BÖLÜM 2: TARİHE GİRİŞ

Transkript

1 BÖLÜM 2: TARİHE GİRİŞ Tarihin Tanımı İnsan topluluklarının geçmişteki her türlü faaliyetlerini, sebep-sonuç ilişkilerine dayanarak yer ve zaman gösterip belgelere dayanarak araştıran, anlatan bileme tarih denir. Tarihi Olayların Özellikleri Tarihçinin Özellikleri Tarihi olaylar tekrarlanamaz. Bu nedenle tarihte deney ve gözlem yapılmaz Olayların yeri ve zamanı belli olmalıdır Olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurulmalıdır Olayların üzerinden belli bir zaman geçmelidir Tarihi olayların oluşmasında maddi ve manevi sebepler bulunmaktadır. Objektif (tarafsız) olmalıdır. Geçmişteki olaylar, günümüzün değer yargılarıyla değerlendirilmemelidir. Araştırmacı, meraklı olmalı, sebep sonuç ilişkilerini belirtmelidir. Tarihin Tarihin konusu insandır. Konusu İnsanların geçmişte yaptıkları her türlü faaliyetleri inceler. Tarihin Objektif olmak Metodu Yardımcı bilimlerden, kaynak ve belgeden yararlanmak Olayın geçtiği yerde araştırma yapmak Yer ve zaman, sebep ve sonuç ilişkilerini belirtmek Kaynakları Yazılı Kaynaklar: Kitabe, tablet, ferman, mektup. Anlatım Şekli (Felsefesi) Yazısız Kaynaklar: Destan, resim, heykel, mimari eserler Hikayeci Tarih (Nakilci-Rivayetçi): Olayları hikaye anlatır gibi anlatır. İlk tarih metodudur. Öğretici Tarih (Pragmatik-Faydacı): Kahramanları ön plana çıkartır. Abartarak anlatır. Sosyal Tarih (İctimaiyatçı): Olayların sosyal nedenlerini araştırır. Neden Nasılcı Tarih (Bilimsel Tarih): Olayların sebep ve sonuçları üzerinde durur. Tarihin Tasnifi Zamana Göre: Çağlar, yüzyıllar, yarıyüzyıllar ve çeyrekyüzyıllar Mekana Göre: Bir şehir, bölge ve mekanı esas alır Konularına Göre: Bir tek konuyu anlatır. İslam tarihi, sanat tarihi, Osmanlı tarihi gibi Tarihin Metodu Kaynak Araştırması: Araştırılacak konularla ilgili kaynaklar tespit edilir. Tasnif: Kaynakların sınıflandırmasıdır. Tahlil: İnceleme Tenkit: Araştırılacak bilgilerin eleştirilmesi Terkip (Sentez): Araştırılan konu ile ilgili bir sonuca ulaşma. 1

2 YARDIMCI BİLİMLER Arkeoloji Kronoloji Coğrafya Paleografya Filoloji Nümizmatik (Meskükat) Epigrafi (Epigrafya) Antropoloji Etnoloji Etnografya Diplomatik Sigolografi Heraldit Şecereler Karbon 14 Antroponomi Toponomi İktisat Felsefe Sosyoloji Kazı bilimi. Tarih öncesi dönemleri araştırır. Takvim bilimi. Olayların oluş zamanını ve sırasını belirler Yer bilimdir. Eski yazıları inceler. Dil bilimidir. Para bilimidir. Anıt ve kitabeler bilimidir. İnsan ırklarını inceler. İki yada daha fazla kültür arasında mukayese yapar. Halk bilimidir. Halk kültür ve folklorünü inceler. Devletler arası yazışmaları, siyasi belgeleri ve ilişkileri inceler. Mühür bilimidir. Armaları inceler Soy kütüğünü çıkarır, İskelet ve fosillerin yaşlarını tespit eder. Şahıs adlarını araştır. Yed adlarını inceler Ekonomiyi ve ekonomik yapıyı inceler Kültür ve düşünceyi inceler Toplumun yapısını inceler. TARİH ÖNCESİ DEVİRLER Yazıdan önceki döneme tarih öncesi, yazıdan sonraki döneme tarih devirleri denmiştir. Yazıyı ilk kez Sümerler buldu. (MÖ: ) TAŞ DEVRİ Kaba Taş Devri Yontma Taş Devri Cilalı Taş Devri İnsanlığın yaşadığı en uzun dönemdir. İnsanların en karanlık dönemidir. Bu dönem hakkında fazla bir bilgimiz bulunmamaktadır. İklim değiştiği için, insanlar mağaralara yerleştiler Mağara duvarı resimleri yapıldı Avcılık ve toplayıcılıkla geçindiler. İlk iş bölümü ortaya çıktı. Ateş bulundu. İnsanlar ırmak ve göl kenarlarında yaşadılar Köyler kuruldu. Çanak ve çömlekler yapıldı Üretim hayatına geçildi Hayvan evcilleştirildi. Bitki liflerinden elbise yapıldı Menhir, Dolmen ve Tümülüs (Höyük) yapıldı MADEN DEVRİ Kalkolitik Taş ve Maden devri arasında bir geçiş dönemidir. Bakır Devri Bakır tabiattan çok bulunduğundan bakırdan eşyalar yapıldı. Tunç Devri Bakır ve Kalayın karışımından elde edilmiştir. Site adlı şehir devletleri kuruldu. Demir Devri Demirin işlenmesi zor olduğundan en sona kaldı. Yazı bulundu. Devletler kuruldu 2

3 TAKVİM Tanım: Günleri, ayrı ve yılları araştıran araca takvim denir. Güneş Yılı Takvimleri Ay Yılı Takvimleri Türklerin Kullandığı Takvimler Mısırlılar tarafından ilk kez bulundu. Bunlar; Julyen, Gregoryen (Miladi), Rumi, Celali takvimlerdir. İlk kez Sümerler tarafından bulundu. Bunlar; Hicri takvimdir. Oniki hayvanlı Türk takvimi, Hicri, Celali, Rumi ve Miladi Takvimler TAKVİM ÇEŞİTLERİ Güneş Yılı Ay Yılı Julyen Takvim Gregoryen Takvim (Miladi Takvim) Oniki Hayvanlı Türk Takvimi Hicri Takvim Celali Takvim Rumi Takvim Dünyanın güneş etrafındaki bir turudur. Dünya bu turu 365 gün 6 saatte tamamlar. İlk kez Mısırlılar tarafından bulunmuştur. Ayın dünya etrafındaki bir turudur. Ay bu duru 354 günde tamamlar. İlk kez Sümerler tarafından bulunmuştur. Roma devleti tarafından Mısır takvimi baz alınarak hazırlandı. Güneş yılına dayalıdır. Julyen takvimi esas alınarak yapıldı. Papa 13. Gregore tarafından hazırlandı. Başlangıç yılı hz. İsa nın doğumu olduğundan doğum anlamına gelen milad adı verilmiştir. Güneş yılına dayalıdır. Türklerin kullandığı ilk takvimdir. Ayların değil, yılların isimleri vardır. 12 yılda bir devri daim yapar. Güneş yılına dayalıdır. Ay yılına dayalıdır. Peygamberimizin 622 yılında Mekke den Medine ye gidişi başlangıç olarak alır. Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde yapıldı. Güneş yılına dayalıdır. Sadece mali hesaplamalar için yapılmıştır. Osmanlılar tarafından sadece mali hesaplamalar için yapılmıştır. Güneş yılına dayalıdır. Başlangıç noktası hicrettir. 3

4 BÖLÜM 3: İlkçağ Tarihi (MÖ: /MS:375 veya 476) Mezopotamya: Fırat ve Dicle Nehirleri arasında kalan bölgedir. Taş az olduğundan günümüze mimari eser gelmemiştir. Mezopotamya da kurulmuş olan uygarlıklar şunlardır. Sümerler (MÖ: Siteler halinde kuruldular. Şehir devletlerinin başında Rahip-Kral bulunur. İlk kanun ve reformu Lagaş kralı Urgakina yapmıştır. Sümer yasaları, insancıl olup fidye esasına dayanmaktadır. 3000/2350) İlk yazıyı (Çivi), ay yılı takvimi, sayı sistemi, denklemler, dairenin alanı ve tekerleği buldular. Tapınaklarına Ziggurat denilmektedir. Destanları; Gılgamış, Tufan ve Yaradılıştır. Akad kralı l. Sargon tarafından yıkıldı. Sümerlere kesin bir şekilde Elamlar son Akadlar (MÖ: ) Babiller MÖ: Asurlar (MÖ: ) Elamlar (MÖ: ) vermiştir. Mezopotamya nın ilk siyasal birliğini sağlamış, ilk imparatorluğu kurmuşlardır. Tanrı-Kral anlayışını getirdiler. İlk düzenli orduyu kurdular. Eserleri; Naramsin Kabartmasıdır. MÖ: 2150 yılında Guti ler tarafından yıkıldılar. Babil devletinin en önemli hükümdarı Hammurabi dir. En önemli özelliği kanun yapıcı olmasıdır. Kısasa Kısas anlayışını getirdi. Ayrıca Tanrı-Kral anlayışı yerine de hayırsever hükümdar kavramını getirmiştir. Din ile devlet işlerini birbirinden ayırarak mutlak krallık kurdu. Babillerle Medler birleşerek Asurları yıktılar. Kudüs u alarak Yahudilerin Yuda devletine son verdiler. (538) Babiller in en önemli eserleri; Babil asma bahçesi ve Babil kulesidir. Eski Babil devletini Hititler (MÖ: 1531) İkinci Babil devletini de Persler yıkmıştır. (539) İlk kara koloniciliğini yapan devlettir. En önemli kolonileri Kayseri yakınlarındaki Kültepe dir. Anadolu ile ticaret yaptıklarından, Anadolu ya ilk yazıyı getirdiler. İsrail devletini yıkarak buradaki Yahudileri sürdüler. İlk sömürgeci devlettir. İlk defa atlı birlikleri, kütüphaneleri kurdular. Nemrut dağı heykelleri Asur lara aittir. Med ve Babil ittifakı sonucu yıkıldı. Başkentleri Sus tur. Mezopotamya nın en zayıf devletidir. Güzel sanatlar ve süsleme alanında büyük gelişme göstermiştir. Asur lar tarafından yıkılmıştır. Mısır Uygarlığı Etrafı doğal savunma sınırlarıyla çevrili olduğundan az istilaya uğramış, özgün bir uygarlık ortaya koymuştur. Önceleri Nom adı verilen şehir devletleri şeklinde kurulmuştur. Mısır; İlah-Kral denilen Firavunlar tarafından yönetildi. İlk yazılı antlaşma olan Kadeş Antlaşmasını Hititlerle yaptılar. Hiyeroglif yazısını ve Papirüs kağıdını buldular. Ölümden sonraki hayata inandıklarından Firavunlar için Piramit, halk için Labirent adlı mezarlar yaptılar. En önemli tanrıları güneş tanrısı Ra dır. Cesetler mumyalandıklarından tıp, anatomi, eczacılık, kimya bilimleri gelişti. İlk defa pi sayısını, güneş yılı takvimini, geometri, dört işlem,alan ve hacim ölçümlerini buldular. Mimaride ileri gittiler. En önemli mimari eserleri Piramitlerdir. Özellikle; Keops ve Neferti 4

5 Suriye Filistin (Doğu Akdeniz) Uygarlığı İbraniler Dünyada ilk tek tanrı inancını getirdiler. Dinleri ırkçı olduğundan yayılmadı. İbranilere; Yahudi ve Musevi de denilmiştir. Kutsal kitapları Tevrat tır. Fenike alfabesini kullanmışlardır. En önemli eserleri Kudüs teki Süleyman mabedidir. Medler Yuda, Asurlar İsrail devletini yıktılar. Romalılarca Filistin den sürüldüler. Fenikeliler Siteler halinde kurulmuştur. Toprakları tarıma elverişli olmadığından deniz koloniciliğine yönelmişlerdir. Önemli kolonileri Kartaca dır. Mezopotamya kültürünü batıya taşımışlardır. Dünya kültür ve medeniyetine en önemli katkıları 22 harfli ilk alfabeyi bulmalarıdır. Yunan ve Roma Uygarlığı Girit Ege de bilinen en eski uygarlıktır. Kaya oymacılığı ile ev ve saraylar yapmışlardır. Medeniyeti Seramikleriyle ünlüdürler. Güçlü bir deniz filosuna sahip olmuşlardır. (MÖ: Mısır etkisiyle bir resim yazısını geliştirmişlerdir. Bu yazıya Lener A denilmiştir ) Girit uygarlığına MÖ:1400 yılında Hellas dan (Yunanistan) buraya gelen Aka lar son Miken (Aka) Uygarlığı (MÖ: ) Yunan Medeniyeti (MÖ: ) Helenizm (MÖ: ) Roma İmp. (MÖ:753- MS:1453) vermiştir. Akalar tarafından kurulmuştur. Güçlü savunma surlarıyla çevrili saraylar yapmışlardır. Kuyu mezarlarıyla ünlüdürler. Girit i almış, Girit yazısının etkisi ile Lener B adlı kendilerine özgü bir yazı geliştirmiş, Grekçe nin temelini atmışlardır. Deniz ticareti yapmış, Çanakkale boğazına egemen olmak için Truva savaşını yapımışlardır. Dorlar tarafından yıkılınca, batı Anadolu sahillerine gelerek İyonları kurdular. Dorlar tarafından Yunanistan da Polis adı verilen şehir devletleri halinde kurulmuştur. İlk demokrasiyi uyguladılar. Yunanistan da yönetim şekilleri sırasıyla; Krallık, Tiran, Aristokrasi ve Demokrasidir. Perslerle savaşarak, onların batıya doğru yayılmalarını engellediler. Deniz ticareti ve koloniciliği ile uğraştılar. Kolonilerini vatan olarak benimsemişlerdir. Çok tanrılı bir inanışa sahiptirler. En önemli tanrıları Zeus dur. Yunanlılar; tanrılarını insan şeklinde düşünmüşlerdir. Tanrıları onuruna Olimpus dağında Olimpiyat oyunları düzenlemektedirler. Yunanlılar arasında siyasal bir birlik olmamasına karşın, kültürel ve dini bir birlik bulunmaktadır. Olimpiyat oyunları ve dil, Yunan toplumları arasında bir birlik oluşturmaktadır. Yunanlılar, felsefe ve bilim alanında ileri gitmişlerdir. Mimari gelişmiştir. Mimaride Dor nizamını buldular. Büyük İskender in Asya seferi sonucu doğu ile batı kültürün kaynaşmasına Helenizm denir. İskenderiye de bir kütüphane kurdu. Bilim ve felsefe gelişti. Doğu da İran ın yönetim şekli olan Satraplıkları, batıda ise şehir devletlerini benimsedi. Büyük İskender in varis bırakmadan ölmesi üzerine toprakları komutanları arasında paylaştırıldı. Hristiyanlığı resmen kabul eden ve Cumhuriyet yönetimini ilk uygulayan devlettir. Yunanlılardan Fenike alfabesini alarak Latin alfabesini oluşturdular. Mısır dan güneş yılına dayalı takvimi alarak Julyen takvimini yaptılar. Halk sınıflara ayrılmıştır. Sınıflar arasındaki mücadele sonucu (Partice-Plep) Oniki levha yasaları çıktı. Günümüz Avrupa hukukunun temelini oluşturdu. Lejyon adı verilen paralı askerler de kullanılmaktaydılar. Kartaca ile Pön savaşını yapıp onları yendiler. 395 yılında Kavimler göçünün etkisi ile önce doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı. 476 yılında batı roma imparatorluğu yıkıldı. İlkçağ sona erdi. Avrupa da Feodalite oluştu. 5

6 İran Medeniyeti Medler ( ) Persler (MÖ: ) Önceleri Asurlar ın egemenliğinde kaldılar. Daha sonra bağımsız oldular. Babillerle birleşerek 612 yılında Asurları yıktılar. Lidya yı yendiler Persler tarafından yıkılmışlardır. Medler i yıkarak kuruldu. Anadolu, Mezopotamya ve Mısır ı aldı. İskit ve Yunanlılarla savaşmışlardır.persler in batıya ilerlemesini Yunanlılar durdurmuştur. Büyük İskender, Gavgamela savaşında Persleri yenerek bu devlete son verdi. Persler; ülkeyi eyaletlere (Satraplık) ayırarak, her Satraplığın başına bir vali (Satrap) tayin ettiler. Dünyada ilk eyalet sistemini ve posta teşkilatını kurdular. Kral yolunu onardılar. Ateşperestte denilen Mecusilik (Zerdüş) dinine inandılar. Bu dinde iyilik ve kötülük tanrıları olmak üzere iki tanrı bulunmaktadır. Anadolu Uygarlıkları Hitit (Eti) - Anadolu nun ilk siyasal birliği ve merkezi yönetimi sağladılar. MÖ: Tavananna adı verilen kraliçe devlet yönetiminde söz sahibidir Kralın yetkilerini sınırlayan Pankuş adlı meclisleri vardı. Tarihteki ilk meclistir. - Anal adlı ilk tarih yazıcılığı yapıldı. Tanrılara sunulan yıllıklardan oluşmaktadır. - Civi ve Hiyeroglif yazısını kullandılar. Tarihte ilk aile hukukunu yapmışlardır. - Hitit dini çok tanrılıydı. Bin tanrılı ülke adı verilmiştir. - Mimaride, heykelcilik ve kabartmacılıkta ileri gitmişlerdir. Destanları Kumbarti dir Frigler MÖ: Lidyalılar MÖ: İyonlar MÖ: Urartular MÖ: İlk yazılı antlaşma olan Kadeş i yaptılar. - Başlıca geçim kaynakları tarım ve hayvancılıktır. Tarım ile ilgili ilk kanunları yaptılar. - Tiftik keçisi kılından yaptıkları Tapates adlı halı ve kilimleri ünlüdür. - Fenike alfabesini kullanmışlardır. En ünlü tanrıları tarım tanrısı Kibele dir. - En önemli eserleri Midas mezarı ve tapınağıdır. Krallarına Midas denir. - Kuyumculuk ve ticarette ilerlemişlerdir. - İlk parayı buldular. (MÖ: 700) Paranın bulunması üzerine ticaret gelişti. Takas sona erdi. - Efes den Asurların başkenti Ninova ya kadar uzanan tarihi kral yolunu yaptılar. - Altın ve Mücevher işlemeciliğinde ileri gittiler. Fenike alfabesini kullandılar. - Orduya pek önem vermediklerinden paralı askerler kullandılar. Buda yıkılmalarına neden oldu. - İlk sigortacılık örneği görülmüştür. Filozof ve şairlere devlet tarafından maaş bağlanmıştır. - Dorların önünden kaçarak batı Anadolu sahillerine gelen Akalar tarafından şehir devletleri halinde kuruldu. Deniz koloniciliğinde ileri gittiler. - Doğu kültürünü batıya taşımışlardır. Fenike alfabesini kullanmışlardır. - Bilimsel anlamdaki ilk tarih çalışmasını yapmışlardır. - Bilim ve felsefede ileri gitmişlerdir. Mimaride ion nizamını buldular. - Ülke illere bölünmüş, bu illere merkezden atanan valiler gönderilmektedir. - Anadolu da madencilik ve kanal yapımında ileri gitmişlerdir. - En önemli tanrıları savaş tanrısı Haldi dir. Ölümden sonraki hayata inandıklarından mezara ölülerin eşyalarını da koymaktadırlar. - Çivi ve Hiyeroglif yazısını kullanmışlardır. Asya Uygarlıkları Çin Med. İpek ticareti sayesinde ipek yolu oluştu. Çivi yazısını kullandılar. Barut, pusula, kağıt, matbaa ve mürekkebi ilk defa buldular. Sülaleler şeklinde yönetildiler. Türk ordusunu örnek aldılar. Tapınak ve saray yapımında ileri gitmişlerdir. Türklere karşı Çin seddini yapmışlardır. Milli dinleri Kanfiçyüs ve Tao dur. Budizm de Çinde geniş bir taraftar bulmuştur. Hint Med. Halk sınıflara ayrılmıştır. (Kast sistemi) Sınıf ayrılığı, hint ulusu oluşmasını engelledi ve istilaya uğramalarına neden oldu. Dinleri; Hinduizm, Budizm, Brahmanizm ve Veda dır. Baharat ihracatı sonucu baharat yolu ortaya çıktı. 6

7 GİRİŞ Türklerin Anayurdu Göçler (Kavimler Göçü-375) Göç Nedenleri Göç Yolları Göçlerin Sonuçları İSLAM ÖNCESİ TÜRK TARİHİ Batıda Hazar Denizi. Doğuda Kingan, Kuzeyde Altay ve Sibirya. Güneyde Hindikuş ve Karanlık dağlarla çevrilidir. Hunlar ın batıya doğru göç etmeleri sonucu Avrupa daki milletlerin yer değiştirme olayına kavimler göçü denir. Hunlar ın önünden kaçan kavimlere barbar kavimler denir. Orta Asya daki kuraklık Çin baskısı ve kardeş boyların birbirleriyle mücadeleleri Toprakların ve otlakların yetersizliği Nüfus artışı ve Hayvan hastalıkları Batıya yapılan göçlerde hazar denizinin kuzeyinden ve güneyinden gidilmiştir. Hazar denizinin kuzeyinden gidenler Avrupa ve Karadeniz in kuzeyine gitmiş, hristiyan olmuş milli benliklerini yitirmişlerdir. Hazar denizinin güneyinden gidenler ortadoğu, İran ve Mezopotamya ya gelmiş Müslüman olmuş milli benliklerini korumuşlardır. Günümüz Avrupa toplumu oluştu Roma önceleri ikiye (395) ayrıldı. Sonra da B. Roma İmparatorluğu yıkıldı. (476) Avrupa da feodalite, kilise ve skolastik düşünce güçlendi. Avrupa nın etnik yapısı değişti. Siyasi birliği parçalandı Türkler, Avrupa da devlet kurdular. İLK TÜRK DEVLETLERİ Büyük Hun Teoman tarafından kurulmuştu. Başkentleri Ötükendir. (Asya Hun) Teoman ın akınlarını durdurmak için Çinliler Çin seddini yaptılar Devleti İlk defa bütün Türkleri tek bir bayrak altında topladılar MÖ: 220- Teomandan sonra başa geçen Mete Han; Çini vergiye bağladı. MS:220 Mete Han ın Çin i işgal etmemesinin temel nedeni kalabalık Çinliler arasında Türklerin asimile olabileceği endişesiydi. İlk defa orduyu onlu sisteme göre düzenledi. Hun devlet adamlarının Çinli Prenseslerle evlenme, ipek yolunun elden çıkması, Avrupa Hun Devleti Göktürkler ( ) ll. Göktürk (Kutluk) Devleti ( ) Uygurlar ( ) taht kavgaları ve lüks merakı nedeniyle devlet zayıflayıp yıkıldı. Balamir tarafından kuruldu. Merkezi Budapeşte dir. En güçlü hükümdarları Atilladır. Romayı ilk defa kuşatan Türk devletidir. Bizans ı vergiye bağladı. Anadolu ya ilk defa ayak basan Uldız Han dır Avrupa da kalan Hunlar, milli benliklerini yitirdiler. Hun devletinden sonra Asya da kurulan ikinci Türk devletidir. Türk adını ilk defa bir devlet adı olarak almışlardır. Kurucusu Bumin Kağan dır. İkili yönetim sistemini uyguladılar. İpek yoluna egemen olmak için Sasanilerle birleşerek, Akhunları yıktılar. Çin saldırısı sonucu önce ikiye ayrıldı. Sonra yıkıldı. Kutluk ilteriş Kağan tarafından kuruldu Başkenti Karakum dur. Bilge Kağan döneminde Orhun anıtlarını yaptılar Orhun anıtları, tarihte Türk adının geçtiği ilk belgedir. Karluk, Basmil ve Uygur saldırısı sonucu yıkıldı. Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu Başkentleri önceleri Ordu Balık ve sonra da Karabalgasun dur. Talas savaşından sonra Orta Asya egemenliği Uygurlara geçti. Mani ve Budizm dinini ilk defa benimseyen Türk toplumudur Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir Saray ve Tapınak mimarisinde ileri gittiler Uygur alfabesini yaptılar. Türeyiş ve göç destanları vardır. En çok yazılı belge bırakan Türk devletidir. Moğolların Türleşmesini sağladırlar. 7

8 Diğer Türk Boy ve Devletleri Avarlar Bulgarlar Hazarlar Akhunlar (Eftalit) Karluklar Kırgızlar Sabirler (Sibirler) Başkırt (Başkurt) Oğuzlar (Uzlar) Peçenekler Türgişler Macarlar Kumanlar (Kıpçaklar) İstanbul u ilk defa kuşatan Türk devletidir. Slavları etkileyerek devlet kurmalarını sağladılar. Hıristiyanlığı benimseyerek benliklerini yitirdiler. Karadenizin kuzeyinde Büyük Bulgar krallığını kurdular Bu devlet; ikiye ayrılarak Tuna ve İtil (Kama) Bulgarları adını aldı. Tuna Bulgarları Hristiyanlığı benimseyerek Slavlaştı. İtil Bulgarları da Müslümanlığı benimsedi. Müslümanlığı benimseyen ilk Türk devletidir. Kafkasya nın kuzeyinde yaşadılar Müslümanlarla ilk savaşan Türk devletidir. Aşırı bir dini hoş görülüğü benimsediler Türklerde Museviliği benimseyen ilk devlettir. Sasani ve Göktürk saldırısı sonucu yıkıldı İpek yolu üzerinde olduğundan bir çok saldırıya uğradılar. Birinci Göktürk devletini yıkmışlardır. Talas savaşında Müslüman Arapları desteklediler İlk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılar devletini kurdular. İlk Müslüman Türk boyu olduğu kabul edilmektedir. Fakat yeni araştırmaların sonuçları, ilk Müslüman Türk boyunun İtil Bulgarları olduğunu ortaya koymuştur. Uygurlara karşı isyan ederek bu devleti yıktılar. Cengiz Han a bağlılıklarını bildiren ilk Türk devletidir. Manas destanı Kırgızlara aittir. Günümüz Sibiryaya adlarını verdiler. Hazar devletini oluşturmuşlardır. Ural dağlarının güneyinde yaşamışlardır. Kabile teşkilatını korumuşlardır. İslam dinine girmişlerdir. Avrupa ya göç etmişlerdir. Bizans ordusunda paralı askerler olarak çalıştılar Malazgirt savaşında Büyük Selçukluların safına geçtiler. Boy teşkilatı çerçevesinde kalmış, devlet kurmamışlardır. Rusların Karadeniz e inmelerini engellemişlerdir. Bizans ordusunda paralı asker olarak çalışmışlardır. Malazgirt savaşında Büyük Selçukluların safına geçtiler Hristiyanlığı benimseyerek diğer toplumlar arasında kayboldular Göktürklerin yıkılması üzerine Türkleri bir araya topladılar. Emevilerle savaşarak Orta Asya da yayılmalarını ve Orta Asya nın İslamlaşmasını önlediler. İlk defa parayı basan Türk devletidir. Avar ve Peçenekler in baskısı sonucu Macaristan a yerleştiler Hristiyanlığı kabul ederek, milli benliklerini yitirdiler. Ruslarla mücadeleleri sonucu Rusların İgor destanının konusunu oluşturdular. Oğuzlarla yaptıkları mücadele Dede Korkut hikayelerine konu oldu Moğolların Türkleşmesini sağladılar 8

