SERMAYE PİYASASI (DERS NOTU)

Transkript

1 1 SERMAYE PİYASASI (DERS NOTU) DOÇ. DR. İSMAİL MAZGİT DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ İKTİSAT BÖLÜMÜ

2 2 FİNANSAL SİSTEM VE SERMAYE PİYASASI

3 3 Genel olarak bir ekonomik sistem, ekonomik faaliyetlerin gerçekleşmesini sağlayan ortam, taraflar, kurallar bütününü ifade etmektedir. Bir ekonomide gerçekleşen ekonomik faaliyetlerin, reel ve finansal faaliyetler olarak ayrıştırılıp incelenmesi genel olarak kabul edilmiş bir ayrımdır. Reel ekonomik faaliyetler, reel ekonomiyi oluştururken; finansal ekonomik faaliyetler de, finansal ekonomiyi oluşturur. Bu ayrıma paralel olarak ekonominin reel ve finansal ekonomi olarak ikiye ayrılması mümkündür.

4 4 FİNANSAL SİSTEM VE UNSURLARI Ekonomideki birimler farklı amaçlarla ve farklı miktarlarda likiditeye sahip olmak isterler. Gelir ve harcama akımlarının farklı miktarlarda olmasından kaynaklanan bu durumun sonucu olarak, bazı ekonomik birimler fon fazlasına sahip olurken, bazı ekonomik birimler fon açığı yaşamaktadır. Fon fazlasına sahip ekonomik birimler ile fon açığı bulunan ekonomik birimler arasındaki fon transferini sağlayan işlemler, piyasalar, kurumlar ve kurallar finansal sistemi oluşturmaktadır.

5 5 Fon Arz Eden Ekonomik Birimler: Finansal piyasalarda fon arzında bulunan ekonomik birimler, tasarruf kapasitesine sahip olan ekonomik birimlerdir. Bunlar hane halkı, şirketler kesimi, kamu kesimi, yabancı yatırımcılar şeklinde sıralanabilir. Fon Talep Eden Ekonomik Birimler: Finansal piyasalarda fon talebinde bulunan ekonomik birimler, tasarruf açığı olan ekonomik birimlerdir. Bunlar şirketler kesimi, kamu kesimi, hane halkı şeklinde sıralanabilir. Finansal İşlem: Fon fazlasına sahip olan ekonomik birimler ile fon gereksinimi duyan ekonomik birimler arasındaki fon transferleri finansal işlemi oluşturmaktadır.

6 6 Finansal Piyasa: Fonlarla finansal araçların el değiştirmesini sağlayan, bir başka ifadeyle fon arz ve talep eden tarafların tekliflerinin karşılaşmasını sağlayan organizasyondur. Finansal Araç: Finansal işlem ile el değiştiren fonlara ilişkin olarak fon arz eden tarafın haklarıyla fon talep eden tarafın yükümlülüklerini belirleyen belgelerdir. Finansal Kurum: Finansal piyasalarda faaliyet gösteren ve finansal işlemlerle ilgili hizmet sunan veya hizmet sunulmasına yardımcı olan kurumlardır. Örneğin bankalar doğrudan fonların transferine aracılık yaparken; derecelendirme kuruluşları taraflara gerekli bilgileri sunarak finansal işleme dolaylı katkıda bulunmaktadır.

7 7 FİNANSAL PİYASALARIN FONKSİYONLARI Finansal piyasaların varlığı, pek çok açıdan ekonomik faaliyetlerin gelişimine katkıda bulunmaktadır. Finansal piyasaların gelişmişliği ölçüsünde sağlanan bu katkılar da artmaktadır. Ekonomik ve sosyal açıdan önem taşıyan bu katkıların başlıcaları şöyle sıralanabilir: Gelir ve refah artışına katkı, gömüleme eğilimini azaltıcı etki, vade ayarlamaları, miktar ayarlamaları, riski azaltıcı ve dağıtıcı etki (risk ayarlamaları), büyük ölçekli firmaların kurulmasına katkı, fonlama maliyetlerini azaltıcı etki, potansiyel faiz oranlarını düşürücü etki, yatırımların kalitesini ve miktarını artıcı etki, rekabet artışı, para emisyonunu azaltıcı etki, mülkiyetin tabana yayılması ve servet dağılımının sağlanması.

8 8 FİNANSAL PİYASALARIN GELİŞMİŞLİK GÖSTERGELERİ Finansal araç çeşitliliğinin artması, finansal aracılık maliyetlerinin düşüklüğü, tasarrufların finansal araçlara dönüşme oranının yüksekliği, finansal piyasalardaki işlem hacminin milli gelire oranının yükselmesi, finansal piyasalara katılımcı sayısının atması gibi gelişmeler finansal piyasaların gelişmişliğinin göstergesi olarak nitelendirilir. Bu göstergeler açısından iyi durumda olan bir finansal sisteme sahip olan ekonomiler, fon arz ve talebinde bulunan ekonomik birimlerin gereksinimlerinin en uygun şekilde ve en düşük maliyetle karşılanması sonucunda ekonomik gelişme potansiyelini daha iyi kullanabilecektir.

