ olurken, Brezilya ve Þili'de sürekli bir artýþ kaydedilmiþtir. AB, Avustralya ve Arjantin'de, gözlenen düþüþün ardýndan, düzelen hava koþullarý sayesinde süt üretimi Nisan ayýnda artmaya baþlamýþtýr. Bu nedenle bu bölgelerdeki süt üretiminin 2010 yýlýnda artmasý beklenmektedir. Ayrýca ilkbaharýn baþýnda küresel olarak süt fiyatlarýndan elde edilen yüksek getiriler, dünyanýn pek çok bölgesinde süt üretimini canlandýrmýþtýr. Buna göre yýlýn tamamý için tahminler 2010'un ilk birkaç ayýnda gözlenen eðilimden daha pozitif bir geliþme olacaðý yönünde olmuþtur. Elde çok kesin rakamlar olmamakla birlikte, Hindistan'da 2010 yazý baþýnda önceki yýla göre çok fazla olan muson yaðmurlarý nedeniyle, yerel otoriteler tarafýndan 'de süt üretiminde önemli bir artýþ beklenmektedir. Benzer bir durum Uruguay için de geçerlidir Haziran ayý ortasýndaki yaðmurlar ve iyi hava koþullarýyla zenginleþen otlaklar, süt üretiminde önceki yýla göre %2-3 artýþ saðlamýþtýr. Çin'de süt üretiminde bu yýl da artýþ olmuþtur. Süt sektöründeki sürekli büyüyen iþleme faaliyetlerinin sunulduðu, Çin Ulusal Ýstatistik Kurumu tarafýndan yayýmlanan veriler de bu büyümeyi göz önüne sermektedir. Meksika Sabit Kanada +%0,6 ABD +%1,2 <-%3 -%3 - %0 %0 - +%3 >+%3 Þili +%8,8 Almanya Fransa Ýngiltere Hollanda Ýtalya Polonya Brezilya +%4,8 Arjantin -%3,8 +%0,2 +%0,1 -%0,1 +%0,7 +%2,2 +%0,4 -%3,7 2010'un ilk yedi ayýnda içme sütü üretimi %9 oranýnda artýþla 10,1 milyon ton olurken, süt tozu baþta olmak üzere diðer süt ürünleri üretimi %5 artýþla 1,7 milyon ton olmuþtur. Pakistan'da yazýn yaþanan sel felaketleri sebebiyle süt üretimi yavaþlamýþtýr. Rusya'da da Temmuz ve Aðustos aylarýndaki yangýnlar ve kuraklýk, süt üretiminde 2010'un ilk aylarýnda baþlayan artýþý engellemiþtir. Beyaz Rusya +%4,0 Ukrayna -%2,8 Kazakistan +%2,0 Rusya +%0,7 Brezilya (tedarik) için 3 ay Ukrayna hariç Baðýmsýz Devletler Topluluðu için 4 ay Ukrayna için 5 ay Kanada, Þili, AB (tedarik), Avustralya, Japonya için 6 ay Arjantin (tedarik), Meksika, ABD için 7 ay Avustralya -%0,8 Japonya -%1,6 Süt üretim trendleri (2010) Kaynak: CNIEL, PZ, ulusal istatistikler, uluslararasý yayýnlar 10 11

10 Bölüm2 2 Dünya Endüstriyel Süt Ýþleme Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu

11 2. 1. Ýnek Sütü Temini Süt Ürünleri Üretimine Genel Bakýþ IDF'nin Ulusal Komitelerinden ve diðer birimlerinden toplanan verilere göre inek sütü temini 2009'da dünya genelinde %0,3 artmýþtýr. Bu oran 2008'deki orandan (+%2,0) ve arasýndaki yýllýk bileþik büyüme oranýndan (+%2,1) oldukça düþüktür de AB, ABD, Japonya, Avustralya, Güney Afrika, Kore, Norveç ve Ukrayna baþta olmak üzere dünyanýn birçok bölgesinde süt üretiminde olduðu gibi, süt temininde de azalma olmuþtur. Çin gibi birkaç ülkede inek sütü üretimindeki düþüþe (-%1) raðmen temininde küçük de olsa artýþ (+%0,5) kaydedilmiþtir. Çin'de 2000'de %60 olan iþlenmiþ süt oraný son birkaç yýlda düzenli atýþ göstererek 2009'da %71'e çýkmýþtýr. Rusya'da da geçen yýl süt temini (+%2,8) inek sütü üretiminden (+%0,7) daha hýzlý artmýþtýr. Yine Rusya'da 2000 de %39 olan süt temini 2009 da büyük bir artýþla %50 olmuþtur. Küresel Deðiþim 2009 Geçen yýl, yaðlý süt tozu dýþýnda tüm süt ürünleri üretiminde artýþ olmuþtur arasýnda büyük bir artýþ kaydeden yaðlý süt tozu üretimindeki bu düþüþ, Çin dâhil dünyanýn çoðu bölgesinde süt üretimindeki büyük azalmadan kaynaklanmaktadýr. Ýçme Sütü +%1,3 +%1,3 Dünya tereyaðý üretimi 2008'deki hýzýyla olmasa da geçen yýl da artmaya devam etmiþtir. 2000'den bu yana artýþta olan inek sütü peyniri endüstriyel çýktýsý, son iki yýlda oldukça zayýflamýþtýr arasýnda sabit olan yaðsýz süt tozu üretimi tam tersi bir geliþmeyle 'da sürekli artýþ göstermiþtir. +%3,0 Taze süt ürünleri için saðlam ve ayrýntýlý veriler bulunmamaktadýr. Ulusal istatistiklerle yalnýzca küresel trendler belirlenebilmektedir. Bu raporda toplanan verilere göre içme sütü üretimi geçen yýldan biraz daha fazla olurken, fermente ürünlerde sürekli üretim artýþý olmuþtur. Tereyaðý ve Sadeyað +%6,5 +%2,3 <%0 1 - %3 0 - %1 >%3 Baþlýca ülkeler ve bölgeler Milyon Ton 2009 yýllýk büyüme 08/09 (%) 134,2-0,3 ABD 85,4-0,3 ÇÝN 25,0 0,5 BREZÝLYA 19,6 1,5 YENÝ ZELANDA 16,9 8,7 RUSYA 16,3 2,8 +%2,5 Ýnek Peyniri +%0,5 +%0,5 Tam Yaðlý Süt Tozu +%3,6 +%3,9 -%6,1 Not: Güvenilir veri olmadýðýndan, Hindistan sýralamada yer almamaktadýr. +%2,1 +%2,0 +%0,3 +%0,2 Yaðsýz Süt Tozu +%4,4 +%3,9 Not: Her ürün için belirlenen veriler -dünya tereyaðý, inek peyniri ve süt tozunun %90'ýný ve içme sütünün %70'ini temsil eden- seçilen 50 ülke temelinde derlenmiþtir. Ýnek sütü temini küresel deðiþimi ( ) (Seçilen 50 ülkede) Seçilen ülkelerde süt ürünleri üretimi deðiþimi Kaynak: CNIEL,PZ, FAO, IDF Ulusal Komiteleri Kaynak: CNIEL, PZ, FAO, IDF Ulusal Komiteleri, USDA 14 15

12 2. 2. Süt Ürünleri Üretimine Genel Bakýþ Ýçme sütü ve taze süt ürünleri üretimi Endüstriyel peynir üretimi Son birkaç yýlda olduðu gibi 2009'da da içme sütü üretimi batý ülkelerinde daha sabit bir seyir izlerken, dünyanýn diðer bölgelerinde sürekli bir büyüme sergilemiþtir. Geçen yýl çoðu ülkede fermente ürünler ve süt içeceklerinin üretiminde, içme sütü üretiminden daha fazla artýþ olmuþtur. Bu artýþ ABD'de (+%4,7) ve Çin'de (+%22,5) daha çarpýcý bir oranda gerçekleþmiþtir. Ýçme Sütü Milyon Ton 2009 ABD Çin Brezilya Hindistan* Meksika Rusya Japonya 32,8 25,2 13,2 10,9 7,9 4,5 4,3 3,9 08/ 09 Yýllýk Büyüme (%) 0,2 0,6 4,6 2,0 4,8 3,3 1,0-3,7 * Veriler sadece kooperatifleri içermektedir. Fermente Ürünler ve Süt Ýçecekleri Milyon Ton 2009 Çin ABD Japonya Rusya Türkiye* Ýran Arjantin 10,4 3,2 2,5 2,3 2,2 2,1 0,9 0,6 08/ 09 Yýllýk Büyüme (%) 0,4 22,5 4,7-1,6 0,0 0,7 4,0 1,5 * 2008 verileri Not: Hindistan için veri bulunmamaktadýr Tereyaðý ve diðer süt yaðlarý üretimi Dünya tereyaðý ve diðer süt yaðlarý üretiminin yaklaþýk 9,5-10 milyon ton olduðu tahmin edilmektedir. Eldeki verilere göre bu üretim arasýnda %2,3 artmýþtýr. Bu artýþ özellikle Hindistan'daki sadeyað (ghee) üretimiyle ilgilidir. AB, ABD, Rusya ve Avustralya baþta olmak üzere dünyanýn pek çok bölgesinde tereyaðý ve sadeyað üretiminde düþüþ olmuþtur. Bu temel üreticiler arasýnda, tereyaðý üretimi geçen yýl %8,8 artan Yeni Zelanda'nýn durumu istisnadýr. Baþlýca ülkeler ve bölgeler 1000 ton 2009 Hindistan* AB27 ABD Pakistan Yeni Zelanda Rusya Not: Sadeyað dahildir. *Tahmini 08/ 09 Yýllýk Büyüme (%) 6,9-2,0-4,6 3,0 8,8-9,1 Ýçme sütü ve fermente süt ürünleri - Seçilen ülkelerde üretim deðiþimi +%8,1 -%0,4 Hindistan Tereyaðý üretimi deðiþimi ( ) +%9,9 Kaynak: CNIEL, PZ, Eurostat, IDF Ulusal Komiteleri, ZMB +%6,9 -%0,9 -%2,0 Dünyada peynir üretiminin yaklaþýk 20 milyon ton olduðu tahmin edilmektedir. Süt iþleme tesislerinde üretilen inek sütü peynirleri (endüstriyel peynirler) küresel peynir üretiminin %80'inden fazlasýný oluþturmaktadýr. Geri kalan kýsmýný da çiftlikte ve evlerde üretilen peynirlerle, diðer süt türlerinden (koyun, keçi ve manda) elde edilen peynirler oluþturmaktadýr. Avrupa ve Kuzey Amerika dünya peynir üretiminin %80'ini gerçekleþtirmektedir de olduðu gibi, peynir üretimi 2009'da da bir miktar artýþ göstermiþtir. Üretimdeki yavaþlamanýn ana nedeni Avrupa'daki üretimdir çünkü Avrupa toplam peynir üretiminin (9 milyon ton) %90'ýný oluþturan endüstriyel inek sütü peynirlerinin yurt içi talebindeki azalma nedeniyle üretimi düþmüþtür. Diðer yandan, ABD'de artan yurt içi talebe baðlý olarak peynir üretimi artmaya devam ederek, 2008'de ihracatta meydana gelen büyük kayýplarý da telafi etmiþtir. Kaynak: CNIEL, PZ, IDF, Ulusal Komiteleri, ZMB +%1,9 +%0,5 -%0,2 ABD +%2,4 +%1,4 +%1,9 Ýnek peyniri üretimi deðiþimi ( ) Baþlýca ülkeler ve bölgeler 1000 ton 2009 Kaynak: CNIEL, PZ, FAO, IDF, Ulusal Komiteleri, ZMB ABD Brezilya Arjantin Rusya Kanada Avustralya Yeni Zelanda / 09 Yýllýk Büyüme (%) -0,2 1,9 1,2 6,5 1,5 0,7-3,6-8,5

13 2. 2. Süt Ürünleri Üretimine Genel Bakýþ Süt tozu üretimi Dünyada yaðlý süt tozu üretiminin 4 milyon ton civarýnda olduðu tahmin edilmektedir 'da Yeni Zelanda ve Arjantin dýþýndaki bölgelerde yaðlý süt tozu üretimi düþmüþtür. Avrupa'daki üretimse son on yýldýr düþüþ eðilimindedir. Bu düþüþ geçen yýl çok daha fazla olmuþtur çünkü üreticiler açýsýndan yaðsýz süt tozu üretimi +%11,9 Çin ve satýþý, yaðlý süt tozunun üretiminden ve dünya pazarýna ihracatýndan çok daha kârlýdýr. Uluslararasý pazarda yaðlý süt tozunun getirisinin düþük olmasý, Brezilyalý üreticileri yurt içi pazarda talebi yüksek olan içme sütü, peynir ve taze süt ürünlerine yönlendirmiþ ve yaðlý süt tozu üretimlerini yaklaþýk ton düþürmüþlerdir. -%2,6 -%12,8 Yeni Zelanda +%3,4 -%0,3 +%21,4 Avustralya'da yaðlý süt tozu üretimi, kuraklýk yüzünden süt ve süt ürünleri üretiminin azalmasý nedeniyle sýnýrlandýrýlmýþtýr. Sürpriz bir geliþmeyle, Çin'de yaðlý süt tozu üretiminde son yýllardaki artýþa karþýn 2009 da çok büyük bir düþüþ olmuþtur. ABD Tarým Bakanlýðý tahminlerine göre yýllýk -%3,1 ABD +%0,4 +%26,3 bileþik büyüme oraný arasýnda +%12 olurken, melamin krizinden sonra 2009 da yaðlý süt tozu üretimi (bebek mamalarý dâhil) %13'lük bir düþüþle 1,12 milyon tondan 0,98 milyon tona gerilemiþtir. Melamin krizinin, tüketiciler arasýnda yerel üretime karþý genel bir güvensizlik yaratmasý, Çin üretiminde çok önemli bir düþüþe neden -%2,7 +%14,0 -%9,4 olmuþtur. Bu durumun 2010 da düzelmeye baþladýðý görülmektedir. Çin Ulusal Ýstatistik Kurumu'na göre süt tozu üretimi (özellikle yaðlý süt tozu ve bebek mamalarý) 2010'un ilk altý ayýnda %10,6 artmýþtýr. Dünya yaðsýz süt tozu üretiminin 4 milyon tona yakýn olduðu tahmin edilmektedir. Geçen yýl ABD ve Avustralya dýþýndaki birçok bölgede yaðsýz süt tozu üretiminde artýþ olmuþtur. Avrupa'da, süt sektörünün içinde bulunduðu kötü ekonomik koþullar nedeniyle, Avrupa Komisyonu'nun tereyaðý ve yaðsýz süt tozu müdahale alýmlarý üretimi canlandýrmýþtýr. Mart-Ekim aylarý arasýnda üretilen ton yaðsýz süt tozu, yýllýk üretimin dörtte birine karþýlýk gelmektedir. Yeni Zelanda'da, özellikle Doðu ve Güneydoðu Asya'ya ihracat artýþý sayesinde üretimde önemli artýþ olmuþtur Konsantre süt üretimi bölgesinde düþüþ olmuþtur: AB (-%3), Çin (-%8), Þili (-%20), Ukrayna (-%10), Kanada (-%8), Peru (-%8), Rusya (-%4) ve ABD (-%6) Peynir altý suyu ürünleri ve kazein üretimi 2009'da dünya genelindeki süt proteini fazlasý nedeniyle birçok ülkede (istatistikleri mevcut olanlarda) kazein üretiminde düþüþ olmuþtur. AB'de, 2008 üretiminden ton daha az olarak, yaklaþýk ton üretim gerçekleþtiði tahmin edilmektedir. Avrupalý üreticiler üretim fazlasýný yaðsýz süt tozu olarak satmayý tercih etmiþlerdir. Toplam peynir altý suyu üretiminin %80'ini, aðýrlýklý olarak endüstriyel peynir üretiminden elde edilen sývý peynir altý suyu ve ikincil olarak da kazein çýktýsý oluþturmaktadýr. Bu nedenle önemli peynir altý suyu üreticileri, ayný zamanda da önemli peynir üreticileri olan Avrupa, Kuzey Amerika ve Okyanusya'da yer almaktadýr. 2009'da ABD'de ton peynir altý suyu tozu ve konsantre peynir altý suyunun yanýnda ton peynir altý suyu proteini konsantresi üretilmiþtir. AB'deki peynir altý suyu üretiminin 1,6 milyon ton olduðu tahmin edilmektedir. Baþlýca ülkeler ve bölgeler 08/ ton 2009 Yýllýk Büyüme (%) Çin Yeni Zelanda Brezilya Arjantin Avustralya ,8 21,4-11,6-17,3 17,5-14,6 Tam yaðlý ve yarým yaðlý süt tozu üretimi deðiþimi ( ) Baþlýca ülkeler ve bölgeler 08/ ton 2009 Yýllýk Büyüme (%) ABD Hindistan* Yeni Zelanda Avustralya Japonya ,0-9,4 7,4 35,8-10,3 5,8 Yaðsýz süt tozu üretimi deðiþimi ( ) *Tahmini Konsantre süt üretiminin coðrafi daðýlýmýnda son otuz yýlda önemli bir deðiþim olmuþtur. Seksenlerde AB, ABD ve eski SSCB'nin hâkim olduðu dünya üretimi, Uzak Doðu'ya (Malezya, Tayland, Singapur ve Çin) ve Güney Amerika'ya (Brezilya, Peru, Þili) kaymýþtýr. FAO, 2009 daki dünya üretimini yaklaþýk 4,7 milyon ton olarak tahmin etmiþtir. IDF'nin Ulusal Komitelerinden ve diðer birimlerinden toplanan verilere göre geçen yýl konsantre süt üretiminde dünyanýn çoðu Kaynak: CNIEL, PZ, IDF, Ulusal Komiteleri, USDA ZMB Kaynak: CNIEL, PZ, IDF, Ulusal Komiteleri, ZMB 18 19