9 BÖLÜM 4: İSLAM TARİHİ İSLAMDAN ÖNCE ARAPLAR Dini Durum Çok tanrılı bir inanışa sahiptirler. Mekke, Arapların dini merkezidir. Hac nedeniyle insanlar Mekke de bir araya gelmektedirler. Mekke de, tek tanrı inancı olan Hanif dinine inanlar da bulunmaktadırlar. Siyasi Durum Ekonomik Durum Sosyal Durum Araplar siyasi açıdan üç grupta incelenmektedir. a) Kuzey Arapları: Arabistan ın kuzeyinde yaşamaktadırlar. Filistin ve Suriye toprakları bu bölgededir. Buradaki devletler; Nebati, Tedmür, Gassani ve Kinde devletleridir. b) Güney Arapları: Yemen bölgesi Arapları dır. Buradaki devletler; Main, Sebe ve Himyeridir. c) Hicaz Arapları: Arabistan ın iç bölgesini kapsamaktadır. Şehir devletlerinden oluşmaktadır. Buradaki önemli şehirler; Mekke, Yesrib (Medine) ve Taif dir. Arabistan da temel geçim kaynağı ticarettir. Özellikle Mekke ve Medine liler Hindistan dan gelen Baharat yolu sayesinde zenginleşmişlerdi. Ayrıca, hurma ve deve üretimi de yapmışlardır. Araplar, yaşayış bakımından iki büyük gruba ayrılmaktadır. Bunlar; a) Bedevi: Çölde yaşayanlar b) Medeni: Şehirde yaşayanlar Çölde yaşayan Araplar arasında (Hicaz) siyasi birlik olmadığından ve kabileler halinde yaşadığından sık sık kan davalarından dolayı uzun savaşlar (Ficar savaşları) yapılmaktadır. Her yıl hac nedeniyle Mekke de düzenlenen panayırlar sayesinde Araplar arasında kültürel birlik sağlanmaktadır. İSLAM ÖNCESİNDE DÜNYA Bizans Devleti Sasaniler Roma İmparatorluğunun ikiye ayrılmasından sonra Doğu Roma ya Bizans denilmiştir. Bizans devleti, Hristiyan ve Ortodoks mezhebine bağlıydı. İran Sasani devletiyle rekabete giriştiler. Sasaniler, İran a hakim olan Part devletini yıkarak kurulmuştur. ( ) Göktürklerle anlaşarak ipek yoluna egemen olmak için Akhun devletini yıktılar. Baharat yolunu denetim altına aldılar. Bizansla rekabete girişip savaştılar. Ateşe tapmışlardır. (Zerdüşt, Mecusilik) Hz. Ömer döneminde 642 yılında feth edildi. Orta Asya Türkler, Göktürk devleti bayrağı altında yaşamışlardır. Göktanrı ve Şamanizm dinine inanmışlardır. Hindistan da ise kast sistemi olduğundan insanlar ezilmişlerdir. Çin de ise Budizm, Konfiçyüs ve Taoizm dini bulunmaktadır. Kültür bakımından ileri gitmiş, sulaleler halinde yönetilmiş, komşuları ile savaş halindedir. Japonya da ise, Budizm ve Şintoizm dinleri bulunmaktadır. Halk Şogunların baskısı altında bulunmaktadır. Avrupa Afrika Batı Roma imparatorluğu yıkıldığından, Avrupa da feodalite rejimi egemendir. Halk feodal beylerin ve Skolastik Katolik kilisesinin baskısı altında bulunmaktadır. Kuzey Afrika gelişmiştir. Hristiyanlık yaygındır. İç kesimde ise Animiz adı verilen tabiat tanrılarına inanılmaktadır. 9

10 PEYGAMBERİMİZ DÖNEMİ MEKKE DÖNEMİ Peygamberimizin Doğumu Peygamberimizin Ailesi Sosyal ve Ekonomik Hayatı Peygamber Olması İlk Müslümanlar Mekke deki Mücadelesi Hicret Peygamberimiz 571 yılında Mekke de doğdu. 632 yılında Medine de vefat etti. Peygamberimiz, Kureyşin Haşimoğulları kabilesine mensuptur. Babasının adı Abdullah, Annesinin adı ise Amine dir. Doğumundan üç ay önce babasını, altı yaşında iken annesini, sekiz yaşında iken dedesi Abdülmuttalib i kaybetti. Peygamberimizi amcası Ebutalib yetiştirdi. Peygamberimiz, diğer Mekkeli soylular gibi ticaretle uğraştı. Yirmibeş yaşında iken Hz. Hatice ile evlendi. 40 yaşında iken, Hira mağarasında kendisine ilk vahiy geldi. İlk vahiy oku diye başlar. Kadınlardan; Hz. Hatice, erkeklerden Hz. Ebubekir, çocuklardan Hz. Ali, kölelerden Hz. Zeyd (RA) dır. Müslümanlar, baskılar karşısında ilk hicreti 615 yılında Habeşistan a gerçekleştirdiler. 621 yılında Akabe denilen yerde bazı Medineliler Peygaberimize biat ettiler. (Bağlılıklarını sundular). Peygamberimizi Medineye davet ettiler. 622 yılında Medinelilerin daveti üzerine Müslümanlar Medine ye göç ettiler. Hicretle birlikte, Müslümanlar bir devlete sahip oldular. İslam geniş bir alana yayılma imkanını buldu. MEDİNE DÖNEMİ NEDENLERİ BEDİR Mekke yi ekonomik açıdan baskı altında SAVAŞI tutmak (624) Mekkeli bir kervanın mallarına el konulması Mekkelilerin Müslümanları yok etmek istemeleri UHUT SAVAŞI (625) HENDEK SAVAŞI (627) HUDEYBİYE BARIŞI (628) HAYBERİN FETHİ(629) MUTE SAVAŞI (629) Bedir savaşının öcünü almak Bir Mekke kervanın Müslümanların eline geçmesi Medeni den sürülen bazı Yahudiler, Mekkelileri kışkırttılar. Mekkelilerin Müslümanlara kesin bir darbe vurmak istemeleri Peygamberimizin hac yapmak için Mekkeye gitmesi Mekkelilerin Müslümanları kabul etmeyip barış antlaşması yapmak istemeleri Yahudilerin Şam ticaret yolunu tehdit etmeleri Bir Müslüman elçinin Bizans ın Basra valisi tarafından öldürülmesi Bir Müslüman keşif grubunun Gassanilerce pusuya düşürülmesi SONUÇLARI Müslümanların kazandığı ilk zaferdir. Şam ticaret yolu Müslümanların eline geçti. İslam savaş hukuku oluştu Mekkeli esirler, okuma yazma dersi verdiler. Uhut savaşına neden oldu. Müslümanların ilk yenilgisidir Hz. Hamza şehit oldu Peygamberimiz yaralandı Yahudiler müşriklere yardım ettiğinden Medine den sürüldüler. Medine nin etrafı hendeklerle kazılı olduğundan içeri giremediler. Mekkelilerin son taaruzu, Müslümanların son savunmasıdır. Yahudiler, Mekkelilere yardım ettiklerinden Medine den sürüldüler. Şam ticaret yolu, Hayber Yahudilerinin eline geçti Mekkeliler, Medine devletini hukuken tanımış oldular. İslamiyet hızla yayıldı. Hayberin fethi ile Şam ticaret yolunun güvenliği sağlandı. Haraç vergisi ortaya çıktı. Bizansla yapılan ilk savaştır. Müslümanlar, Bizansın sayısının çok olması nedeniyle savaşı kaybettiler. 10

11 MEKKENİN FETHİ (630) HÜNEYN VE TAİF SEFERİ(630) TEBÜK SEFERİ (631) Mekkelilerin Hudeybiye antlaşmasını bozmaları Mekke nin alınarak İslam ın önündeki engelin kaldırılmak istenmesi Putperestlerin Müslümanlara karşı son bir direnişe geçmeleri Bizans ın Arabistan üzerine büyük bir sefer düzenleyeceği haberinin gelmesi Mekke nin fethi ile bütün Arap yarımadasının fethi kolaylaştı. İslamiyet yarımadada hızla yayıldı. Hicaz da siyasal birlik sağlandı. Putperestler yenilerek Taif alındı Haberin asılsız olduğu ortaya çıktı. Gassani Arapları Müslüman oldular. Arabistan yarımadasının siyasal birliği sağlandı Peygamberimizin son seferidir. 11

12 DÖRT HALİFE DÖNEMİ ( ) HZ. EBUBEKİR DÖNEMİ ( ) YÖNETİMLE İLGİLİ ÇALIŞMLARI İÇ POLİTİKASI FETİHLERİ Müslümanların ilk halifesidir. Devletin siyasi birliğini sağladı Kur anı tek kitap haline getirdi Devlet memurlarına maaş bağladı. Dinden dönenlerle savaş yaptı. (Ridde Savaşları) Zekat vermeyen ve yalancı Peygamberlerle savaştı. 634 yılında Bizans la Yermük savaşı yapıldı. Bizans bu savaşta yenildi. Müslümanların Bizans a karşı ilk başarısıdır. Suriye kapıları Müslümanlara açıldı. Sasanilerle ilk savaş yapıldı. (Hire) HZ. ÖMER DÖNEMİ ( ) YÖNETİMLE İLGİLİ ÇALIŞMALARI BİZANSLA YAPILAN SAVAŞLAR İlk divan, devlet hazinesi Ecnadin savaşı (Beytül mal), ordugah şehirleri ve (635): Bizans yenildi. yeni yönetim birimlerini kurdu. Suriyenin fethi İllere valilerin yanında tamamlandı. kadıları da görevlendirdi. Filistin ve Kudüs ün Not: Süikast sonucu şehit edildi. fethi (637) İRANLA YAPILAN SAVAŞLAR Köprü savaşı (634) Müslümanlar yenildi. Kadisiye Savaşı (636) Celula savaşı (637) Nihavent Savaşı (642) Sasaniler yıkıldı. Türklerle komşu olundu. DİĞER FETİHLERİ Azerbeycan (643-44) Ve Mısır alındı. (640) HZ. OSMAN DÖNEMİ ( ) İÇ OLAYLAR FETİHLER DENİZLERDEKİ MÜCADELE Kur an çoğaltıldı. İran ın fethi tamamlandı İlk İslam donanması yapıldı Emeviler üst düzeye İlk kez Türklerle bu dönemde 649 yılında Kıbrıs vergiye getirildiğinden isyan çıktı. savaşıldı. (Hazarlarla) bağlandı Hz. Osman şehit edildi. Tunus a kadar olan yerler ele İlk deniz savaşı Bizansla yapıldı. geçirildi. (652) (Zatüssevari) HZ. ALİ DÖNEMİ ( ) İÇ SORUNLAR VE SAVAŞ Cemel Savaşı (656): Hz. Ali ile Hz. Ayşe arasında yapıldı. Müslümanlar arasındaki ilk iç savaştır. Sıffın Savaşı (657); Muaviye ile Hz. Ali arasında yapıldı. Hakem (Tahkim) Olayı : Muaviye ile Hz. Ali arasındaki sorunları çözmek amacıyla düzenlendi. DÖNEMİN GENEL ÖZELLİKLERİ Kufe başkent yapıldı İç savaş yapıldığından fetihler durdu. Hz. Ali nin şehit edilmesi ile dört halife dönemi sona erdi. Hz. Ali nin taraftarları Hz. Hasan ı halife seçtiler. O da Muaviye ye biat etti. Bu dönemde Müslümanlar üçe ayrıldılar. 1. Hz. Ali taraftarları (Şii) 2. Muaviye taraftarları (Emevi) 3. Hariciler (İkisine de karşı) 12

13 EMEVİ, ABBASİ VE ENDÜLÜS EMEVİ DEVLETLERİ EMEVİLER ( ) Hükümdarlar Savaşlar - Fetihler Diğer Olaylar Muaviye ( ) Yezid ( ) Abdülmelik b. Mervan ( ) Velid ( ) İstanbul u ilk kez kuşattı Tunus, Herat, Nişabur ve Belh alındı. Buhara ve Semerkant, vergiye bağlandı. Kerbela da Hz. Hüseyin i şehit etti. Müslümanlar, ilk kez Atlas Okyanusuna kadar olan yerleri el geçirdiler. -Atlas Okyanusuna kadar olan bütün kuzey Afrika kesin olarak alındı. -Sicilya ve Sardunya adaları alındı. Belh, Fergana, Buhara ve Semerkand alındı. 711 yılında Tarık b. Ziyad İspanya yı feth etti. Diğerleri 732 yılında Puvatya savaşında Müslümanlar Franklara yenildiler. İslam ın Avrupa daki ilerleyişi durdu. Pirene dağları sınır oldu. 750 yılında Ebu Müslim Horasani isyanı ile yıkıldı. Süleyman döneminde İstanbul karadan ve denizden kuşatıldı. Emevilerin kurucusu ve ilk halifesidir. İlk posta ve muhafız birliğini kurdu Yezidi veliaht tayin ederek hilafeti saltanata dönüştürdü. Kerbela dan sonra Müslümanlar kesin olarak ikiye ayrıldılar. Bunlar; Sünni ve Şiidir. İlk İslam parası basıldı. Arapça resmi dil oldu. Müslümanlar ilk kez Avrupa ya geçtiler. -Hilafeti saltanata dönüştürdüler -Ülkeyi eyaletlere böldüler. -Türklerle en şiddetli savaşlar bu dönemde yapıldı. (Türgişlerlerle) -İslam mimarisi Hristiyan mimarisiyla yarışabilecek düzeye geldi. -Emeviler fetihçi bir devlettir. İslam sınırları genişledi. -Irkçı bir politika izlediklerinden ve Arap olmayan Müslümanlara (Mevali) ikinci sınıf vatandaş muamelesi yaptıklarından yıkıldılar. -Başkent Şam dır. ABBASİLER ( ) Savaşlar -Çinle 751 Talas savaşı yapıldı. Fetihler -Bizans sınırında Avasım adlı tampon şehirler kurdu. -Şii Büveyhilerin denetiminden kurtulmak için Selçuklulardan yardım istediler. Tuğrul bey, Genel Özellikler Emirul Umera Yıkılışı Büveyhileri yenerek Abbasileri denetimi altına aldı. -Bağdat şehrini kurarak başkent yaptılar. -Türklere ilk önem veren Me mundur. Harun Reşit, döneminde Türkler orduya alındı. Türklere en fazla önem veren Abbasi halifesi Mutasım dır. Sadece Türkler için Samarra şehrini kurdu. -Me mun döneminde İlk tercüme hareketi yapıldı. -İstanbul u kuşattılar fakat başarılı olamadılar. Abbasiler, çeşitli bölgelere yarı bağımsız genel valiler gönderdiler. Bunlara Emirul Umera vaya Tevaiful Mülk adı verilmiştir. Bu olay, Abbasiler in yıkılmasına zemin hazırladı. Emirül Umeralar Şunlardır. Kuzey Afrika da: Ağlebiler, İdrisiler Mısır da: Tulunoğulları, ihşitler, Fatimiler, Eyyübiler ve Memlükler İran da: Tahiriler, Safariler ve Büveyhiler Maveraünnehir de: Samaoğulları 1258 yılında Moğol saldırısı sonucu Abbasi devleti yıkıldı. Halifelik Memlükler e geçti. 13

14 ENDÜLÜS EMEVİ DEVLETİ ( ) Kuruluşu Emeviler in Abbasiler tarafından yıkılması üzerine Emevi ailesinden Emir Abdurrahmen İspanya ya gelerek bu devleti kurdu. Genel Özellikleri Başkenti Kurtuba dır. Bilime önem vermiş, İslam biliminin batıya taşınmasını sağlamıştır. Endülüs yöneticileri de kendilerini halife ilan etmiş, bu durumda Müslümanlar siyasi açıdan 10. yüzyılda üçe ayrılmışlardır. (Abbasi, Fatimi, Endülüs Halifeleri) Yıkılışı Hristiyanların saldırısı sonucu yıkıldı. Daha sonra burada Murabıtlar ( ), Muvahitler ( ) ve Beni Ahmer devleti ( )kuruldu. İslam kültürünü batıya aktardılar. Hristiyanların saldırısı sonucu yıkıldı. Buradaki Müslüman ve Yahudiler Enginizasyon mahkemelerinde öldürüldüler. Yahudiler Osmanlılara sığındılar. BÖLÜM 5: TÜRK-İSLAM TARİHİ İlk Müslüman Türk Devletleri Karahanlılar İlk Müslüman Türk devletidir. Karluk-Basmil ve Çiğil boyları tarafından kurulmuştur. ( ) Kurucusu Bilge Kadir Han dır. Başkenti Karabalgasun dur. İlk Türk İslam eserlerini ortaya koydular. Resmi dilleri Türkçedir. İlk Müslüman hükümdarı Satuk Buğra Han dır. Gazneliler ( ) Tulunoğulları ( ) İhşitler (Akşitler) Karahıtay ve Harzemşahlar tarafından yıkıldılar. Başkentleri Gazne olduğundan bu devlete Gazneliler denilmiştir. Kurucusu Alp Tekin dir. En güçlü hükümdarı Gazneli Mahmut tur. Gazneli Mahmut, Hindistan a 17 sefer düzenleyerek bölgenin Müslümanlaşmasını sağlamıştır. Abbasi halifesine yardım ettiğinden kendisine sultan ünvanı verildi. Yerine Mesut geçti. Fakat Dandanakan savaşında (1040) B.Selçuklular a yenilince devlet zayıfladı. Mısır da kurulan ilk Türk-İslam devletidir. Abbasilere karşı isyan eden Tulunoğlu Ahmet tarafından kurulmuştur. Abbasiler tarafından yıkılmıştır. Mısır da kurulan ikinci Türk-İslam devletidir. Kurucusu Muhammed Togaç tır. Hicaz a egemen olan ilk Türk devletidir. Fatimiler ( ) Eyyubiler ( ) Memlükler (Kölemenler) Harzemşahlar ( ) Büveyhiler ( ) Samanoğulları ( ) Safeviler ( ) Karakoyunlar ( ) Diğer Türk ve Müslüman Devletler Peygamberimizin kızı hz. Fatma nın soyundan geldiklerinden bunlara Fatimiler denilmektedir. Tunus ta kuruldu. Daha sonra İhşitleri yıkarak Mısır a egemen oldular. Bir Şii-Arap devletidir. Şiiliği yaymaya çalıştılar. Kendilerini Halife ilan ettiler. Eyyubiler tarafından yıkıldılar. Selahattin Eyyubi tarafından Mısır da kurulan bir Türk-İslam devletidir Hıttın savaşında Haçlılar ı yenerek Kudüs ü aldılar. Bu olay, lll. Haçlı seferine neden oldu. Bu savaşta da haçlıları yendiler. Mısır da kurulan son Türk İslam devletidir. Eyyubileri yıkarak kurulmuştur. Kurucusu Ayberg tir. Abbasiler yıkılınca halifelik Kölemenlere geçti. Moğolları Ayncalut ve Elbistan savaşlarında yenerek İslam dünyasını korudular. Resmi dilleri Türkçe dir. Osmanlılar tarafından yıkılmıştır. Başkenti Gürgenç tir. B. Selçuklulara bağlı bir atabeylik olarak kuruldu. Moğollarla savaşarak İslam dünyasını Moğol tehlikesine karşı korudular. Moğollarla İslam dünyası arasında tampon devlet oldular Yassıçemen savaşında A.Selçuklular a yenilince zayıfladılar ve Moğol denetimine girdiler. İran da Emirulumera olarak kurulan bir Şii-İranlı devlettir. Abbasileri denetimleri altına aldıklarından bu devletin zayıflamasına neden oldular. Abbasiler, bunların baskısından kurtulmak için Selçuklulardan yardım istediler. Selçuklular bu devlete son verdiler. Horasan ve Maveraünnehir de kurulmuş olan bir İranlı Sünni devlettir. Türklerin ve Ortaasya nın Müslümanlaşmasını sağladılar. Gazneli ve Karahan ittifakı sonucu yıkıldılar. İranda kurulan bir Şii İranlı devlettir. Doğu Anadolu da Şiiliği yaymak istediğinden Osmanlılarla karşı karşıya gelmiş ve yapılan savaşları kaybetmiştir. Kurucusu Şah İsmail dir. İlhanlı devletinin yıkılması üzerine Erbil ve Nahçıvanda kurulan bir Türk İslam devletidir. Timur a yenilince Osmanlılardan yardım istediler. Bunun üzerine Ankara savaşı yapıldı. Akkoyunlular tarafından yıkıldılar. 14

15 Akkoyunlar ( ) Moğol İmparatorluğu ( ) Timur İmparatorluğu ( ) Babur İmparatorluğu ( ) Diyarbakır ve Çevresinde bulunan Oğuz Türkleri tarafından kuruldu. En tanınmış hükümdarı Uzun Hasan dır. Fatihle yaptıkları Otlukbeli savaşını kaybedince zayıfladılar. Şah İsmail tarafından yıkıldı. Cengiz Han (Timuçin) Moğolistan da kuruldu. Çin, Orta Asya, Rusya ve İslam dünyasını elegeçirdi. Bütün Türkleri üçüncü ve son kez tek bir bayrak altında topladılar. Moğollar, Uygurlar tarafından Türkleştiler. Cengiz han ın ölümü üzerine devlet dörde ayrıldı. 1- Altonordu Devleti: Bugünkü Rusya ve karadenizin kuzeyinde kuruldu. Müslüman oldular. 2- Çağatay Devleti: Türkistan ve Afganistan da kuruldu. Müslüman oldular. 3- İlhanlılar: İran, Irak, Azerbeycan ve Anadolu da kuruldu. Müslüman oldular. 4- Kubilay Hanlığı: Çin de kuruldular. Zamanla milli benliklerini yitirerek Çinlileştiler. Timur tarafından Çağatay devletini yıkarak kuruldu. Ankara savaşında Osmanlıları yenerek Batıdaki fetihlerin gecikmesine neden oldu. Altınordu devletinin parçalanmasına neden oldu. Bunun üzerine Ruslar bağımsızlaşarak zamanla bütün Türkleri tehdit eden bir güç haline geldi. Timur devleti yıkılınca bir çok küçük devlet kuruldu. Timur un torunu Babur Şah tarafından Hindistan da kuruldu. Hindistan da kurulan son Türk devletidir. En önemli eserleri Taç Mahal dır. İngilizlerin sömürgecilik faaliyetleri sonucu yıkıldı. BÖLÜM 6: SELÇUKLULAR Büyük Selçuklular ( /1157) Selçuk Bey Selçuklu devletinin kurucusu ve isim babasıdır. Oğuz Yabgu devletinde subaşı olarak görev yapıyordu. Oğuz Yabgu devletiyle arası bozulunca Cend şehrine geldi. Müslüman oldu. Selçuklu devletini kurdu. Tuğrul ve Tuğrul Bey; 1038 yılında Nişabur u alınca adına hutbe okutup para bastırdı Çağrı Beyler Dandanakan savaşında Gaznelileri yenince Horasan a egemen olup devletin temellerini Dönemi sağlamlaştırdı Pasinler savaşında Bizans ı yendi. Böylece Bizans ın zayıf olduğu anlaşıldı. Anadolu nun Türk yurdu olabileceği anlaşıldı. Bizansla ilk antlaşma bu dönemde yapıldı. Halifenin yardım istemesi üzerine 1055 yılında Bağdat a gitti ve Şii Büveyhilerin Abbasiler üzerindeki egemenliğine son verdi. Böylece Selçuklular, İslam Alparslan Dönemi Melikşah Dönemi Sencar Dönemi Selçukluların Yıkılma Nedenleri Genel Özellikleri Atabeylikler dünyasının koruyuculuğunu üstlendiler. Anadolu yu yurt edinmek amacıyla 1071 Malazgirt savaşında Bizans ı yendi. Bizans la bir antlaşma yapıldı. Fakat uygulanmadı. Anadolu nun kapıları Malazgirt zaferiyle açıldı. Anadolu da ilk beylikler kuruldu. Bizans ın İslam dünyası üzerindeki baskıları ortadan kalktı. Selçukluların en parlak ve sınırlarının en geniş olduğu dönemdir. Melikşah ın ölümü üzerine oğulları arasında taht kavgası yapıldı. ( ) 26 yıl süren bu taht kavgasına fetret dönemi denir. Kardeşlerini yenerek tahta geçti Katvan savaşında Karahıtaylara yenildi. Bunun üzerine devlet zayıfladı. Oğuz isyanı ile yıkıldı. Taht kavgaları ve ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaştırılması. Batınilerin çalışmaları. Vezir Nizamülmülkün öldürülmesi. Haçlı seferleri. Abbasilerin Selçuklular aleyhinde çalışmaları. Oğuzların küstürülmesi. Atabeylerin bağımsızlıklarını ilan etmeleri. Anadolu yu Türkleştirmeleri ve İslamlaştırmaları. İslam dünyasının koruyuculuğunu üstlendiler. İslam dünyasını Haçlı ve Şii, Batıni tehlikesine karşı korudular. Nizamiye medresesiyle şiiliğe karşı sünni inancı savundular. İslam dünyasının siyasi birliğini sağladılar. Selçuklu topraklarında Kirman Selçukları, Suriye Selçukları, Anadolu Selçukları, Irak ve Horasan Selçukları devletleri kuruldu. İllere vali olarak gönderilen Selçuklu Meliklerin (Prenslerin) eğitiminden sorumlu olan kişilere denir. Bu kişiler tarafından kurulan devletlere de atabeylik denir. Bunlar; İldenizler (Azerbeycan), Salgurlar (Fars), Zengiler (Musul, Halep), Böriler-Dımeşk (Şam), Beğtekinoğulları (Erbil) Atabeylikleridir. 15

16 Anadolu Selçukları Türkiye Selçukları (l ) Süleyman Şah Anadolu Selçuklu Devletinin kurucusudur. İznik i alarak başkent yaptı. Üsküdar a kadar olan yerlere egemen oldu. l. Kılıçarslan l. Haçlı seferleriyle savaştı. İznik haçlıların eline geçince başkent Konya ya taşındı. Çaka beyliğine son verdi. l. Mesut ll. Haçlı seferleriyle savaşarak onları yendi. İlk Anadolu Selçuklu Parasını bastı. Anadolu ya bu dönemde Avrupalılarca Türkiye denilmeye başlandı. Bu dönemin başlarında Selçuklular Danişmentlilere bağlı kaldılar. ll. Kılıçarslan Rükneddin Süleyman Şah l. Gıyaseddin Keyhüsrev İzzeddin Keykavus l. Aleaddin Keykubat ll. Gıyaseddin Keyhüsrev Selçukluların Yıkılışı lll. Haçlı seferleriyle savaştı. Danişmentlilere son vererek Anadolu nun siyasi birliğini sağladı. Ülkeyi onbir oğlu arasında paylaşarak Anadolu siyasi birliğinin tekrar bozulmasına neden oldu Miryokefalon savaşında Bizans ı yenerek Anadolu nun Türk yurdu olduğunu ispatladı. Bizans, artık savunmaya geçti. Bizans ı vergiye bağladı. Saltuklu beyliğine son verdi. İkinci kez tahta geçti. Antalya yı alarak burada ilk Selçuklu donanmasını kurdu. Selçuklular böylece denizcilik faaliyetlerine başladılar. Venediklerle ticari antlaşmalar yaptı. Sinop u alarak burada ilk Selçuklu tersanesini kurdu. Ermenilerle ticari antlaşmalar yaptı. Mengücek beyliğine son verdi. Gürcistan ı Selçuklulara bağladı. Alanya yı alarak burada bir tersane kurdu. Kırım ın Sudak limanına bir donanma gönderip burasını alarak ilk deniz aşırı seferi gerçekleştirdi. Donanmanın en güçlü olduğu dönemdir Yassıçemen savaşında Harzemşahlar ı yenerek onların zayıflayıp Moğollar tarafından yıkılmasına neden oldu. Bu olay, Selçuklularla Moğolların komşu olmasına ve ileride Moğolların Anadolu ya saldırmasına neden oldu. Türkmenlerin dini bilgilerinin, ekonomik ve sosyal durumlarının zayıf olması nedeniyle 1240 Baba-i isyanı çıkarmaları ve Selçukluların bunu zorlukla bastırması Moğolları cesaretlendirdi. Moğollarla 1243 yılında yapılan Kösedağ savaşında yenilmeleri üzerine Selçuklular Moğollara bağlandılar. Anadolu siyasi birliği parçalandı. Beylikler kurulmaya başladı. Selçuklular, Moğollara karşı Memlük Sultanı Baybars tan yardım istedi. Baybars, 1270 Elbistan savaşında Moğolları yendi. Fakat Baybars çekilince Moğollar tekrar saldırıya geçtiler yılında ll. Mesut ölünce Selçuklular kesin olarak yıkıldılar. 16