14 Bölüm3 3 Dünya Süt ve Süt Ürünleri Tüketimi Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu

15 3. 1. Global Tüketim Bölgesel Tüketim Esasýnda, kamuya ve özel sektöre ait stok deðiþiklikleri dikkate alýnmadýðýnda, global tüketim dünya süt üretimine eþittir. Bu rakama, insanlarýn tüketiminin dýþýnda, yem sanayisinde ve bazý teknik uygulamalarda (gýda ve gýda dýþý) kullanýlan kazein ve kazeinatlar gibi ürünler de dâhildir. Bu alanlarda ne oranda süt kullanýldýðýna iliþkin güvenilir veriler bulunmamaktadýr. Dolayýsýyla, tüketimden söz ederken genel olarak toplam tüketim ifade edilmektedir. 2009'da dünya süt üretimi/tüketimi (tüm süt türleri için) 703 milyon tonun üzerine çýkmýþtýr ile karþýlaþtýrýldýðýnda %21 (+122 milyon ton) büyüme olduðu görülmektedir. Dünya genelinde kiþi baþýna süt tüketimi, Birleþmiþ Milletler dünya nüfusu tahminlerine göre hesaplanabilmektedir. Buna göre 2009'da yaklaþýk 6,83 milyar kiþi olarak tahmin edilen dünya nüfusuna göre kiþi baþýna süt tüketimi 103,0 kg'dýr. Kiþi baþý süt tüketimi (kg) Dünya nüfusundaki sürekli artýþ nedeniyle arasýnda, dünya genelinde kiþi baþýna süt tüketiminde %8 (+8 kg)'den fazla bir artýþ olmamýþtýr. Ancak ortalama, Avrupa ülkeleri gibi geleneksel sütçülük bölgeleri ve sütçülükte geliþen Asya ülkeleri arasýndaki önemli bölgesel farklýlýklarý gizlemektedir. 2009'da dünya genelinde kiþi baþýna süt tüketiminde ilk kez %0,4'lük düþüþ olmuþtur, ancak bunda stok deðiþiklikleri dikkate alýnmamýþtýr. 2009'da AB ve ABD'de çok miktarda sütün müdahale yoluyla piyasadan çekildiði düþünüldüðünde, kiþi baþýna süt tüketimindeki düþüþün daha fazla olmasý beklenmektedir. Bu düþüþün en önemli nedeni, 2008'in son çeyreðinden itibaren dünya ekonomisinde baþlayan krizdir. Diðer bir neden de Çin'de melamin krizi nedeniyle süt ve süt ürünleri tüketiminin azalmasýdýr. 95,0 100,1 102,5 103,4 103,0 Kiþi baþý tüketim (kg) Dünya nüfusu Artan dünya nüfusuna karþý kiþi baþý süt tüketimi Kaynak: Hesaplama dünya süt üretimi verilerini ve BM nüfus tahminlerini baz almaktadýr. Dünya nüfusu (milyon) Dünya genelinde süt tüketimi ancak dünya süt üretiminden hesaplanabilmekle birlikte, bunun tek tek ülkeler bazýnda yapýlabilmesi çok daha güçtür. Süt ticaretinin de dikkate alýnmasý gerekmektedir. 2009'da dünya süt ticareti yaklaþýk 50 milyon ton süt eþ deðeri (ürün miktarlarýnýn, süt eþ deðerine çevrilmesinde yaðsýz kuru madde içeriði metodolijisi temel alýnmýþtýr) olarak, önceki yýldan %7 daha fazla gerçekleþmiþtir. Uluslararasý ticareti yapýlan süt ve süt ürünlerinin dünya genelinde kiþi baþýna tüketimi önceki yýla göre %5 artarak 7,3 kg seviyesine ulaþmýþtýr. FAO Gýdaya Genel Bakýþ (Haziran 2010) Raporu, bölgesel süt üretimi ile süt ve süt ürünleri ticaretine iyi bir genel bakýþ sunmaktadýr. Bu rakamlara göre üretim, ithalat ve ihracat dengelenerek bölgesel Asya Avrupa Diðer Ülkeler Kuzey Amerika Güney Amerika Afrika Orta Amerika Oknayusya Dünya Tüketim 2009 (Milyon Ton) 268,3 206,8 145,8 61,0 93,0 58,3 42,6 19,7 10,6 699,5 tüketim hesaplanabilmektedir. Asya (%38), tüketimin en yüksek gerçekleþtiði bölge olup, takip eden ülkeler Avrupa (%30 AB ülkeleri ve diðer ülkeler) ve Kuzey Amerika (%13)'dýr. Kendi kendine yetme oraný %100'ün altýndaki bölgelerde talebin karþýlanmasý için ithalat yapýlmaktadýr. Asya, Afrika ve Orta Amerika (Meksika dâhil), süt ve süt ürünleri net ithalatý yüksek olan ülkelerdir. Kuzey ve Güney Amerika ve AB üyesi olmayan ülkeler, kendi kendine yeten ve bir miktar net ihracat gerçekleþtiren ülkelerdir. AB, bu üç bölgeye göre nispeten daha büyük ihracatçý konumundadýr. Dünyada sadece Okyanusya, tüketimin net ihracat miktarýndan düþük olduðu tek bölgedir. FAO rakamlarýna göre üretimin yaklaþýk %60'ý Okyanusya dýþýna ihraç edilmekte ve bu kendi kendine yeterlilik oranýný %250'ye çýkarmaktadýr. Dünya tüketimindeki payý (%) 38,4 29,6 20,8 8,7 13,3 8,3 6,1 2,8 1,5 100,0 Bölgelere göre global tüketim (2009) Dünya üretimindeki payý (%) 36,0 30,8 22,0 8,8 13,4 8,5 5,2 2,3 3,7 100,0 Kaynak: Hesaplamalar FAO Gýdaya Genel Bakýþ Haziran 2010 Raporu tüketim rakamlarýný baz almaktadýr rakamlarýyla dönemindeki ortalama bölgesel tüketim karþýlaþtýrmasý, bölgesel tüketimdeki artýþý göstermektedir. En büyük artýþ Asya'da olmuþtur. Bu bölgedeki tüketim yaklaþýk %6 artmýþtýr. Bu artýþa özellikle Hindistan ve Asya Avrupa Kuzey Amerika Güney Amerika Afrika Orta Amerika Okyanusya* Pakistan'ýn katkýsý büyük olmuþtur. Bu ülkelerdeki tüketim artýþýnda, yerel üretimdeki artýþ teþvik edici rol oynamýþtýr. Amerika ve Afrika'da çok az tüketim artýþý olmuþtur. Tüm Avrupa genelindeki tüketim oranlarýnda herhangi bir artýþ olmamýþtýr. Tüketim (Milyon Ton) Bölgesel tüketimdeki deðiþim ( karþýlaþtýrmasý) * Kullanýlan yöntemin bir sonucu olarak Okyanusya'daki düþüþ gerçek durumu yansýtmamaktadýr. Ortalama üretim ve ticaret verileri, dönemindeki dalgalanmalarý göstermemektedir. Dahasý üretim miktarlarý, ticaret verilerinden farklý bir döneme aittir (Örneðin, Avustralya verileri, bir sonraki yýlýn Haziran-Temmuz dönemine aittir. Bu sonuçlar, ilgili yýllarýn tüketim düzeyleri için çok yüksektir. Kaynak: Hesaplamalar FAO Gýdaya Genel Bakýþ Haziran 2010 raporu tüketim rakamlarýný baz almaktadýr

16 3. 3. Ürün Bazýnda Tüketim Ürün bazýnda süt ve süt ürünlerine iliþkin güvenilir tüketim verilerinin elde edilmesi zordur. Tüketim rakamlarý verileri, temel olarak ülkedeki genel tüketim rakamlarýna dayanmaktadýr. Bu hesaplama yöntemiyle ilgili sorunlardan biri de üretim istatistiklerinin eksik olmasý, güncel ya da hiç olmamasýdýr. Bunun dýþýnda birçok ülkede kayýt dýþý sektör çok önemli bir rol oynamaktadýr. Dolayýsýyla süt zincirinin bu halkasýnda ürün bazýnda ayrýntýlý rakamlar bulunmamaktadýr. Diðer bir sorun da süt ve süt ürünlerinin diðer Ýzlanda Avustralya Norveç Kanada Ýsviçre ABD Yeni Zelanda Ukranya Uruguay Hýrvatistan Rusya Ýsrail Brezilya Arjantin ürün iþlemlerinde ve baþka gýdalarýn üretiminde kullanýlmasýdýr. Bu ürünler iç ya da dýþ pazarlarda tüketilebilmektedir ve süt içeriklerine iliþkin rakamlarýn elde edilmesi oldukça zor hale gelmektedir. Son olarak diðer bir sorun da süt endüstrisindeki özel Ýsviçre Ýzlanda Norveç Avustralya Yeni Zelanda Hindistan Türkiye Ýran Kanada Rusya ABD Meksika Ukranya Uruguay üretim rakamlarýnýn gizli tutulmasýdýr. Tüm bunlar nedeniyle tüketim verilerine iliþkin tahminler, gerçek tüketim verilerinin altýnda ya da üstünde kalmaktadýr. Süt (kiþi baþýna kg) Tereyaðý (kiþi baþýna kg) Peynir (kiþi baþýna kg) * Ýzlanda Ýsviçre Türkiye Ýsrail Norveç ABD Kanada Avustralya Arjantin Hýrvatistan Yeni Zelanda Uruguay Rusya Ýran Bölüm4 4 Dünya Süt ve Süt Ürünleri Ticareti * Sütlü içecekler v e fermente ürünleri de içermektedir. Ýlk 5 AB üye ülkesi Ýlk 5 AB üye ülkesi Ýlk 5 AB üye ülkesi Ýrlanda Fransa Yunanistan Finlandiya Almanya Fransa Ýngiltere Çek. Cum. Almanya Ýsveç Avusturya Hollanda Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu Danimarka Polonya Ýtalya Bazý ülkelerde kiþi baþýna süt ve süt ürünleri tüketimi (2009) 24 Kaynak: IDF Ulusal Komiteleri, FAPRI, Eurostat