17 BEYLİKLER Malazgirt Savaşından Sonra Kurulan Beylikler Saltukoğulları Erzurum ve Çevresinde Ebulkasım Saltuk tarafından kuruldu. Anadolu da kurulan ilk ( ) beyliktir. Danişmetliler Kayseri, Sivas, Tokat ve Malatya da Danişment Ahmet Gazi tarafından kuruldu. ( ) Anadolu daki en güçlü beyliktir. Haçlılara karşı büyük savaşlar yaptı. Mengücekler Erzincan, Kemah ve Divriği de Emir Mengücek tarafından kuruldu. ( ) Artukoğulları Diyarbakır, Halep, Mardin ve Harput ta Artuk beyin torunları tarafından kuruldu. ( ) İzmir İzmir ve çevresinde Çaka bey tarafından kuruldu. Denizcilikle uğraşan ilk Türk (Çaka beyliği) beyliğidir. ( ) Kösedağ Savaşından Sonra Kurulan Beylikler Karamanoğulları Konya ve Karamanda Kerimuddin Karaman Bey tarafından kurulmuştur. ( ) Anadolu daki en güçlü beyliktir. Konya da kurulduklarından kendilerini Anadolu Selçuklu Devletinin Mirasçısı olarak görmüşlerdir. Osmanlı Devletini en fazla uğraştıran beyliktir. Anadolu da Türkçe yi ilk kez resmi dil olarak kullanmışlardır. Germiyanoğulları Kütahya da Yakup bey tarafından kurulmuştur. Topraklarının bir kısmını çeyiz ( ) yoluyla Osmanlılara verdi. Daha sonra vasiyet yoluyla Osmanlılara geçti. Hamitoğulları Antalya ve Isparta da Felekeddin Dündar Bey tarafından kuruldu. Topraklarının bir ( ) Dulkadiroğulları ( ) Ramazanoğulları ( ) Aydınoğulları ( ) Candaroğulları (İsfendiryaroğulları) ( ) Menteşeoğulları ( ) Saruhanoğulları ( ) Karesioğulları ( ) Diğerleri Genel Özellikleri kısmını parayla Osmanlılara sattı. Maraş ve Elbistan da Zeyneddin Karaca Bey tarafından kuruldu. Osmanlılara katılan son beyliktir. Yavuz Sultan Selim, Turnadağ savaşıyla (1515) bu beyliğe son verdi. Adana ve Tarsus ta Ramazan Bey tarafından kuruldu. Yavuz döneminde kendi istekleriyle Osmanlılara katıldılar. l. Ahmet döneminde bu beylik vilayete dönüştürüldü. Osmanlılara katılan son beyliktir. İzmir ve Aydın da Aydınoğlu Mehmet Bey tarafından kuruldu. En güçlü denizci beyliktir. Kastamonu ve Sinop ta Şemseddin Yaman Candar tarafından kuruldu. Denizcilikle uğraşmışlardır. Muğla ve Fethiye de Menteşe Bey tarafından kuruldu. Denizcilikle uğraştılar. Rodos u aldılar. Manisa ve Menemen de Saruhan Bey tarafından kuruldu. Denizcilikle uğraşmıştır. Balıkesir ve Çanakkale de Karesi Bey tarafından kuruldu. Denizcilikle uğraştı. Orhan Bey döneminde alındı. Osmanlılara katılan ilk beyliktir. Bu beyliğin alınmasıyla Osmanlılar denizcilik faaliyetlerine başladılar ve Rumeliye geçtiler. Ankara savaşından sonra da tekrar kurulmadı. Osmanlılar, İlk donanmayı bu beylikten elde ettiler. Eşrefoğulları, Alaiye beyleri, Taceddin Oğulları (Canik Beyleri), Sahip Ata oğulları, Pervaneoğulları, Eretna Devleti, Kadı Burhaneddin Devleti. Türkçeye önem verdiler. Anadolu nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasını sağladılar. 17

18 BÖLÜM 7: KÜLTÜR VE MEDENİYET Devlet Yönetimi İslam İslam devletinde devlet başkanına halife denilmiştir. Muaviye nin oğlu Yezid i veliaht Kültür ve seçmesi üzerine hilafet saltanata dönüştü. Hz. Ömer döneminde ülke büyük illere, Emeviler Medeniyeti döneminde Eyaletlere dönüştü. Abbasiler, vezirlik makamını kurdular. Hz. Ömer döneminde divanlar, devlet hazinesi, ordugah şehirleri kuruldu. İlk posta teşkilatı da Emeviler Orta Asya Türk Kültürü Türk-İslam Devletleri Türkiye Selçukluları döneminde oluşturuldu. Eski Türklerde hükümdarlara Han, Hakan, Kağan denilmektedir. Ülke hanedan üyelerinin ortak malıdır (veraset sistemi) anlayışından dolayı sık sık taht kavgaları yapılmıştır. Tanrı tarafından hanedan üyelerine yönetme yetkisi verildiğine inanılmaktadır. (Kut anlayışı) Devletin önemli kararların alındığı Toy veya Kurultay adlı bir meclis bulunmaktadır. Ayrıca, hükümdarın eşi olan Hatun da devlet yönetiminde söz sahibidir. Ülke boylar birliği şeklindedir. Asıl hükümdar, ülkenin doğusunu yönetmektedir. Karahanlılar da devletin başında han veya hakan unvanlı bir hükümdar bulunuyordu. Büyük hakan devletin doğusunu yönetmektedir. Hakanın eşi olan Hatun da devlet yönetiminde söz sahibidir. B. Selçuklular Bağdat ı alıca Sultan unvanını kullanmaya başladılar. İslam dünyasının siyasi liderliğini üstlendiler. İlk sultan unvanını da Gazneli Mahmut kullanmıştır. İlk Türk devletlerinde devlet işleri Divan-ı Saltanat denilen Büyük Divan da görüşülürdü. Ülke meseleleri Büyük Divan da görüşülür. Hükümdar başkentte olmadığında ülkeyi Niyabet Divanı yönetmektedir. Mali işlerden istifa, Denetleme görevini işraf, askeri işleri arz ve yazışmaları inşa (tuğra-i) divanı yerine getirmektedir. Toprakların dağıtımı, sayımı ve istihbaratı da Pervanicelik makamı sağlamaktadır. Sınırlarda uçbeylikler kurulmuştur. Ordu İslam Kültür ve Medeniyeti Orta Asya Türk Kültürü Türk-İslam Devletleri Türkiye Selçukluları İlk düzenli İslam ordusunu hz. Ömer kurdu. Cünd isimli askeri şehirler (ordugah) yaptı. İlk donanmayı hz. Osman yaptı. Abbasiler döneminde Bizans sınırında Avasım isimli tampon şehirler kuruldu. Türkler Abbasiler döneminde orduya alındılar. Türklerde ilk düzenli orduyu Mete Han yapmıştır. Ayrıca, dünyada ilk onlu sisteminin de mucididir. Turan taktiği adı verilen bir savaş sistemleri vardır. (Hilal ve Kurt Kapanı) Oğuzlar ve Peçenekler, Bizans ordusunda paralı askerlik de yaptılar. Karahanlı ordusu dörde ayrılır: 1. Saray Muhafızları, 2. Hassa Ordusu, 3. Hanedan üyelerinin kuvvetleri ve 4. Bağlı devletlerin kuvvetleri. Gazneli ordusu: Gulamlar, düzenli birlikler, eyalet askerleri, paralı askerler ve gönüllülerden oluşurdu. Büyük Selçuklu Ordusu da şunlardan oluşmaktadır: 1. Merkez ordusu. 2. Guleman-ı Saray (Kapıkulu) 3. Hassa askerleri, 4. Melik ve idarecilerin ordusu. 5.Bağlı devlet ve beyliklerin askerleri 6. Türkmenler 7. Sipahiler (İkta) Kara ordusu; hassa (Kapıkulu, Gulam), Tımarlı Sipahiler ve diğerleri olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Deniz kuvvetleri de kurmuşlardır. İlk donanma Antalya da, ilk tersane Sinop ta kurulmuştur. Adalet ve Hukuk İslam Kültür ve Medeniyeti Orta Asya Türk Kültürü Türk-İslam Devletleri Türkiye Selçukluları Hz. Ömer döneminde illere valilerin yanında kadılar da atanmaya başladı. Hukuk olarak Kur an ve peygamberin uygulamaları esas alındı.(kitap-sünnet) Alimlerin içtihatları ve yorumları ile bu hukuk zenginleşti. Daha sonra buna kıyas ve icma da eklendi. Türklerde yazılı hukuk olmadığından ülke töre ye göre yönetilirdi. Büyük davalara hükümdar tarafından atanan bir heyet, küçük davalara ise Yargucu adı verilen hakimler bakardı. Hapis cezaları bulunmamaktadır. Türklerde hukuk ikiye ayrılmıştır. Bunlar Şer i hukuk ve Örfi Hukuk tur. Şer i hukukun başında Kadıulkudat bulunur. Sivil davalara da Kadılar, askeri davalara da Kazasker (Kadıasker veya Kadıleşker) bakar. Örfi davaların başında da Emir i Dad bulunur. Aynı zamanda bizzat sultanın başkanlık ettiği Divan-ı mezalimler de bulunmaktadır. Büyük Selçuklularla aynıdır. 18

19 Toplum ve Sosyal Hayat İslam Kültür ve Medeniyeti Orta Asya Türk Kültürü Türk-İslam Devletleri Türkiye Selçukluları Dini Hayat İslam Kültür ve Medeniyeti Orta Asya Türk Kültürü Türk-İslam Devletleri Türkiye Selçukluları Müslümanlar, gayri Müslimlere geniş bir hoşgörüyle yaklaşmışlardır. Emeviler döneminde halk dört sosyal tabakadan oluşmaktadır. 1. Müslüman Araplar, 2. Mevaliler (Azatlı Köle-Arap almayan Müslümanlar) 3. Zımmiler, 4. Köleler Türk toplumu Budun, Boylar, Oymaklar, Obalar ve en son olarak da ailelerden oluşur. Sınıf ayrımı ve kölecilik bulunmamaktadır. Uygurlara kadar göçebe yaşamışlardır. Yaylak ve Kışlak hayatını sürdürmüşlerdir. Meslek sahipleri ve Ticaretle uğraşanların kurmuş oldukları Loncalar (Ahi) önemli bir sosyal ve ekonomik kuruluştur. Devletle esnaf arasında ilişkiyi sağlar. Ürünlerin kaliteli olmasını ve denetimi yapar. Gençlere mesleki eğitim verir. Ahi teşkilatları güçlüdür. İslam devletlerinde her şey İslami kurallara göre yapılmaktadır. Fakat İslam ın geniş bir alana yayılmasıyla bu dine çeşitli yorumların katılmasına neden oldu. Bu yorumlar sonucu mezhepler (Şii-Sünni/Hanefi,Şafi,Malik ve Hanbeli) ve tarikatlar ortaya çıktı. Müslüman olmayanlara da ehli kitap denilmiş ve geniş bir özgürlük verilmiştir. Eski Türk dini inancı üç bölümde inceleyebiliriz. Bunlar; Tabiat güçlerine inanma, Atalar kültü, Göktanrı ve Şamanizmdir. Önemli dini kavramlar ise şunlardır: Şaman ve Kam (din adamı), Kurgan (mezar), Balbal (mezartaşı), Yuğ (ölüm töreni), Sagu (ağıt) Ayrıca, Uygurlar Budizm ve Manihizm, Hazarlar Musevilik, Tuna Bulgarları, Macarlar, Avarlar, Peçenekler, Gagavuzlar Hristiyan olmuş milli benliklerini yitirmişlerdir. Sünni akidenin koruyuculuğunu üstlendiler. Bu amaçla Nizamiye medreselerini yaptılar. Tarikatlar, Türk dünyasında büyük etkiye sahip olmuştur. Bunlar; Kadirilik, Kübrevilik, Ekberilik ve Yesevilik tir. Tarikatlar Anadolu nun dini hayatında önemli yer tutmaktadır. Bunlar; Babailik, Ekberiye, Mevlevilik ve Bektaşiliktir. Ekonomi İslam Kültür ve Medeniyeti Orta Asya Türk Kültürü Türk-İslam Devletleri Türkiye Selçukluları İlk devlet hazinesini (Beytül Mal) Hz. Ömer kurdu. İslam devletlerinde gelir kaynakları şer i gelirler ve örfi gelirler olmak üzere ikiye ayrılır. Şer i gelirler; Müslümanlardan alınanlar (zekat ve öşür), gayri Müslimlerden alınanlar (cizye ve haraç) olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Örfi gelirler ise; ganimet, gümrük vergileri, bağlı devletlerin ödediği vergiler, orman, tuzla ve madenlerden alınanlardır. Ticaret ve tarım hayatı da gelişmiştir. İlk parayı Emevi halifesi Abdülmelik bastı. Başlıca geçim kaynakları hayvancılıktır. Ayrıca, madencilik ve tarımla da uğraşmışlardır. İpek yolunun ülkelerinden geçmesinden dolayı ticaret de önemli kazançlarındandır. Karahanlılar; tarım, madencilik ve el sanatlarıyla uğraştılar. Kervan ticaretine de önem verdiler. Ticaret yolları üzerinde ribat adı verilen ilk kervansaraylar kurarak ticaretin gelişmesini sağladılar. Selçuklularda ekonomi; tarım, ticaret, hayvancılık, madencilik ve sanayiye dayanmaktadır. Selçuklularda toprak dörde ayrılır: 1. Has araziler 2. İkta araziler 3. Haraci Araziler. Bunun dışında mülk ve vakıf arazileri de bulunmaktadır. B. Selçuklularda ilk parayı Tuğrul Bey bastı. Devlete ait olan arazilere miri arazi denilmektedir. Bu araziler dörde ayrılmaktadır. Bunlar; Has, İkta (tımar, dirlik) Mülk ve Vakıf arazisidir. Ticareti geliştirmek için kervansaraylar, düşük gümrük vergisi, antlaşmalar ve sigorta sistemi uygulamışlardır. İlk parayı l. Mesut bastı. 19

20 İlim-Kültür-Sanat ve Edebiyat İslam Emeviler döneminde İslam mimarisi Hıristiyan mimarisiyle yarışabilecek bir duruma geldi. Kültür ve Abbasiler döneminde geçti. Samarra şehrinin kurulmasıyla mimaride Türk etkisi Medeniyeti görülmeye başlandı. İslam da resim ve heykel yasak olduğundan minyatür ve hat sanatları gelişti. Arapça ilk kez Emevi halifesi Abdülmelik döneminde resmi dil haline geldi. İslam da ilimler ikiye ayrılır. 1. Akli ilimler (Din Dışı İlimler) 2. Nakli İlimler (Dini İlimler) Abbasiler döneminde diğer dillerden Arapça ya eserler tercüme edildi. Ayrıca, Bağdat ta Beytül Hikme adlı okul, kütüphane ve tercüme büroları açılarak ilmin gelişmesine katkıda bulundular. Endülüs Emeviler i de İslam medeniyetinin Avrupa ya Orta Asya Türk Kültürü Türk-İslam Devletleri Türkiye Selçukluları geçmesini sağlamıştır. İlk Türkçe yazılı belge Orhun kitabeleridir. Türk alfabeleri ise; Orhun (Göktürk), Uygur, Arap, Kiril ve Latin dir. Türk destanları ise; Oğuz Kağan (Hunların) Eregenekon (Göktürklerin) Yaradılış ve Göç (Uygurların), Manas (Kırgızların) Alpertunga ve Şu (İskitlerin). Türkler, Uygurlara kadar taşınabilir sanatlar yapmışlardır. Uygurlarla birlikte mimari ve yazılı belgeler alanında da önemli çalışmalar ortaya koymuşlardır. B. Selçuklular döneminde Celali takvimi yapıldı. Ayrıca, dünyanın ilk üniversitesi olan Nizamiye medreseleri kuruldu. B. Selçuklu ve Gaznelilerin resmi dili Arapça, Farsça ve Türkçe dir. Karahanlıların resmi dili ise sadece Türkçe idi ve Uygur alfabesini kullanmışlardır. Bu dönemde yazılan eserler ise; Karahanlılar a ait olanlar: Divan-ı Lügati Türk (Kaşgarlı Mahmut), Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi), Atabetül Hakayık (Edip Ahmet), Kutatkubilig (Yusuf Has Hacip) ve Satuk Buğra Han Destanı (Anonim). Selçuklulara ait olan: Siyasetname (Nizamülmülk). Gazneliler e ait olan: Şehname (Firdevsi) Sanat olarak: Köprü, çeşme, hastahane, imarethane, medrese ve kervansaraylar yapmışlardır. Divan, halk ve tasavvuf edebiyatı olmak üzere Edebiyat üçe ayrılır. Önemli fikir adamları ve eserleri şunlardır: Mevlana (Mesnevi, Fihimafi), Yunus Emre (divan), Hacı Bektaşı Veli (Makalat), Muhyiddin-i Arabi (Futuhatul Mekki) gibi eserlerdir. Halk eserleri de şunlardır: Dede Korkut Hikayeleri, Battalgazi Destanı, Danişmentname, Nasreddin Hoca ve Bektaşi Fıkraları. Önemli Sanatlar ise; Kümbet mimarisi, uzun ve ince minare sistemidir. 20

21 BÖLÜM 8: AVRUPA TARİHİ Ortaçağ da Avrupa ( /1453) Sosyal Avrupa da halk sınıflara ayrılmıştı. Bunlar; 1-Soylular (Asiller) 2-Din Adamları Durum (Rahipler) 3-Burjuvalar (Tüccarlar) 4-Köylüler (Köylüler ikiye ayrılır. Serfler ve Siyasal Durum Dini Durum Sanat Yapısı Magna Carta (Büyük Şart) 1215 Yüzyıl Savaşları ( ) Haçlı Seferleri ( ) Serbest köylüler) Ortaçağ Avrupa sının temel siyasi yapısı Feodalite tir. Batı Roma İmparatorluğunun kavimler göçünün etkisiyle yıkılmasın üzerine Avrupa nın siyasi birliği bozuldu. Yerine küçük beylik ve krallıklar kuruldu. Bu siyasi yapıya Feodalite (Derebeylik) denir. Topun gelişmesi sonucu Feodalite yıkıldı. Krallıklar güçlendi. Feodal beye süzeren, halka vasal denir. Ortaçağ Avrupa sında Hristiyanlar Ortodoks ve Katolik olmak üzere iki büyük mezhebe ayrılmışlardır. Ortodoksların liderine Patrik denilmekte olup, merkezi İstanbul dur. Katoliklerin lideri ise Papa dır. Merkezi Roma daki Vatikan dır. Papa nın bazı yetkileri de şunlardır: 1. Krallara taç giydirme, 2. Kralları afaroz etme, 3. Kilisenin topraklarını yönetme, 4. Haçlı seferleri düzenleme. Ayrıca, Enginizasyon adlı kilise mahkemeleri de bulunmaktadır. Ortaçağ kilise düşüncesine Skolastik düşünce denir. Ortaçağ Avrupa sının iki önemli mimari sanatı bulunmaktadır. Bunlar: Gotik ve Roman sanatıdır. Roman sanatında binalar loş ve kasvetli iken, gotik sanatında sütunlar ve geniş pencereler kullanıldığından binanın içi aydınlanmıştır. İngiliz kralı Yurtsuz Jan ın halka baskıda bulunması üzerine soylular ve halk isyan etti. Bunun üzerine kral, halka bazı haklar verdi. Buna göre; kimse keyfi bir şekilde cezalandırılmayacak ve haksız yere vergi alınmayacak. Böylece, İngiltere de hukukun üstünlüğü prensibi doğdu. İngiliz parlamentosunun oluşmasına zemin hazırlandı. Avrupa da demokrasi alanında önemli bir gelişmedir. Osmanlılardaki Senedi İttifak ve Tanzimat fermanına benzer. İngiltere ile Fransa arasında yapılan bir savaştır. İngiltere nin Fransa ya saldırmasıyla savaş başladı. Fransa, İngiltere yi yenerek ülkesinden attı. İngiltere nin yüzyıl savaşlarını kaybetmesi üzerine soylular olaydan kralı sorumlu tuttular ve krala karşı çifte gül savaşı adı verilen bir isyan başlattılar. Savaşı kral kazanınca İngiltere de krallık güçlendi. İngiliz ulusal bilinci uyandı. Feodalite ve soyluların ayrıcalıkları kaldırıldı. Nedenleri Savaşlar Sonuçları Dini Nedenleri: Kuluni tarikatının faaliyetleri, Avrupa daki dini taassup. Kudüs ü almak istemeleri ve Fatimiler in Ortadoğu daki kiliseleri yıkmaları Siyasi Nedenleri: Bizans ın Türklere karşı Avrupa dan yardım istemesi. Papa nın siyasi gücünü artırmak istemesi. Maceraperest senyör ve şövalyelerin ortaya çıkması. Ekonomik Nedenler: Müslümanların zengin Avrupa nın fakir olması. Avrupalıların Müslümanların zenginliklerine sahip olmak istemeleri. Ticaret yolların Müslümanların elinde olması. l. Haçlı Seferi ( ): Haçlılar amaçlarına ulaşıp Kudüs ü aldılar. Ayrıca, Urfa ve Antakya yı da alıp birer kontluk kurdular. İznik haçlıların eline geçince A.Selçukluları, başkentlerini Konya ya taşıdılar. ll. Haçlı Seferi ( ): Urfa nın Musul atabeyi tarafından alınması üzerine düzenlendi. Kralların katıldığı ilk haçlı seferidir. Yenildiler. lll. Haçlı Seferi ( ): ll87 Hıttin savaşında Selahattin Eyyubi nin Kudüs ü alması üzerine düzenlendi. Kazanamadılar. Hem karadan ve hem denizden düzenlenen ilk haçlı seferidir. lv. Haçlı Seferi ( ): İstanbul a gelen haçlılar, buradaki taht kavgasından yararlanarak İstanbul u ele geçirdiler. Buradaki Rumlar Trabzon ve İznik e kaçtılar. Amacından sapan tek haçlı seferidir. Skolastik düşünce zayıfladı ve din adamlarına olan güven sarsıldı. Derebeyler savaşta ölünce Feodalite zayıfladı. Bizans bir süre Türk saldırılarından korundu. Avrupalılar İslam medeniyetini tanıdılar. Barut, pusula, matbaa ve kağıt Avrupa ya geçti. Akdeniz limanları önem kazandı. Doğu batı ticareti gelişti. 21

22 Yeniçağda Avrupa ( ) Coğrafi Keşifler Tanım 15 ve 16 yüzyıllarda Avrupa da yeni yerlerin ve yolların keşfi için yapılan çalışmalara denir. Nedenleri İpek ve Baharat yollarının Müslümanların elinde olması. Pusulanın geliştirilmesi. Cesur gemicilerin yetişmesi Coğrafya ile ilgili bilgilerin gelişmesi. Okyanuslara dayanıklı gemilerin yapılması. Hindistan a ulaşmak istemeleri. Not: Coğrafi keşifleri başlatanlar İspanya ve Portekizler dir. Yapılan Kristof Klombo 1492 yılında Amerika yı keşfetti yılında İtalyan denizci Ameriko Keşifler Vespuçi buranın yeni bir kıta olduğunu anlayarak adını verdi yılında Bertalmi Diaz Ümit burnunu keşfederek Hindistan a giden yolu buldu. Bu yoldan Hindistan a giden ilk kişi de Vasko dö Gama dır. Sonuçları Yeni yollar ve kıtalar bulundu. Coğrafya ve dünya ile ilgili bilgiler gelişti. Rönesans a zemin hazırladı. Akdeniz limanları önemini yitirdi. Ticaret okyanuslara kaydı. Müslüman ülkeler ipek ve baharat yollarının önemini yitirmesi üzerine fakirleşti. Ticaret gelişti. Yeni yerlerden Avrupa ya altın geldi. Yeni yerlere göçler yaşandı. Skolastik düşünce zayıfladı. Yeni yerlerde İspanya ve Portekiz devleti büyük sömürge imparatorluklarını kurdular. Rönesans Tanım Nedenleri İtalya da başlamasın ın Nedeni Sonuçları Yeniden doğuş demektir. 16. yy. Avrupa sında bilim ve sanat alanındaki yeni görüş ve düşüncelere denir. İlk kez İtalya da başladı. Coğrafi keşifler. Matbaanın bulunması. Yeni bilim ve sanatçıların ortaya çıkması. İtalya da siyasi birliğin bulunmaması. İtalyan şehir devletlerinin ticaret sonucu zenginleşmeleri. Roma nın Hristiyanlar ın dini merkezi olması. Eski Roma ve Yunan kültürüne yakın olması. İslam kültürü ile ilişkide olması. İstanbul un fethi üzerine buradaki bilim adamlarının İtalya ya kaçması. Bilim ve sanatta yeni görüş ve düşünceler ortaya çıktı. Skolastik düşünce zayıfladı. Skolastik düşüncenin yerini pozitif düşünce aldı. Reforma neden oldu. İtalya da Humanizma doğdu. Humanizma; tabiat ve insanlık sevgisidir. Humanistler; eski Yunan ve Roma eserlerini Avrupa dillerine çevirdiler. Reform Tanım Nedenleri Almanya da Başlamasının Nedenleri Reform Sırasındaki Gelişmeler Sonuçları Avrupa da l6. Yüzyılda Katolik kilisesinin yeniden düzenlenmesine denir Kilisenin Hıristiyanlık esaslarından sapması. Kilisenin zengin, halkın fakir olması. Prenslerin kilisenin mallarına el koymak istemeleri. Rönesans ve coğrafi keşiflerin etkisi. İncilin Avrupa dillerine çevrilmesi. Not: Reform, ilk kez Almanya da başladı. Almanya nın siyasi birliğinin olmaması. İncilin ilk kez Almanca ya çevrilmesi. Martin Luther in Almanya da yaşaması. Martin Luther in düşüncelerinin Alman kralı tarafından yasaklanması üzerine, Reform yanlıları ile Kral arasında savaş yapıldı. Savaşı Alman Kralı Şarlken kaybetti. Bunun üzerine Ogsburg antlaşması yapıldı.(1555). Buna göre Protestanlara özgürlük tanındı. Daha sonra, reformcularla karşı olanlar arasında otuz yıl savaşları yapıldı. Savaşı reformcular kazanınca Westfalya (1648) antlaşması imzalandı. Buna göre; Prensler istedikleri mezhebe girebilecek ve Protestanlara özgürlük verilecek. Avrupa nın mezhep birliği parçalandı. Almanya da Protestanlık, İngiltere de Angilikan, Fransa da Calvinizm mezhepleri ortaya çıktı. Mezhepler arasında uzun yıllar süren savaşlar yapıldı. Katolik kilisesi kendini toparlamaya çalıştı. Protestanlığı benimseyen ülkelerde laik eğitim ortaya çıktı. 22