17 4. 1. Giriþ Ekonomik Krize Raðmen Ticaret Hacminde Artýþ Üretimi Geride Býrakan Ticaret Artýþý Dünya süt ve süt ürünleri ticareti, çeþitli dinamiklerin etkisindedir. Dünyanýn farklý bölgelerindeki süt üretimi, süt ve süt ürünleri talebi ve ekonomik koþullarýn hepsinin etkisi vardýr ve sýklýkla birbirileri ile iliþkilidir. Ayrýca ulusal ve uluslararasý siyasi ortamdaki geliþmeler de pazar fýrsatlarýný ve firma stratejilerini yönlendirerek, dünya süt ve süt ürünleri ticaretini þekillendirmektedir. 2009'da dünya süt ve süt ürünleri ticareti hacmi [küresel ticaret hacminin %41'i (34,8 milyon ton) olan AB-27 iç ticareti hariç] yaklaþýk 49,8 milyon ton süt eþ deðeri olarak gerçekleþmiþtir. Bu deðer önceki yýlýn %7 üzerindedir. Global ekonomik krizle birlikte talebin azalmasý, bazý ülkelerin ihracat faaliyetlerini olumsuz etkilemiþ olmakla birlikte; krizin genel olarak dünya süt ve süt ürünleri ticareti üzerinde, en azýndan hacim açýsýndan, olumsuz bir etkisi olmamýþtýr. Hatta 2009'un ilk yarýsýnda özellikle peynir ve yaðsýz süt tozu için baþlayan talep artýþý, yýlýn ikinci yarýsýnda da devam etmiþtir. Yeni Zelanda Avustralya ABD Beyaz Rusya Arjantin Diðer Ülkeler %5 %2 %3 %4 %5 %3 %5 %3 %3 %8 %8 %9 %9 %11 %13 %16 %17 %19 %22 %21 %24 %24 %0 %5 %10 %15 %20 %25 %30 %35 %40 %24 %24 %27 %26 %27 % 'den itibaren dünya ticaret hacmi, artýþ ve birkaç düþüþle birlikte yýlda ortalama %3 büyümüþtür. Buna göre ticarette, ayný dönemde yýllýk %2 artýþ kaydedilen üretimden daha fazla artýþ olmuþtur. Süt üretiminin, dünyada deðiþen talep eðilimlerine ancak belli bir süre sonra yanýt verdiði düþünüldüðünde bu olaðan bir durumdur ve uluslararasý ticaret, arz talep dengesi arasýndaki açýðý doldurmaktadýr. 2009'da dünya süt ve süt ürünleri ticaretinin, küresel süt havuzundaki toplam payý %7'nin biraz üzerinde olmuþtur Ürün Kategorisine Göre Ticaretin Geliþimi Yakýn gelecekte, mevcut durumda önemli bir deðiþiklik olmasý beklenmemektedir. BM Gýda ve Tarým Örgütü (FAO) ve Ekonomik Ýþ Birliði ve Kalkýnma Örgütü (OECD), en son yýllýk raporlarýnda (OECD- FAO Tarýmsal Bakýþ ) gelecek on yýl içinde geliþmekte olan ülkelerde beklenen taze süt ürünlerinin üretim ve tüketim artýþý nedeniyle uluslararasý süt ve süt ürünleri ticaretinin, global süt üretiminden %6 daha az olacaðýný öngörmektedir. Dünya ticaret hacmi (milyon ton) Peynir Tam yaðlý süt tozu Yaðsýz süt tozu Tereyaðý ve sadeyað Peynir altý suyu ve peynir altý suyu ürünleri Dünya süt ve süt ürünleri ticareti - Ürün bazýnda ticaret hacmi deðiþimi Kaynak: PZ, Comtrade Ayrýca 2008'de yaþanan melamin krizi nedeniyle Çin'e ihracattaki önemli artýþ, küresel yaðlý süt tozu ticaretini arttýrmýþtýr. Dünya süt ve süt ürünleri pazarýndaki baþlýca ihracatçýlarýn ihracat payý deðiþimleri (süt eþ deðeri olarak, ) Dünya ticaret hacmindeki paylarýnda kullanýlan veriler: 2000:38,8 / 2005: 43,9 / 2008: 46,9 / 2009: 49, Hacimsel Artýþýn Arkasýndaki Ýtici Güç: Yeni Zelanda Yeni Zelanda'nýn 2008'deki kötü ihracat tablosunun ardýndan güçlü bir þekilde toparlanmasý, hacimsel artýþýn temelini oluþturmuþtur. Ülkenin süt ve süt ürünleri ihracatý iki haneli bir büyüme kaydetmiþ ve sonuç olarak Yeni Zelanda, dünya süt ve süt ürünleri ticaretinde %27'lik payý ile dünya süt ve süt ürünleri pazarýndaki lider konumunu korumaya devam etmiþtir. AB ve Avustralya da ihracat hacimlerini daha mütevazý bir düzeyde arttýrmýþtýr. Yaðsýz süt tozu ticaretinin daha az olduðu AB'deki bu artýþ peynirden kaynaklanmýþtýr. Avustralya'da da hem tereyaðý hem de sadeyað kategorilerinde önemli bir ihracat artýþý kaydedilmiþtir ve yaðsýz süt tozu, yýllardýr süren düþüþün ardýndan ýlýmlý düzeyde bir toparlanma ile büyümenin temelinde yer almýþtýr. ABD'nin uluslararasý pazardaki konumu, düþük süt tedariki ve özellikle Asya pazarlarýnda azalan rekabet gücü nedeniyle ciddi baský altýnda kalmýþtýr. Kaynak: PZ, Comtrade 2009'da global ticaretin geliþmesinde ürün kategorilerine göre önemli farklýlýklar olmuþ ve tüm ana kategorilerde hacimsel büyüme kaydedilmiþtir. En fazla büyüme tereyaðý ve sadeyað (+%16) ile yaðsýz süt tozu (+%12) kategorilerinde olmuþtur. Her iki kategoride son yýllardaki ticaret hacmindeki küçülme düþünüldüðünde bu, dikkate deðer bir artýþtýr. Tereyaðý ve sadeyað ticaret hacmi, 2009'da Yeni Zelanda ve Avustralya'nýn ihracat artýþlarýyla önemli bir yükseliþ kaydetmiþtir. Birkaç yýllýk düþüþün ardýndan, tereyaðý ve sadeyað kategorisi artýk 2005'teki ile karþýlaþtýrýlabilir bir seviyeye ulaþmýþtýr. 2009'da dünya tereyaðý ve sadeyað ticaret hacminin 912 bin tona ulaþtýðý tahmin edilmektedir. Yaðsýz süt tozu dünya ticaret hacmi, önceki yýldan 140 bin ton fazla gerçekleþerek 1,3 milyon tonun üzerine çýkmýþtýr. Bu önemli hacim artýþýnýn temel nedeni Asya'daki talep artýþýdýr. Bundan en çok Yeni Zelanda, AB ve Avustralya yararlanmýþtýr. 2009'da uluslararasý peynir ticareti %5 artarak 1,8 milyon tona ulaþmýþtýr. Bu, daha önceki yýllarda yaþanan kötü durumun düzeldiðini göstermektedir. Yýlýn ilk yarýsýnda peynir ticaretinde 2008'deki kötü gidiþin etkileri görülse de yýlýn ikinci yarýsýnda büyüme hýz kazanmýþtýr. 2009'daki bu artýþ, yýllardýr gözlenmekte olan uzun dönemli büyüme ile tamamen uyumlu bir seyir izlediði halde, yine de ticaret hacmi geliþiminin bir parça son yýllardaki duraðanlaþmaya baðlý olduðu görülmektedir. Yine de arasýndaki yýllýk büyüme oranlarý ortalama %4 civarýndadýr. Dünya yaðlý süt tozu ticaret hacmi 2009'da %5 artarak 2,1 milyon tona ulaþmýþtýr. Bu artýþýn temel nedeni Çin'den gelen talep artýþýdýr. Yaðlý süt tozu pazarýnda global ekonomik kriz nedeniyle durgunluk yaþanmýþ ve bunun sonucunda özellikle yýlýn ilk yarýsýnda yaðlý süt tozu ihracatýnda azalma olmuþtur. Önemli tedarikçiler, rekabet gücünün düþmesi (AB) ya da ürün temin edememe (Avustralya) gibi sorunlar yaþamýþlardýr. 2009'da Yeni Zelanda'da ihracatta güçlü bir düzelme yaþanmýþtýr. Ülke, dünya ticaret hacminin üçte birinden fazlasýný gerçekleþtirerek pazarda hâkim bir konum edinmiþtir. Ayrýca Arjantin'de de yaðlý süt tozu ithalatý önemli bir geliþme göstermiþtir. Peynir üretimindeki global artýþ ve peynir altý suyu iþlemede son yýllarda dünya çapýndaki yatýrýmlar doðrultusunda, 2009'da peynir altý suyu ve ürünlerinin dünya ticaretinde artýþ olmuþ, geçen yýla göre %5'ten daha az bir artýþ ile 1,2 milyon tona ulaþmýþtýr. Bu artýþ, arasýndaki ortalama %8 olan uzun dönemli artýþa göre daha yavaþ gerçekleþmiþtir. Yaðsýz süt tozunda yenilenen rekabet ortamý bunda önemli bir rol oynamýþtýr. Peynir altý suyu kategorisi son yýllardaki en büyük artýþý yaþamaktadýr. Bunu, spesifik pazarlardan gelen güçlü talep ve peynir altý suyunun yemlerde yaðsýz süt tozu yerine kullanýlmasý saðlamýþtýr. Ayrýca dünya genelinde peynir altý suyu ürünlerine olan talep artýþýnda, fonksiyonel ve maliyet etkin bir bileþen olarak gýdalarda ve gýda dýþýndaki uygulamalarda girdi olarak kullanýlmasý da önemli bir faktördür

18 4. 5. Ürün Kategorisine Göre Ticaretin Geliþimi Peynir Tam yaðlý süt tozu Peynirde, AB %31'lik ihracat pazar payý ile dünya pazarýnda lider tedarikçi konumunu korumaktadýr. 2009'da AB ihracatýnda 22 bin tondan fazla (+%4) artýþ olmuþtur. Bu artýþý Asya (özellikle Japonya), Ortadoðu ve Kuzey Afrika tetiklemiþtir. AB ihracatý için en büyük pazar olan ABD'de bir durgunluk yaþanmýþtýr. Rusya'dan gelen taleplerde de %4'lük bir azalma olmuþ ancak AB için dünyanýn en önemli peynir pazarý olarak konumunu korumuþtur. AB'nin peynir ihracatýnda baþý çeken ülkeler; Almanya (%18), Hollanda (%14), Fransa (%13) ve Ýtalya'dýr (%12) ve toplamda AB'nin üçüncü ülkelere ihracatýnýn %60'ýný oluþturmaktadýr. Yeni Zelanda, 2009'da en fazla büyümenin olduðu ülkedir ve peynir ihracatýný 42 bin tonun üzerinde (+%18) arttýrmýþtýr. Bu artýþ, ülkeyi %15'lik payla AB'den sonra dünyanýn en büyük ikinci ihracatçýsý konumuna getirmiþtir. Yeni Zelanda'nýn hemen her bölgeye ihracatýnda artýþ olmuþtur. Ülkenin odaklandýðý bölgeler, 2009'da ülkenin toplam peynir ihracatýnýn üçte ikisini oluþturan Asya ve Okyanusya (Avustralya) olarak kalmýþtýr. Avustralya'nýn peynir ihracatý, 2008'deki kötü hava koþullarýnýn tedarikte oluþturduðu ciddi problemler nedeniyle, ihracatta yaþanan keskin düþüþün ardýndan %3 artarak 162 bin tona ulaþmýþtýr. Avustralya genellikle peynir ihracatýný Asya'ya yapmaktadýr ve 2009'da Avustralya ihracatýnýn yarýsýndan fazlasýný Japonya oluþturmaya devam etmiþtir. Diðer büyük peynir tedarikçisi ülkeler arasýnda Beyaz Rusya, Arjantin ve Uruguay yer almaktadýr. Beyaz Rusya'da büyük çoðunluðu Rusya ya yapýlan ihracat rakamýnda, ilave 19 bin ton hacim artýþý ile %19 artýþ gerçekleþmiþtir. Arjantin ihracatýndaki artýþ, bir yükseliþten çok, önceki yýllara göre iyileþme olarak nitelendirilebilmektedir. Güney Amerika'daki önemli süt ihracatçýsý ülkelerin ihracat hacmi, bölgedeki ülkelere (Brezilya, Þili ve Meksika) daha fazla peynir satýþý sonucu, yaklaþýk 47 bin ton (+%34) olmuþtur. 2009'da Uruguay tarafýndan gerçekleþtirilen peynir ihracatý, %22'lik artýþ ile yaklaþýk 35 bin ton olarak Uruguay %2 Arjantin %2 Ýsviçre %3 Ukrayna %4 ABD Beyaz Rusya %7 Diðer Ülkeler %21 %6 Avustralya %9 %31 Yeni Zelanda %15 Küresel peynir pazarýnda lider ihracatçýlar (2009, toplam hacim: 1,85 milyon ton) Kaynak: PZ kaydedilmiþtir. Peynirin çoðu Latin Amerika'ya giderken (%74), Brezilya geleceði en parlak olan pazar olarak deðerlendirilmektedir. Ayrýca Uruguay'ýn, özellikle Güney Kore'ye yapýlan, Asya'ya ihracatý da iyi bir geliþme kaydetmiþtir. Yeni Zelanda, tam yaðlý süt tozunda açýk ara dünyanýn en büyük tedarikçisidir. Ülke, ihracatýný yaklaþýk üçte bir oranýnda arttýrarak 788 bin tona yükseltmiþtir. Yeni Zelanda, 2008'deki geçici gerilemeye raðmen, Asya ve Ortadoðu baþta olmak üzere Çin, Malezya ve Körfez Bölgesi'nde ihracat pazarýný geniþletmeye devam etmiþtir. 2009'da ihracat hacminin yaklaþýk üçte ikisini bu bölgelere yapýlan ihracat oluþturmuþ ve toplam ihracatýnýn beþte birini oluþturan Çin ilk sýrada yer almýþtýr. Çin'e 2008'in hemen hemen dört katý düzeyinde ihracat gerçekleþtirilmiþtir. Ayrýca Çin pazarýna tam yaðlý süt tozu ticaretindeki artýþ, dünya ticaret hacminde bir bütün olarak artýþ saðlamýþtýr; hatta Çin'deki talep artýþýnýn 2009'da tam yaðlý süt tozu global pazarýný daralmadan kurtardýðý bile söylenebilir. 2009'da, Yeni Zelanda dýþýnda hacimsel geliþme elde eden tek büyük tam yaðlý süt tozu ihracatçýsý Arjantin olmuþtur. Ülke, ihracat hacmini arttýrarak (+%43) 144 bin tona ulaþmýþ ve böylece yaklaþýk %7'lik bir ihracat payý elde etmiþtir. Bu düzelme, hem tedarikteki sorunlar hem de iç pazarýn yüksek fiyat seviyelerinden korunmasý için tam yaðlý süt tozu ihracatýnýn sýnýrlandýrýlmasýna iliþkin geçici bir hükümet politikasý nedeniyle dünya pazarýndan çekilmesinin ardýndan birkaç yýl sonra izlenmiþtir. Ýhracatlarýný önemli ölçüde geniþletmiþ diðer (küçük) ihracatçý ülkeler Uruguay ve Beyaz Rusya'dýr. Uruguay ihracatýnýn çoðunluðu Güney Amerika içinde kalýrken, Brezilya'ya ihracattaki büyük artýþa karþýn Venezuela'ya ihracatta keskin bir düþüþ olmuþtur. Uruguay açýsýndan büyüme, en fazla Afrika'ya ve daha küçük boyutta Orta Doðu'ya ihracatla gerçekleþmiþtir. Bu iki bölgeye ihracat, toplam ihracat hacminin 2008'de yaklaþýk %7'si iken 2009'da %27'sini oluþturmuþtur. Beyaz Rusya'nýn, coðrafya ve tarih bakýmýndan tamamen farklý bir bakýþ açýsýna sahip olmasýna karþýn, ihracat çeþitliliði açýsýndan benzer bir süreçten geçtiði görülmektedir. Ülke, geleneksel Rus pazarýna odaklanmasýna raðmen, 2009 ihracat artýþýný -Kazakistan ve Ukrayna gibibölgedeki diðer ülkelere yaptýðý ihracatla gerçekleþtirmiþtir. Ayrýca, Venezuela'ya da önemli miktarda ihracat yapýlmýþtýr. Bu nedenle, Beyaz Rusya'nýn toplam ihracat içinde Rusya dýþýna yapýlan ihracatý 2009'da %50'yi aþmýþtýr. AB ve Avustralya gibi büyük ihracatçýlar gerileme yaþamýþlardýr. AB ihracatý, önceki yýl seviyesinin %4 altýnda gerçekleþerek yaklaþýk 463 bin ton olmuþtur. Bunun baþlýca nedenleri, süt üretiminin azlýðý ve sýký rekabet koþullarý olmuþtur. Ýhracattaki geliþmeler üye ülkeler arasýnda önemli farklýlýklar göstermiþtir. Hollanda ve Danimarka ihracatýný geniþletirken; Belçika, Fransa ve Ýngiltere çok daha az ihracat gerçekleþtirmiþtir. 2009'da Avustralya tam yaðlý süt tozu ihracatý, önceki yýla göre %5 azalarak 133 bin ton olmuþtur. Avustralya'da süt üretimi, süt üretimi koþullarýndaki deðiþikliklere açýktýr (Örneðin olumsuz hava koþullarý vb.). Ayrýca, 2009'da genellikle düþük olan süt tozu fiyat düzeyleri ve sert rekabet koþullarý, peynir gibi daha kârlý bir kategoriye yönelmeyi tetiklemiþtir. Avustralya tam yaðlý süt tozu ihracatýnýn odaðýnda Asya yer almýþtýr. 2009'da Avustralya, ihracatýnýn en parlak olduðu ülke olan Sri Lanka'ya ihracatýný neredeyse üç katýna çýkarmýþtýr. Filipinler %1 Beyaz Rusya %1 Uruguay %3 Avustralya %6 Arjantin %7 Diðer Ülkeler %23 %22 Yeni Zelanda %37 Küresel tam yaðlý süt tozu pazarýndaki lider ihracatçýlar (2009, Toplam hacim: 2,13 milyon ton) Kaynak: PZ 28 29

19 4. 5. Ürün Kategorisine Göre Ticaretin Geliþimi Yaðsýz süt tozu Tereyaðý ve sadeyað 2009'da dünya pazarýnda yaðsýz süt tozu tedarikindeki önemli artýþ, ABD dýþýnda, tüm büyük yaðsýz süt tozu ihracatçýlarýnýn ihracatlarýnýn geliþimi ile devam etmiþtir. En çarpýcý geliþme, 162 bin ton ek ihracat hacmi ile yaklaþýk 400 bin tona (+%69) ulaþan Yeni Zelanda'da gözlenmiþtir. Yeni Zelanda, dünya ticaret hacminin %30'u ile önde gelen tedarikçi konumunu ABD'den tekrar devralmýþtýr. Yeni Zelanda yaðsýz süt tozu ihracatýnýn büyük çoðunluðu; Çin, Endonezya, Malezya ve Filipinler baþta olmak üzere Asya Bölgesi ne gerçekleþtirilmiþtir. 2009'daki en büyük üreticiler arasýnda yer alan bu ülkeler, Yeni Zelanda'nýn toplam yaðsýz süt tozu ihracatýnýn %46'sýný oluþturmaktadýr. 2009'da ABD yaðsýz süt tozu ihracatý, yaklaþýk 249 bin tona kadar inerek büyük bir gerileme (-%36) göstermiþtir. Bu düþüþte, uluslararasý pazarlarda rekabet gücünün ve üretimin azalmasý rol oynamýþtýr. Bu dönemde AB ihracatý, 230 bin ton hacme ulaþarak uluslararasý pazara 54 bin ton gibi büyük bir katkýda bulunmuþtur. Belçika, Hollanda ve Almanya gibi önde gelen ihracatçý üye ülkeler, ihracat hacimlerini arttýrmýþtýr. Buna karþýlýk Fransa, son yýllardaki güçlü ilerleyiþinden sonra azalan süt üretimi nedeniyle ihracatýnda önemli kayýplar vermiþtir. AB yaðsýz süt tozu ihracatýnýn yarýsý Cezayir ve Mýsýr baþta olmak üzere Afrika'ya gerçekleþtirilmiþtir. Öte yandan, toplam ihracatýn %40'ý Asya ya yapýlmýþtýr. Avustralya dördüncü sýradaki yaðsýz süt tozu tedarikçisi olarak konumunu güçlendirmiþtir. Ülke, ihracatýný üçte bir oranýnda arttýrarak yaklaþýk 249 bin tonluk bir hacme ulaþmýþtýr. Bunun %90'ý Filipinler, Singapur ve Endonezya baþta olmak üzere Güney Doðu Asya'ya yapýlmýþtýr. 2009'da bu pazarlara ek olarak Bangladeþ, Japonya ve Peru da önem kazanmýþtýr. 2009'da önde gelen dört ihracatçý (Yeni Zelanda, ABD, AB ve Avustralya) dünya ticaret hacminin %78'inden fazlasýný oluþturmuþtur. Bu oran 2008'den bir miktar yüksektir. Beyaz Rusya ve Uruguay gibi küçük tedarikçiler önemli bir artýþ kaydetmiþtir. Beyaz Rusya, 80 bin ton (+%30) ihracat hacmine ulaþmýþ ve böylece yaðsýz süt tozu ihracatýný 2000'den bu yana üç kat arttýrdýðý yapýsal bir geliþme yaþamýþtýr. Beyaz Rusya, yaðsýz süt tozu ihracatýnda hacim artýþýnýn yaný sýra ihracat yaptýðý ülkeleri de çeþitlendirdiði bir süreç içerisinde olmuþtur. Sonuç olarak, 2009'da büyüme, aðýrlýklý olarak Rusya dýþýndaki bölgelerde ve Asya'da gerçekleþmiþtir. Rusya, bir önceki yýl toplam Beyaz Rusya ihracatýnýn %83'ünü oluþtururken, bu oran %54'e gerilemiþtir. Bu geliþme Beyaz Rusya ve Rusya arasýnda 2009'un yazýnda yapýlmýþ olan sütçülük anlaþmasý ile uyumludur. Anlaþma, Rus üreticilerin diðer ülkelerden (Beyaz Rusya) daha az süt tozu satýn almasýný, Beyaz Rusya'nýn da Rus pazarýnda talebi karþýlamak için peynir, lor ve tereyaðý ihracatýný arttýrmasýný öngörmektedir. Uruguay 2009'da yaðsýz süt tozu ihracatýný ikiye katlayarak 19 bin tona çýkarmýþtýr. Bunun dörtte üçü Meksika ve Brezilya baþta olmak üzere Latin Amerika'ya olmuþtur. Uruguay %1 Ýsviçre %2 Ukrayna %2 Hindistan %1 Beyaz Rusya %6 Avustralya %13 %17 Diðer Ülkeler %9 Yeni Zelanda %30 ABD %19 Küresel yaðsýz süt tozu pazarýndaki lider ihracatçýlar (2009, Toplam Hacim: 1,33 milyon ton) Kaynak: PZ 2009'da uluslararasý tereyaðý ve sadeyað pazarýnýn yarýsýndan fazlasýna Yeni Zelanda hâkim olmuþtur. Bu ülkenin ihracatý, yaklaþýk 442 bin tona (+%38) ulaþarak önemli ölçüde geniþlemiþtir. Sonuç olarak, Yeni Zelanda bu ürün kategorisindeki en büyük ihracatçý olarak kalmýþ ve yaptýðý ihracat dünya ticaret hacminin yarýsýný oluþturmuþtur. Çoðu ürün, Asya ve Orta Doðu'ya (%39) ihraç edilmekle birlikte Yeni Zelanda'nýn ihracatý dünyanýn hemen her bölgesinde geniþ bir coðrafi daðýlýma sahiptir. 2009'da ilk sekiz ihracat bölgesinde Mýsýr, Belçika, Ýran, ABD, Rusya, Meksika, Çin ve Hindistan yer almýþtýr. Bu ülkelere yapýlan ihracat Yeni Zelanda toplam ihracat hacminin yaklaþýk %60'ýný oluþturmuþtur. 2009'da AB'ye yaklaþýk 60 bin ton ihracat yapýlmýþtýr. Yeni Zelanda'dan sonra AB, 148 bin ton ihracat hacmi ile dünya pazarýnda ikinci tedarikçi konumundadýr. Küçük bir azalmaya raðmen, özellikle sadeyað ticareti, son yýllardaki keskin düþüþün ardýndan stabil kalmýþtýr. AB ihracatçýlarý için ana hedef, Kuzey Afrika ve Orta Doðu'daki büyük pazarlarýn yaný sýra dünyanýn en büyük tereyaðý pazarý olmaya devam eden Rusya'dýr. Hollanda dýþýnda AB'deki tüm önde gelen tereyaðý ve sadeyað ihracatçýsý ülkelerin, üçüncü ülkelere ihracatýnda artýþ olmuþtur. Ancak bu, diðer üye ülkelerin ihracat düþüþlerini dengelemeye yetmemiþtir. 85 bin tonluk (+%39) rekor ihracat hacmi sayesinde Beyaz Rusya, tarihinde ilk defa tereyaðý ve sadeyað ihracatýnda en büyük üçüncü uluslararasý tedarikçi olmuþtur. Ülkenin 2009 ihracat hacminin %75'ini Rusya pazarý oluþturmakta, Ukrayna ve Kazakistan gibi bölgeler de giderek önem kazanmaktadýr. Avustralya'nýn tereyaðý ve sadeyað ihracatý son birkaç yýldaki düþüþten sonra, 83 bin tona (+%75) çýkarak 2002'den bu yana gerçekleþen en yüksek ihracat hacmine ulaþmýþtýr. Avustralya ihracatýnýn yarýsýný Singapur, Güney Kore ve Malezya baþta olmak üzere Asya oluþturmaktadýr. Diðer önemli yerler Kuzey Afrika (Mýsýr, Fas), Türkiye, Meksika ve ABD'dir. Tüm bu ülkeler 2009'daki önemli hacim artýþýna katkýda bulunmuþtur. Arjantin %2 Uruguay %2 ABD %3 Avustralya %9 Beyaz Rusya %9 %16 Diðer Ülkeler %10 Yeni Zelanda %49 Küresel tereyaðý ve sadeyað ticaretindeki lider ihracatçýlar (2009, Toplam Hacim: 0,91 milyon ton) Kaynak: PZ 30 31

20 4. 5. Ürün Kategorisine Göre Ticaretin Geliþimi Peynir altý suyu tozu ve ürünleri Dünya peynir altý suyu tozu ve ürünleri ihracatýna, dünya ticaret hacminin üçte ikisini oluþturan AB ve ABD hâkimdir. 2009'da 446 bin ton olan AB peynir altý suyu tozu ve ürünleri ihracatý önceki yýla göre %15 artýþ göstermiþtir. Bunun %90'dan fazlasýný peynir altý suyu tozu oluþturmaktadýr. AB ihracatýnýn büyük bir kýsmýný (%73) Fransa, Hollanda, Polonya ve Almanya oluþturmaktadýr. Bu dört üye ülkeden Polonya'nýn ihracat artýþý (+%43), AB ihracat hacmine büyük katkýda bulunmuþtur. Çin, Endonezya, Malezya, Tayland ve Güney Kore, AB'nin Asya bölgesindeki önemli kilit noktalarýdýr ve 2009'da Güney Kore dýþýnda diðer dört ülkeye yapýlan ihracatta önemli artýþ olmuþtur. Çin, 115 bin ton (+%48) ile tek baþýna toplam AB ihracat hacminin dörtte birinden fazlasýný oluþturmaktadýr. Peynir altý suyu tozu ve ürünleri, 2009'da ABD'de satýþ artýþý gösteren birkaç ihracat kategorisinden biri olmuþtur. Toplam ihracat hacmi %2 oranýnda artarak 360 bin tona ulaþmýþtýr. AB gibi ABD ihracatýnýn da odaðý Asya'dýr ve 2009'daki toplam ihracatýn %70'ini oluþturmuþtur. Çin, bir numaralý pazar olarak yerini saðlamlaþtýrmýþ ve %29 büyüme göstererek toplam ABD ihracat hacminin %26'sýný oluþturmuþtur. Bu bölgede ABD için diðer önemli ve geliþmekte olan ülkeler Güney Kore, Filipinler ve Vietnam'dýr. Buna karþýlýk Japonya, Malezya, Tayland ve Tayvan'a ihracat gerilemiþtir. Asya dýþýnda Orta ve Güney Amerika da ABD ihracatý için önemli bölgelerdir. Çin'den sonra, ABD için ikinci büyük pazar Meksika'dýr. 2009'da, ABD'nin hem komþusu hem de Kuzey Amerika Ülkeleri Serbest Ticaret Anlaþmasý (NAFTA) içinde ticaret ortaðý olan Meksika, ihracat hacminin 67 bin tonunu (+%13) oluþturmuþtur. Uruguay %1 Ukrayna %1 Kanada %3 Arjantin %3 Avustralya %5 Ýsviçre %5 Yeni Zelanda %7 ABD %30 Diðer Ülkeler %8 %37 Peynir altý suyu ve ürünleri pazarýndaki lider ihracatçýlar (2009, Toplam Hacim: 1,21 milyon ton) Kaynak: PZ Bölüm5 5 Dünya Süt ve Süt Ürünleri Fiyatlarý Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu 32