23 ABD nin Kurulması (1787) Nedenleri Yedi yıl savaşlarında Fransa yı yenen İngiltere nin maliyesi çökmüştü. Maliyesini düzeltmek amacıyla sömürgelerine yeni vergiler yükledi. Bunun üzerine Amerikan halkı Boston daki çay yüklü İngiliz gemilerinin yükünü denize boşaltarak bağımsızlık mücadelesini başlattılar. Gelişmeler 1774 l.filadelfiya kongresinde bağımsızlık kararı çıktı. 2. Filadelfiya kongresinde insan hakları beyannamesi yayınlandı. Fransa, İngiltere den yediyıl savaşlarının intikamını almak amacıyla Amerikan bağımsızlık hareketini destekledi. İngiltere yapılan savaşları kaybedince 1783 Versay antlaşmasıyla Amerika nın bağımsızlığını tanıdı yılında George Washington önderliğinde ABD kuruldu. Sonuçları Amerikan bağımsızlık hareketi, sömürgeciliğe karşı ilk bağımsızlık hareketidir. İnsan hakları beyannamesi ile sömürge ülkelerine ve Fransız ihtilaline örnek oldu. ABD, Dünya güç dengesine yeni bir güç olarak katıldı. Yakınçağ da Avrupa (1789/--) Fransız İhtilali (1789) Nedenler Amerikan bağımsızlık savaşının ve Aydınların etkisi. Bağımsızlık savaşına katılan askerlerin özgürlük fikrinden etkilenmeleri. Amerikan bağımsızlık savaşına destek verdiğinden Fransız maliyesinin bozulması. Ağır vergiler ve kralın baskısı. Fransa da halkın sınıflara ayrılması. Gelişmeler 14 Temmuz 1789 yılında Bastil hapishanesinin basılmasıyla ihtilal başladı. Avrupa lı devletler, ihtilale karşı birleştiler. Napolyon 1915 yılında yenilince Viyana da bütün Avrupalı devletler bir araya gelerek Avrupa nın durumunu görüştüler ve Avrupa nın haritasını çizdiler. (1815 Viyana Kongresi-Restorasyon Dönemi) Avusturya başkanı Methernicih; bütün devletlerin milliyetçi hareketlerine karşı ortak tavır almasını önerdi. Buna Meternich sistemi denir. Fakat Osmanlılardaki milliyetçileri destekleyerek kendileri ile çeliştiler. Sonuçları Özgürlük, eşitlik, kardeşlik, vatandaşlık, anayasacılık, laiklik, milliyetçilik ve parlamenter sistem gibi kavramlar ortaya çıktı. İmparatorluklar yıkıldı. Milli devletler kurulmaya ve milliyetçi isyanlar ortaya çıkmaya başladı. Yakınçağ kapandı. İnsan hakları beyannamesi yayınlandı. Sanayi Devrimi (Endüstri İhtilali) Tanım İngiltere de buhar kazanlarının keşfi sonucu sanayi devrimi gerçekleşti. Nedenleri İngiltere nin bilim alanında gelişmesi. Coğrafi keşifler ve sömürgecilik sayesinde zenginleşmesi. Gelişmeler Makineleşme bütün Avrupa ülkelerine yayıldı. Sanayi devrimi sonucu, pazar ve hammadde sorunu ortaya çıktı. Bu olay sömürgeciliğe yol açtı. Sömürgecilik rekabete, rekabet silahlanma yarışına ve bu olay da l. dünya savaşına neden oldu. Sonuçları El tezgahlarının kapanmasına, işsizlik, işçi sorunları, emeklilik, sağlık, sigorta ve sendikaların doğuşuna neden oldu. Ayrıca, yeni fikirlerin ortaya çıkmasına yol açtı. Bunlar; Kapitalizm, Liberalizm, Sosyalizm ve Sömürgecilik (Emperyalizm) dir ihtilali 1848 İhtilali Yeni Devletler Fransa da Meternich sistemine tepki sonucu yapılan bir isyandır. Fransa da meşruti rejimi tekrar kuruldu. Fransa da Cumhuriyetçilerle Sosyalistler birleşerek isyan ettiler. Krallık yıkıldı. Cumhuriyet kuruldu. İdam cezası ve köle ticareti yasaklandı. İtalya 1870 ve Almanya 1871 yılında siyasi birliklerini kurdular. Bu devletler, sömürge yarışında pay isteyince diğer devletlerle karşı karşıya geldiler. Bu olay l.dünya savaşına neden oldu. 23

24 BÖLÜM 9: OSMANLI DEVLETİ ( ) Osmanlıların Menşei Osmanlıların Büyüme Nedenleri Anadolu nun Durumu Avrupa ve Balkanların Durumu Osmanlılar, Oğuzların Bozok kolunun Kayı boyuna mensupturlar. Ertuğrul gazi komutasında Anadolu ya geldiler. Selçuklular tarafından Ankara nın Karacadağ bölgesine uç beylik olarak yerleştirildiler. Coğrafi Konum ve Bizans a yakın olması Anadolu daki beylikler arasındaki savaşa katılmayıp Bizansla gaza ve cihat savaşı yapması Bizans ve Balkan devletlerinin zayıf olması. Taht kavgaları ve aralarında sık sık savaşların yaşanması Osmanlı idarecilerinin adil, hoşgörülü ve yetenekli olmaları. Merkezi yönetimin güçlü olması Doğudan gelen Türkmen göçleriyle güçlenmeleri Osmanlıların Rumeliye geçerek Anadolu da sıkışıp kalmaması Önemli ticaret yolları ve kavşaklar üzerinde olması Ahilerin desteğini almaları. Anadolu Selçuklu Devleti Kösedağ savaşını (1243) kaybettiğinden Moğol-İlhanlı devletinin denetimine girmişti. Anadolu nun siyasi birliği parçalanmış, beylikler kurulmuştu. Memlükler de Anadolu üzerinde etkiliydiler. Bizans ın Anadolu daki illerinin başında Tekfur denilen valiler bulunuyor ve halka zulm ediyorlardı. Karadeniz de Trabzon Rum imparatorluğu bulunuyordu. Bizans, Balkanlarda iyice zayıflamış ve valilerine söz geçiremiyordu. Balkanlar da Katolik ve Ortodokslar arasında mezhep savaşları yaşanıyordu. Balkan devletleri şunlardı: Bizans, Sırp, Eflak, Boğdan, Arnavut, Bosna ve Hersek tir. Bunlar aynı zamanda ortodoks turlar. Balkanlarda etkili olan devletler ise; Macar ve Venedikler dir. Bu devletler de Katolik tirler. Kuruluş Dönemi ( ) Osman Bey Dönemi ( ) Savaşlar Bizans ı Koyunhisar savaşında yendi. Bizans lı tekfurların yenildiği ilk savaştır. Karacahisar ın alınması üzerine Selçuklu Devleti tarafından beylik sembolleri gönderildi. Bilecik in alınması üzerine başkent yapıldı. Yarhisar, İnegöl, Yundhisar ve Yenişehir i aldı. Diğer Osmanlıların bağımsızlığını ilan etti. Aşiretten beyliğe geçirdi. Çalışmaları İlk Osmanlı parasını bastı. Ahilerin lideri Şeyh Edebali nin kızıyla evlenerek Ahilerin desteğini aldı. Orhan Bey Dönemi ( ) Savaşlar İznik, İzmit ve Ankara yı aldı. Bursa yı da alarak başkent yaptı. Bizans İmparatorunu Maltepe (Palekanon) savaşında yendi. Not: Bizans imparatorunu Osmanlılara yenildiği ilk savaştır. Karesioğulları Beyliği alındı. Osmanlılara katılan ilk beyliktir. Bu beyliğin donanmasıyla ilk kez denizciliğe başladılar ve Rumeliye geçtiler. Bizans İmp. yardım istemesi üzerine Rumeli ye ilk kez geçtiler. Rumeli de alınan ilk yer Çimpe kalesidir. Diğer İlk divan teşkilatı, vezirlik ve medrese yi kurdu. Çalışmala Yaya ve Müsellem adlı ilk düzenli orduyu oluşturdu. rı Şehirlere ilk defa kadı ve subaşıları atandı. Karesioğullarını alarak, Anadolu Türk siyasi birliğini sağlama yolunda ilk adımı attı. İskan Yeni fethedilen yerlerin Türkleştirilmesi ve Müslümanlaştırılması için bölgeye Türklerin Politikası gönderilmesidir. Balkanlarda kalıcı olmak ve fethedilen yerlerde isyan çıkarabilecek olan kişileri başka yere nakletmek. Göçebeler, Kan davalı aileler ve Moğollardan kaçan Türkmenleri yeni yerlere yerleştirdi. 24

25 l. Murat Hüdavendigar Dönemi ( ) Savaşlar Edirne, Sazlıdere savaşıyla (1363) alınarak başkent yapıldı. Bulgaristan Osmanlı himayesine girdi. Ankara, Selanik, Manastır, Keşan, İpsala, Dimetokya ve Dedeağacı alındı. Germiyanoğullarından çeyiz karşılığı Kütahya, Tavşanlı ve Simav alındı. Hamitoğullarından parayla Akşehir, Yalvaç, Seydişehir, Karaağaç ve Eğridir alındı Sırpsındığı savaşında ilk kez Osmanlılar haçlı ordusunu yendiler. Macarların Balkanlardaki etkinliği kırıldı. Çirmen savaşında (1371) Sırplar yenilince Osmanlılara vergi vermeye başladılar. l. Kosova savaşı (1389) kazanıldı. Osmanlıların Balkanlardaki gücü ispatlandı. Osmanlılar ilk kez topu kullandılar. l. Murat l. Kosova savaşında şehit düştü. Savaş meydanında şehit düşen tek Osmanlı Diğer Çalışmalar Devşirme Sistemi Padişah ıdır. Osmanlı saltanat sistemini değiştirerek, ülke padişah ın ve oğullarının ortak malıdır anlayışını getirdi. Padişah ünvanını ilk kez kullanan hükümdardır. Rumeli Beylerbeyliğini kurdu. Merkezi; Manastır kentidir. Kazasker, Veziriazamlık (Sadrazam), Defterdarlık, Kapıkulu, Tımar sistemi ve Yeniçeriliği (Devşirme sistemi) kurdu. Rumelideki Hristiyan çocuklarının küçük yaşta alınarak asker olarak yetiştirilmesidir. Böylece, asker ihtiyacı karşılandığı gibi, Balkanlardaki hristiyan nüfus denedim altına alınmıştır. Yeniçeri yasasına Kanu-i Kadim denir. Yıldırm l. Bayazıt Dönemi ( ) Savaşları İstanbul u kuşatan ilk Osmanlı Padişah ıdır. İstanbul u almak için Anadolu Hisarını (Güzelce Hisar) yaptı. Bizans la ilk antlaşmayı yapan Osmanlı Padişahı dır. Bizans, Osmanlılar a vergi vermeyi kabul ederek üstünlüğünü tanımış oldu. İstanbul u kurtarmak amacıyla gelen haçlıları Niğbolu (1396) savaşında yendi. Osmanlıların Balkanlarda yenilemeyeceği ortaya çıktı. Diğer Çalışmalar Fetret Dönemi ( ) Eflak ve Boğdan Osmanlı himayesine girdi. Bulgaristan ve Selanik i aldı. Germiyanoğulları, Karamanoğulları, Saruhanoğulları, Menteşeoğulları, Aydınoğulları, Candaroğulları, Eretna beyliği ve Kadı Burhanettin Devletini alarak Anadolu da ilk kez siyasi birliği gerçekleştirdi. Beyliklerin alınması üzerine Timur la Ankara savaşı (1402) yapıldı. Yıldırımın askerlerinin karşı tarafa geçmesi ve Timur un ordusunda fillerin bulunması nedeniyle savaşı kaybetti. İlk Osmanlı tersanesini Gelibolu da açtı. Anadolu siyasi birliğini ilk kez sağladı Sultan unvanını ilk kez kullanan Osmanlı Padişahı dır. (Niğbolu zaferi nedeniyle) Savaş meydanında (Ankara savaşı) esir düşen tek Osmanlı Padişah ıdır. Ankara savaşında Yıldırım ın esir düşmesi ve ölmesi üzerine dört oğlu arasında 11 yıl süren taht kavgasına denir. Ankara savaşından sonra Anadolu siyasi birliği bozuldu. Beylikler tekrar kuruldu. Osmanlı dağılma tehlikesi geçirdi. Bizans ın alınması gecikti. Rumeli de ise herhangi bir isyan çıkmadı. Şehzade Mehmet, kardeşlerini yenerek bu döneme son verdi. Çelebi l. Mehmet Dönemi ( ) Savaşlar İlk Osmanlı deniz savaşını Venediklerle yaptı. Savaşı kaybetti. Saruhanoğullarına son verdi. Karamanoğullarından Akşehir ve Beyşehir i, Candaroğullarından Samsun ve Canik i, Aydınoğullarından İzmir i aldı. Diğer Faaliyetleri Eflak beyliğine son verdi. Bosna, Osmanlı egemenliğini kabul etti. Osmanlılardaki ilk dini, siyasi ve sosyal nitelikli isyan olan Şeyh Bedrettin isyanını bastırdı. Fetret dönemine son vererek Osmanlı Devletinin ikinci kurucusu oldu. 25

26 ll. Murat Dönemi ( ) Savaşları İstanbul u kuşatan ikinci Osmanlı Padişah ıdır. Aydınoğulları, Hamitoğulları ve Menteşeoğullarına son verdi. Germiyanoğulları vasiyetle Osmanlılara geçti. Candaroğulları ve Karamanoğullarından bazı topraklar aldı. Avrupalıların haçlı ordusunu oluşturmasını engellemek amacıyla Edirne-Segedin antlaşmasını imzaladı. Osmanlıların Haçlılarla ve Avrupalılarla yaptıkları ilk antlaşmadır. On yıl savaş yapılmayacağı kararlaştırıldı. Osmanlıların toprak kaybettiği ilk antlaşmadır. Tahtı 11 yaşındaki oğlu Mehmet e bıraktı. Tahta ll. Mehmet in geçmesi üzerine haçlılar antlaşmayı bozup savaş açtılar. ll. Murat bunun üzerine tekrar tahta geçti. Varna (1444) savaşını yaptı. Savaşı Osmanlılar kazandı. Haçlılar, Varna nın intikamını almak amacıyla ll. Kosova (1448) savaşını çıkardılar. Osmanlılar kazandılar. Haçlıların Osmanlıları Balkanlar dan atma ümidi sona erdi. İstanbul u kurtarmak için düzenledikleri son seferdir. Diğer Amcası Düzmece Mustafa ve kardeşi Şehzade Mustafa isyanını bastı. Faaliyetler İlk topçu ocağını kurdu. Kendi isteği ile tahtı bırakan ve ikinci kez tahta geçin ilk Osmanlı Padişahı dır. BÖLÜM 10: OSMANLI YÜKSELME DÖNEMİ ( ) Fatih Sultan Mehmet ( ) İstanbul un Yapılan Hazırlıklar: Yeni toplar döküldü. Yeni gemiler yapıldı. Rumeli ve Balkanlara bir Fethi (1453) ordu gönderildi. Boğaza Rumeli Hisar ı yapıldı. Gemiler karadan haliç e indirildi. Sonuçları: İstanbul un alınmasıyla Osmanlı devleti İmparatorluk sürecine girdi ve başkent yapıldı. Ortaçağ kapandı. Ticaret yolları alındı. Bizans sona erdi. Avrupa da coğrafi keşiflere yol açtı. Havan topları Avrupa ya geçerek Feodalitenin yıkılmasına neden oldu. Anadolu daki Savaşları Denizlerdeki Savaşları Balkanlardaki Savaşları Diğer Faaliyetleri ll. Bayazıd Veli ( ) Cem Sultan Olayı Bilim adamları İtalya ya kaçarak Rönesans a neden oldular. -Akkoyunları Otlukbeli (1473) savaşında yenerek doğu sınırlarının güvenliğini sağladı. Osmanlılar topu ilk kez açık sahrada bu savaşta kullandılar. Haçlılar doğal bir müttefiklerinden oldular. -Candaroğullarından Sinop (1460), Cenevizlerden Amasra (1461) alındı. Trabzon Rum imparatorluğuna son verildi. (1466), Karamanoğullarından Konya ve Karaman alındı. Kırım alınarak (1475) ipek yolu hakimiyeti sağlandı ve Karadeniz bir Türk gölü oldu. Gökçeada, Bozcaada, Limni, Midilli ve Eğriboz alındı. Rodos, kuşatılmasına rağmen alınamadı. -Venediklerle yapılan savaş sonucunda bir barış antlaşması yapıldı. Böylece ilk kapitülasyonlar Venediklere verildi. Bunun temel amacı, Akdeniz ticaretini canlandırma, Avrupa birliğini ve haçlı ittifakını bozmaktı. -Mora, Bosna, Hersek, Eflak, Boğdan, Arnavutluk ve bütün Sırbistan ı (Belgrat hariç) aldı. Memlüklerle ilk kez ilişkiler bozuldu. İlk altın parayı bastı. Culus bahşişini ilk kez uyguladı. Kardeş katline izin verdi. Topkapı sarayı ve Fatih camisini yaptı. Saltanat hukukunu yazıya geçirdi. Sahnı Seman medresesini kurdu. Ortodoksları himayesine aldı. Not: Son seferi İtalya üzerine oldu (Otranto kalesi alındı.) Kardeşi Cem Sultanı yendi. Bunun üzerine Cem, Rodos şövalyelerine sığındı. Oradan Papa ya gönderildi. Cem in Avrupa ya geçmesi üzerine Osmanlı saltanat mücadelesi bir Avrupa sorunu haline geldi. Fetihler durdu. Endülüs e yardım yapılamadı. Savaşları -Memlüklerin Cem i desteklemesi nedeniyle ilk defa iki devlet savaştı. Fakat birbirlerine üstünlük sağlayamadılar. -Venediklerden Modon Koron ve Nevarin alındı. Kile ve Akkerman kaleleri alınarak Boğdan ın fethi tamamlandı. Böylece Kırım toprakları birleşti. Lehistan ile ilk savaş yapıldı. -Safeviler, Doğu Anadolu yu ele geçirmek amacıyla bölgede isyanlar (Şahkulu) çıkardılar. İlişkiler gerginleşti. Savaş olmadı. Karamanoğullarına son verildi. Diğer Olaylar Osmanlılarda yükselme içerisinde bir duraklama dönemidir. Fetihler durdu. Oğlu Yavuz tarafından tahtan indirildi. 26

27 Yavuz Sultan Selim ( ) İran ile İran ın doğuda yayılmacı bir politika izlemesi üzerine İran Safevi Devletini Çaldıran ilişkiler savaşında yendi (1514). Diyarbakır, Mardin, Tebriz ve Musul alındı. Şah İsmail in Şiilik Memlüklerle ilişkiler Diğer Çalışmaları propagandası sona erdi. İslam dünyasını birleştirme ve Müslümanların lideri olma amacıyla Mısır seferi düzenlendi. Memlükler e 1516 Mercidabık, 1517 Ridaniye savaşı ile son verdi. Mısır, Hicaz, Suriye, Filistin alındı. Halifelik Osmanlılara geçti. Venedikler, Kıbrıs için Memlükler e ödedikleri vergiyi Osmanlılara ödemeye başladılar. İslam dünyasının lideri konumuna geldiler. Teokratik bir yönetim oluştu. Turnadağ savaşı (1515) ile Dulkadiroğullarına son verildiğinden Anadolu nun siyasi birliği sağlandı. Ramazan oğulları kendi istekleri ile Osmanlılara katıldılar. Yavuz, babasını tahttan indirerek yerine geçen tek Osmanlı Padişah ıdır. Kanuni Sultan Süleyman ( ) İsyanlar Memlük devletini yeniden kurmak için Canberdi Gazali isyanı çıktı. Ahmet Paşa Mısır da isyan etti. Tımarları elinden alınanlar Kalenderoğlu isyanını çıkardılar. Yozgat ta ekonomik bir isyan olan Baba Zunnun isyanı çıktı. Dulkadiroğulları beyliğini tekrar kurmak için Şehsuvaroğlu Ali bey isyan etti. Batıdaki Kanuninin ilk seferi Belgrat üzerine oldu ve aldı (1522). Mohaç Meydan Savaşında Macarları Fetihler yenerek.(1526) Macaristan alındı. Şarlken in gücü kırıldı. Fransa kralı l.fransuva kurtarıldı. Osmanlılar Avusturya ile karşı karşıya kaldılar. -Avusturya ile Orta Avrupa ve Macaristan egemenliği için savaş yapıldı yılında l. Viyana kuşatması yapıldı. Fakat alınamadı yılında Alman seferi yapıldı. Avusturya barış istedi yılında İstanbul (İbrahim Paşa) antlaşması imzalandı. Buna göre Avusturya kralı Osmanlı Sadrazamına denk sayıldı. Bu durum, Osmanlı üstünlüğünü kabul ettiği anlamına gelir. Avusturya nın antlaşmayı bozması üzerine Kanuni Avusturya seferine çıktı. Son seferidir. Zigetvar kalesini aldı. Bu savaş sırasında öldü. İran Kanuni, İran üzerine iki sefer düzenledi. Bağdat, Tebriz, Azerbeycan ve Doğu Anadolu yu savaşları Deniz Savaşları Diğer Çalışmalar Amasya antlaşması ile aldı.(1555) Osmanlılarla İran arasında yapılan ilk antlaşmadır. Rodos ve Cerbe adaları alındı yılında Barbaros Hayrettin Paşa Preveze Deniz savaşında Haçlı donanmasını yenerek Akdenizi bir Türk gölü haline getirdi. Malta adası kuşatıldı fakat alınamadı. -Hindistan daki Portekiz lerin yayılma ve sömürgecilik faaliyetlerine ve bölgenin Osmanlılardan yardım istemesi üzerine dört Hint deniz seferi düzenlendi. Fakat istenen başarı elde edilemedi. Bunun temel nedeni, gemilerin Okyanuslara dayanıklı olmaması ve Osmanlıların bu seferlere gerekli önemi vermemesiydi. Avrupa nın birliğini bozmak ve Akdeniz ticaretini canlandırmak amacıyla Fransa ya kapitülasyonlar verildi. Cezayir ve Trablusgarp alındı. Kanuni, en uzun süreli padişahlık yapan kişidir. Sokullu Dönemi ( ) ll. Selim Dönemi (Sarı Selim) lll. Murat ( ) Sokulunun Projeleri Kıbrıs adası alınarak (1571) Aknenizdeki güvenlik sağlandı. Fakat İnebahtı deniz savaşına neden oldu. İnebahtı deniz savaşında (1571) Osmanlı donanması Venedikler tarafından yakıldı. Sakız adası, Tunus ve Yemen alındı. Avusturya ile antlaşma imzalandı. Açe Sultanlığı Osmanlı himayesine girdi. ll. Selim, Ordusunun başında savaşa gitmeyen ve İstanbul da ölen ilk Osmanlı Padişahı dır. Fas ve Lehistan Osmanlı Himayesine girdi. Sokullu, Akdeniz ticaretini canlandırmak ve Hint Okyanusundaki Portekizlerin çalışmalarına son vermek amacıyla Süveyş Kanalı Projesini ortaya attı. Fakat gerçekleşmedi. Rusya nın kafkaslara inmesini ve Kırım ın işgalini önlemek ayrıca, İran savaşlarında donanmadan yararlanmak amacıyla Don-Volga projesini yaptı. Fakat bu da gerçekleşmedi. 27

28 Duraklama Döneminin Padişahları 1 lll. Murat lll. Mehmet l. Ahmet l. Mustafa / ll. Osman (Genç) lv. Murat İbrahim lv. Mehmet ll. Süleyman ll. Ahmet ll. Mustafa Osmanlı İran İlişkileri Ferhat Paşa Antlaşması (1590) Nasuh Paşa Antlaşması (1611) Serav Antlaşması (1618) Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) BÖLÜM 11: DURAKLAMA DÖNEMİ ( ) Nedenleri: İran daki iç kargaşadan yararlanmak Sonuçları: İran yenilince antlaşma yapıldı. Buna göre; Azerbeycan, Gürcistan, Luristan, Dağıstan, Tiflis, Şiran ve Tebriz Osmanlılara verildi. Nedenleri: İran ın Ferhat Paşa antlaşmasını değiştirmek, Osmanlıların celali isyanları ve Avusturya savaşıyla uğraşmasından yararlanmak istemesi. Sonuçları: Savaşı Osmanlı kaybedince Nasuh Paşa antlaşmasını imzaladı. Buna göre; Osmanlılar, Ferhat paşa antlaşması ile almış oldukları yerleri iade edecek, buna karşılık İran, Osmanlılara 200 deve yükü ipek verecek Nedenleri: İran ın 200 deve yükü ipek i vermemesi Sonuçları: İran ın yapılan savaşı kaybetmesi üzerine Nasuh Paşa antlaşmasına uymayı kabul etti. Nedenleri: İran ın Bağdat ı alması Sonuçları: İran, savaşı kaybetti. Yapılan antlaşmayı göre; Azerbeycan ve Revan İran a bırakıldı. Bağdat, Osmanlılarda kaldı. Zağaros dağları sınır oldu. -Osmanlılar, doğuda en geniş sınırlarına ulaştılar. - Osmanlılar İlk kez Hazar denizine ulaştılar. Osmanlıların doğuda toprak kaybettiği ilk antlaşmadır. Günümüz Türk İran sınırı çizildi. Halen geçerli olan bir antlaşmadır. Osmanlı Venedik İlişkisi Osmanlı Venedik savaşı ( ) Nedenleri: Girit korsanlarının Osmanlı ticaret ve hac gemilerine saldırması Sonuçları: Girit adası alındı. Not: Girit in alınmasıyla doğu Akdeniz tamamen Osmanlı hakimiyetine girdi. Girit in alınmasının uzun sürmesi, Osmanlı ordusunun zayıfladığını göstermektedir. Osmanlı Devletinin donanmasıyla aldığı son yerdir. Fakat savaştan sonra Osmanlı donanması ihmal edildi. Osmanlı Lehistan (Polonya) İlişkileri Hotin seferi ve antlaşması ( ) Bucaş Antlaşması (1672) Nedenleri: Lehistan ın Eflak, Boğdan ve Erdel in içişlerine karışması Sonuçları: Lehistan savaşı kaybetti. Yapılan antlaşmaya göre; Lehistan Osmanlılara saldırmayacak ve Kırım hanına vergi ödeyecek. Nedenleri: Lehistan ın Ukrayna Kazaklarına saldırması Sonuçları: Lehistan savaşı kaybetti. Yapılan antlaşmaya göre; Podolya, Osmanlılara bırakılacak. Ukrayna, Osmanlı himayesinde olacak. Lehistan Osmanlılara vergi ödeyecek Not: Osmanlıların son toprak aldığı (Podolya) antlaşmadır. Genç Osman, Orduda yenilik yapmaya karar verdi. Bu olay onun tahtan indirilmesine yol açtı. -Osmanlılar, batıda en geniş sınırlarına ulaştılar. -Bucaş antlaşması, Zoravno antlaşması (1676) ile yürürlüğe girdi. 28

29 Osmanlı Avusturya İlişkisi Haçova Seferi (1596) Zitvatorok Antlaşması (1606) Vasvar Antlaşması (1664) ll. Viyana Kuşatması (1683) Karlofça Antlaşması (1699) Nedenleri: Avusturya nın ödemesi gereken vergileri vermemesi Sonuçları: Avusturya savaşı kaybedince Eğri kalesi alındı. Not: Osmanlılar ın kazandığı son meydan muharebesidir. Nedenleri: Avusturya nın Kanije kalesine saldırması Sonuçları: Avusturya savaşı kaybedince anlaşma yapıldı. Buna göre; Eğri, Estergon ve Kanije kaleleri Osmanlı devletine bırakıldı. Avusturya, Osmanlı devletine tazminat ödedi. Avusturya kralı Osmanlı Padişah ına denk sayıldı. Nedenleri: Avusturya nın Erdel in içişlerine karışması Sonuçları: Avusturya savaşı kaybetti. Yapılan antlaşmaya göre; Erdel, Uyvar ve Novigrad Osmanlılara verildi. Avusturya dan tazminat alındı. Nedenleri: Avusturya nın Orta Macaristan a yönelmesi. Protestan Macarların Avusturya ya karşı isyan ederek Osmanlılara sığınması. Merzifonlu nun büyük bir başarı kazanmak istemesi Sonuçları: Osmanlılar, Kırım askerlerinin ihaneti ve Lehistan ın yardıma gelmesi nedeniyle savaşı kaybetti. Not: Papanın çağrısıyla Osmanlılara karşı kutsal ittifak oluştu Osmanlıların Kutsal ittifakla yapılan savaşlarda yenilmeleri üzerine İngiltere ve Hollanda nın araya girmesiyle Karlofça antlaşması imzalandı. Kutsal ittifak ı oluşturan devletler şunlardır: Avusturya, Lehistan, Rusya, Venedik, Malta. Antlaşmanın Maddeleri Şunlardır: Temeşvar ve Banat hariç bütün Macaristan Avusturya ya Podolya ve Ukrayna Lehistan a Mora ve Dalmaçya kıyıları Venediklere verildi. Antlaşma 25 yıl geçerli olacak. Not: Antlaşma, Avusturya, Venedik ve Lehistan ile yapıldı. lll. Mehmet, Kanuniden sonra ordusunun başında sefere çıkan ilk Osmanlı Padişahı oldu. Osmanlıların Avusturya ya karşı 1533 İstanbul Antlaşması ile elde ettiği üstünlüğü sona erdi. Aralarında eşitlik sağlandı. Osmanlıların Avusturya ya karşı elde ettiği son kazançlı antlaşmadır. -Osmanlılar, Avrupa ya karşı savunmaya geçti. -Avrupa lıların cesareti arttı. Osmanlıların yenilebileceği anlaşıldı. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa idam edildi. Duraklama dönemi sona erdi. Gerileme dönemini başladı. Osmanlı devleti, ilk kez büyük çapta toprak kaybetti. Osmanlılar, savunmaya Avrupalılar taaruza çekildiler. Macaristan ın kaybedilmesi ile Osmanlıların Orta Avrupa daki egemenliği sona erdi. İstanbul Antlaşması (1700) Kutsal ittifak a katılan Rusya nın daha çok toprak elde etmek için Karlofça antlaşmasını imzalamaması üzerine Rusya ile savaşlar devam etti. Fakat Rusya tek başına savaşı sürdüremeyeceğini anlayınca antlaşma imzaladı. Buna göre; Azak kalesi ve Ortodoksların himayeliği Rusya ya verildi Karadeniz Türk gölü olmaktan çıktı. Rusya, Osmanlıların iç işlerine karışma fırsatı elde etti. Ortodoksların Rusların denetimine girmesine yol açtı. 29