21 5. 1. Toptan Fiyatlar 2009'un baþýndan itibaren süt ve süt ürünleri pazarý olaðanüstü düþük fiyatlarla karþý karþýya kalmýþtýr sonlarýnda süt ve süt ürünleri için uluslararasý talebin düþmesine neden olan dünya ekonomisindeki mali kriz ve kredi krizi, 2009'un ilk yarýsýnda da ürün fiyatlarý üzerinde dramatik bir etki yaratmýþtýr. AB talebindeki düþüþ ve dünya pazarlarýnda fiyatlardaki gerileme, AB fiyatlarýný doðrudan etkilemiþtir. AB'de fiyatlarýn daha da düþmesi ve pazardaki belirsizliðin artmasý üzerine Avrupa Komisyonu piyasa destek önlemleri almýþ ve müdahale satýn alým programlarý geniþletilmiþtir Þubat ayýnda AB, süt ürünleri ihracatýný sübvanse etmek için kendi Fiyat (ABD Dolarý/ton) Ocak-00 Temmuz-00 Ocak-01 Temmuz-01 Ocak-02 Temmuz-02 programýný uygulamaya koymuþtur. Ayrýca ABD'de de Süt Ýhracatý Teþvik Programý (DEIP) yeniden uygulanmaya baþlamýþ ve Mayýs ayý itibarýyla ilk ihracat geri ödemeleri alýnmýþtýr. Uluslararasý fiyatlardaki hýzlý düþüþ nedeniyle özellikle Yeni Zelanda, AB ve ABD'de özel ve kamu süt ürün stoklarýnda artýþ olmuþtur. Yetkili makamlar tarafýndan alýnan destek tedbirleri, piyasada güven oluþturmuþ ve fiyatlarýn daha fazla düþüþünü engellemiþtir. Dibe vurmuþ olan fiyatlar 2009'un ikinci ve üçüncü çeyreðinde yavaþ yavaþ stabilize edilmiþtir. Ocak-03 Temmuz-03 Ocak-04 Temmuz-04 Ocak-05 Temmuz-05 Ocak-06 Temmuz-06 Ocak-07 Yaðsýz süt tozu Tam yaðlý süt tozu Tereyaðý Çedar Dünya pazar fiyatlarý deðiþimi (FOB, ABD Dolarý/ton) Temmuz-07 Ocak-08 Temmuz-08 Ocak-09 Temmuz-09 Ocak-10 Temmuz-10 Kaynak: ABD Tarým Bakanlýðý (USDA) (Okyanusya ihracat fiyatlarý) Yaz sonunda uluslararasý fiyatlar güçlenmeye baþlamýþ ve 2009 sonunda hýzla iyileþmiþtir. Fonterra'nýn diðer ürünlerini ve tam yaðlý süt tozu üretiminin sýnýrlý bir miktarýný sattýðý globaldairytrade elektronik platformundaki ihale fiyatlarý bunun bir göstergesidir. Özellikle petrol ihracatçýsý ülkelerden ve düþük fiyatlardan yararlanmak isteyen Çin'de artan talep, fiyatlarda güçlü bir toparlanma saðlamýþtýr. Toparlanmaya neden olan diðer bir faktör de Güney Yarýmküre'deki üretici ülkelerde önceki yýldaki düþük kârlýlýk ve kötü hava koþullarý nedeniyle üretimin azalmýþ olmasýdýr. Yeni Zelanda'da süt üretimindeki %7 büyüme sonucunda Okyanusya 2008'i fazla miktarda stok ile kapatmýþtýr. Bu stoklar Çin'e yapýlan yüklü miktardaki ihracatla 2009'da büyük oranda azalmýþtýr. Çin'in dünya pazarlarýndan süt ve süt ürünleri ithalatý 2009'un ikinci yarýsýnda çok büyük bir artýþ göstermiþtir. Buna, kýsmen Çinli tüketicilerin melamin skandalý nedeniyle yerel ürünleri tercih etmemeleri neden olmuþtur. Ancak ithalat artýþýnýn asýl nedeni fiyatlarýn önceki yýldan çok daha düþük olmasýdýr. Çin'in tam yaðlý süt tozu talebindeki artýþ, süt emtia fiyatlarýnýn yükselmesinde önemli bir etken olmuþtur. Bu yýl, 2008 seviyelerinin %5 üzerinde kaydedilen uluslararasý süt ticareti artýþýnýn büyük çoðunluðu Çin'den kaynaklanmýþtýr. 2009'un son çeyreðinde -özellikle Ekim- ABD Dolarý/Ton FAS Ocak-08 Ocak-08 Temmuz-08 Ekim-08 Kasým döneminde hýzlanan- fiyatlarda istikrarlý bir artýþ kaydedilmiþtir. Gerçekte fiyatlardaki bu iyileþme esas itibarýyla arz ve daha az olmakla birlikte talep kaynaklýdýr. 2009'da süt üretiminde dünya genelinde görülen düþüþ ihracat oranlarýnýn azalmasýna ve talepteki çok az bir artýþýn da etkisiyle fiyatlarýn çok güçlü hareketine neden olmuþtur. 2009'un sonunda tereyaðý ve yaðsýz süt tozu için AB pazar fiyatlarý, yýlýn baþlangýcýna oranla %50 yükselmiþtir. Uluslararasý Ocak-09 Nisan-09 Temmuz-09 Ekim-09 Ocak-10 Nisan-10 Temmuz-10 globaldairytrade tam yaðlý süt tozu anýnda teslim sözleþmesi ortalamasý Tam yaðlý süt tozu fiyatlarý Kaynak: globaldairytrade pazarlarda süt ürünleri fiyatlarý, Aðustos 2008'den bu yana görülmemiþ ölçüde güçlü iyileþme belirtileri göstermiþ ve fiyat düzeylerindeki artýþ, yýlýn baþlangýcýna göre %80'e kadar çýkmýþtýr. Fiyat artýþlarý kýsmen ABD dolarý (USD)'ndaki düþüþten kaynaklý olmakla birlikte genel olarak arzýn az, talebin fazla olmasýndan kaynaklanmýþtýr. Fiyatlardaki bu dikkate deðer geliþmeler, FAO süt fiyat indeksinde de gösterilmektedir. Bu indeks ( 'te 100) Þubat 2009 itibarýyla 2008'deki 220 üst seviyesinden aþaðý düþerek 142'ye gerilemiþtir. Bundan sonra da fiyatlar, 2009'un ilk çeyreðinde dip yaptýktan sonra toparlanmýþ, indeks Aralýk 2009'da 216 deðerine ulaþmýþtýr boyunca gerçek piyasa fiyatlarýnda önemli farklýlýklar olmuþtur. Mayýs 2009'da, Okyanusya bölgesindeki ürün fiyatlarýna bakýldýðýnda; tereyaðý ton fiyatý 1900 USD, yaðsýz süt tozu ton fiyatý 2000 USD, tam yaðlý süt tozu ton fiyatý 2200 USD ve çedar peyniri ton fiyatý 2585 USD olarak tespit edilmiþtir. Bu fiyatlar önceki yýlýn yarýsýna yakýn seviyelerdir. Ancak 2009 yýlý sonunda tereyaðý ton fiyatý 4110 USD, yaðsýz süt tozu ton fiyatý 3375 USD, tam yaðlý süt tozu ton fiyatý 3550 USD, çedar peyniri ton fiyatý 4425 USD olmuþtur daki geliþmeler 2010'un ilk yarýsýnda, uluslararasý süt ürünleri pazarlarý þaþýrtýcý bir þekilde güçlü olmuþtur. Okyanusya yaðsýz süt tozu fiyatlarý ortalama 3000 USD'nin üzerinde, tereyaðý ve peynir fiyatlarý da ortalama 4000 USD olarak gerçekleþmiþtir. Bunun nedeni Okyanusya'da beklenenden daha düþük süt üretimi yapýlmasý ve global ekonomik faaliyetlerdeki canlanmaya baðlý talep artýþýdýr. Pazarýn genel havasýný oluþturan faktörlerin fiyatlar üzerinde etkisi olmuþtur. Üretici düzeyinde tedarikin az olmasý, tüketici taleplerinin karþýlanmasýnda sýkýntý yaratmýþ ve bu da marketlerin fiyata duyarlý hale gelmesine neden olmuþtur. Ýkinci çeyrekte pazardaki gerginlik daha da artmýþtýr. Özellikle Çin'den gelen süt tozu talebi, 2010'un ilk yarýsýnda egemen bir faktör olmaya devam etmiþtir. Mayýs 2010 itibarýyla yaðlý ve yaðsýz süt tozu ithalatý 2009'un ayný döneminden %65 fazla gerçekleþmiþtir

22 5. 2. Çið Süt Fiyatlarý 2007 ve 2008'de çið süt fiyatlarýndaki artýþlar nedeniyle 2009'da aniden çok keskin bir düþüþ yaþamýþtýr. Çið süt fiyatlarýndaki düþüþ, 2010'un ilk yarýsýnda büyük ölçüde düzelmeye baþlamýþtýr daki geliþmeler AB'de þimdiye kadar en yüksek deðerlere 2008'de ulaþan çið süt fiyatlarý, 2009'da rekor seviyede düþük deðerlere inmiþtir. 2007'de AB çið süt fiyatlarýnýn liberalleþtirilmesinin ardýndan çið süt fiyatlarý önemli bir dalgalanma seyri izlemiþtir. Ancak fiyatlardaki keskin düþüþ, Avrupa Komisyonu'nun 2008 sonu ve 2009 baþýnda ek pazar yönetimi önlemleri almasýna neden olmuþtur. Bu önlemler bir güvenlik aðý oluþturarak çið süt fiyatlarýnýn daha fazla düþmesini engellemiþtir. 2009, ABD süt üreticileri için de kötü bir yýl olmuþtur. Fonterra'nýn süt fiyatlarýna bakýldýðýnda, Yeni Zelanda çið süt fiyatlarýndaki geliþmenin AB ve ABD'den farklý olduðu görülmektedir. Fonterra çið süt fiyatlarý, AB ve ABD'ye göre daha iniþ çýkýþlý olmakla birlikte, Yeni Zelanda çið süt fiyatlarý daha kararlý bir artýþ eðilimi sergilemiþtir daki geliþmeler Avrupa ve ABD'de 2010'un ilk yarýsýnda piyasalardaki iyileþme, Avrupa süt iþletmeleri tarafýndan yapýlan aylýk ödemeler ve ABD'de III. sýnýf süt fiyatlarýndaki iyileþtirmelerle daha belirgin hale gelmiþtir. 2010'un ikinci çeyreðinde Avrupa'da ortalama süt fiyatlarýnda artýþ baþlamýþ ve Haziran 2010'da geçen yýlýn ayný dönemine göre %20 yüksek gerçekleþmiþtir. 2010'un ilk yarýsýnda ABD'de ortalama III. sýnýf çið süt fiyatlarý, 2009'un ilk altý ayýna göre %30 daha yüksek olmuþtur. Ayrýca 2010/2011 sezonu için Fonterra'nýn açýlýþ tahmini, 2010 için 2009'dan daha iyi fiyatlarýn olacaðýný göstermiþtir. 2010/11 döneminin baþýnda Fonterra, kilogram süt kuru maddeleri için 6,60 Yeni Zelanda dolarý fiyat ve sent daðýtýlabilir kâr öngörüsünde bulunmuþtur. Süt üretici fiyatlarýnýn 2010'un geri kalanýnda nasýl seyredeceðini tahmin etmek zor ve hatta gelecek yýllar için imkânsýzdýr. Ancak süt fiyatlarýndaki dalgalanmanýn devam edeceði gün gibi açýktýr ve dünyanýn her yerinde sütçülük sektöründeki herkes bunu akýlda tutmalýdýr. Bölüm6 6 Dünya Süt Sektörüne Genel Bakýþ 34,58 Euro/100kg 26,92 Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu AB ortalama çið süt fiyatlarý ( ) Kaynak: LTO Uluslararasý süt fiyatlarý karþýlaþtýrmasý ( 36

23 Dünya Süt Sektörüne Genel Bakýþ USDA Dünya Süt Pazarlarý ve Ticareti Raporu USDA ve FAO, yýlda iki kez süt sektörü için kýsa vadeli tahminleri içeren ayrý raporlar yayýmlamaktadýr. Bu bölümde, FAO tarafýndan Haziran 2010'da yayýmlanan "Gýdaya Genel Bakýþ" raporu ile USDA tarafýndan Temmuz 2010'da yayýmlanan "Dünya Süt Pazarlarý ve Ticareti" adlý rapordaki veriler sunulmaktadýr. FAO araþtýrmasý, otuz beþ ülkeden her kýta için global süt üretim tahminlerini içermektedir. USDA araþtýrmasýnda da on üç ülke için inek sütü üretimi tahminleri yer almaktadýr. Her iki raporda tanýmlanan temel eðilimler oldukça benzerdir. Raporlarýn ikisi de Asya'da sürdürülebilir büyüme ve 2009'da gözlenen düþüþün ardýndan Çin süt sektöründe net bir iyileþme öngörmektedir. Ayrýca Avrupa, Kuzey Amerika ve Rusya süt üretiminde çok az artýþ, Ukrayna'da ise bir düþüþ olduðunu göstermektedir. Ancak Latin Amerika için farklý analizlerde bulunmaktadýrlar; FAO, Arjantin'de önemli bir büyümeyi savunurken, USDA raporunda durum böyle deðildir. FAO, Brezilya süt üretiminde çok küçük bir artýþ öngörürken; USDA, sürdürülebilir bir büyüme öngörmektedir FAO Gýdaya Genel Bakýþ Raporu FAO'nun dünya süt üretiminde 2010 artýþ beklentisi %1,8'dir. Dünya süt üretimindeki büyümenin yaklaþýk %90'ýnýn Asya'dan kaynaklanacaðý öngörülmektedir. Hindistan'da üretimin %6 oranýnda artmasý beklenmektedir. Ayný þekilde, son zamanlarda düþüþ yaþayan Çin'de de benzer bir büyüme öngörülmektedir melamin krizi sonrasýnda bu artýþ, Çin süt sektöründeki hýzlý iyileþmeye iþaret etmektedir. FAO; Afrika, Kuzey Amerika ve Avrupa'da süt üretiminde bir durgunluk öngörmektedir. Rusya ve Ukrayna'da soðuk hava koþullarýnda meralarýn büyümesinin, dolayýsýyla süt üretiminin, kýsýtlý olacaðý tahmin edilmektedir. Okyanusya'da dönemi toplam üretimine iliþkin rakamlarýn, Yeni Zelanda'da beklenen %0,6 artýþa raðmen, Avustralya'daki keskin düþüþ (-%6,4) nedeniyle düþük olacaðý görülmektedir. Güney Amerika'da, üretimin 2010'da %1,3 artmasý beklenmektedir. Uruguay ve Arjantin'de hava koþullarýnýn süt üretimi için elveriþli olmasýna raðmen, 2009'da karþýlaþýlan kuraklýk sonrasý yüksek ürün fiyatlarý ve yüksek yem maliyetleri yüzünden çiftçilerin içinde bulunduðu mali durumun kötülüðü nedeniyle, büyümenin düþük olmasý beklenmektedir. FAO, Brezilya'da da hava koþullarýnýn mera yetiþmesine uygun olmamasý nedeniyle üretimin düþük olmasýný beklemektedir. Kuzey Amerika + 0,3 milyon ton +%0,3 Orta Amerika + 0,2 milyon ton +%1,2 Güney Amerika + 0,8 milyon ton +%1,3 Avrupa + 0,5 milyon ton +%0,2 Afrika Sabit Dünya + 12,4 milyon ton +%1,8 Asya + 11,1 milyon ton +%4,4 Okyanusya* - 0,4 milyon ton -%1,5 *Yýl, Yeni Zelanda için Mayýs 2010'da; Avustralya için Haziran 2010'da bitmektedir. FAO'nun 2010 süt üretim tahminleri Kaynak: FAO Gýdaya Genel Bakýþ, Haziran 2010 Kanada Meksika ABD Arjantin Brezilya Rusya Ukrayna Hindistan Çin Japonya Avustralya* Yeni Zelanda** USDA ve FAO'nun 2010 süt üretimi tahminler karþýlaþtýrmasý USDA tarafýndan incelenen on üç ülke, dünya inek sütü üretiminin yaklaþýk %75'ini karþýlamaktadýr. Bu ülkelerin toplam üretiminin 2010'da %1,7 artmasý beklenmektedir. USDA tahminlerine göre ABD'de (+%1,0) ve AB'de (+%0,2) çok az artýþ olurken; Çin (+%10), Hindistan (+%3,7) ve Brezilya'da (+%5) sürdürülebilir bir artýþ beklenmektedir. FAO Tüm türler süt üretimi (%) +1,2 +2,7 +0,2 +2,9 +0,3 +0,3 +0,9-2,6 +6,0 +6,1 +0,0-6,4 +0,6 USDA Ýnek sütü üretimi (%) +0,6 +0,9 +1,0 +2,0 +5,0 +0,2 +0,9-3,0 +3,9 +10,0-0,8-4,9 +0,8 * Yýl, Haziran 2010'da sonlanmaktadýr. ** Yýl, Mayýs 2010'da sonlanmaktadýr. Kaynak: FAO Gýdaya Genel Bakýþ Haziran 2010, USDA Dünya Süt Pazarlarý ve Ticareti Temmuz