30 İSYANLAR İstanbul (Yeniçeri) İsyanları Nedenleri Yeniçeri Ocağına alma usulünün bozulması. Culus bahşişinin aksaması. Rüşvetle Yeniçeri ocağına yazılmalar. Maaşların düşük ayarlı altından verilmesi. Islahatlara karşı çıkan devlet adamlarının Yeniçerileri kullanması. Yeniçerilerin askerlik dışı işlerle uğraşmaları. İsyanlar lll. Murat döneminde defterdar ve Beylerbeyi öldürüldü. ll. Osman öldürüldü. lv. Murat döneminde Veziri Azam öldürüldü. lv. Mehmet döneminde 30 saray görevlisi öldürüldü. (Vaka-i vakvakiye veya Çınar olayı.) lv. Mehmet in yerine ll. Süleyman ın tahta geçirilmesi Sonuçları Yeniçeri sistemi ve devlet yönetimi bozuldu. Savaşlar kaybedildi. Anadolu (Celali) İsyanları Nedenleri Ekonomik durumun ve para ayarın bozulması. Vergi adaletsizliği ve uzun süren savaşlar. Tımar sisteminin bozulması. Sipahi ve Sekbanların halka zulmetmesi İsyanlar Karyazıcı, Deli Hasan ve Abaza Hasan Paşa isyanları Sonuçları Anadolu da can ve mal güvenliği kalmadı. Vergiler düzenli toplanamadı. Avusturya ve İran savaşlarında istenen sonuç alınamadı. Eyalet İsyanları Nedenleri Merkezi otoritenin zayıflamasından eyaletlerdeki yöneticilerin yararlanarak bağımsız olmak istemeleri. İsyanlar Basra, Yemen, Bağdat., Mısır, Hicaz, Tarblusgarp, Eflak, Boğdan ve Erdel Sonuçları İsyanlar zorlukla bastırıldı. Yöneticiler devlete karşı yarı bağımsız bir duruma geldiler. İsyanların Genel Özellikleri İsyanların asıl nedenlerine inilmeyip şiddetle bastırıldığından bir türlü istenen sonuç elde edilememiştir. Bu dönemdeki isyanlar devlete ve rejime karşı olmayıp, şahıslara yönelik olmuştur. 17. YÜZYIL ISLAHATLARI Islahatçı Padişahlar l. Ahmet Osmanlı saltanat sistemini değiştirerek kardeş katlini kaldırdı. Bunun yerine, ekberiyet ve erşediyet (en büyük ve en akıllı şehzade) sistemini getirdi. Sancağa çıkmayı yasakladı. Buna kafes sistemi denir. Şehzadeler sancağa çıkmadıklarından aldıkları eğitimin kalitesi düştü. Genç Osman Osmanlılarda ilk ciddi ıslahat girişimini yapan padişahtır. Yeniçerileri kaldırmayı düşündü. (ll. Osman) İlmiye sınıfının yetkilerini kısmaya çalıştı. Yenilikler, bir çok kimseyi rahatsız ettiğinden, Yeniçeriler isyan ederek Padişahı öldürdüler. lv. Murat Yeniçeri ve Sipahi zorbalarını ortadan kaldırarak, merkezi otoriteyi sağlamlaştırdı. İçki ve tütünü yasakladı. Devletin bozukluğunun nedenlerini araştırmak amacıyla Koçi Beyi görevlendirdi. Islahatçı Devlet Adamları Kuyucu Murat l. Ahmet in sadrazamı olup, Celali isyanlarının sert bir şekilde bastırmıştır. Paşa Koçi Bey lv. Murat zamanında devletin bozukluğunun nedenlerini araştırmış ve bir rapor hazırlamıştır. Kemankeş Sultan İbrahim in sadrazamıdır. Ekonomik alanda ıslahatlar yapmıştır. Para ayarını düzeltti. Mustafa Paşa Yeniçerileri saydırarak haksız maaş alımlarını engelledi. Tarhuncu lv. Mehmet in sadrazamıdır. İlk denk bütçeyi hazırlamıştır. Para ayarını düzeltmiştir. Ahmet Paşa Çıkarları zedelenenler tarafından öldürülmüştür. Köprülü lv. Mehmet e şartlı olarak sadrazam olmuştur. Şartlı olarak sadrazam olan ilk kişidir. Ordu Mehmet Paşa ve bürokrasideki disiplinsizliği düzeltti. İsyanlara karşı sert önlemler aldı. Köprülü Fazıl lv. Mehmet in sadrazamıdır. Asayiş ve güvenliği sağladı. Girit i aldı. Lehistan ile Bucaş Ahmet Paşa antlaşmasını, Avusturya ile Vasvar anlaşmasını imzaladı. Merzifonlo lv. Mehmet in sadrazamıdır. ll. Viyana kuşatmasında başarsız olunca idam edildi. Kara Mustafa Paşa 30

31 Dönemin Padişahları 1 ll. Mustafa lll. Ahmet l. Mahmut lll. Osman lll. Mustafa l. Abdülhamit lll. Selim BÖLÜM 12: GERİLEME DÖNEMİ ( ) Prut Savaşı ve Antlaşması (1711) Nedenleri İsveç kralı Demirbaş Şarl ın Ruslara yenilip Osmanlılara sığınması üzerine Osmanlı Devleti Rusya ya savaş açtı. Ayrıca, 1700 İstanbul antlaşması ile Ruslara kaptırdığı Azak kalesini de geri almak istiyordu. Sonuçları Savaşı Osmanlılar kazandı. Prut antlaşması ile; Demirbaş Şarl ın ülkesine dönmesine izin verildi. Azak kalesi geri alındı. Rusya; İstanbul da elçi bulundurmayacak ve Lehistan ın iç işlerine karışmayacak. Pasarofça Antlaşması (1718) Nedenleri Osmanlıların Venedikleri yenip Mora yı alması üzerine Avusturya, Osmanlılara savaş açtı. Savaşı Osmanlılar kaybetti. İngiltere ve Hollanda nın arabuluculuğu ile Pasarofça antlaşması yapıldı. Sonuçları Pasarofça antlaşmasına göre; Kuzey Sırbistan, Belgrat ve Banat Avusturya ya verildi. Mora Osmanlılarda kaldı. Böylece Avusturya nın Balkanlar siyaseti başladı. Osmanlılarda da Lale devri başladı. Osmanlı İran Savaşları ( ) Nedenleri Rusya nın İran a saldırması üzerine Osmanlı Devleti de bölgenin Rusya nın eline geçmemesi için İran a girdi. Bunun üzerine Rusya ile Osmanlı devleti arasında 1724 İstanbul antlaşması yapılarak İran ı aralarında bölüştüler. Osmanlılar ın Ruslar la yaptıkları ilk ittifaktır. Sonuçları İran, daha sonra İstanbul antlaşmasını tanımayarak savaşa devam etti. Savaşın uzaması üzerine 1732 Ahmet Paşa antlaşması ile barış yapıldı. Bu antlaşma da sonuç vermemesi üzerine 1746 ll. Kasrı şirin antlaşması yapılarak 1639 Kasrı Şirin antlaşmasının esasları kabul edildi. Bu savaş, İran la Osmanlıların yaptığı son savaş oldu. Belgrat Antlaşması ( ) Nedenleri Rusya nın Azak kalesini işgal etmesi ve Lehistan ın içişlerine karışması üzerine Osmanlı Devleti Rusya ya savaş açtı. Avusturya ile Rusya anlaşarak Osmanlılara birlikte saldırdılar. Savaşı Osmanlı devleti kazandı. Fransa nın araya girmesi ile Belgrat antlaşması yapıldı. Sonuçları Belgrat antlaşmasına göre; Kuzey Sırbistan, Belgrat ve Bosna Avusturya dan alındı. Rusya; Karadenizde gemi bulundurmayacak ve Azak kalesi yıkılması koşuluyla Rusya ya verilecek. Osmanlıların Gerileme döneminde imzaladığı en karlı antlaşmadır. Karadeniz in bir Türk gölü olduğu Rusya tarafından kabul edilmiş oldu. Osmanlı Rus Savaşı ( ) Nedenleri Rusya nın Lehistan ın içişlerine karşıması ve Leh milliyetçilerini takip bahanesi ile Osmanlı topraklarına saldırması. Ayrıca, Ortodoksları tahrik etmesi Sonuçları Rusya; 1770 yılında Çeşme de Osmanlı donanmasını yaktı. Avusturya nın araya girmesi ile Küçükkaynarca antlaşması yapıldı. Buna göre; Kırım dini bakımdan halifeye bağlı kalmak koşuluyla bağımsız olacak. Rusya, İstanbul da elçi bulundurabilecek ve Ortodoksların himayesini üstlenecek. Azak kalesi Rusya ya verilecek ve Rusya Karadeniz de donanma bulundurabilecek. Rusya ya kapitülasyon ve savaş tazminatı verilecek. 31

32 Osmanlı Devleti nin Rus ve Avusturya ile yaptığı savaşlar ( ) Nedenleri Rusya nın Kırım ı işgal etmesi ve Avusturya ile Rusya nın aralarında Osmanlı devletini paylaşmaları Sonuçları Fransız ihtilali nin çıkması üzerine Avusturya Ziştovi antlaşması ile savaştan çekildi.(1791) Bunun üzerine Rusya da Yaş antlaşmasını imzaladı. (1792) Bu antlaşma ile Kırım Rusya ya verildi. Osmanlılarda dağılma dönemi başladı. XVlll. Yüzyıl Islahatları Lale Devri (lll. Ahmet Dönemi) l. Mahmut Dönemi ( ) lll. Mustafa ( ) l. Abdülhamit ( ) lll. Selim ( ) Pasarofça antlaşmasından sonraki döneme Lale devri denir. Avrupa ya ilk geçici elçi gönderildi. (Paris) İlk matbaa kuruldu. İtfaiye bölüğü oluşturuldu. Kağıt, Kumaş ve Çini imalathaneleri açıldı. Çiçek aşısı yapıldı. Türkçe ye eserler çevrildi. Kütüphaneler kuruldu. lll. Ahmet çeşmesi yapıldı. Mimaride Barok ve Rokoko tarzı görüldü. Bu dönem Patrona Halil isyanı ile son buldu. Topçu ve humbaracı ocakları ıslah edildi. Orduda; takım, tabur, bölük ve alay kavramları getirildi. Subay yetiştirmek amacıyla Kara Mühendishanesi açıldı. Gemi yapımına önem verildi. Deniz subayı yetiştirmek amacıyla Deniz Mühendishanesi açıldı. (Mühendishane-i Bahrı Humayun) Ulufe alım ve satımı yasaklandı. Surat topçuları ocağı kuruldu. İstihkam okulu açıldı. denizcilik alanında ıslahatlar yapıldı. lll. Selim döneminde yapılan ıslahatların genel ismi Nizam-ı Cedid dir. Avrupa-i tarzda nizamı cedid ordusu kuruldu. Bunların masraflarını karşılamak amacıyla iradı cedid hazinesi kuruldu. Yenilikler için rapor hazırlattı. Fransa örnek alınıp, Fransızca resmi yabancı dil oldu. Avrupa dan öğretmen ve subay getirildi. Yerli malı kullanımına önem verildi. Avrupa ya ilk kez daimi elçi gönderildi. Kara Mühendishanesi tekrar açıldı. Bu dönem Kabakçı Mustafa Paşa isyanı ile son buldu. 32

33 Dönemin Padişahları 1 lll. Selim ( ) 2 lv. Mustafa ( ) 3 ll. Mahmut ( ) 4 Abdülmecit ( ) 5 Abdülaziz ( ) 6 V. Murat (1876) 7 ll. Abdülhamit ( ) 8 V. Mehmet Reşat ( ) 9 Vl. Mehmet Vahdettin ( ) BÖLÜM 13: DAĞILMA DÖNEMİ ( ) Osmanlı Fransız İlişkisi Fransa nın Nedenleri: İngiltere nin sömürgelerine giden yolu kesmek ve yedi yıl savaşlarının Mısır ı intikamını almak. Ayrıca, Akdeniz de üstünlüğü ele geçirmek İşgali Sonuçları: İngiltere ve Rusya Osmanlılara yardım ettiler. Osmanlılar, Rusya ile ikinci (1798) ittifakını gerçekleştirdi. Rusya, tarihinde ilk kez boğazları geçti. İngiltere, Fransız donanmasını yaktı. Napolyon, Akka da Cezzar Ahmet Paşa ya yenildi el-ariş antlaşmasıyla Fransa, Mısır ı boşalttı. Mısır Olayı ve Kavalalı İsyanı Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı Kütahya Antlaşması (1833) Baltalimanı Antlaşması (1838) Londra Konferansı ve Antlaşması (1840) Londra Boğazlar Antlaşması (1841) Kavalalı Mehmet Ali Paşa nın istediği Akka ve Suriye valiliği kendisine verilmeyince isyan çıkardı. Bu isyanı Osmanlı Devleti bastıramayınca Rusya dan yardım istedi. Rusya nın İstanbul a gelmesiyle Mısır sorunu uluslararası bir meseleye dönüştü. İngiltere, Osmanlılar ın Rusların etkisine girmesini önlemek amacıyla Kavalalı üzerinde baskı uyguladı. Bunun sonucunda Osmanlı Devleti ve Kavalalı arasında antlaşma yapıldı. İki taraf da bu antlaşmadan memnun olmadığından savaşmak için fırsat kolladılar. Osmanlılar; Ruslarla Hünkar iskelesi antlaşmasını imzaladılar. Osmanlı Devleti, Mısır sorununu çözmek amacıyla Londra konferansına giderken İngiltere nin desteğini almak için İngiltere ye ekonomik ayrıcalıklar verdi. Bu antlaşma, Osmanlı Maliyesini çökertmiştir. Osmanlıları Avrupa nın açık pazarı haline getirdi. İngiltere nin baskısıyla taraflar Mısır sorununu çözmek amacıyla Londra da bir konferansta bir araya geldiler. Yapılan Londra antlaşmasıyla Mısır sorunu çözüldü. Mısır; Osmanlılara bağlı imtiyazlı bir eyalete dönüştü. Hünkar İskelesi Antlaşmasının süresinin bitmesi üzerine İngiltere ve Fransa nın boğazlar sorununu çözmek ve Rusya nın avantajlı konumunu geri almak istemeleri nedeniyle yapıldı. Buna göre; Boğazlar, Osmanlı Devletinin hakimiyetinde kalacak Not: İlk defa boğazlar uluslar arası bir statüye bağlandı. Boğazlar; Bütün devletlerin savaş gemilerine kapatılacak (Rus donanması Karadeniz e hapsedildi. Böylece Rusya nın boğazlardaki hakimiyeti son buldu.) Not: Osmanlıların boğazlar üzerindeki hakları sınırlandırıldı. İsyanlar Sırp İsyanı (1804) Yunan (Mora) İsyanı (1820) Nedenleri: Sonuçları: Rusya nın kışkırtması ve Osmanlılara karşı ilk isyan eden ve ilk imtiyaz elde eden Panslavist politikası. azınlık Sırplardır. Sırplar; Bükreş antlaşmasıyla imtiyaz, Milliyetçiliğin etkisi Edirne antlaşmasıyla ayrıcalık ve Berlin antlaşmasıyla da bağımsızlık elde ettiler. Rusya nın kışkırtması. Osmanlılar, Kavalı nın yardımıyla Mora isyanını Milliyetçilik. Etnik-i Eterya bastırınca Rusya ile savaşa neden oldu. Savaşı Osmanlılar cemiyeti nin çalışmaları ve kaybedince yapılan Edirne antlaşmasıyla Yunanlılar Tepedelenli Ali Paşa nın isyanı bağımsızlık elde ettiler. Osmanlılardan bağımsızlık kazanan ilk azınlık Yunanlılardır. 33

34 Navarin Olayı (1827) Osmanlıların Mora isyanını bastırması İngiltere, Fransa ve Rusya Navarinde Osmanlı donanmasını yaktılar. Bu olay Osmanlı Rus savaşına neden oldu. Osmanlı Rus İlişkileri Nedenleri Bükreş Antlaşması (1812) Edirne Antlaşması (1829) Hünkar İskelesi Antlaşması (1833) Kırım Savaşı ( ) Paris Antlaşması (1856) 93 Harbi ( ) Berlin Antlaşması (1878) Rusya nın Sıcak denizlere inmek için Balkanlardaki iç işlerimize karışması üzerine Osmanlıların Rus yanlısı kişileri görevden alıp, boğazları Ruslara kapatması -Yeniçeri Ocağının kaldırılması -İngiltere, Fransa ve Rusya nın Navarin de Osmanlı donanmasını yakması ve Osmanlı nın tazminat istemesi Kavalalı Mehmet Ali Paşa nın isyanı karşısında Rusya dan yardım sağlamak amacıyla imzalanan bir dostluk antlaşması. -Rusya nın boğazlar üzerindeki amaçları ve Ortodokslar ın haklarını savunmak istemesi -Rus zulmünden kaçan Macar milliyetçileri nin Osmanlı Devletine sığınması Osmanlıların Kırım Savaşını kazanması üzerine imzalandı. Osmanlı lar, Azınlıklarla ilgili bir karar çıkmasını engellemek için Islahat fermanını yayınladılar. -Osmanlının 1876 tersane konferansı kararlarını kabul etmemesi -Rusya nın Karadeniz in tarafsızlığı ilkesini tanımaması ve Balkanlardaki isyanı desteklemesi Not: Bu antlaşma imzalanmasına rağmen yürürlüğe girmedi. Osmanlı 93 harbini kaybedip Ruslarla Ayastafanos antlaşmasını imzalayınca İngiltere, Fransa, Avusturya ve Almanya olaya mudahale ettiler. Sonuçları yılları arasında Osmanlı-Rus savaşı yapıldı. İngiltere ve Fransa nın da olaya karışması üzerine barış antlaşması imzalandı. Buna göre; -Sırbistan a ayrıcalık verildi. Not: Sırplar; Osmanlılardan ilk ayrıcalık alan azınlıktır. Osmanlılar, Ruslarla yaptıkları savaşını kaybettiler. Yapılan antlaşmaya göre; -Yunanistan a bağımsızlık verildi. Osmanlılardan bağımsızlık alan ilk azınlıktır. -Eflak, Boğdan ve Sırbistan içişlerinde serbest oldular. Maddaleri; -Osmanlılar a bir saldırı olursa Rusya yardım edecek. (Osmanlı, Rusya nın himayesine girdi) -Rusya ya bir saldırı olursa, Osmanlı sadece boğazları kapatacak (Boğazlar sorunu doğdu. Rusya nın Karadeniz de güvenliği sağlandı.) İngiltere, Fransa, Avusturya ve Piyomente devletleri Osmanlıları desteklediler. Yapılan savaşı Osmanlı kazandı. İngiltere ve Fransa dan borç alındı. (ilk borç) Not: Rusya, savaş sırasında Osmanlı Donanmasını Sinop ta yaktı. (1853) -Osmanlı, Avrupalı devlet sayılacak, toprakları Avrupalı ların garantisinde bulunacak -Karadeniz, bütün devletlerin ticaret gemilerine açık olacak. Osmanlı ve Rusya, Karadeniz de savaş gemisi ve tersane bulunduramayacak. Osmanlı, savaşı kaybedip Ruslarla Ayastafanos antlaşmasını imzaladı. Buna göre; -Bosna-Hersek özerk olacak -Bulgaristan Krallığı kurulacak. Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olacak. -Kars, Ardahan, Batum ve Doğu Bayezıt Rusya ya, Tesalya Yunanistan a verilecek -Girit ve Ermenistan da ıslahat yapılacak Antlaşmanın maddeleri -Bulgaristan prensliği kuruldu. - Makadonya Osmanlılara, Tesalya Yunanistan a bırakıldı -Bosna-Hersek Avusturya ya bırakıldı -Karadağ, Sırbistan ve Romanya bağımsız oldu -Kars, Ardahan ve Batum Ruslar a; Doğu Bayezit Osmanlılara bırakıldı -Ermeniler in oturduğu bölgede ıslahatlar yapılacak 34

35 Osmanlı Devletinin Parçalanması Fransa nın Cezayir i İşgali (1830) İngilizler in Kıbrıs ı İşgali (1878) Fransızlar Tunus un İşgali (1881) İngilizler in Mısır ı İşgali (1882) Girit Sorunu ve Osmanlı-Yunan savaşı (1897) Avusturya nın Bosna-Hersek i İşgali (1908) Bulgaristan ın Bağımsızlığı (1908) Trablusgarp Savaşı ( ) Arnavutluğun Bağımsız Olması (1912) BALKAN SAVAŞLARI ( ) Osmanlı Devleti nin Yunan isyanıyla uğraşmasından yararlanarak Cezayir i işgal etti. Not: Cezayir, Kuzey Afrika da elimizden çıkan ilk topraktır. İngiltere, Mısır ı almak ve sömürgelerine giden yolun güvenliğini sağlamak için 1878 Berlin antlaşması sırasında Kıbrıs ı Osmanlıları destekleme vadiyle aldı. l. Dünya savaşı sırasında Kıbrıs ı kendi ülkesine kattığını ilan etti. Fransa, Avrupalılar ın desteğini alarak Tunus u işgal etti da Süveyş kanalının açılması ile Mısır ın önemi arttı. İngiltere sömürgelerine giden yolun güvenliğini sağlamak için Mısır ı işgal etti. Yunanistan Girit i kendisine bağlamak için burada çeşitli ayaklanmalar çıkardı. Bunun üzerine Osmanlı Devleti 1868 yılında Girit e Halepa Fermanı ile bazı haklar tanıdı de Yunanistan la Girit nedeniyle savaştı. Savaşı Osmanlı Devleti kazanmasına rağmen, Avrupalıların araya girmesiyle, Girit e muhtariyet (Özerklik) verildi de Yunanistan Girit i işgal ederek kendine bağladı Atina antlaşması ile Girit in Yunanistan a ait olduğu kabul edildi. Berlin antlaşmasıyla Bosna-Hersek in yönetimi Avusturya ya bırakılmıştı. ll. Meşrutiyet in ilanı sırasındaki kargaşayı değerlendiren Avusturya burayı işgal etti. ll. Meşrutiyet sırasında Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti. Nedenleri: İtalya nın sömürge arayışı ve Osmanlının zayıf olması Trablusgarp ın İtalya ya yakın olması Sonuçları: -Osmanlılar, buraya doğrudan yardım gönderemediğinden Mustafa Kemal ve Enver Paşa dan oluşan gönüllü subaylar gitti. M. Kemal Derne ve Tobruk ta düşmanı yendi. -Balkan savaşının başlaması nedeniyle Uşi Antlaşması yapıldı. Böylece, Osmanlıların elindeki son Kuzey Afrika toprağı da çıkmış oldu. Balkan savaşları sırasında bağımsızlığını ilan etti. Osmanlılardan ayrılan son Avrupalı devlettir. Nedenleri: Balkan uluslarının Osmanlıları Balkanlardan atmak istemeleri (Milliyetçilik) Rusya nın Panslavizm ve Panortodosk politikası. Osmanlıların Tarablusgarp yenilgisinin Balkanlıları cesaretlendirmesi İngiltere nin Reval görüşmelerinde Rusya yı Balkanlar da serbest bırakması Sonuçları: -Osmanlı, Londra Antlaşması ile yenilmiş oldu. Midye-Enez sınır oldu. -İttihat ve Terakki Partisi Bab-ı Ali baskını ile yönetime el koydu. ll. Balkan Savaşı (1913) -Balkan devletleri, Bulgaristan ın çok toprak almasına tepki göstererek Bulgaristan a saldırdılar. Osmanlı Devleti de Bulgaristan a saldırarak Edirne ve Kırklareli yi geri aldı. Bulgaristan ile İstanbul, Yunanistan ile Uşi antlaşması imzalandı. 35

36 BÖLÜM 13: 19. Yüzyıl Islahatları ll. Mahmut Dönemi Islahatları Sened-i İttifak Ayanlar ile Padişah arasında yapılan bir sözleşmedir. Islahatlar için ayanların (1808) desteği alındı. Fakat daha sonra ayanlığı yasakladı. Manga Carta ya benzer Yönetim -Divan-ı Humayun kaldırılarak Nazırlık (Kabine) sistemi getirildi. Alanındaki -İlk nüfus sayımı yapıldı. Karantina uygulandı. Polis ve posta teşkilatı kuruldu. Islahatlar -Tımar ve zeamet kaldırılarak memurlara maaş bağlandı. Askeri Alanda Yapılan Yenilikler Kültürel Alanda yapılan Yenilikler Ekonomik Alanda Yapılan Yenilikler -Alemdar Mustafa Paşa tarafından nizam-ı cedid tarzında Sekban-ı Cedid Ordusu kuruldu. Fakat Yeniçeriler in isyan etmesiyle bu ordu dağıtıldı. -Yeniçeri ocağında nizam-ı cedid tarzında Eşkinci ocağı kuruldu. -Vaka-i Hayriye ile Yeniçeri ocağı kaldırıldı. (1826) -Yeniçeri Ocağı yerine Avrupa-i tarzda Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusu kuruldu. -Medreselerin yanında Avrupa-i tarzda mektepler açıldı. Eğitimde ikililik doğdu. -İlk defa Avrupa ya öğrenci gönderildi. Tıbbiye, Harbiye ve Bando okulu açıldı. -İlk gazete olan Takvim-i Vaka-i açıldı. İlk öğretim mecburi hale getirildi. -Memurlara fes ve pantolon giyme mecburiyeti getirildi. -Enderun kaldırılarak devlet adamı yetiştirmek üzere Mekteb-i Maarif-i Adliye açıldı. -Musadere yöntemi kaldırılarak özel mülkiyet güçlendirildi. -Yerli malı koruma kanunu çıkartıldı. Hayriye tüccarları kuruldu. -İngiltere ile Baltalimanı antlaşması yapıldı. Abdülmecid Dönemi Islahatları Tanzimat Mısır isyanında Avrupalıların desteğini sağlamak ve azınlık isyanlarını önlemek amacıyla Fermanı çıkarıldı. Buna göre: (1839) - Bütün Osmanlı vatandaşlarının can, mal, ırz ve namus güvenliğinin sağlanması -Mahkemeler açık hale getirilecek, cizye ve haraç kaldırılacak. -Kanun önünde eşitlik ve Kanunun üstünlüğünün kabul edilmesi -Herkes mal edinebilecek, malını istediği gibi kullanma ve miras hakkına sahip olabilecek, Islahat Fermanı (1856) Diğerleri vergiler herkesin gelirine göre düzenlenecek Kırım savaşında İngiltere ve Fransa nın desteğini almak ve azınlık sorunların bir daha gündeme gelmesini önlemek amacıyla yayınlandı. Bunlardan bazıları; - Din ve mezhep özgürlüğü tanınacak herkes kanun önünde eşit olacak -Hristiyan ve Musevileri küçük düşürücü sözler kullanılmayacak, devlet görevleri verilecek, Hristiyanlar ın şahitliği mahkemelerde kabul edilecek -Kilise, Mezar, Okul, Hastahane ve Manastır gibi yerlerin tamiri ve yenilerinin yapılmasına izin verilecek. Cizye ve haraç vergileri kaldırılacak. -Devlet hizmetleri ve askerlik görevlerini bütün vatandaşlar eşit olarak yapacak -Herkes şirket ve banka kurabilecek, serbestçe ticaret yapabilecek -Azınlıklar askere gitmek istemediklerinden onlar için bedelli askerlik uygulaması getirildi. -Darulfunun üniversitesi, Darulmuallim ve Darulmuallimat (erkek ve bayan) ilköğretmen okulları ile Galatasaray Sultanisi, Mülkiye, Darüşşafaka ve sanat okulları açıldı. - İlk defa kağıt para basıldı. - Yeni yönetim birimleri oluşturuldu. Bunlar; il (Vilayet) Liva, Kaza, Nahiye ve Köylere ayrıldı. ll.abdulhamit Dönemi Islahatları 1. Nedenleri: Aydınların ve Avrupa nın baskısı. Azınlıkların isyanını önlemek ve Tersane Meşrutiyet konferansında Balkan isyanlarının desteklenmesini engellemek. (1876) Yenilikler: İlk defa Türkler e seçme ve seçilme hakkı, anayasa, meclis (ayan-mebusan) tanındı. Sonuçları: Azınlıklar cesaretlendiler. 93 harbi gerekçe gösterilerek meclis fesh edildi. Duyun-u Umumiye (1881) Tanım: Bir kralın başkanlığında toplanan parlamenter sisteme meşrutiyet denir. Osmanlılardan alacağı olan devletlerin alacaklarına karşılık bazı vergilerini tahsis edilmesidir. Osmanlılar; ekonomik anlamda batının bir sömürgesi haline gelmiştir. 36

37 ll. Meşrutiyet (1908) 31 Mart Vakası Nedenleri: İttihat ve Terakki Partisinin Selanik te isyan çıkarması ve dış baskılar Yenilikler: Meclisin yetkileri artırıldı. Padişahın yetkileri azaltıldı. Sonuçları: Meşrutiyet karşıtları mücadeleye başladılar. Nedenleri: Meşrutiyetin ilanına karşı çıkan muhafazakarlar Volkan gazetesinde Derviş Vahdet öncülüğünde 31 Mart vakası (1909) ile isyan çıkardılar. Sonuçları: İttihat ve Terakki Partisi M. Kemal in de komutan yardımcısı olduğu Hareket Ordusu ile yönetimi ele geçirdi. ll.abdülhamit tahttan indirilerek yerine V.Mehmet Reşat getirildi. Not: Osmanlılarındaki ilk rejim karşıtı isyandır. Dini niteliklidir. Devlet Yönetimi Merkez Teşkilatı. (Divan-ı Humayun Üyeleri) Taşra Teşkilatı BÖLÜM 14: OSMANLI KÜLTÜR VE MEDENİYETİ 1.Sadrazam: Padişahın vekilidir. Divan başkanıdır. Yüksek dereceli memurları atar. 2.Vezirler: Sadrazamın yardımcılarıdırlar. 3.Kazasker: Divandaki büyük davalara bakar. Kadı ve Müderrislerin atamasını yapar. 4.Şeyhülislam (Müftü): Devlet işlerinin İslam a uygun olup olmadığını denetler. 5.Nişancı: Devletler arası yazışmaları yapar. Has, Zeamet ve Tımarları dağıtır. Tapuları düzenler. 6.Defterdar: Devletin gelir ve giderleri ile bütçeyi hesaplar 7.Kaptan-ı Derya: Deniz kuvvetleri komutanıdır. 8.Yeniçeri Ağası: Yeniçerilerin komutanıdır. 9.Reisül Küttab: Katiplerin Başıdır. Daha sonra Dışişleri sorumluluğu verildi. 1.Eyaletler (Beylerbeyliği): En büyük idari ve askeri birimdir. Başında Beylerbeyi bulunur. 2. Sancaklar: Eyaletler sancaklara bölünmüştür. Başında sancak beyi bulunur. 3. Saliyaneli: Gelirleri yıllık toplanır. Buradaki vali ve askerlere maaş bağlanır. 4. Saliyanesiz: Dirlik sistemi uygulanır. Dirlikler maaş karşılığı asker ve valilere verilir. 5. Bağlı Devlet ve Beylikler: İç işlerinde serbest, dışişlerinde bağlı eyaletlerdir. Ekonomi Toprak Yönetimi Vergiler Ekonomik Kavramlar Para Toprak yönetimi ikiye ayrılır. A) Mülk Araziler: Özel arazilerdir. Onlarda ikiye ayrılır. 1.Öşriyye: Müslümanlara aittir. 2.Haraciye: Gayri Müslimlere aittir. B) Miri (Emiri): Devlete ait arazilerdir. Bunlar; 1.Dirlik: Maaş karşılığı görevlilere verilmiştir. Has (Padişaha ait) Zeamat (Üst düzey memurlara ait) ve Tımar (asker ve memurlara aittir.) 2. Vakıf: Hayır işlerine ayrılır. 3. Yurtluk: Sınırı koruma hizmetlerine ayrılır. 4. Ocaklık: Kale ve tersaneye ayrılan arazi 5. Mukata: Geliri hazineye ayrılan araziler 6. Paşmalık: Padişahın ailesine ayrılan arazilerdir. a) Şer i vergiler: Öşür, Haraç, Zekat, Cizye b)örfi Vergiler: Çift Bozan, Ağnam, Avarız, Baç, İltizam Sistemi: Saliyaneli eyaletlerde vergilerin ihaleyle bir takım kişilerce toplanmasıdır. Malikane Sistemi: Vergilerin iltizam sistemindeki gibi üç yıl değil süresiz verilmesidir. Merkantalist Sistem: Paranın ve değerli madenlerin ekonomide önem kazanmasıdır. Kapitülasyonlar: Başka ülkelere verilen ekonomik ayrıcalıklardır. Amaç ticareti canlandırmaktır. Tımar Sistemi: Devlete ait araziler, devlet adamı ve askerlere maaş karşılığı verilir. Arazinin işlenmesi, köylünün denetlenmesi, üretimin artması, düzenli bir ordunun oluşması ve asayişi sağlar. İlk Osmanlı parasını Osman bey, ilk gümüş parayı Orhan bey, ilk altın parayı Fatih ve ilk kağıt parayı Sultan Abdülmecit bastı. 37

38 Ordu Kapıkulu Askerleri Eyalet Askerleri Yardımcı Kuvvetler Diğerleri Dil ve Eğitim Ahi (Lonca) Ayanlar Yönetenler Yönetilenler Piyadeler: 1.Acemi Oğlanlar Ocağı: Temel askeri eğitim verilir 2.Yeniçeri Ocağı: Savaşta padişahın yanında bulunur. Barışta sarayları ve İstanbul u korur. 3.Cebeciler: Askerlerin silahlarını hazırlarlar. 4.Lağımcı: Kaleye alttan tünel kazarlar. 5.Topçu: Topları imal eder ve kullanırlar. 6.Humbaracı: Havan topunu kullanır ve yaparlar. Süvariler: 1.Sipahi: Savaşta hükümdarın sağında bulunur. 2.Sağ ve Sol Garipler: Hazineyi korurlar. 3.Sağ ve Sol Ülüfeciler: Padişahı ve devlet adamlarını korurlar. 4.Silahtar: Savaşta hükümdarın silahını taşır. Çadırı korur. Solunda bulunurlar. Tımarlı Sipahiler: Dirlik sahiplerinin yetiştirip masraflarını karşıladığı bir ordudur. Cebelu: Dirlik sahiplerinin yetiştirdiği atlı askerlere denir. Akıncı: Sınırlarda görev alır. Düşman topraklarına keşif, bilgi ve korkutma amaçlı akın düzenler. Azab: Bekar erkeklerden oluşur. Saka: Sucu, Turnacı: Haberci, Serhatkulu: Sınırları korur Osmanlıların dili Arapça, Farsça ve Türkçe karışımı Osmanlıca dır. Osmanlı bürokratların yetiştirildiği Enderun adlı bir saray okulu bulunmaktadır. Sivil kişilerin eğitim gördüğü yer de medreselerdir. Esnaf ve sanatkarların kurduğu bir teşkilattır. Esnaflar arasında dayanışmayı, devlet ve esnaf ilişkisini sağlamayı, üretimin kalitesinin kontrolü ve sanat eğitiminin verilmesini sağlar. Bir bölgede bulunan zengin ve ileri gelen kişilerdir. (Eşraf) ll. Mahmut kaldırdı. Kalemiye: Bürokratları oluşturur. En üstü temsilcisi; defterdar ve nişancıdır. Enderun çıkışlıdırlar. Seyfiye: Askeri sınıftır. Yönetim görevi de bulunur. Devşirme sistemi ile oluşur. Vezirler, Beylerbeyi İlmiye: İlim adamlarından oluşur. Medrese çıkışlıdırlar. Şeyhülislam, Kazasker Reaya: Daha çok Müslüman olmayan vatandaşlara denir Teba: Tüm vatandaşların genel ismidir. Zımmi: Gayri Müslimlere verilen isimdir. 38

39 BÖLÜM 15: l. Dünya Savaşı ( ) l. Dünya Savaşının Nedenleri Siyasi Nedenler Almanya ve İtalya nın siyasal birliğini sağlaması ve milliyetçilik hareketleri Büyük devletler arasındaki silahlanma yarışı Almanya ile İngiltere ve Fransa arasındaki rekabet İngiltere nin Rusya yı Balkanlarda ve Boğazlarda serbest bırakması (Reval görüşmeleri) Rusya nın Panslavist ve Panortodoks politikası Ekonomik Sanayi devrimi. Pazar ve Hammadde arayışı. Sömürgecilik yarışı Nedenleri Savaşın Görünür Nedeni İtilaf Bloku (Uzlaşma) İttifak Bloku (Bağlaşma) Almanya nın Fransa dan Alsace-Loren i alması Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veliaht ının bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi üzerine olaydan Sırbistan ı sorumlu tutan Avusturya nın Sırbistan a savaş açması. İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya (1915 yılından sonra), ABD, Romanya, Yunanistan, Sırbistan ve Japonya Almanya, Avusturya-Macaristan İmp., İtalya (1915 e kadar), Osmanlı ve Bulgaristan Osmanlı Devletinin Savaşa Katılma Nedenleri Osmanlı -Almanya nın savaşı kazanacağına inanması Açısından -Kaybettiği yerleri geri almak ve siyasi yalnızlıktan kurtulmak istemesi -İttihat ve Terakki partisinin Alman hayranlığı Almanya Açısından Görünür Nedeni -Almanya ile iyi ilişkiler -Avrupa daki üçlü kıskaçtan kurtulmak ve Savaşı geniş bir alan yaymak istemesi -Osmanlıların; askeri, stratejik, jeopolitik, dini ve halifelik konumundan yararlanmak istemesi İki Alman savaş gemisinin Akdeniz de İngilizlerden kaçarak Osmanlılara sığınması ve Osmanlıların bu gemileri satın aldığını bildirmesi. Bu gemiler; daha sonra gizlice Osmanlı bayrağıyla Rus limanlarını bombalaması üzerine Osmanlı devleti de savaşa resmen girdi. 39

40 l. Dünya Savaşındaki Cepheler Taaruz (Saldırı) Cepheleri Cepheler Nedenleri Özellikleri Sonuçları Kafkas -Almanları istemesi -Ermeniler, Ruslarla -Osmanlılar yenilince Ruslar Cephesi -Kafkaslardaki esir Türki birlikte hareket edince saldırıya geçip Erzurum a kadar (22 Aralık devletleri kurtarma Tehcir (zorunlu göç) olan yerleri aldılar. 1914) -Hindistan a ulaşıp yasasıyla bölgeden -16.Kolordu komutanı Mustafa buradaki İngilizlerin uzaklaştırıldılar. Kemal, Muş ve Bitlis i geri aldı. varlığına son verme -Bolşewik ihtilalinin çıkması üzerine Rusya savaştan çekildi. Osmanlılarla Brest-Litowsk antlaşmasını yaparak aldıkları yerleri geri verdi. Kanal İngilizlerin Osmanlılar, savaşı kaybedince (Mısır) sömürgeleriyle Filistin e geri çekildiler. Cephesi bağlantısını kesme İngilizlerde takip etti. Savunma (Mudafaa) Cepheleri Cepheler Nedenleri Sonuçları Çanakkale (19 Şubat 1914) İtilaf devletlerinin Rusya ya yardım ulaştırmak istemesi -Osmanlılarla Almanların irtibatını kesmek -İstanbul u alarak l. Dünya savaşını kısa sürede bitirmek Irak (1914) İngilizlerin Irak petrollerine egemen olmak istemesi -Rusya ya yardım ulaştırma ve Osmanlının Hindistan a Hicaz- Yemen Suriye- Filistin (1917) ulaşmasını engellemek istemesi. -İngilizlerin Arap petrollerini almak ve Kızıldeniz sahiline egemen olmak istemesi. Mısır cephesinde yenilen Osmanlı ordusuna son darbeyi vurmak. Müttefiklere Yardım Cepheleri Galiçya- Bulgaristan ve Avusturya ya Romanya ve yardım için Osmanlılar, Makedonya Romanya ve Rusya ile savaştı. Cepheleri -Osmanlı devletinin savaşı kazanmasıyla savaş iki yıl daha uzadı. -En kanlı cephedir. -Rusya ya yardım ulaşmadığından Bolşewik ihtilali oldu. -Bulgaristan, ittifak grubuna geçti Tümen komutanı Mustafa Kemal; Anafartalar, Arıburnu ve Conkbayır da düşmanı durdurdu. -Osmanlılar, Kutulamara da İngilizleri yendiler. -İngilizlerin takviye birliklerle tekrar saldırması üzerine savaşı kaybettiler. -Musul, kuşatma altındayken ateşkes imzalandı. -Bölgedeki Arapların İngilizleri desteklemesiyle İslamcılık (ümmetçilik) geçerliliğini yitirdi. -Osmanlı devleti yenilip Mondros la bölge boşaltıldı. -Filistin de yenilen Osmanlı ordusu Suriye ye çekildi. -7.Ordu komutanı Mustafa Kemal, Haleb in kuzeyinde savunma önlemleri aldı. -Mondrosla birlikte bölge boşaltıldı. Savaşı Osmanlılar kazandı. Romanya cephesi Bükreş antlaşması ile sona erdi. 40

41 Gizli Antlaşmalar Gizli Antlaşmaların Osmanlı Devletinin paylaşılması konusunda aralarında anlaşmazlığa düşmemek. Rusya nın savaştan çekilmesini önlemek. İtalya yı itilaf blokuna çekmek istemeleri. Nedenleri Not: Rusya nın savaştan çekilmesi üzerine gizli antlaşmalar dünyaya duyuruldu ve tam anlamıyla uygulanamadı. Gizli antlaşmaları İtilaf devletleri kendi aralarında yaptılar. İstanbul (Boğazlar) Ant. (10 Nisan 1915) Rusya ile diğer itilaf devletleri arasında yapıldı. Rusya nın savaştan çekilmesini ve saf değiştirmesini önlemek istemişlerdir. Boğazlar, Marmara denizi ve çevresi ile Trakya verildi. Londra Antlaşması (26 Nisan 1915) Scays Picot Antlaşması (3 Ocak 1916) Petrograt Sözleşmesi (Mart 1916) Sen Jan do Maurienne Ant. İtalya ile itilaf devletleri arasında yapıldı. Amaç, İtalya nın ittifak grubundan kendi yanlarına çekmekti. İtalya ya 12 ada, Trablusgarp, Antalya ve çevresi verildi. İtalya, bu antlaşma ile itilaf grubuna geçti. İngiltere ile Fransa kendi aralarında yaptılar. Buna göre; Suriye, Antalya ve Adana bölgesi Fransa ya Irak İngiltere ye verildi. Musul ve Ürdün ü kapsayan bölgede İngiltere ve Fransa nın himayesinde bir Arap devletinin kurulmasına karar verildi. Rusya ya boğazlar ve çevresine ek olarak; Trabzon a kadar tüm doğu Karadeniz kıyıları ile Erzurum, Van ve Bitlis i kapsayan doğu Anadolu verildi. İtalya ya ek olarak; Antalya, Konya, Aydın ve İzmir verildi. Not: İngiltere nin daha sonra İzmir i Yunanistan a vermesi, İtalya ile İngiltere yi karşı karşıya geltirdi. Mac-Mahon Ant. İngiltere ile Araplar arasında yapıldı. Arapların İngilizleri desteklemeleri karşılığında onlara bağımsız bir Arap krallığı vaat edildi. Savaş Sırasındaki Gelişmeler Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918) Nedenleri Barış antlaşmalarının adil olmasını ve dünyada kalıcı bir barışı sağlamak amacıyla Amerikan Başkanı Wilson tarafından ortaya atıldı. Maddeleri -Gizli antlaşmalar yapılmayacak -Yenen devletler yenilen devletlerden toprak ve tazminat almayacaklar. -Milletler cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kurulacak -Her ulus kendi kaderini belirleme hakkına sahiptir. -Boğazlar, bütün devletlerin ticaret gemilerine açık olacak -Türklerin çoğunlukta olduğu yerlerde Türk egemenliği tanınacak sonuçları -İtilaf devletleri bu maddeleri çıkarlarına aykırı gördüklerinden sömürgeciliğin yerine manda ve himayeciliği getirdiler. -Osmanlılar, bu ilkelere güvenerek Mondros u imzaladı. -Paris konferansında bu ilkeler saptırıldı. -Amerika, ilkelerine uyulmadığını görünce Avrupa siyasetinden uzaklaştı. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) Nedenleri: Müttefiklerinin savaştan çekilmesi üzerine Osmanlı da barış istedi. Maddeleri -Boğazlar işgal edilecek -İtilaf devletlerinin güvenliklerini tehdit edici bir durum ortaya çıkarsa istediği yeri işgal edebilecek (7. Mad.) -Vilayeti Sitte (altı il) de bir kargaşa çıkarsa işgal edilecek. (24. Mad.) -Silah, cephane, liman, tershane, demiryolları ve haberleşmeye el konulacak. -Osmanlı orduları terhis edilecek Özellikleri: 7. madde ile itilaf devletlerinin Anadolu yu işgal etmek istediklerini anlıyoruz madde ile bu altı ilde Ermeni devleti kurmak istemektedirler. -Osmanlı devleti fiilen sona erdi. -Türk halkı bu antlaşmaya tepki göstererek milli mücadeleyi başlattı. 41

42 Paris Barış Konferansı(18 Ocak 1919) Nedenleri Yenilen devletlerin durumlarını görüşmek ve barış antlaşmaları hazırlamak. Aralarındaki ihtilafları görüşmek Sonuçları İngiltere bu konferansta etkili oldu. İzmir, Yunanlılara verildi. Sömürgeciliğin yerini mandater sistem aldı. Amerika, ilkelerinden taviz verildiği gerekçesiyle Avrupa siyasetinden uzaklaştı l. Dünya Savaşını Bitiren Antlaşmalar Versay Antlaşması Almanya ile itilaf devletleri arasında yapıldı. Tazminat ve toprak alındı. Askeri (1919) sınırlamalar getirildi. Alsace-Loren Fransa ya verildi. Sen Germen Avusturya ile yapıldı. Avusturya Macaristan imparatorluğu parçalandı. Avusturya Antlaşması (1919) küçük bir devlete dönüştürüldü. Tazminat alındı. Triyanon Macaristan ile yapıldı. Macaristan bu antlaşma ile bağımsız oldu. Fakat küçük bir Antlaşması (1920) devlete dönüştürüldü. Savaş tazminatı alındı. Neully (Nöyi) Bulgaristan ile yapıldı. Toprak ve Tazminat alındı. Antlaşması (1919) SEVR ANTLAŞMASI 10 Ağustos 1920 Nedenleri -Osmanlı devletini paylaşmak - Osmanlılarla barış yaparak savaşı bitirmek Not: Osmanlı devleti ile İtilaf devleti arasında yapıldı. Maddeleri -İstanbul, Osmanlılarda kalacak -Boğazlar bir komisyon tarafından yönetilecek. -Doğu Anadolu da bir Ermeni ve Kürt devleti kurulacak -İngilizler; Arabistan ve Irak, Fransızlar; Anadolu nun güneyi ve Suriye; İtalya İçbatı Anadolu, Antalya, Rodos ve Oniki ada; Yunanistan Ege bölgesinin büyük bir kısmı, İzmir ve Ege adalarını aldı. -Asker sayısı azaltıldı. -Kapitülasyonlar devam etti ve tazminat istendi Sonuçları -Sevr anlaşması, Mebusan Meclisinde onaylanmadığından Kanun-i Esasiye göre hukuki değildir. -İmzalanmasına rağmen yürürlüğe girmemiştir. -Lozan antlaşması ile sevr geçersiz olmuştur. -Anadolu da milli bilincin uyanmasına neden olmuştur. l. Dünya Savaşının Sonuçları Savaştan en karlı çıkan devlet İngiltere oldu. İmparatorluklar yıkıldı. (Osmanlı, Alman, Rus ve Avusturya), Yeni rejimler ortaya çıktı. (Komunizm, Faşizm ve Nazizm), Yeni silahlar kullanıldı. (Tank, denizaltı., kimyasal silah,uçak), Yeni devletler kuruldu. (Macaristan, Yugoslavya, Polonya, Litvanya, Ukrayna) Milletler cemiyeti kuruldu. Antlaşmalar adaletsiz olduğundan ll. Dünya savaşına neden oldu. Türkiye de Kurtuluş savaşı başladı. 42

43 İşgaller Musul un İşgali (3 Kasım 1918) İstanbul un İşgali (13 Kasım 1918) İzmir in İşgali (15 Mayıs 1919) Bristol Raporu (13 Ekim 1919) İşgallere Tepkiler BÖLÜM 16: MONDROS TAN SONRA OSMANLI DEVLETİ VE CEMİYETLER Mondros tan sonra ilk işgal edilen yer, Musul oldu. İngilizler, bölgenin petrol yataklarına egemen olmak amacıyla burayı işgal ettiler. İtilaf devletleri, Anadolu nun işgalini daha kolay gerçekleştirmek ve azınlıkları desteklemek amacıyla İstanbul u işgal ettiler. Bu İstanbul un ilk işgaliydi. İstanbul un resmen işgali ise 16 Mart 1920 yılında oldu. Paris Barış Konferansında İngiltere sömürge yolları üzerinde güçlü bir devlet istemediğinden, İtalya nın da bölgede güçlü olmasını arzulamadığından, Yunanlıları kullanabileceğini düşündüğünden İzmir i Yunanistan a verdi. Bu olay, İngiltere ile İtalya nın arasını açtı. İzmir in işgali, milli bilincin uyanmasına ve Türklerin birleşmesine neden oldu. Yunanlıların İzmir de katliamlar yapması üzerine Amerikalı Amiral Bristol bölgedeki olayları araştırmak amacıyla gönderildi. Bristol, hazırladığı raporda Yunanlıların Türkleri katlettiğini ve Rumların çoğunluğu oluşturmadığından bölgenin Yunanlılara verilmeyeceğini belirtti. Bu rapor, Türklerin haklı olduğunu bütün dünyaya duyurmuş oldu. İşgallere karşı ilk direniş, Adana Dörtyol da Fransızlara karşı oldu. İlk kurşun, İzmir de Hasan Tahsin tarafından Yunanlılar a atıldı. Cemiyetler ve Kuvay-ı Milliye kuruldu. M. Kemal in çağrısıyla işgallere karşı protesto, gösteri ve mitingler yapıldı. 43

44 CEMİYETLER Yararlı Cemiyetler Doğu Anadolu Doğu Anadolu da bir Ermeni devletinin kurulmasına karşı çıkmıştır. Silahlı mücadeleyi Mudafa-i Hukuk savunmuştur. Göçe karşı çıkmıştır. En etkili cemiyettir. Merkezi İstanbul dur. Trabzon Trabzon ve çevresinin Rumlara verilmesini ve Pontus Rum devletinin kurulmasına Muhafaza-i karşı çıkmıştır. Merkezi Trabzon dur. Etkili bir cemiyettir. Hukuk-i Milliye Trakya Paşaeli Trakya nın Rumlara verilmesine karşı çıktı. Merkezi Edirne dir. Silahlı mücadeleyi Mudafa-i Hukuk İzmir Mudafa-i Hukuk Reddi İlhak Cemiyeti Kilikyalılar Cemiyeti Milli Kongre Cemiyeti savundu. Ege ve çevresinin Türklere ait olduğunu dünyaya duyurmak amacıyla kuruldu. Merkezi İzmir dir. Fakat fazla etkili olamadı. Alaşehir kongresinden sonra faaliyetini İstanbul a kaydırdı. Anadolu ya silah ve cephane gönderdi. İzmir in Yunanlılara verilmesine karşı çıkmıştır. Balıkesir ve Alaşehir kongrelerinin toplanmasını sağlamıştır. Kuvay-ı Milliye yi kurmuştur. Adana ve çevresindeki Fransız ve Erimeni işgallerine karşı bölge halkını örgütlemeye çalışmıştır. Merkezi İstanbul dur. Merkezi İstanbul dur. Türklere yapılan haksızlıkları basın yayın yoluyla bütün dünyaya duyurmaya çalışmıştır. Kuvay-ı Milliye nin isim babasıdır. Zararlı Cemiyetler Milli Varlığa Düşman Cemiyetler Sulh ve Selameti Yurdun kurtuluşunun Padişah ve halifenin buyruklarına sıkı sıkıya uymakla Osmaniye Cemiyeti mümkün olabileceğini savunmuştur. Meşrutiyet yanlısıdır. Hürriyet ve İtilaf 1911 yılında mecliste İttihat ve Terakki partisine bir tepki sonucu kuruldu. Milli Mücadeleye karşı çıkmıştır. Kürt Teali Cemiyeti Doğuda bir Kürt devletinin kurulmasını sağlamayı amaçlamıştır. Teali İslam Cemiyeti Ülkenin halifenin emirlerine uymakla kurtulacağını savunmuştur. Hilafet ve ümmetçidir. İngiliz Muhipler İngiliz mandacılığını savunmuştur. Wilson Prensipleri Amerikan mandacılığını savunmuştur. Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler Ermenilerin Ermeniler, Doğu Anadolu da bağımsız bir Ermenistan kurmayı amaçlıyorlardı. Bu amaçla Kurduğu Hınçak ve Taşnak isimli örgütler kurmuşlardı. İtilaf devletlerinin desteğini almışlardı. Cemiyetler Amerika, Ermeni sorununu incelemek amacıyla General Harlbort u görevlendirdi. Harlbort,, Ermeniler in hiçbir yerde çoğunluğu oluşturmadığını belirtti. Bu rapordan sonra Rumların Kurduğu Cemiyetler Yahudilerin Kurduğu Cemiyetler Amerika Ermenileri desteklemekten vaz geçti. Rumların temel amacı büyük bir Yunan devleti veya Bizans imparatorluğu kurmaktı. Ayrıca, Karadeniz bölgesinde Pontus Rum İmparatorluğu nu tekrar kurmak istiyorlardı. Bu amaçla, Mavri Mira, Etnik-i Eterya, Pontus Rum Cemiyeti, Yunan İzci, Kızılhaç ve Göçmen Komisyonu isimli örgüler kurdular. Bunlardan en eskisi Etnik-i Eterya cemiyetidir yılında kuruldu. Yahudilerin temel amacı Filistin de bağımsız bir Yahudi devleti kurmaktı. Bu amaçla Makabi ve Alyans İsrailit isimli örgütler kurdular. Amacına ulaşan tek zararlı cemiyettir. 44