24 Bölüm7 7 Türkiye Süt Üretimi Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu

25 7. 1. Genel Bakýþ Türkiye'de tarým sektörü, 2009'da toplam istihdamýn %24,7'sini, 2010'da ise %25,2'sini oluþturmuþtur arasýnda tarýmsal istihdam verileri dikkat çeken deðiþiklikler içermektedir. Özellikle 2005, 2006 ve 2008'de çift haneli oranlarda düþen tarýmsal istihdam, 2009 ve 2010'da hýzlý bir artýþ göstermiþtir. Tarýmsal üretimde karþýlaþýlan zorluklar ve düþük kazanç nedeni ile ülkemizdeki temel problemlerden biri olan kýrsaldan kente göç probleminin çözümü için ülkemizde özellikle son yýllarda kýrsal kalkýnmayý destekleme programlarý yürütülmektedir. Deðiþimdeki söz konusu artýþ, bu tarz politikalar ile kýsmen açýklanabilir olsa da %8,2'lik bir artýþýn tamamýnýn buna baðlanmasý çok da gerçekçi bir yaklaþým olmayacaktýr. Ýnsanýn yaþamýný devam ettirebilmesi için hayati önem taþýyan tarýmsal faaliyetlerin hacmi, göreli büyüklüðü ve yýllar itibarýyla gösterdiði geliþmenin takip edilebilmesi ve ulusal politikalarýn oluþturulmasýna yardýmcý olmak üzere ayrýntýlý, sistemli ve tutarlý istatistiklere olan ihtiyaç, gýdanýn küresel olarak en büyük güçlerden biri olarak nitelendiði bu dönemde çok daha fazla önem kazanmýþtýr. Yýllar Nüfus Toplam Ýstihdam Tarýmsal Ýstihdam Tarýmsal Ýstihdam (%) Tarýmsal Ýstihdam Deðiþim (%) ,9 33,9 34,0 29,5 27,3 26,4 23,7 24,7 25,2 Türkiye'de nüfus, istihdam ve tarýmsal istihdam (Bin Kiþi) - -3,9 3,3-12,2-12,0-2,0-10,4 4,7 8,2 Kaynak: TÜÝK, Son Güncelleme: Mart 2011 Hayvansal üretim istatistikleri ile ilgili olarak TÜÝK tarafýndan derlenen bilgiler, Tarým ve Köyiþleri Bakanlýðý'nýn Tarým Ýl ve Ýlçe Müdürlüklerinde mevcut olan veriler ve idari kayýtlar ile kendi bölgeleri hakkýndaki gözlemlerine dayanmaktadýr. Ülkemiz hayvan varlýðý verileri dönemi için deðerlendirildiðinde; 2003'ten 2007'ye kadar sýðýr sayýsýnda görülen düzenli artýþýn, sonraki yýllarda yerini düþüþe (2008: -%1,6; 2009: -%1,25) býraktýðý görülmektedir. Koyun ve keçi sayýlarýnda da arasýnda çok yüksek oranda düþüþ gözlenmektedir. Türkiye'nin keçi varlýðýnda dünya ve AB ülkeleri içinde önemli bir yere sahip olduðu, ortalamasýna göre dünyada 13. ve AB-25 ülkeleri içinde 2. sýrada olduðu bilinmektedir (FAOSTAT, 2009). Büyükbaþ ve küçükbaþ hayvan sayýlarý Türkiye'de koyun, keçi ve manda yetiþtiriciliði uzun bir geleneðe sahip olmasýna karþýn, bu faaliyetler geleneksel mera alanlarýndan ayrýlma, meralarýn verimsizleþmesi ve iþleme sisteminin az sayýda olmasý gibi nedenler yüzünden gerilemektedir. Bununla birlikte ülkemizde son dönemde özellikle keçi yetiþtiriciliðine olan ilginin arttýðý gözlenmekte ve bu geliþmeler ýþýðýnda önümüzdeki yýllarda keçi sayýsýnda artýþlarýn kaydedilmesi beklenmektedir. Manda yetiþtiriciliði ise ticari olarak kullanýmý çok yaygýn olmamasý nedeniyle ülkemizde önemli bir paya sahip deðildir. Ancak manda sütünün protein ve yað bileþimi ve hayvanlarýn hastalýklara dirençli olmasý gibi avantajlar da söz konusudur. Afyon'da konuya iliþkin araþtýrmalar yürütülmektedir. Yýllar Sýðýr Manda Büyükbaþ Koyun Keçi Toplam Toplam * % deðiþim , , , , , ,9 *2009 bilgileri geçicidir. Kaynak: TÜÝK, Hayvansal Üretim Ýstatistikleri, 2009 Yýllar Sýðýr Koyun Keçi Manda Toplam % Deðiþim , ,0 Saðýlan hayvan sayýsý, doðum yapmýþ hayvan sayýsý temel alýnarak derlenmektedir. Bir hayvanýn laktasyon süresinde verdiði ortalama süt miktarýnýn, saðýlan hayvan sayýsý ile çarpýmý ile de süt üretim miktarlarý hesaplanmaktadýr arasýnda, sýðýr sayýsýnda %9,4'lük bir artýþ kaydedilirken, saðýlan sýðýr sayýsýnda %5,9'luk bir azalma kaydedilmiþtir. Ayný dönemde koyun, keçi ve mandada ise gerek hayvan sayýlarý gerekse saðýlan hayvan sayýlarýndaki düþüþler dikkat çekmektedir. Bu düþüþteki temel etkenler, kýrsaldan kente göç ve otlatma alanlarýnýn azalmasý olarak gösterilmektedir. Tüm dünyada koyun ve keçi sütüne artan ilgi ve geliþen pazarlar dikkate alýndýðýnda, ülkemizde de bu alana gösterilecek önemin ve yapýlacak yatýrýmlarýn arttýrýlmasý gerekliliði ortaya çýkmaktadýr. Bu baðlamda ülkemizde ,5 Saðýlan hayvan sayýsý (baþ) , ,8 Kaynak: TÜÝK devlet tarafýndan saðlanan desteklerde görülen belirgin artýþ umut vericidir. Türkiye'de süt üretimi 2009'da dünya genelinde görülen yavaþlamanýn (+%0,8) aksine %2,44'lük bir artýþ göstermiþtir karþýlaþtýrmasýndan (+%0,02) oldukça yüksek olan bu oran, yýllýk bileþik büyüme oranýndan (+%5,51) ise düþüktür yýlý toplam süt üretimindeki artýþ, Türkiye nüfus artýþý oranýndan (+%1,46) fazladýr. Süt sektöründe mevsimselliðe baðlý olarak yaþanan temel sýkýntýlar, her yýl benzer tartýþmalarý beraberinde getirmektedir. Nüfus artýþýndan yüksek oranda gerçekleþen süt üretimindeki artýþ, yaþanan sorunlarda artýþa sebep olmaktadýr. Bu durumda üretim ve tüketim oranýnýn dengelenmesini saðlayabilecek politikalarýn geliþtirilmesi ve okul sütü benzeri programlar ile süt tüketiminin arttýrýlmasý, süt sektörümüzün geleceði açýsýndan hayati öneme sahiptir. Türkiye, süt üretiminde, 2009'da dünyada 15. ve IDF'ye üye ülkeler arasýnda 9. sýradaki konumunu korumuþtur. Toplam Milyon Ton %5,51 Bütün türler +%0,02 +%2,44 8,410,6 10,7 11,1 12,0 12,2 12,2 12, Süt üretim miktarýndaki deðiþim ( ) süt üretiminde 2008 yýlýnda görülen düþük artýþ oraný (+%0,02), 2009 yýlýnda yerini yükseliþe býrakmýþtýr ancak bu dönemi yýllýk bileþik büyüme oranýndan (+%5,51) oldukça düþüktür yýlýnda ise hayvancýlýða verilen desteklerin arttýrýlmasý ile süt üretimindeki büyümenin daha yüksek oranda gerçekleþmesi beklenmektedir. Kaynak: Hesaplamalar TÜÝK verilerini baz almaktadýr

26 7. 2. Ýnek Sütü Türkiye, IDF'ye üye ülkeler arasýnda inek sütü üretimi sýralamasýnda Ukrayna ile birlikte 9. sýrayý paylaþmaktadýr. Ýnek sütü üretimimizin, toplam süt üretimimiz içindeki payý %92,36'dýr. Bu dünyadaki %84'lük payýn oldukça üzerindedir. Ýnek sütü üretiminde döneminde az da olsa bir düþüþ gözlenirken, döneminde %2,9'luk bir artýþ yakalanmýþtýr. Dünya genelinde inek sütü üretiminde görülen azalma mevsim þartlarýndaki deðiþime baðlý iken bu faktör, ülkemizde mera hayvancýlýðýnýn geniþ ölçekli olmamasý nedeni ile belirleyici deðildir. Milyon Ton %6,02 Ýnek -%0, Ýnek sütü üretimindeki deðiþim ( ) +%2,9 7,5 9,5 9, ,9 11,3 11,3 11,6 Kaynak: Hesaplamalar TÜÝK verilerini baz almaktadýr Bin Ton %1,80 Keçi -%11,8 -%8,3 209,6 278,1 259,1 253,8 253,8 237,5 209,6 192, Koyun, Keçi ve Manda Sütü 2009'da koyun sütü, toplam süt üretiminin %5,85'ini oluþtururken; keçi sütü, %1,53'ünü ve manda sütü de %0,26'sýný oluþturmaktadýr. Koyun sütünde 2002'den itibaren görülen düþük oranlý artýþýn, 2006'da son bulduðu ve dönemindeki önemli düþüsün ardýndan (- %4,6), 'da da düþüþün devam ettiði (- %1,7) görülmektedir. Keçi sütünde 2003 yýlýnda görülen yüksek artýþ, bu yýldan sonra yerini sürekli bir düþüþe býrakmýþtýr (-%11,8) ve 2009 (-%8,3) düþüþün en fazla yaþandýðý yýllar olmuþtur. Manda sütü üretimde ise önceki yýllarda görülen sürekli düþüþün ardýndan, 2008 (+%3,5) ve 2009'da (+%3,3)bir miktar artýþ gözlenmiþtir Bin Ton 0 +%2,52 Koyun -%4,6 657,4 769,9 771,7 789,9 794,7 782, Koyun sütü üretimindeki deðiþim ( ) -%1,7 746,9 734,2 Kaynak: Hesaplamalar TÜÝK verilerini baz almaktadýr. Bin Ton Keçi sütü üretimindeki deðiþim ( ) -%7,12 Manda Manda sütü üretimindeki deðiþim ( ) Kaynak: Hesaplamalar TÜÝK verilerini baz almaktadýr. +%3,5 +%3,3 50,9 48,8 39,3 38,1 36,430,431,4 32,4 Kaynak: Hesaplamalar TÜÝK verilerini baz almaktadýr

27 Bölüm8 8 Türkiye Endüstriyel Süt Ýþleme Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu

28 8. 1. Genel Bakýþ Ýnek Sütü Temini Dünyada üretilen sütün %53'ü modern süt iþletmelerinde iþlenmektedir. Bu oran AB'de %94'tür. Geliþmiþ ülkelerde üretilen sütün %1 i ila %5'i üretildiði yerde tüketilmekte olup, geri kalan %95-99'unun sanayiye aktarýldýðý görülmektedir. Türkiye'de çið sütün sanayiye ulaþtýrýlma oraný geliþmiþ ülkelerin oldukça altýndadýr. Sektörde sokak sütü satýþý ve merdiven altý iþletmeler nedeni ile %40'ýn üzerinde kayýt dýþýlýk söz konusudur. Süt iþletmelerinin çið sütü temin ettikleri üreticiler ile entegrasyon düzeylerinin düþük olduðu görülmektedir. Sözleþmeli yetiþtiricilik sadece son yýllarda büyük firmalar tarafýndan entegre çiftliklere uygulanmaktadýr. Ülkenin büyük bölümünde süt üretimi yapan birimlerin çok daðýnýk olmasý, süt toplama sistemini etkinlikten uzaklaþtýran ve maliyeti yükselten en önemli etkenlerden biri olarak deðerlendirilmektedir. Küçük ölçekli iþletmelerin çoðu ve çið süt temininde sýkýntý çeken büyük ölçekli iþletmeler, sütü doðrudan üreticilerden veya süt toplayýcýlardan herhangi bir sözleþme olmaksýzýn almaktadýrlar. Ülkenin batýsýnda olduðu gibi sanayileþmiþ süt iþleme tesislerinin bir araya gelmesi ve buna baðlý olarak kooperatif birliklerinin yaygýnlaþmasý sayesinde daha rasyonel bir süt toplama sistemine ulaþýlabilmektedir. Ancak ülkemizde süt üreticilerini bir araya getiren kooperatif ve üretici örgütleri hem sayýca hem de teknolojik açýdan yeterli düzeyde deðildir. Sektörün asal problemlerinden biri de çið süt kalitesidir. Çið sütün daðýnýk iþletmelerden toplanmasý, sütte kalite problemini tetiklediði gibi ayný zamanda kalite testlerinin sanayi iþletmeleri tarafýndan yapýlmasý da maliyetlerin yükselmesi sorununu beraberinde getirmektedir. Çið sütün toplanmasý, soðutulmasý ve iþletmelere ulaþtýrýlmasýnda etkin bir üretici birliði oluþumu, sorunun çözümünde çok önemli bir yere sahiptir. Sanayici tarafýndan kalite yetersizliði sebebiyle kabul edilmeyen sütler, merdiven altý iþletmeler tarafýndan kayýt dýþý olarak ve gýda güvenliðinden uzak biçimde iþlenmektedir. Bu durum ise ekonomik kayýplarla birlikte ciddi saðlýk sorunlarýný da beraberinde getirmektedir. Çið süt temininde, geliþmiþ ülkelerde uygulanan kaliteye göre fiyatlandýrma sisteminin (yað, protein oraný ve mikrobiyolojik kalite) uygulanmasý da çið sütün kalitesini arttýrmada etkin çözüm yollarýndan birisidir. TÜÝK, karþýlaþtýrýlabilir istatistikleri daha kýsa periyotlarla üretmek amacýyla, Ocak 2010'dan itibaren entegre süt iþletmelerinden, toplanan süt ve satýþa sunulan süt ürünleri miktarýný tespit etmek üzere, veri derleme çalýþmasý baþlatmýþtýr. Doðru ve düzenli istatistiksel veri elde etmenin önemi açýsýndan bu geliþme, süt sektörü için memnuniyet vericidir. Bu yeni veri derleme sistemine göre, 2010'da entegre süt iþletmeleri tarafýndan toplanan inek sütü miktarý 6,745 milyon ton olarak gerçekleþmiþtir inek sütü üretimi göz önünde bulundurulduðunda, %58,23'lük oranda sütün kayýt altýna alýnabildiði görülmektedir. Modern süt iþletmeleri tarafýndan iþlenen süt miktarýnýn, toplam süt üretiminin %40 ýndan entegre süt iþletmeleri tarafýndan toplanan sütün ise %70 inden fazlasýný oluþturduðu tahmin edilmektedir ve 2011'in Ocak ve Þubat aylarýnda entegre süt iþletmeleri tarafýnda toplanan süt miktarlarý karþýlaþtýrýldýðýnda ise, 2011 Ocak ayýnda toplanan sütün 2010 Ocak ayýna göre %13,7, Þubat ayýna göre %11 daha fazla olduðu belirlenmiþtir. Toplanan inek sütü miktarý Bin Ton Ocak Þubat Mart Nisan Mayýs Haziran Temmuz Aðustos Entegre süt iþletmeleri tarafýndan toplanan süt miktarlarý Kaynak: TÜÝK Eylül Ekim Kasým Aralýk 48 49