45 BÖLÜM 17: GENELGELER VE KONGRELER Havza Genelgesi 25 Mayıs 1919 Nedenleri Askerlerin dağılmasını önlemek. Milli Mücadeleyi başlatmak ve Halkı Bilinçlendirmek Alınan Askerlerin terhisini önleyerek kendine bağlamak Kararlar Halktan miting ve gösteri yapmasını, işgalcilere protesto telgraflarını çekmelerini istedi. Özellikleri Milli Mücadelenin başladığının bir göstergesidir. ve Sonuçları İstanbul hükümeti Mustafa Kemal i geri çağırdı. Fakat, M. Kemal buna uymadı. Amasya Genelgesi 22 Haziran 1919 Nedenleri Milli Mücadeleyi halka mal etmek Dağınık halde bulunan cemiyetleri birleştirmek Alınan Kararlar Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir. (Mili mücadelenin gerekçesi) Milletin istiklalini milletin azim ve kararı kurtaracaktır. (Yöntem) İstanbul hükümeti sorumlulukları yerine getirememektedir. Milli bir kurulun varlığı gerekmektedir. (Temsil Heyeti fikri) Sivas ve Erzurum da bir kongre toplanacaktır. Özellikleri Kurtuluş savaşının amacı, gerekçesi ve yöntemi ilk kez açıklandı. ve Sonuçları Milli mücadelenin ilanının belgesidir. Türk milleti örgütlenmeye çağrılmıştır. Not M. Kemal, İstanbul hükümeti tarafından 9.Ordu Müfettişi olarak Anadolu ya gönderilmişti. Havza genelgesinden sonra 3. Ordu Müfettişliğine dönüştürüldü. Amasya genelgesi üzerine görevden alınınca M. Kemal askerlikten istifa etti. Erzurum Kongresi (3 Temmuz 7 Ağustos 1919) Nedenleri Doğu sorunlarını görüşmek Milli mücadeleyi örgütlemek Alınan Milli sınırlar içerisinde vatan bir bütündür bölünemez. Kararlar İstanbul hükümeti işgallere kayıtsız kalması durumunda geçici bir hükümet kurulacak. Hükümeti milli meclis seçecek Meclis kuruluncaya kadar bu görevi Temsil heyeti yapacak Manda ve Himaye kabul edilemez. Milli iradeyi hakim ve milli kuvvetleri üstün kılmak esastır. Özellikleri ve Manda ve himaye ilk kez red edildi. Sonuçları Bölgesel bir kongre olmasına rağmen aldığı kararlar bakımından ulusaldır. Mustafa Kemal in sivil olarak katıldığı ilk kongredir. Mustafa Kemal in gücü artmıştır. Not 15. Kolordu komutanlığının merkezinin Erzurum da olması ve Erzurum un Doğunun merkezinde olması nedeniyle tercih edildi. 45

46 Sivas Kongresi (-11 Eylül 1919) Nedenleri -Milli Mücadeleyi görüşmek -Erzurum Kongresi kararlarını görüşmek -Milli Mücadeleyi halka mal etmek Alınan -Erzurum kongresi kararları kabul edildi. Kararlar -Misak-ı Milli esasları belirlendi. -Manda ve himaye kesin olarak red edildi. -Bütün cemiyetler Anadolu ve Rumeli mudafai hukuk cemiyeti adı altında toplandı. -Temsil heyeti kuruldu. -Ali Fuat Cebesoy batı cephesi komutanlığına atandı. Özellikleri ve Sonuçları Not -Mebusan Meclisinin toplanması istendi. -Ulusal bir kongredir. -Mustafa Kemal in liderliği kabul edildi. Temsil Heyeti başkanlığına getirildi. Temsil heyeti oluşturuldu. -Bütün cemiyetler birleştirildi. Damat Ferit Paşa, kongreyi dağıtmak için Ali Galip Bey i görevlendirdi. Fakat o bunu başaramayınca istifa etti. Milli Mücadelenin ilk siyasi başarısıdır. Amasya Görüşmesi (11 Eylül 1919) Nedenleri -Ali Rıza paşa hükümetinin milli mücadeleye sıcak bakması Sonuçları -Manda ve Himayenin ret edilmesi -Vatanın bütünlüğü ve istiklalinin korunması -Mebusan Meclisini toplanması -Seçimlerin serbestçe yapılması -Anadolu hareketini aciz gösterici müdahalelerde bulunulmaması -İtilaf devletleriyle görüşmelerde Temsil Heyetinin de fikrinin alınması Sonuçları -İstanbul Hükümetinin Anadolu hareketini resmen tanıdığını ortaya koydu. -Meclisi Mebusan toplandı 46

47 BÖLÜM 18: KURTULUŞ SAVAŞINDA MUHAREBELER Doğu Cephesi Savaşlar Harlbour Raporu Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) Gürcistan la Ant. Doğu cephesinde Ermenilerle savaşıldı. Ermenilere karşı 15. Kolordu komutanı Kazım Karabekir Paşa Doğu Cephesi komutanlığına atandı. İlk kurulan cephe doğu cephesidir. Savaşı kazandı. Amerika, bölgedeki Ermeni sorununu araştırmak amacıyla Harlbour u görevlendirdi. Harlbour, hazırladığı raporda, Ermenilerin çoğunluğu oluşturmadığı belirtti. Bunun üzerine Amerika, Ermenileri desteklemekten vaz geçti. Ermenistan, işgal ettiği yerleri boşaltmayı ve Sevri tanımayacağını kabul etti. Bu antlaşmayla Misak-ı Milli yi tanıyan ilk doğulu devlet Ermenistan oldu. TBMM, ilk antlaşmasını Ermenistan la yaptı. Sovyetlerden gelecek yardım için yol açıldı Berlin Antlaşmasında kaybettiğimiz Kars ve çevresi geri alındı. Ermenilerle anlaşılması ve bölgeden çekilmeleri üzerin Gürcistan la da bir antlaşma yapıldı. Bu antlaşma ile; Ardahan, Artvin ve Batum savaş yapılmadan alındı. Güney Cephesi Savaşlar Antlaşmalar Güney cephesinde Fransızlara karşı savaşıldı. Burada Antep, Urfa, Maraş ve Adana cephesi açıldı. Milli Mücadelede ilk direniş Adana-Dörtyol da Fransızlara karşı oldu. Fransızlar, bölgedeki direniş karşısında buradan çekildiler. TBMM; bu illere ünvanlar verdi. İtala nın işgal ettiği Antalya ve çevresinde ise; İtalya iyi davrandığından herhangi bir direniş olmadı. Fransızlar, Ankara antlaşmasıyla bölgeyi tamamen boşalttılar. Batı Cephesi l. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921) Londra Konferansı (23 Şubat 1921) Afganistan la Dostluk Ant. (1 Mart 1921) Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) ll. İnönü Savaşı (23 Mart 1921) Kütahya- Eskişehir savaşı (10-24 Temmuz 1921) Başkomutanlık Yetkisi (5 Ağustos 1921) Yunanlılar, sevri zorla kabul ettirmek ve milli mücadaleye son vermek amacıyla taaruza geçtiler. İsmet İnönü Yunanlıları yendi. TBMM nin kurmuş olduğu düzenli ordunun ilk askeri başarısıdır. Halkın meclise olan güveni arttı. Çerkez Ethem isyanı bastırıldı. Teşkilatı esesasi anayasası ve İstiklal Marşı kabul edildi. TBMM, Londra konferansına çağrıldı. Yunanlılara zaman kazandırmak amacıyla düzenlendi. İtilaf devletleri Türkleri birbirine düşürmek için konferansa hem İstanbul ve hem de Ankara hükümetini çağırdılar. İstanbul hükümeti temsilcisi, bu oyuna düşmemek için kendi söz hakkını da Ankara hükümetine verdi. Mustafa Kemal, konferanstan bir sonuç alınamayacağını düşünmesine rağmen Türklerin barış yanlısı olduğunu ve Misak-ı Milli kararlarını dünyaya duyurmak için delege göndermişti. Milli egemenliğimize aykırı kararlar alındığı için konferans kararları kabul edilmedi. TBMM nin katıldığı ilk uluslar arası konferanstır. TBMM yi tanıyan ilk Müslüman devlet Afganistan dır. Ayrıca, Ankara ya ilk elçiyi de Afganistan gönderdi. Rusya ile yapılan ilk antlaşmadır. TBMM yi tanıyan ilk Avrupalı ve büyük devlet Rusya dır. Batum Gürcülere bırakılarak Misak-ı Milli deki ilk taviz verildi. Doğu sınırı güvenlik altına alındı. Rusya dan yardım sağlandı. Londra konferansı kararlarının kabul edilmemesi üzerine Yunanlılar saldırıya geçtiler. Savaşı İsmet İnönü kazandı. Yunanlıların saldırması üzerine Türk ordusu savaşı kaybetti ve Sakarya nehrinin doğusuna çekildi. Kurtuluş savaşındaki ilk yenilgidir. TBMM, yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin tümünü Mustafa Kemal e geçici olarak verip ondan ülkeyi kurtarmasını istemiştir. TBMM nin M. Kemal e ve M. Kemal in kendine olan güvenini göstermektedir. 47

48 Tekalif-i Milliye Emirleri (8 Ağustos 1921) Sakarya Savaşı (23 Ağustos 1921) Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) Büyük Taaruz (26 Ağustos 1922) Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922) Milli Yükümlülük de denilen bu kararlar; Mustafa Kemal tarafından ordunun ihtiyaçlarının karşılanması ve halktan destek almak amacıyla kanun olarak çıkartıldı. Uymayanlar, istiklal mahkemelerinde yargılanacaklar. Mustafa Kemal in Milli Mücadele de komuta ettiği ilk savaştır. Kurtuluş Savaşının son savunma savaşıdır. Savaşın kazanılmasıyla TBMM tarafından M. Kemal e gazilik ve mareşallik ünvanları verildi. İtalya, Anadolu yu boşaltmaya başladı. Fransızlarla Ankara antlaşması yapıldı. Doğu sınırlarımızla ilgili kalan son proplemler, Rusya nın yönlendirmesiyle diğer bölge ülkelerinden olan Azerbeycan, Ermenistan ve Gürcistanla karşılıklı görüşmeler sonucu çözüldü. Doğu sınırımız bugünkü şeklini aldı. Sakarya savaşının kazanılması üzerine Fransa ile yapıldı. Hatay hariç güney sınırımız çizildi. İskenderun un Fransa ya verilmesi Misak-ı Milli de ki ikinci tavizdir. TBMM yi tanıyan ilk itilaf devleti Fransa dır. Başkomutanlık Meydan Muharebesi de denir. Milli Mücadelenin son savaşıdır. Türkler taaruza geçmiştir. Düşmanın Dumlupınar da yenilmesi üzerine Anadolu yu Yunan işgalinden kurtuldu. Kurtuluş savaşı sona erdi. Yunanlılar denize döküldü. İtilaf devletleri ateşkes önerdiler. İtilaf devleti ile TBMM arasında yapıldı. TBMM yi İsmet İnönü temsil etti. Anadolu nun ve İstanbul un boşaltılmasına karar verildi. Lozan antlaşmasına zemin hazırladı. Milli Mücadele nin silahlı aşaması sona erdi. Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923) Alınan Doğu sınırı; Kars anlaşması ile, güney (Suriye) sınırı Ankara antlaşması ile çizilmiştir. Kararlar Yunanistan ile Mudanya ateşkes antlaşması esas alındı. Ege adaları Yunanistan a verildi. Karaağaç Yunanistan dan tazminat olarak alındı. -Irak (Musul) sorunu İngiltere ile aramızda ikili görüşmelere bırakıldı. -Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı. -Osmanlı borçları, Osmanlılardan ayrılan devletler ve Türkiye arasında paylaştırıldı. -Boğazlar, başkanın Türk olduğu bir uluslar arası komisyona verildi. Ticaret gemilerine açık, savaş gemilerine kapalı tutuldu. -İstanbul u itilaf devletleri boşalttı. -Patrikhanenin İstanbul da kalmasına karar verildi. - Yabancı okullar, Türkiye nin vereceği kararlara uyacaklar. -Bütün azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı. Sonuçları -Türkiye devleti resmen tanınmış olundu. -Geçerliliğini günümüze kadar koruyan bir antlaşmadır. Kurtuluş Savaşının Askeri aşamasının bitip, siyasi aşaması başlamıştır. - Osmanlı devletinin resmen sona erdiği kabul edildi. -Sevr antlaşması geçerliliğini yitirdi. Özellikleri Mustafa Kemal, Lozan a giderken Saltanatı resmen kaldırdı. Lozan görüşmelerine İsmet İnönü başkanlık etti. M. Kemal özellikle Kapitülasyonlar ve Ermeni devleti kurulması Çözülemeyen Meseleler konusunda taviz verilmemesini istiyordu. Boğazlar, Musul ve Hatay sorunu. Borçların Fransa ya ödenme biçimi. Türk ve Rumların değişmesi sorunu 48

49 DEMOKRATİKLEŞME ÇALIŞMALARI BÖLÜM 19: CUMHURİYET DÖNEMİ İslam Öncesi Türklerde Osmanlılarda Orta Asya Türklerinde Kurultay bulunmaktaydı. Kurultayda kararlar çoğunluğa göre alınırdı. Bu açılardan kağan demokratik bir tutum sergilemişti. Fakat, kurultay üyeleri beylerden oluştuğundan tam anlamıyla demokratik değildi. Osmanlılarda bütün devlet işlerin görüldüğü yere Divanı Hümayun denirdi. Divanı hümayunda son söz padişaha ait olduğundan bir danışma organı niteliğini taşır. Mebusan Meclisi nin Açılması (1876) Nedenler yılında l. Meşrutiyetin ilan edilmesi -Fransız ihtilalinin etkisi ve Osmanlı Aydınlarının çabası -Osmanlıların azınlıklara haklar vererek onların isyan etmelerini önlemek istemeleri. Sonuçlar -Seçimler dört yılda bir yapıldı. -Bütün azınlıklar mecliste temsil edildi. Not: Osmanlı Rus savaşı nedeniyle meclis fesh edildi. Ayan Meclisi (1876) Nedenler -Padişah ın yönetimdeki katılımının sürdürülmek istenmesi Sonuçlar -Ayan Meclisi üyeleri Padişah tarafından ömür boyu görevde kalması koşuluyla seçildi. -Anti demokratik bir uygulamadır. -Padişah a bağlı bir kuruluştur. Son Osmanlı Mebusan Meclisinin Açılması (12 Ocak 1920) Nedenler -Kurtuluş savaşında halkın desteğini kazanma -Amasya görüşmesinde temsil heyeti ile İstanbul hükümetinin görüşüp karar vermesi -İtilaf devletlerinin meclisi kullanabileceklerini düşünmeleri -Erzurum ve Sivas kongresinde meclisin açılması için çağrıda bulunulması Sonuçlar -Mebusan meclisi 28 Ocak 1920 de Misakı Milli kararlarını yayınladı. -Misakı Milli kararlarının yayınlanması üzerine İngilizler İstanbul u (16 Mart 1920) de resmen işgal ettiler ve Mebusan Meclisin i kapattılar. Misak-ı Milli Kararları (28 Ocak 1920) Nedenleri Son Osmanlı Mebusan Meclisi nin bağımsızlık yanlısı olması Alınan Mondros Ateşkes antlaşması imzalandığında, işgal edilmemiş olan bölgeler Türk Kararlar Yurdudur. Hiçbir şekilde ayrılık kabul edilmez bir bütündür. Batı Trakya, Kars, Ardahan, Batum ve Arap memleketlerinde halk oylaması yapılacak İstanbul, Marmara ve Halifenin güvenliğinin sağlanması koşuluyla Boğazlar uluslararası ticarete açık olacak Azınlık hakları, diğer ülkelerin Müslümanlara tanıdığı haklar kadar olacak Kapitülasyonlar hiçbir şekilde kabul edilemez (Kapitülasyonlara karşı yapılan ilk ciddi tepkidir) Özellikleri Anadolu hareketinin ilk büyük başarısıdır. Son Osmanlı Mebusan Meclisinin yaptığı en önemli çalışmadır Kurtuluş savaşının hedefi kesin olarak belirlenmiştir Misak-ı Milli ile hedeflenen yeni sınırlar çizilmiştir Misak-ı Milli, Türk ülkesinin sınırlarını çizmiştir Sonuçları İngiltere, İstanbul u resmen işgal ederek Mebusan Meclisini dağıttı. Bunun üzerine Mustafa Kemal, Ankara da yeni bir Meclis açılması için seçimler yaptı. TBMM açıldı. 49

50 l. TBMM nin Açılması (23 Nisan 1920) Nedenler -Mebusan Meclisinin kapatılmış olması -Egemenliğin Türk halkına verilmek istenmesi -Milli Mücadele de halk desteğini almak istemeleri Sonuçlar -Türkiye Cumhuriyeti nin ilk meclisidir. -Kurucu bir meclistir. -Olağanüstü yetkilere sahiptir. -Meclis hükümeti sistemini getirmiştir. Mustafa Kemal in l. TBMM ye Sunduğu Önergeler (24 Nisan 1920) Nedenler Mustafa Kemal, Meclisin açılmasından bir gün sonra hilafet ve saltanat ile ilgili düşüncelerini gizli tutarak bir önerge sundu. Önerge -Meclisin üstünde bir güç yoktur. Maddeleri -Padişah vekili veya geçici hükümet başkanı atanmayacaktır. (Meclisin sürekli olacağı vurgulanmıştır.) -Meclis başkanı hükümetin de başkanıdır. ( Meclis hükümeti sistemi oluştu.) -Meclis, yasama ve yürütme yetkisine sahiptir. (Güçler birliği ilkesi benimsenmiştir.) -Ülke işgalden kurtulduğunda padişah veya halifenin durumu görüşülecektir. (İleride saltanat ve hilafetin kaldırılacağı anlaşılmaktadır.) ll. TBMM nin Açılması (11 Ağustos 1923) Nedenler -Mecliste sert tartışmaların olması. -Lozan görüşmelerinin sürmesi -Mecliste fikir birliğinin olmaması -Hükümetin oluşmaması Sonuçlar -ll. TBMM inkılapçı bir meclistir. -Atatürk inkılaplarının çoğunu gerçekleştirdi. -Lozanı imzaladı. 50

51 PARTİLER l. Meclisteki Gruplar Özellikler l. Mecliste parti yoktu. Bunun yerine gruplar vardı. ll. Mecliste ise partiler bulunmaktadır. Aşağıdaki partiler ll. Mecliste kurulmuştur. Gruplar Tesanüt Grubu: İttihatçılardan oluşmaktadır. İstiklal ve Mudafai Hukuk: Mustafa Kemal yanlısı Halk Zümresi: Sol düşünceli Islahat ve Muhafaza-i Mukaddesat: Muhafazakar bir grup Cumhuriyet Halk Partisi (9 Eylül 1923) Kuruluşu Özellikleri Mustafa Kemal, inkılapların halk arasında yayılması ve Meclisteki taraftarlarını örgütlemek amacıyla kurdu. Ekonomide devletçiliği savunmuştur. Türkiye nin ilk siyasi partisidir. Partinin kurucusu ve ilk başkanı kendisi, ikinci başkanı İsmet İnönü dür. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924) Kuruluşu Mustafa Kemal ve inkılaplara muhalif olan kişilerce kuruldu. ( Islahat ve Muhafaza-i Mukaddesat grubu tarafından) Kurcusu ve başkanı Kazım Karabekir dir. Diğerleri; Refet Bele, Adnan Adıvar, Rauf Orbay ve Ali Fuat Cebesoy dur. Özellikleri Ekonomide Liberalizmi savundu. İnkılapların din ve geleneklerde yapılmamasını istedi. Partinin dini inançlara saygılı olduğunu belirtti. Şeyh Sait isyanının çıkması üzerine bu parti kapatıldı. Not Türkiye nin ilk muhalefet ve ilk kapatılan partisidir. Ayrıca, Türkiye nin ikinci partisidir. Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930) Kuruluşu Mustafa Kemal, mecliste bir muhalefet partisinin olmasını istediğinden Fethi Okyar a bu partiyi kurmasını istedi. Özellikleri Ekonomide Liberalizmi savundu. Kadınlara da sosyal hakların verilmesini istedi. Fakat, partiye katılımların artması üzerine aynı yıl kendi isteği ile kapatıldı. Demokrat Partisi (1946) Kuruluşu Mecliste bir muhalefete ihtiyaç duyulması üzerine kuruldu. Kurucusu Adnan Menderes ve Celal Bayar dır. Özellikleri Liberalizmi savundu. Halkın gelenek ve dini inançlarına saygılı olunmasını savundu arası iktidar oldu. Fakat, laiklikten taviz verdiği gerekçesiyle 1960 askeri darbesiyle kapatıldı. Adanan Menderes idam edildi. Not Kapatılan ikinci partidir. 51

52 İslam Öncesi Türklerde Hukuk İslam Hukuku Osmanlılarda Hukuki Gelişmeler Kanuni Esasi (1876 Anayasası) ANAYASALAR İslam öncesi Türklerde hukuk yazıya geçmediğinden devlet yazılı olmayan hukuka (Töre) göre yönetilirdi. Gelenek ve görenekler egemendi. İslam hukuku; Şer i hukuk ve örfi hukuk diye ikiye ayrılır. Şer i hukuk; kaynağını İslam dan, Kuran, Sünnet ve alimlerin içtihatlarından alır. Örfi hukuk ise; gelenek, görenek ve devletin ihtiyaç duyduğu durumlarda uyguladığı kurallardan alırdı. Osmanlılarda hukuki aşamalar şunlardan oluşur. 1- Kanunlar Fermanlar: Padişahların ihtiyaç duyduğu durumlarda ortaya koyduğu kurallar 2- İslam hukuku 3- Sened-I İttifak (1808): Padişah ın yetkisi ilk kez sınırlandırıldı. 4- Tanzimat Fermanı (1839): Kanun üstünlüğü prensibi ilk kez kabul edildi. 5- Islahat Fermanı (1856): Azınlıklara verilen haklar genişletildi. 6- Meşrutiyet (1876): İlk anayasa ve meclis oluştu. Seçme ve seçilme hakkı verildi. Nedenleri -l. Meşrutiyetin ilan edilmesi -Avrupa nın ve aydınların baskısı -Azınlıklara haklar verilerek isyan etmelerinin önlenmek istenmesi 1909 Anayasası ll. Meşrutiyetin ilan edilmesinden sonra yapıldı. Teşkilat-ı Esasi (1921 Anayasası) Mustafa Kemal; özellikle Egemenliğin halka verilmesini arzu etmekteydi. Ayrıca, yapılacak işlemlerin bir kurallar çerçevesinde yapılması istendi Anayasası Cumhuriyetin kurulması ve değişen şartlar neticesinde yeni bir anayasaya ihtiyaç duyuldu Anayasası 1960 darbesini yapan askerler tarafından hazırlandı Anayasası 1980 darbesini yapan askerler tarafından hazırlandı. Özellikleri - Sonuçları -Türklerin tarihteki ilk anayasasıdır. -Meclis in kurulması, Türklere seçme ve seçilme hakları verildi. -Herkesin kanun önünde eşit olduğu kabul edildi. Padişah ın yetkileri azaltıldı, meclisin yetkileri çoğaltıldı Meclisi açma ve kapatma yetkisi meclise verildi. Not: Meşrutiyeti korumak amacıyla Padişah ın yetkileri daraltıldı. -Türkiye Cumhuriyetinin ilk anayasasıdır. -Olağan üstü şartlarda hazırlandığı için kısa ve özdür. -Geçiş dönemi anayasasıdır. -Milli egemenliğe dayalı bir rejim kuruldu. -Yasama, Yürütme ve Yargı yetkileri meclise verildi. -Devletin dini İslam dır maddesi olduğundan laik değildir. Daha sonra kaldırıldı. -İlk kez kuvvetler ayrılığı ilkesi benimsendi -Beş kez üzerinde değişiklikler yapıldı. -En çok değişiklik yapılan anayasadır. -Kuvvetler ayrılığı prensibini tam anlamıyla benimseyen ilk anayasadır. -Millet meclisi ve Senato yu getirdiğinden 1876 anayasasına benzer. -Anayasa mahkemesi kuruldu. -Nisbi temsil sistemini getirdi. -Kişi ve sosyal haklar sınırlandırıldı. -Milletvekilleri beş, Cumhurbaşkanı yedi yılda bir seçilmesi kuralı getirildi. -Cumhuriyet senatosu kaldırıldı. 52

53 YASAMA Özellikleri -Seçimler beş yılda bir yapılır -30 yaşından gün alan her Türk vatandaşı Milletvekili olur. -Milletvekili olmak için en az ilkokul mezun olunmalıdır. TBMM YÜRÜTME Özellikleri Anayasal Organlar Görevleri Kanun ve kararname koyma, değiştirme ve kaldırma Bakanlar kurulu ve Bakanları denetleme Bütçe hazırlama ve para basılmasına karar verme Savaş ilanına karar verme ve antlaşmaları onaylama Olağanüstü hal, sıkıyönetim, seferberlik ve savaş halini koyma Af ilanına karar verme. Cumhurbaşkanı nı seçme Görevleri Cumhurbaşkanı Başbakan 40 yaşını doldurmuş üniversite mezunu olma TBMM üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ile seçilir. Bir defaya mahsus 7 yıl için seçilir. Cumhurbaşkanı tarafsızdır. Seçildikten sonra partisinden ve milletvekilliğinden ilişiği kesilir. Cumhurbaşkanının sorumluluğu yoktur. Vatan hainliği dışında hiçbir suçtan yargılanamaz. Başbakan, Cumhurbaşkanı tarafından TBMM üyeleri arasında seçilir. Başbakan, bakanlar kurulunun tespit ettiği politikaları yürütür. Gerektiğinde TBMM yi göreve çağırma Kanunları tekrar görüşmek üzere TBMM ye göndermek (Bütçe kanunları hariç) Anayasa değişikliği ile ilgili kanunları halk oyuna sunmak Anayasa mahkemesine başvurma TBMM seçimlerinin yenilmesine karar vermek Başbakan ve Bakanları atamak Uluslararası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak TBMM adına silahlı kuvvetlerin kullanılmasına karar vermek Bakanlar Kurulu nun teklifi ile Genelkurmay Başkanını atamak Suçluların cezalarını hafifletmek veya kaldırmak Rektörleri, Yök, Anayasa mahkemesi, Danıştay, Yargıtay, Askeri Mahkeme üyelerini seçmek Hakimler ve savcılar Yüksek Kurulu üyelerini seçmek Bakanlar Kurulu nu seçer ve politikalarını uygular Bütün bakanlar, Başbakana karşı sorumludur Hükümetin genel politikasını takip edip gözetleme Hükümet programının mecliste görüşülmesi için gerekli olan faaliyetleri göstermek Görev sırasında güven isteminde bulunma Cumhurbaşkanı olmadığı zaman Milli güvenlik Kurulu na Başkanlık etme. 53

54 Bakanlar Kurulu Hükümet (Bakanlar Kurulu) Başbakan ve bakanlardan oluşur. TBMM üyeleri arasından Başbakanca seçilir ve Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Bakanlar kurulu, ülkenin genel siyasetini tespit eder. Hükümet programının ve genel politikasının yürütülmesini sağlama Kendi bakanlığına ait işlerin yürütülmesini sağlama Genel seçimlerden önce Adalet, İçişleri ve Ulaştırma Bakanları görevden çekilirler. Bakanlar, bütün yaptıklarından sorumludurlar Bakanlar ve Başbakan TBMM ye karşı sorumludur Yargı Normal Mahkemeler Yüksek Mahkemeler Anayasa Mahkemesi Yargıtay Danıştay Askeri Yargıtay Uyuşmazlık Mahkemesi Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Sayıştay Uyuşmazlıkla ilgili konuları çözer. Taraflar isterse yüksek mahkemeye itiraz edebilirler. Gerekirse düzeltilir. Normal mahkemelerin verdiği kararları kanunlara uygunluk yönünden inceler. Kanunların, Kanunnamelerin ve TBMM iç tüzüğün Anayasa ya uygunluğunu denetler. Anayasa değişikliliklerinin şekil bakımından inceleme ve denetleme Cumhurbaşkanını, hükümet üyelerini, yüksek mahkeme üyelerini görevleri ile ilgili suçlarından dolayı yüce divan olarak yargılama Normal mahkemelerce verilen ve kanununca başka bir mahkemeye bırakılmayan karar ve hükümlerin son inceleme mercidir. İdari yargı alanında en yüksek mahkemedir. Askeri uyuşmazlıkları çözümleyen, askeri mahkemeler tarafından verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Adli, idari ve askeri yargı mercileri arasıdaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarının kesin olarak çözümlenmeye yetkili mercidir. Askeri hizmete ilişkin idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkların yargı denetimini yapan mercidir. Genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderlerinin denetim, hesap ve işlemlerini yapar. 54