29 8. 3. Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Üretimi Tarým ve Köyiþleri Bakanlýðý'nýn Haziran 2009 itibarýyla tamamladýðý 81 ilde onay kapsamýnda bulunan gýda iþletmelerine ait sýnýflandýrma çalýþmasý verilerine göre iþletmenin, 'i üretim yeri olup; bunun da 2.225'i süt sektöründe faaliyet göstermektedir. Gýda Ýþletmelerinin Bin Ton +%23,65 Modernizasyonu baþlýðý altýnda gerçekleþtirilen bu çalýþmada, AB'ye uyumlu süt iþletmesi sayýsý 69 olarak belirlenmiþtir. Uyumlu iþletme sayýsý oldukça düþük olup, bu sayýnýn çoðunluðunu modern süt iþleme tesisleri oluþturmaktadýr. Bunun dýþýndaki çok sayýdaki küçük iþletme ise gerek teknik Ýçme Sütü + %11,0 -%7, gerekse hijyenik açýdan yetersizdir. Büyük ve orta ölçekli iþletmelerin çoðunluðu ise Türkiye'nin batýsýndadýr. Ýþlenmiþ sývý süt (içme sütü) üretimi, döneminde %23,65 yýllýk bileþik büyüme oranýna ulaþýrken 2009'da %7,5 düþüþ sergilemiþtir. 2010'da ise %11 oranýnda büyüme görülmüþtür. Tereyaðý üretiminde döneminde %18,9'luk yýllýk bileþik büyüme görülürken, 2008'de %22,5'lik büyüme gerçekleþmiþtir. 2009'da ise tereyaðý üretimi büyümesinde yavaþlama gözlenmiþtir ve yýllýk artýþ oraný +%9,4 ile sýnýrlý kalmýþtýr. Dondurma üretiminde ise 2005'ten 2008'e kadar gözlenen istikrarlý büyüme, 2009'da yerini ani bir düþüþe (-%33,51) býrakmýþtýr Ýþlenmiþ sývý süt Tereyaðý Peynir ve lor Yoðurt ve diðer fermente edilmiþ veya asitlendirilmiþ süt ve krema Peynir altý suyu / tozu Dondurma ve 2005 (*) (*) (*) diðer yenilebilir buzlar (*) Bilgi verilmemiþtir. Türkiye'de süt ve süt ürünleri üretimi (Ton) Kaynak: TÜÝK Süt ve süt ürünleri üretimine iliþkin deðerlendirmelerimize TÜÝK 2010 verileri de dâhil edilmeye çalýþýlmýþ ancak istatistiklerde yer almayan ürünler için bir deðerlendirme yapýlamamýþtýr. TÜÝK'in 2010 yýlý itibarýyla baþlattýðý çalýþmada temel süt ürünleri kategorisinde tereyaðý, dondurma, süt tozu ve peynir altý suyu tozu üretim miktarlarýnýn yer almamasý büyük bir eksiklik olarak dikkat çekmektedir. Ayrýca 2010 öncesinde yayýmlanmýþ kategorilerin ("peynir ve lor" ve "yoðurt ve diðer fermente edilmiþ veya asitlendirilmiþ süt ve krema") 2010'dakiler ile eþleþmemesi nedeniyle anlamlý bir deðerlendirme yapýlmasý mümkün olmamýþtýr Bin Ton + %18, %22,5 Tereyaðý + %9,4 18,6 24,9 26,3 32,2 35, Bin Ton %21, Dondurma + %27, %33, Ýçme Sütü Peynir Yoðurt Ayran Yýl Ocak Þubat Mart Nisan Mayýs Haziran Temmuz Aðustos ve 2011 yýllarýnda entegre süt iþletmeleri tarafýndan üretilen ürün miktarlarý (Ton) Süt ürünleri üretimi deðiþimi Kaynak: TÜÝK Kaynak: Hesaplamalar TÜÝK verilerini baz almaktadýr Eylül Ekim Kasým Aralýk Toplam

30 Bölüm9 9 Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Tüketimi Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu

31 Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Tüketimi Süt ürünleri, Türk insanýn beslenmesinde önemli bir yere sahiptir. Ülkemizde süt, daha çok yoðurt, beyaz peynir ve ayran olarak tüketilirken; içme sütü tüketimi oldukça düþük seviyelerdedir. Tüketilen içme sütünün büyük çoðunluðunu tam yaðlý süt oluþturmaktadýr. Kaþar peyniri de çok tüketilen süt ürünleri arasýndadýr. Þehirleþme ve tüketici taleplerindeki deðiþim ile tüketiciye sunulan ürün çeþitliliði artmýþtýr. Temel süt ürünlerinin yaný sýra çeþitli sütlü tatlýlar da pazarda yer edinmiþtir. Gelir artýþý, þehirleþme, çalýþan kadýn sayýsýndaki hýzlý artýþ ve tüketicilerin beslenme konusunda daha bilinçli tercihler yapmasý ile modern tesislerde üretilen süt ve süt ürünlerine olan talep her geçen gün artmaktadýr. Süt ve süt ürünleri tüketimi rakamlarýnýn belirlenmesi, yüksek orandaki kayýt dýþýnýn da etkisiyle, oldukça zordur. Süt ve süt ürünleri ihracat ve ithalatýnýn önemsiz düzeylerde olduðu ülkemizde, üretilen sütün tüketim miktarýna eþit olduðu kabul edildiðinde, 2009'da kiþi baþýna süt ve süt ürünleri tüketimi süt eþ deðeri olarak yaklaþýk 173 kg olarak hesaplanmaktadýr döneminde kiþi baþýna yýllýk süt tüketimi deðerleri +%7,4'lük bir yýllýk bileþik büyüme oraný sergilerken, 2008'de %1,28'lik bir düþüþ ve 2009'da %0,97'lik küçük bir artýþ görülmüþtür. Türkiye'de süt ve süt ürünleri tüketimine iliþkin son veriler Tarýmsal Ekonomi Araþtýrma Enstitüsü'ne ait 2007'de hazýrlanmýþ bir rapora aittir ve 2009'a iliþkin veriler bulunmamaktadýr. Veriler incelendiðinde 2006'ya kadarki kiþi baþý yýllýk tüketimlerin toplam süt üretiminin nüfusa bölünmesi ile elde ettiðimiz verilerle uyumlu olduðu ancak sonraki yýllarda artan toplam süt üretimine raðmen tahmini ve öngörülen tüketim rakamlarýnýn ayný oranda arttýrýlmadýðý görülmektedir. Entegre süt iþletmeleri tarafýndan üretilen üretim miktarlarý ve nüfus kullanýlarak yapýlacak bir hesaplamada ise -kayýt dýþý süt miktarý oldukça yüksek olduðundantüketim rakamlarý oldukça düþük olacaktýr. Bu noktada 2010 yýlýnda TÜÝK tarafýndan üretim miktarlarýna iliþkin baþlatýlan çalýþmanýn, güvenilir veriler elde edilebilmesi açýsýndan tüketim miktarlarýný da içine alacak þekilde geniþletilmesi gerekliliði ortaya çýkmaktadýr (Tahmini) 2008 (öngörülen) Peynir 77,07 72,8 61,48 79,61 78,31 78,31 81, ,41 Kiþi baþýna süt tüketimi (kg/yýl) %7,4 -%1,28 + %0, Yoðurt/ayran Tereyaðý Dondurma Süt tozu Süt ürün toplamý Ýçme sütü Toplam 27,8 18,95 1,13 1,39 126,34 18,93 145,27 26,25 17,9 1,33 1,06 119,34 19,56 138,89 22,17 15,12 1,09 0,92 100,78 20,55 121,33 28,71 19,58 1,46 1,15 130,51 20,58 151,09 28,24 19,26 1,43 1,14 128,37 21,72 150,09 28,8 19,64 1,45 1,17 130,92 23,22 154,14 29,57 20,16 1,49 1,2 134,4 23,78 158,18 30,29 20,66 1,52 1,23 137,7 24,45 162,15 30,8 21 1,54 1,26 140,02 26,02 166,04 Kiþi baþýna süt ve süt ürünleri tüketimi deðiþimi ( ) Kaynak: Deðerler TÜÝK toplam süt üretimi rakamlarýnýn, ülke nüfusuna bölünmesi ile hesaplanmýþtýr. Türkiye'de süt ve süt ürünleri tüketimi (kg/kiþi-yýl) (süt eþ deðeri olarak) Kaynak: Tarýmsal Ekonomi Araþtýrma Enst. TEAE

32 Bölüm10 Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Fiyatlarý Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu

33 Çið Süt Fiyatlarý Türkiye'de çið süt fiyatlarý, mevsimsel olarak üretim ve tüketim arasýnda görülen büyük farklýlýklara paralel olarak oluþmaktadýr. Ýstatistiklerde -fiyatlarýn oluþmasýna etkileri dikkate alýnarak- Biga ve Burdur'da yapýlan ihalelerde oluþan fiyatlar esas alýnmýþtýr. Bu fiyatlara, yýllar ve dönemler itibarýyla deðiþen devlet ve sanayici destekleri dâhil edilmemiþtir OCAK - 0,266 0,401 0,460 0,500 ÞUBAT - 0,266 0,401 0,460 0,500 MART - 0,266 0,401 0,460 0,500 NÝSAN - 0,324 0,401 0,450 0,430 MAYIS - 0,324 0,401 0,450 0,430 HAZÝRAN - 0,324 0,401 0,450 0,430 TEMMUZ - 0,324 0,401 0,455 0,432 AÐUSTOS - 0,324 0,401 0,455 0,432 EYLÜL - 0,324 0,401 0,455 0,432 EKÝM - 0,380 0,450 0,518 0,440 KASIM - 0,380 0,450 0,518 0,440 ARALIK - 0,380 0,450 0,518 0,440 ORT. 0,199 0,323 0,413 0,470 0,450 FARK (%) - 62,31 27,86 13,80-4,26 Bölüm dönemini kapsayan 10 yýllýk dönemde, çið süt fiyatlarýndaki en yüksek ortalama artýþ %62,31 ile 2001 de gerçekleþmiþtir ve 2004'te de yüksek oranlarda artan fiyatlar, 2005 ve 2006 da yerini düþüþe býrakmýþtýr. Bu düþüþ 2007 ve 2008 de tekrar yüksek oranda artýþla karþýlanmýþ ancak 2009 da %5,79'luk yeni bir düþüþ yaþanmýþtýr ise %32,98'lik önemli bir artýþla kapanmýþtýr. Ancak gerçek artýþ ve düþüþ ortalamalarýný hesaplayabilmek için aylýk çið süt üretim miktarlarýnýn da bilinmesi gerekmektedir ,9 0,8 0,443 0,488 0,662 0,515 0,850 0,443 0,488 0,633 0,515 0,850 0,443 0,488 0,633 0,515 0,850 0,432 0,488 0,567 0,515 0,725 0,432 0,488 0,567 0,515 0,725 0,432 0,488 0,567 0,515 0,725 0,440 0,543 0,628 0,592 0,730 0,440 0,543 0,628 0,592 0,730 0,440 0,543 0,628 0,592 0,730 0,465 0,660 0,625 0,662 0,730 Türkiye'de aylara ve yýllara göre çið süt ihale sonuçlarý* (krþ/l) 0,465 0,660 0,565 0,662 0,730 0,465 0,660 0,565 0,730 0,730 0,445 0,544 0,605 0,570 0,758-1,11 22,25 11,21-5,79 32,98 *Biga ve Burdur'da yapýlan çið süt ihalelerinin ortalamasý alýnmýþtýr. Kaynak: Ulusal Süt Konseyi Ocak Þubat Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Dýþ Ticareti 0,7 Mart 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 Nisan Mayýs Haziran Temmuz Aðustos Eylül Ekim Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu Kasým Aralýk Türkiye'de aylara ve yýllara göre çið süt fiyatlarý deðiþimi ( ) Kaynak: Ulusal Süt Konseyi verileri baz alýnmýþtýr. 58

34 Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Ýhracatý Türkiye, döneminde 94 ülkeye doðrudan süt ürünleri ihraç etmiþ, ayrýca 8 serbest bölgeden ihracat gerçekleþtirmiþtir. Türkiye'nin süt ürünleri ihraç pazarlarýný daha çok Orta Doðu ülkeleri ile Türk Cumhuriyetleri oluþturmaktadýr. Baþlýca ihraç pazarlarýmýz arasýnda Irak, Suudi Arabistan, Suriye, Kuveyt, KKTC, Birleþik Arap Emirlikleri, Kosova, Azerbaycan, ABD, Arnavutluk, Katar, Ürdün, Bahreyn, Mýsýr, Lübnan ve Pakistan yer almaktadýr. Ýhracat konusunda en dikkat çeken husus, coðrafi yakýnlýða raðmen, Türkiye'nin 2001'den bu yana AB ülkelerine süt ürünleri ihraç edemiyor olmasýdýr döneminde, süt ürünleri ihracatý düzenli bir artýþ göstermektedir. Bu dönemde deðer olarak %89,26'lýk ihracat artýþý gerçekleþmiþtir. Yine ayný dönem için yýllýk bileþik büyüme oraný %17,29'dur. Peynir ve lor ise deðer olarak toplam süt ürünleri ihracatýnýn %57,25'ini oluþturmaktadýr itibarýyla Türkiye'nin süt ürünleri ihracatý 168 milyon 868 bin dolardýr. Peynir ve lor ihracatý, deðer olarak 2010 toplam süt ürünleri ihracatýnýn %60,41'ini oluþturmaktadýr. Yine 2010 için peynir ve lordan sonraki en önemli ihracat ürünümüz, %15,70 ile dondurma ve yenilen diðer buzlardýr. Bunu sýrasýyla; %8,95 ile süt ve krema, %7,30 ile yayýkaltý süt ve yoðurt, %5,58 ile de peynir altý suyu takip etmektedir. GTÝP NO ÜRÜN ADI Süt ve Krema (Konsantre Edilmemiþ, Tatlandýrýcý Madde Ýçerenler) Süt ve Krema (Konsantre Edilmiþ, MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $) MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $) MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $) MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $) MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $) Tatlandýrýcý Madde Ýçerenler) Yayýkaltý Süt ve Yoðurt Yoðurt (Konsantre Edilmiþ) Peynir Altý Suyu Sütten Elde Edilen Yaðlar; Sürülerek Yenilen Süt Ürünleri Tereyaðý Peynir ve Lor Dondurma ve Yenilen Diðer Buzlar Laktoz ve Laktoz Þuruplarý Kazein ve Kazeinatlar Toplam* Türkiye'nin süt ürünleri ihracatý * 0401, 0402, 0403, 0404, 0405, 0406, 2105, ve 3501 GTÝP nolu süt ürünlerinin toplamý alýnmýþtýr. Kaynak: ITC Trade Map 60 61