55 BÖLÜM 20: ATATÜRK İLKELERİ Temel İlkeler İlkeler Tanım Özellikleri Karşılaştırma Cumhuriyetçilik Halkçılık Milliyetçilik Devletçilik Laiklik İnkılapçılık Bir devlet yönetim biçimi, bir devlet rejimidir. İlk kez, Roma İmp. Tarafından uygulandı. Kişinin ait olduğu millet için çalışma ve bu bilinci diğer kişilere ulaştırmasıdır. Millet ise; aralarında dil, tarih, coğrafya ve ülkü bütünlüğü bulunan insan topluluklarıdır. Halkın kendi kendini yönetmesi, kanun önünde eşit olması, sınıfsız ve ayrıcalıksız bir toplum oluşturmasına halkçılık denir. Devletin ekonomik hayatın içine girmesini savunur. Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmasıdır. Türk inkılaplarını korumayı ve sürekli yenileşmeyi, çağa ayak uydurmayı savunur. Cumhuriyet rejiminde yöneticiler seçimle işbaşına gelir ve ömür boyu görevde kalmazlar. Cumhuriyet rejiminde kuvvetler ayrılığı ilkesi benimsenir. Milliyetçiliğin en önemli ilkesi millet olmaktır. Atatürk milliyetçiliğinde ırk esası değil vatandaşlık temel alınmıştır. Türk vatandaşı olan her kes Türk kabul edilmiştir. Halkçılık, Halkın belli bir zümre tarafından sömürülmesine ve sınıflara karşıdır. Devletin ekonomiye müdahale etmesini öngörür. Özel sektörün yapamayacağı büyük yatırımların devletin yapmasıdır. Devlet kurallarının dine değil akla ve bilime dayandırılmasıdır. Devlet halkın dini inançlarına karışmaz. Din; İnsanın vicdanına bırakılmıştır. Atatürkçülüğün siyasi yönü olan cumhuriyetçilikte egemenlik millete aittir. Milliyetçilik ve halkçılıkla bütünleşir. Atatürk milliyetçiliği ırkçı değildir. Tam bağımsızlık ilkesine dayanır. Çağdaş uygarlık seviyesine çıkmayı amaçlar. Halkçılık, milliyetçilik ve cumhuriyetçilik ilkesinin doğal bir sonucudur. Atatürkçülüğün ekonomik boyutudur. Atatürk ün en çok tartışılan ve en önemli ilkesidir. Atatürk ün cumhuriyeti gençlere emanet etmesi, sürekli yenileşmeyi amaçladığını göstermektedir. 55

56 BÜTÜNLEYİCİ İLKELERİ İlkeler Tanım Özellikleri Milli Egemenlik Milletin kendi kendini yönetmesi ve Cumhuriyetçilik ilkesini yönetecek kişileri seçmesidir. tamamlar. Milli Bağımsızlık Devletin özgür olmasıdır. Atatürk ün dış politikasının özelliği bağımsızlığa saygıdır. Bağımsızlığın milletçe benimsenmesidir. Milli Birlik ve Ülke bütünlüğü ve Milletin ayrılmazlığının Milliyetçilik ilkesini Beraberlik savunulmasıdır. tamamlar. Yurtta sulh, cihanda sulh Yurtta huzur ve dünyada barışı amaçlar Atatürk ün dış politikasının temel özelliğidir. Akılcılık ve Her şeyde aklı ve bilimi örnek almaktır. Laikliği tamamlar Bilimselcilik Çağdaşlık ve Batıcılık Batıda bulunan çağdaş kurumların Laikliği tamamlar alınmasıdır. İnsan ve İnsanlık İnsan topluluklarının mutluluğu Sevgisi savunulmuştur. Özgürlük ve Devletin bağımsızlığı ve milletin özgürlüğü Milli Mücadelenin temel Bağımsızlık savunulmuştur. amacıdır. ATATÜRK İNKILAPLARI SİYASİ İNKILAPLARI Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922) Nedenleri Lozan Barış görüşmelerine Osmanlı hükümetinin de çağrılması. Osmanlı Padişahının Sevr i imzalaması Padişahın milli mücadeleye karşı olması Özellikleri Saltanatın kaldırılması siyasi bir inkılaptır. Laikliğin ilk aşamasıdır. Ulusal egemenliğin gerçekleşmesi yolunda atılan önemli bir adımdır. Sonuçları Vahdettin yurt dışına çıktı. Osmanlı saltanatı ve devleti sona erdi. Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923) Nedenleri Devlet rejimi ve adı konusunda yaşanan belirsizlik ve tartışmalar. Halifeyi devlet başkan olarak gören insanların olması 1923 yılındaki hükümet bunalımı Millet egemenliğinin en iyi sağlayan sistemin Cumhuriyet olması Milletvekilleri arasındaki kişisel çekişme Dış basında Türkiye aleyhindeki yazılar. Özellikleri Devlet rejiminin adı kolundu. Atatürk ilkelerinden cumhuriyetçilik uygulandı. Ulusal egemenlik yolunda önemli bir adım adıldı anayasasına devletin rejiminin cumhuriyet olduğu eklendi. Sonuçları Meclis sisteminden kabine sistemine geçildi. Cumhurbaşkanı ve başbakanlık makamları oluştu. Bakanlar kurulu başbakan tarafından atanmaya başladı. Halifelik taraftarlarıyla mucadele başladı. İlk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, İlk başbakan İsmen İnönü ve İlk Meclis başkanı Fethi Okyar oldu. 56

57 Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924) Nedenleri Saltanatın kaldırılmasıyla Osmanlı devletinin hukuken sona ermesi Halifelik makam ve yetkilerinin 1921 anayasasıyla meclise bırakılması Eski rejim yanlılarının halife Abdülmecit etrafında toplanmaları. Halifenin kendisini meclisten üstün görmesi ve inkılaplar aleyhinde olması Devlet rejimi konusundaki tartışmaları sona erdirmek. Özellikleri Halifeliğin kaldırılmasıyla inkılapların önündeki en büyük engel kalktı. Laikliğin gerçekleşmesi yolunda önemli bir adım adıldı. Ulusal egemenliğin gerçekleşmesi sağlandı. Devlet rejimi konusundaki tartışmalar son buldu. Sonuçları Şer iye ve Evkaf vekaleti kaldırılarak, diyanet işleri başkanlığı ve vakıflar genel müdürlüğü kuruldu. Erkanı Harbiye-i Umumiye vekaleti kaldırılarak yerine Milli savunma bakanlığı ve Genel Kurmay Başkanlığı kuruldu. Tevhidi tedrisat kanunu çıkartılarak medreseler kapatıldı. Osmanlı ailesi yurt dışına sürüldü. Ankara nın Başkent Olması (13 Ekim 1923) Nedenleri İstanbul un boşaltılmasıyla başkentin neresi olacağının tartışılması Ankara nın Anadolu nun merkezinde ve güvenilir olması. İstanbul un başkent olmasının stratejik açıdan tehlikeli olması Sonuçları Ankara nın başkent yapılmasıyla bu konudaki tartışma sona erdi. HUKUK ALANINDAKİ İNKILAPLAR Medeni Kanunun Kabulü (17 Şubat 1926) Nedenler Bu kanun İsviçre den alındı. Çağdaşlaşma alanında bir yenilik yapılmak istendi. Sonuçlar Kadın-Erkek eşitliği getirdi. Tek eşle evlilik ve resmi nikah mecburiyeti sağlandı Kadınlara da boşanma ve istediği mesleği seçme hakkı verildi. Kadınların mirasta ve mahkemelerde erkeklerle eşit olması sağlandı Din ve mezhep ayrımı kaldırıldı Patrikhanelerin mahkeme ve din dışı işlerle uğraşmaları yasaklandı. Hukuk Alanındaki Diğer İnkılaplar Nedenler Modern bir toplum yaratma Sonuçlar Kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi (5 Aralık 1934) Batıdan diğer hukuki alanlarla ilgili kanunların alınması SOSYAL ALANDAKİ İNKILAPLAR Kılık-Kıyafet Kanunu Batının her açıdan örnek alınmasını düşündüğünden M. Kemal Kastamonu (25Kasım 1925) gezisi sırasında başına şapka takarak bu konuda örnek oldu. Tekke ve Zaviyelerin Akıl ve bilimin örnek alınması amacıyla bu kurumlar kapatıldı. Şeyh, derviş, Kapatılması dede ve mürid gibi kavramlar yasaklandı. (30 Kasım 1925) Miladi Takvimin Kabulü (26 Aralık 1925) Kadın Haklarının Kabulü Pazarın Tatil Yapılması Ölçü ve Tartıların Değiştirilmesi (1 Nisam 1931) Batıyla ilişkilerin daha düzenli olması için bütün medeni dünyanın kabul ettiği bu takvim benimsendi. 1 Ocak 1926 yılından itibaren de uygulandı. Kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanındı. Hafta sonu tatili cumadan pazara alındı. Böylece batıyla yapılan ticari ilişkiler daha düzenli hale geldi. Avrupa ağırlık ve metrik sistemleri benimsendi. Böylece ölçü ve tartıdaki kargaşa önlendi. 57

58 Soyadı Kanunun Kabulü (21 Haziran 1934) Soyadı yasası kabul edilerek M. Kemal e meclis tarafından Atatürk soyadı verildi. (25 Kasım 1934) Bu yasayla birlikte; ağa, hacı, hoca, molla, bey, beyefendi, paşa, hanımefendi ve hazretleri gibi unvanlar yasaklandı. Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924) Harf İnkılabı (1 Kasım 1928) Yeni Okulların Açılması Türk Tarih Kurumunun Kurulması (15 Nisam 1931) Türk Dil Kurumunun Kurulması (12 Temmuz 1932) EĞİTİM VE KÜLTÜR ALANINDA YAPILAN İNKILAPLAR Bu kanunla medreseler kaldırılarak eğitim ve öğretim birleştirildi. Eğitimdeki ikililik sona erdi. Dini eğitimden milli eğitime geçildi. Maarif Teşkilatı kurularak bütün eğitim kurumları buraya bağlandı. Okuma ve yazma önündeki yazı engeli, latin alfabesinin benimsenmesiyle kaldırıldı. Eğitim ve öğretim yaygınlaştı. Okuma ve yazma oranı arttı. 28 Kasım 1928 uluslar arası rakamlar da kabul edildi. İstanbul Üniversitesi (1933), Ankara Hukuk(1925), Ziraat enstitüsü (1933), Dil- Tarih ve Coğrafya fak.(1936), güzel sanatlar akademisi ve devlet konservatuarı açıldı. Türklerin tarihteki kökenlerinin araştırılması amacıyla kuruldu. Milliyetçilik düşüncesiyle alakalıdır. Türk dilinin zenginliği ve güzelliğinin ortaya çıkarılması için kuruldu. Milliyetçilik düşüncesiyle alakalıdır. Tarım ve Kredi kooperatifleri (1929) l. Beşyıllık kalkınma planı (1933) Para- Kredi ve Ticaretin Geliştirilmesi Milli Ekonomi İlkesi İzmir İktisat Kongresi (18 Şubat 1923) EKONOMİK ALANDA YAPILAN İNKILAPLAR Ziraat okulları ve örnek çiftlikler devlet tarafından kuruldu. Bu planla amaç hızlı kalkınmayı sağlamaktı yılına kadar başarıyla uygulandı. ll. Dünya savaşının çıkmasıyla devam edemedi. Ziraat kredi birlikleri, kooperatifleri, tarım ve orman yüksek okulları açıldı. Çiftçiye tohum ve fidan verildi yılında ekonomi politikası şöyle belirlendi: Sanayiyi canlandırma, kamu çıkarlarını ilgilendiren kurumları devletleştirme, madenleri işletme ve bütçeyi ekonomik yapıya uyumlu hale getirme. Yeni devletin ekonomik problemlerini görüşmek amacıyla İzmir de bir kongre toplandı. Buna göre: Özel teşebbüsün desteklenerek yerli bir sanayinin kurulması. Özel sektöre kredi verecek bankanın kurulması. Önemli kurumların millileştirilmesi. Sanayiyi teşvik edici kanunların çıkartılması benimsendi. Tarım ve Köy Politikası Hükümet, Türk köylüsünü kalkındırmak amacıyla şu önlemleri aldı: köylüyü ezici vergilerden kurtarma, köylünün üretim imkanlarını artırma. Köylünün bilgi ve görgüsünü artırma ve topraksız köylüye toprak verme. Aşar vergisinin kaldırılması (17 Şubat 1925) Köylüden ürün üzerinde alınan ve Türk köylüsünü ekonomik anlamda zayıflatan bir vergi olan Aşar vergisi kaldırıldı. Kabotaj Kanunu (1926) Türk deniz ve limanlarından deniz taşımacılığı ve balıkçılık hakkının yabancılardan alınıp Türklere verilmesi demektir. Teşvik- Sanayi Kanunu sanayi özendirilerek özel sektörün sanayi alanında yatırım yapmaları sağlandı. (28 Mayıs 1927) 58

59 İNKILAPLARA TEPKİLER Şeyh Sait İsyanı (11 Şubat 1925) Nedenler İnkılapların halk arasında tepkiyle karşılanması İngilizlerin kışkırtması Terakki Perver Cumhuriyet Fırkasının CHP aleyhtarlığı Özellikleri Dini ve siyasi nitelikli ilk isyandır. Rejim karşıtıdır. Osmanlılardaki 31 Mart vakasına benzer. Sonuçları Takrir-i Sükün kanunu çıkartılarak isyancılar istiklal mahkemelerinde yargılandılar. Terakki Perver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı. Musul, İngilizlere bırakıldı. Mustafa Kemal e Suikast Girişimi (16 Haziran 1926) Nedenler Mustafa Kemal karşıtları son çare olarak onu öldürmeyi seçtiler. İzmir e yapılacak seyahatte onu öldürmeyi planladılar. Özellikleri İsyancılarla alakası olduğu gerekçesiyle İttihat ve Terakki Fırkası önde gelenleri tutuklandı. Sonuçları M. Kemal in bir günlük gecikmesi ve Suikastçıları kaçıracak teknenin sahibinin her şeyi itiraf etmesiyle suikast başarsız oldu. Menemen Ayaklanması (23 Aralık 1930) Nedenler Serbest Cumhuriyet Fırkasının kurulmasıyla rejim karşıtlarının cesaretlenmeleri Derviş Mehmet in Menemende Asteğmen Kubilay ı öldürmesi Özellikleri Dini, Siyasi ve Rejim karşıtıdır. Şeyh Said ve 31 Mart olayına benzer Sonuçları Çok partili hayata geçiş durdu. Halkın henüz demokrasiye hazır olmadığı anlaşıldı. 59

60 BÖLÜM 21: Dış Politika Nüfus Mübadelesi (Etabli) Yabancı Okullar Sorunu Irak ve Musul Sorunu Osmanlı Borçları Milletler Cemiyetine Giriş (18 Temmuz 1932) Balkan Antantı ( 9 Şubat 1934) Montrö Boğazlar Sözleşmesi ( 20 Temmuz 1936) Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937) Hatay ın Anavatana Katılması (30 Nisan 1939) Lozan Antlaşmasında Türk ve Rumların karşılıklı olarak değişimi kabul edilmişti. Yunanistan önceleri bunu kabul etmedi. Fakat Yunan Başbakanı nın Türkiye ye gelmesiyle bu sorun da çözüldü. Lozan da Yabancı okullar Türkiye nin denetimine bırakılmıştı. Türkiye, bunlardan Türkçe, Türk Tarihi ve Coğrafyası vermesini şart koştu. Kabul etmeyenler kapatıldı. Musul Sorunu Lozan da çözülmedi Ankara antlaşması ile Türkiye Musul u İngiltere ye bıraktı. Osmanlı borçlarının paylaştırılmasına karar verildi. Türkiye, Fransa ya olan borçları ödeyecekti. Bu borçlar taksitlere bağlandı yılında bu borçlar kapandı. l. Dünya savaşını kazanan devletler tarafından kuruldu. Türkiye, Musul sorununu çözünce buraya davet edildi. Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında yapıldı. Bu ittifakla; Türkiye nin Balkan sınırı güvenlik altına alındı. ll. Dünya savaşının patlak vermesiyle bu ittifak sona erdi. Lozan Barış Antlaşmasında; Boğazlar, başkanın Türk olduğu uluslar arası bir komisyonun yönetimine bırakılmıştı. ll. Dünya savaşının başlaması üzerine Türkiye nin isteği üzerine Boğazların yönetimi Türkiye ye bırakıldı. Türkiye, Irak, İran ve Afganistan arasında oluşmaktadır. Bu ittifakla Türkiye nin doğu sınırlarının güvenliği sağlanmış oldu. Ankara antlaşması ile Hatay Fransa ya bırakılmıştı. Fakat Fransa, 1937 yılında Suriye ve Lübnan üzerindeki manda yönetimini kaldırdı. Türkiye nin Milletler cemiyetine başvurması üzerine Hatay a bağımsızlık verildi. (2 Eylül 1938) Hatay Meclisi Türkiye ye katılmaya karar verdi. (30 Nisan 1939) 60

61 BÖLÜM 22: ll. DÜNYA SAVAŞI VE SONRASI ll. DÜNYA SAVAŞI ( ) Nedenleri l. Dünya savaşının getirmiş olduğu adaletsiz barış antlaşmaları Avrupa da gelişen komünizme karşı Almanya ve İtalya nın tepki göstermesi İtalya nın Habeşistan (1936) ve Arnavutluk işgali. Almanya da silahlanmanın başlaması Not: Almanya nın Polonya ya saldırısı ile savaş başladı. Taraflar Mihver Devletler: Almanya, İtalya ve Japonya Müttefikler: İngiltere, Fransa, Rusya ve ABD Sonuçları ABD nin Japonya ya atom bombası atması ile savaş Müttefiklerin başarısı ile sona erdi. ABD üstün konuma geldi. Dünya; doğu ve batı blokuna ayrıldı. Sömürgeler bağımsız oldu. Hindistan, Mısır, Pakistan ve Cezayir bağımsızlıklarını kazandılar. İsrail Devleti kuruldu. (1948) Almanya ikiye ayrıldı ll. Dünya 26 Haziran 1945 de Birleşmiş Milletlere ve 28 Şubat 1952 de NATO ya katıldı. Savaşından Sonra Türkiye Aralık 1948 de UNESCO nun kurucuları arasında yer aldı. Türkiye; 1950 de BM adına Kuzey Kore ye karşı savaştı. Şubat 1954 de Irak ile Bağdat Paktı antlaşmasını imzaladı. Daha sonrada Pakistan, İran ve İngiltere bu pakta katıldı yılında Bağdat Paktı, Irak ın ayrılmasıyla Cento adını aldı yılında Kıbrıs barış harekatını düzenledi. Bunun sonucunda Ege kıta ve hava sahanlığı sorunu çıktı. ll.dünya Savaşından Sonra Kurulan Uluslararası Örgütler Birleşmiş Dünya barışının sürdürülmesi amacıyla ABD başkanı Rosvelt ile İngiltere başkanı Milletler Churchill arasında Ağustos 1941 yılında Atlantik bildirisi ile kuruldu yılında 27 devlet daha katıldı. Beş daimi üyenin veto hakkı vardır. (ABD, İngiltere, Fransa, Rusya ve Çin) Vesayat BM ye bağlıdır. Kendi kendini yönetemeyen ülkelerin yönetimini üstlenir Konseyi UNESCO Birleşmiş Milletler; Eğitim, Bilim ve Kültür Kurulu adı altında, ulusların birbirleriyle yardımlaşmalarını gerçekleştirmek amacıyla kuruldu. NATO ll. Dünya savaşından sonra Sovyetler Birliği nin yayılmasını engellemek amacıyla kuruldu. Varşova Paktı Askeri bir örgüttür. Batı blokunun askeri örgütüdür. Doğu Bloku ülkelerin güvenliğini sağlamak amacıyla Sovyetler Birliği öncülüğünde kurulmuş olan bir askeri örgüttür. Sovyetlerin dağılmasıyla fesh edildi. 61

62 BÖLÜM 23: Milli Güvenlik Milli Güvenlik Milli Güvenlik Kurulu (MGK) MGK Üyeleri Milli Güç Milli Gücün Unsurları Devletin tüm çıkarlarını ve her türlü iç-dış tehdide karşı savunulmasına milli güvenlik denir. Bakanlar kurulu Milli Güvenliği sağlar. Milli güvenlik ile ilgili kararların alınmasında Bakanlar kuruluna danışmanlık yapar. Devletin güvenliği ile ilgili görüşleri Bakanlar Kurulunca öncelikle dikkate alınır. Cumhurbaşkanı, Başbakan, Kuvvet Komutanları, İçişleri, Dışişleri, Milli Savunma Bakanları. Başkanı Cumhurbaşkanı dır. O, olmadığı zaman Başkan başkanlık eder. Bir devletin milli çıkarlarını elde etmek için kullanabileceği maddi ve manevi unsurların tümüdür. 1. Politik Güç 2. Askeri Güç 3. Ekonomik Güç 4. Psiko-Sosyal Güç 5. Nüfus Gücü 6. Manevi Güç, 7.Coğrafi Konum Askerlik İle İlgili Temel Kavramlar Askerlik Türk vatanını korumak için harp sanatını öğrenme ve yapmaya askerlik denir. Askerlik Askerlik çağı her erkek vatandaşın yirmi yaşına girdiği OCAK ayının birinci gününden Çağı başlar.46 yaşına girdiği Ocak ayının birinci günü sona erer. Yükümlü Askerlik hizmetini yapmak mecburiyetinde olan erkek Türk vatandaşına yükümlü denir. Bakaya Kanuni mazereti olmaksızın celbe icabet etmeyerek sevkini yaptırmayanlar ile icabet ederek sevkini yaptırdıkları halde kıtalarına katılmayanlara denir. Firar Kıtasında veya vazifesinin gereği olarak bulunmak zorunda olduğu yerden izinsiz altı günden fazla uzaklaşmaya denir. Saklı 20 yasına girmiş oldukları halde isimlerini nüfus idaresine yazdırarak nüfus cüzdanı almamış olanlara denir. Yoklama Kanuni mazereti olmaksızın kanuni zaman içerisinde son yoklamasını yaptırmayana denir. Kaçağı BAYRAK Bayrak, sebah sekizde göndere çekilr. Güneş batarken indirilir. Bayrak; milli bayram, hafta sonu tatili ve tatil günlerinde, tatil müddetince kaldıktan sonra, tatilin biteceği günün akşamı, güneş batarken indirilir. Bayrak, yalnız milli bayram günlerinde evlere ve dükkanlara asılabilir. Polis ve Jandarma karakolları, hükümet binaları, TBMM ve deniz araçları hergün bayrak çekerler. Bayrak; hava araçlarına çekilmez Bayrak; çabuk çekilr, ağır ağır indirilir. Türk bayrağı, diğer flama ve özel bayraklarla veya yabancı bandıralarla birlikte çekilirken sağda bulunur. Bayrak, resmi yerlerde törenle çekilir Sancak Fors Şerit Rozeti Sembol (Amblem) Flama Selamlama Her alayda bulunur ve Silahlı kuvvetlerin onurunu temsil eder. Sancak, devlet başkanı ile yabancı devlet başkanlarından başka kimseyi selamlamaz. Savaşta düşman eline geçmemesi için komutan onu yok eder. Emir ve komuta kademelerini ve komutanın mevcudiyetini belirten belirli ölçü, renk ve şekillerde yapılan sembollerdir. Türk Silahlı Kuvvetleri mensuplarının başarılarını belirleyen ve Genel Kurmay ca tespit olunan sembollerdir. Silahlı Kuvvetlerdeki birlik ile kurumları tanıtım ve taşıyan subay ile astsubayların hangi birlik veya kurumda görev yaptığını belirten bir özel işarettir. Kara, Hava ve Deniz Kuvvetleri ile Jandarma Genel Komutanlığında; bölük, alay ve komutanlıklarda birliği tanıtmak amacıyla kullanılır. Selamlama, her yerde ve her zaman yapılır. Görmemek mazeret değildir. Selam, el ve baş ile, yalnız baş ile, kılıç, boru, tüfek v.b. ile yapılır. Selam; sancağa, ülkemizi ziyaret eden yabancı devlet başkanlarına ve cenazelere karşı yapılır. Cumhurbaşkanı na selam; ayakta ve cephe alarak verilir. Askerler; üstlerinden önce selam vermeye mecburdurlar. Selam, gecikmiş bile olsa verilir. Aynı rütbede olanlar veya birbirinin rütbesini tam olarak fark edemeyenler birbirini beklemeksizin selam verirler. 62

63 Savaş Çeşitleri Soğuk Savaş 1.Teknolojik Savaş 2.Politik Savaş 3.Ekonomik Savaş 4.Psikolojik savaş Sıcak Savaş 1.Bölgesel (Sınırlı) 2.Genel (Topyekün) İki devlet arasında silahlı çatışma yaşanmaması, fakat gerginliğin olmasıdır. Düşmana karşı ilmi ve teknik bilgiden yararlanmak ve düşmanın buna ulaşmasını engellemek İki devlet arasında politik alanda yapılan savaştır. Düşmanı ekonomik alanda zayıflatmak. Parasının değerini düşürmek Dost veya düşmanı manevi alanda etkilemek İki devlet arasında askeri çatışmanın olmasıdır İki devlet arasında bir genel savaşa varmayan askeri çatışmalardır. Tüm milli güç unsurların milli hedefleri ele geçirmek için kullanılmasıdır. l. Ve ll. Dünya savaşı gibi. 3. Özel Savaş a) Geyri Nizami Harp: Düşman işgali altında kalan halkın uyguladığı taktiktir. (Gerilla, Kaçırma, Kurtarma ve yer altı faaliyetleri) b) Ayaklanmalara karşı koyma: Ayaklanmalara karşı alınmış olan yasal önlemler c) Psikolojik Savaş: Propaganda ve insan morali üzerinde etkili olma Muharebe Türleri a) Taaruz: Düşmana saldırma b) Müdafa: Savunma c) Çekilme: Birliğin geriye doğru veya düşmandan kaçmak için ayrılması Diğer Kavramlar Olağanüstü Doğal afet ve ağır ekonomik bunalımın yaygınlaşması. Şiddet olayların yaygınlaşarak Hal kamu düzenin bozulması üzerine Bakanlar Kurulu nun kararı ile ilan edilir. Sıkıyönetim Olağanüstü hal ilanı ile kurulan yönetimlerden daha ciddi ve daha kapsamlı (büyük) hallerde kurulan yönetimlerdir. Özgürlükler askıya alınır. Seferberlik Ülkenin maddi ve manevi tüm güçlerinin ve kaynaklarının barış durumundan sefer durumuna geçirilmesidir. Sivil Savaş zamanında halkın can ve mal güvenliğinin korunması amacıyla l.dünya Savunma savaşından sonra kurulmuştur. Sivil savunma teşkilatı içişleri bakanlığına bağlıdır. Jandarma nın Görev ve Sorumlulukları : İçişleri bakanlığına bağlıdır. Askeri Görevleri - Yurdu korumak ve suçluları yakalamak - Yoklama kaçağı, bakaye, firar ile saklıları aramak - Tutuklama emrini uygulamak - Seferberlik ilanını duyurmak - Yasak bölgelere yabancıları sokmamak - Askeri inzibatlara yardım etmek Adli Görevleri - Suçluları aramak - Cumhuriyet savcılarının emriyle hazırlık soruşturması yapmak - Hapishaneleri dışardan korumak - tutukluları sevk etmek. Mahkemelerin disiplinini sağlamak - İcra memurlarına yardım etmek İdari Görevleri - Genel güvenliği ve asayişi korumak - Sınırlarımızdaki kaçakçılığı önlemek 63

64 Polisin Görev ve Sorumlulukları Siyasi Görevleri Emniyet ve asayişi ile istihbaratı sağlamak Devlet kuvvetlerine ve Hükümete saldıranları yakalamak Adli Görevleri Suç delillerini toplamak ve suçluyu yakalamak Suçlu hakkında gerekli soruşturmayı yapar, sanık ve suç delillerini yargı organlarına teslim eder. İdari Görevleri Irz, can ve mal güvenliğini sağlamak Bir suçun işlenmesini engellemek Yangın, su baskını, yer sarsıntısı gibi afetlerde olay yerinde tedbirler almak. Koruma altında olan şahıs ve binaya olabilecek saldırıları engellemek İzinli toplantı,geçit, tören ve gösterilerde düzeni sağlamak Trafikle ilgili Sürücülerin kurallara uyup uymadığını denetleme Görevleri Trafiği düzenleme Kaza tesbit Tutanağı düzenleme ve yaralılara yardım etme Araçların tescil ve plakalarını verme 64