35 Türkiye Süt ve Süt Ürünleri Ýthalatý Türkiye, döneminde 42 ülkeden süt ürünleri ithal etmiþ, ayrýca Mersin Serbest Bölgesi'nden az miktarda ithalat gerçekleþtirmiþtir. Ayný dönemde, Türkiye'nin süt ürünleri ithalatýnda süt ve krema ile tereyaðý öncelikli ürünler olup, peynir ve lor da önemli bir yere sahiptir. Ýsviçre, Avustralya, KKTC, Fransa, Hollanda, Ukrayna, ABD, Yeni Zelanda, Ýtalya ve Danimarka, Türkiye'nin süt ürünleri ithal ettiði baþlýca ülkelerdir döneminde, süt ürünleri ithalatý yýlý hariç- düzenli bir artýþ göstermektedir. Bu dönemde deðer olarak %77,08 ithalat artýþý gerçekleþmiþtir. Yine ayný dönem için bileþik büyüme oraný %15,36'dýr. Süt ve krema ise deðer olarak toplam süt ürünleri ithalatýnýn %39,27'sini oluþturmaktadýr yýlý itibarýyla Türkiye'nin süt ürünleri ithalatý 147 milyon 173 bin dolardýr. Tereyaðý ithalatý, deðer olarak 2010 yýlý toplam süt ürünleri ithalatýnýn %32,39'unu oluþturmaktadýr. Yine 2010 yýlý için tereyaðýndan sonraki en önemli ithalat ürünümüz %25,82 ile süt ve kremadýr. Bunu sýrasýyla; %18,03 ile peynir ve lor, %15,50 ile kazein ve kazeinatlar, %5,72 ile de dondurma ve yenilen diðer buzlar takip etmektedir. Bölüm12 MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $) MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $ MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $) MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $) MÝKTAR (Ton) DEÐER (1000 $) GTÝP NO 0401 ÜRÜN ADI Süt ve Krema (Konsantre Edilmemiþ, Tatlandýrýcý Madde Ýçerenler) Yönetici Özeti 0402 Süt ve Krema (Konsantre Edilmiþ, Tatlandýrýcý Madde Ýçerenler) Yayýkaltý Süt ve Yoðurt Yoðurt (Konsantre Edilmiþ) Peynir Altý Suyu Sütten Elde Edilen Yaðlar; Sürülerek Yenilen Süt Ürünleri Tereyaðý Peynir ve Lor Dondurma ve Yenilen Diðer Buzlar Laktoz ve Laktoz Þuruplarý Kazein ve Kazeinatlar Dünya ve Türkiye Süt Endüstrisi Raporu Toplam* Türkiye'nin süt ürünleri ithalatý * 0401, 0402, 0403, 0404, 0405, 0406, 2105, ve 3501 GTÝP nolu süt ürünlerinin toplamý alýnmýþtýr. Kaynak: ITC Trade Map 62

36 Yönetici Özeti Dünya süt üretimindeki büyüme 2009'da (%21) ve Avrupa'da (%16) üretilirken; en ticaret hacminin 912 bin tona ulaþtýðý tahmin tona ulaþmýþ ve böylece yaklaþýk %7'lik bir aniden çok keskin bir düþüþ yaþamýþtýr. Çið payý %92,36'dýr. Bu dünyadaki %84'lük sergilemiþtir. 2010'da ise %11 oranýnda %5,58 ile de peynir altý suyu takip etmektedir. yavaþlamýþtýr. Geçen yýlla karþýlaþtýrýldýðýnda fazla koyun sütü üretimi Asya (%46) ve edilmektedir. Yaðsýz süt tozu dünya ticaret ihracat payý elde etmiþtir. süt fiyatlarýndaki düþüþ, 2010'un ilk yarýsýnda payýn oldukça üzerindedir. büyüme görülmüþtür. yalnýzca %0,8'lik bir artýþla 703 milyon ton Avrupa'da (%34), deve sütü de Afrika'da hacmi, önceki yýldan 140 bin ton fazla büyük ölçüde düzelmeye baþlamýþtýr. Türkiye'nin süt ürünleri ithalatýnda süt olarak gerçekleþmiþtir. (%89) gerçekleþmektedir. gerçekleþerek 1,3 milyonun üzerine çýkmýþtýr. 2009'da yaðsýz süt tozu üretiminde 'da koyun sütü, toplam süt Ülkemizde süt, daha çok yoðurt, beyaz ve krema ile tereyaðý öncelikli ürünler olup, bin tona (+%69) ulaþan Yeni Zelanda, FAO'nun dünya süt üretiminde 2010 üretiminin %5,85'ini oluþtururken; keçi sütü, peynir ve ayran olarak tüketilirken; içme peynir ve lor da önemli bir yere sahiptir. Ýnek sütü, hâlâ dünya süt üretiminin Dünya tereyaðý ve diðer süt yaðlarý 2009'da uluslararasý peynir ticareti %5 dünya ticaret hacminin %30'u ile önde gelen artýþ beklentisi %1,8'dir. Dünya süt %1,53'ünü ve manda sütü de %0,26'sýný sütü tüketimi oldukça düþük seviyelerdedir. Ýsviçre, Avustralya, KKTC, Fransa, Hollanda, %84'ünü oluþturmaktadýr. 2009'daki inek üretiminin yaklaþýk 9,5-10 milyon ton, peynir artarak 1,8 milyon tona ulaþmýþtýr. tedarikçi konumunu ABD'den tekrar üretimindeki büyümenin yaklaþýk %90'ýnýn oluþturmaktadýr. Ukrayna, ABD, Yeni Zelanda, Ýtalya ve sütü üretimi artýþ oranýnýn 1997'den bu üretiminin yaklaþýk 20 milyon ton, süt tozu devralmýþtýr. Asya'dan kaynaklanacaðý öngörülmektedir. Süt ve süt ürünleri ihracat ve ithalatýnýn Danimarka, Türkiye'nin süt ürünleri ithal yana gerçekleþen en düþük oranla +%0,6 üretiminin yaklaþýk 4 milyon ton, yaðsýz süt Dünya yaðlý süt tozu ticaret hacmi Hindistan'da üretimin %6 oranýnda artmasý Türkiye'de süt sektörünün asal önemsiz düzeylerde olduðu Türkiye'de, ettiði baþlýca ülkelerdir. olduðu tahmin edilmektedir. tozu üretiminin de yaklaþýk 4 milyon ton 2009'da %5 artarak 2,1 milyon tona 2009'da ABD yaðsýz süt tozu ihracatý, beklenmektedir. problemlerinden biri çið süt kalitesidir. Etkin üretilen sütün tüketim miktarýna eþit olduðu olduðu tahmin edilmektedir. ulaþmýþtýr. Bu artýþýn temel nedeni, Çin'den yaklaþýk 249 bin tona kadar inerek büyük üretici birliði oluþumu ve kaliteye göre kabul edildiðinde, 2009'da kiþi baþýna süt 2010 yýlý itibarýyla Türkiye'nin süt ürünleri Ýnek sütü üretimi; Avrupa Birliði (AB), gelen talep artýþýdýr. bir gerileme (-%36) göstermiþtir. AB ihracatý, Türkiye'de tarým sektörü, 2009'da toplam fiyatlandýrma sisteminin uygulanmasý,çið ve süt ürünleri tüketimi süt eþ deðeri olarak ithalatý 147 milyon 173 bin dolardýr. ABD, Ukrayna, Avustralya, Japonya, Güney 2009'da yaklaþýk 6,83 milyar kiþi olarak 230 bin ton hacme ulaþmýþtýr. istihdamýn %24,7'sini, 2010'da ise süt kalitesinin arttýrýlmasýnda etkin çözüm yaklaþýk 173 kg olarak hesaplanmaktadýr. Tereyaðý ithalatý, deðer olarak 2010 yýlý Afrika ve 2000'li yýllardan bu yana muazzam tahmin edilen dünya nüfusuna göre kiþi 2009'da, peynir altý suyu ve ürünlerinin %25,2'sini oluþturmuþtur. yollarýndandýr. toplam süt ürünleri ithalatýnýn %32,39'unu büyüme gösteren ancak melamin krizinden baþýna süt tüketimi 103,0 kg'dýr. 2009'da dünya ticaretinde artýþ olmuþ, geçen yýla 2009'da uluslararasý tereyaðý ve sadeyað Türkiye çið süt fiyatlarýnda 2009'da oluþturmaktadýr. Yine 2010 yýlý için önemli oranda etkilenen Çin baþta olmak dünya genelinde kiþi baþýna süt tüketiminde göre %5'ten daha az bir artýþ ile 1,2 milyon pazarýnýn yarýsýndan fazlasýna Yeni Zelanda Türkiye hayvan varlýðý verileri TÜÝK verilerine göre, entegre süt %5,79'luk bir düþüþ yaþanmýþtýr ise tereyaðýndan sonraki en önemli ithalat üzere dünyanýn pek çok bölgesinde ilk kez %0,4'lük düþüþ olmuþtur. Asya (%38), tona ulaþmýþtýr. Peynir altý suyu kategorisi hâkim olmuþtur. Ülkenin ihracatý, yaklaþýk 2009 dönemi için deðerlendirildiðinde, iþletmeleri tarafýndan toplanan inek sütü %32,98'lik önemli bir artýþla kapanmýþtýr. ürünümüz %25,82 ile süt ve kremadýr. Bunu düþmüþtür. tüketimin en yüksek gerçekleþtiði bölge olup, son yýllardaki en büyük artýþý yaþamaktadýr. 442 bin tona (+%38) ulaþmýþtýr. Yeni 2003'ten 2007'ye kadar sýðýr sayýsýnda miktarý 6,745 milyon ton olarak sýrasýyla; %18,03 ile peynir ve lor, %15,50 takip eden ülkeler Avrupa (%30 AB ülkeleri Zelanda'dan sonra AB, 148 bin ton (-%1) görülen düzenli artýþýn, sonraki yýllarda yerini gerçekleþmiþtir inek sütü üretimi göz Türkiye'nin baþlýca ihraç pazarlarý ile kazein ve kazeinatlar, %5,72 ile de 2009'da manda sütü üretimi, inek ve diðer ülkeler) ve Kuzey Amerika (%13)'dýr. Peynirde, AB %31'lik ihracat pazar payý ihracat hacmi ile dünya pazarýnda ikinci düþüþe (2008: -%1,6; 2009: -%1,25) önünde bulundurulduðunda, %58,23'lük arasýnda Irak, Suudi Arabistan, Suriye, dondurma ve yenilen diðer buzlar takip sütünden çok daha hýzlý artmaya devam ile dünya pazarýnda lider tedarikçi tedarikçi konumundadýr. býraktýðý görülmektedir. oranda sütün kayýt altýna alýnabildiði Kuveyt, KKTC, Birleþik Arap Emirlikleri, etmektedir. etmiþtir. 2009'da dünya manda sütü 2009'da dünya süt ve süt ürünleri ticareti konumunu korumaktadýr. 2009'da AB görülmektedir. Kosova, Azerbaycan, ABD, Arnavutluk, üretiminin 90 milyon ton (toplam süt hacmi [küresel ticaret hacminin %41'i (34,8 ihracatýnda 22 bin tondan fazla (+%4) Dünya peynir altý suyu tozu ve ürünleri Türkiye'de süt üretimi 2009'da dünya Katar, Ürdün, Bahreyn, Mýsýr, Lübnan ve üretiminin %13'ü) olduðu tahmin milyon ton) olan AB-27 iç ticareti hariç] artýþ olmuþtur. ihracatýna, dünya ticaret hacminin üçte genelinde görülen yavaþlamanýn (+%0,8) Tarým ve Köyiþleri Bakanlýðý'nýn Haziran Pakistan yer almaktadýr. edilmektedir. Birkaç ülkede üretilen manda yaklaþýk 49,8 milyon ton süt eþ deðeri olarak ikisini oluþturan AB ve ABD hâkimdir. aksine %2,44'lük bir artýþ göstermiþtir itibarýyla tamamladýðý 81 ilde onay sütünün %90'ýndan fazlasý Hindistan ve gerçekleþmiþtir. Bu deðer önceki yýlýn %7 Yeni Zelanda, tam yaðlý süt tozunda açýk kapsamýnda bulunan gýda iþletmelerine ait 2010 itibarýyla Türkiye'nin süt ürünleri Pakistan'da üretilmektedir. üzerindedir. ara dünyanýn en büyük tedarikçisidir. Ülke, 2009'un baþýndan itibaren süt ve süt Türkiye, süt üretiminde, 2009'da sýnýflandýrma çalýþmasý verilerine göre, ihracatý 168 milyon 868 bin dolardýr. Peynir ihracatýný yaklaþýk üçte bir oranýnda arttýrarak ürünleri pazarý olaðanüstü düþük fiyatlarla dünyada 15. ve IDF'ye üye ülkeler arasýnda adet iþletme süt sektöründe faaliyet ve lor ihracatý, deðer olarak 2010 toplam Keçi sütü toplam süt üretiminin yaklaþýk Yeni Zelanda, dünya süt ve süt ürünleri 788 bin tona yükseltmiþtir. karþý karþýya kalmýþtýr. 2009'un son 9. sýradaki konumunu korumuþtur. göstermektedir. AB'ye uyumlu iþletme sayýsý süt ürünleri ihracatýnýn %60,41'ini %2,2'sini oluþtururken, koyun sütü %1,3 ve ticaretinde %27'lik payý ile dünya süt ve süt çeyreðinde fiyatlarda istikrarlý bir artýþ 60 olarak belirlenmiþtir. oluþturmaktadýr. Yine 2010 için peynir ve deve sütü de %0,2'sini oluþturmaktadýr. ürünleri pazarýndaki lider konumunu 2009'da, Yeni Zelanda dýþýnda hacimsel kaydedilmiþtir. Türkiye, IDF'ye üye ülkeler arasýnda inek lordan sonraki en önemli ihracat ürünümüz Birleþmiþ Milletler Gýda ve Tarým Örgütü korumaya devam etmiþtir. geliþme elde eden tek büyük tam yaðlý süt sütü üretimi sýralamasýnda Ukrayna ile Türkiye'de içme sütü üretimi, %15,70 ile dondurma ve yenilen diðer (FAO)'nün 2009 verilerine göre keçi sütü tozu ihracatçýsý Arjantin olmuþtur. Ülke, 2007 ve 2008'de çið süt fiyatlarýndaki birlikte 9. sýrayý paylaþmaktadýr. Ýnek sütü döneminde %23,65 yýllýk bileþik büyüme buzlardýr. Bunu sýrasýyla; %8,95 ile süt ve en çok Asya (dünya üretiminin %59'u), Afrika 2009'da dünya tereyaðý ve sadeyað ihracat hacmini arttýrarak (+%43) 144 bin artýþlar nedeniyle 2009'da dünya genelinde üretimimizin, toplam süt üretimimiz içindeki oranýna ulaþýrken, 2009'da %7,5 düþüþ krema, %7,30 ile yayýkaltý süt ve yoðurt, 64

37 üyesidir