9 9 FİNANSAL PİYASALARIN BÖLÜMLERİ Finansal piyasaların bölümlenmesindeki amaca göre farklı ayrımlardan söz edilebilmektedir. Taraflar arasındaki ilişkiyi, işlemlerdeki vadeyi, piyasalarda el değiştiren varlıkların niteliklerini, kurumsal yapılanmayı vb. pek çok faktörü dikkate alarak farklı tanımlamalar yapılabilmektedir. Bu çerçevede amacımıza uygun bir ayrımı taraflar arasındaki ilişkiyi dikkate alarak dolaylı finansman piyasaları ve doğrudan finansman piyasaları şeklinde yapabiliriz. Bu ayrımda önem taşıyan husus fon arzında ve talebinde bulunan tarafların birbirlerinin risklerini üstlenip üstlenmedikleri olmaktadır.

10 10 DOLAYLI FİNANSMAN PİYASALARI (KREDİ PİYASALARI) Dolaylı finansman yönteminin kullanıldığı bu piyasalarda taraflar birbirlerine ilişkin riskleri doğrudan üstlenmemektedir. Söz konusu riskler, fon transferine aracılık yapan kurumlar tarafından üstlenilmektedir. Bu piyasalarda ağırlıklı olarak ticari bankalar etkindir. Bankalar fon fazlası olan ekonomik birimlerden topladıkları kaynakları, fon talebinde bulunan ekonomik birimlere kredi olarak aktarmaktadır. Ellerindeki tasarrufları bankaya mevduat olarak yatıranların bu kaynakları kullanan tarafla ilgili veya kredi kullananların bu kaynakları bankaya yatıranlarla ilgili herhangi bir risk üstlenmeleri söz konusu değildir.

11 11 Örneğin kredi kullanan bir işletme krediyi geri ödeyemezse, bu durum, öncelikle krediyi kullandıran bankanın sorunudur. Aynı şekilde tasarruf sahiplerinin bankaya yatırdıkları parayı vadesinden önce çekmek istemesi durumunda da, bu durum krediyi kullanan tarafı ilgilendirmemekte; bir başka ifadeyle, bu durum, öncelikle bankanın sorunu olmaktadır. Dolaylı finansman piyasaları, fonksiyonlarına göre finansal piyasa ayrımında, PARA PİYASASINA karşılık gelmektedir.

12 12 DOĞRUDAN FİNANSMAN PİYASALARI (MENKUL KIYMET PİYASALARI) Doğrudan finansmanda fon talebinde bulunan ekonomik birimler çıkardıkları menkul kıymetleri, fon fazlası olan ekonomik birimlere sunmakta ve bunun karşılığında fon temin etmektedirler. Doğrudan finansman piyasalarında fon arz ve talebinde bulunan ekonomik birimler, karşı tarafla ilgili riskleri de üstlenmektedirler. Örneğin tahvil ihraç ederek gereksinim duyduğu finansmanı sağlamak isteyen bir işletmenin, tahvil sahiplerine vaat ettiği faizi ödeyemeyecek duruma düşmesi, doğrudan doğruya bu tahvili satın almış olan tasarruf sahibinin öncelikli sorunu olmaktadır. Doğrudan finansman piyasaları, fonksiyonlarına göre finansal piyasa ayrımında, SERMAYE PİYASASINA karşılık gelmektedir.

13 13 PARA VE SERMAYE PİYASASININ FARKI Para ve sermaye piyasaları işlemlerin vadesine, el değiştiren fonların kullanım yerleri ve geri ödenme biçimlerine, fon arzının ve fon talebinin özelliklerine, işlem gören finansal araçlara, üstlenilen risklere göre farklı niteliklere sahiptir. Bu niteliklerin belirlenmesindeki ayrımın genel bir tanımlama olduğu dikkate alınmalıdır. Bir başka ifadeyle, bir finansal işlemin para veya sermaye piyasası işlemi olduğunu belirtmek için, bu farklılıklardan birisini dikkate almak yanıltıcı olabilir. Örneğin itfasına 15 gün kalmış bir tahvilin satın alınması, kuşkusuz sermaye piyasası işlemidir. Ancak yalnızca vade dikkate alınacak olursa, vadesinin kısalığından dolayı, bunun para piyasası işlemi olduğu yanılgısına düşülebilir.

14 14 PARA PİYASASI SERMAYE PİYASASI Vade Genellikle kısa Genellikle uzun Finansal Araç Kıymetli evrak Menkul kıymet Finansal İlişki Ortaklık veya borç Borç alacak ilişkisi alacak ilişkisi Fon Arzı Bireysel ve kurumsal Bireysel ve kurumsal Fon Talebinin Gerekçesi (Bireyler açısından) Fon Talebinin Gerekçesi (İşletmeler açısından) Fonların geri ödenmesi (İşletmeler açısından) Tüketimin finansmanı Üretimin finansmanı (işletme sermayesi / döner sermaye) Gelirlerle geri ödenir Bireyler fon talep edemez Yatırımın finansmanı (yatırım sermayesi / sabit sermaye) Amortisman ve kârlarla geri ödenir Risk Genel olarak düşük Genel olarak yüksek Getiri Oranları Genel olarak düşük Genel olarak yüksek

15 15 SERMAYE PİYASASI FON ARZ VE TALEBİ Sermaye piyasasındaki fon arzı genel olarak hane halkının tasarruflarından ve kurumsal yatırımcıların farklı amaçlarla biriktirdikleri fonlardan kaynaklanmaktadır. Fon arzında bulunan bireysel yatırımcılar (hane halkı) ve kurumsal yatırımcılar uzun süreli fon fazlalıklarını sermaye piyasasına sunmaktadırlar. Sermaye piyasasında genel olarak yatırımlarını finanse etmek isteyen şirketler ve bütçe açıklarını finanse etmek isteyen kamu kesimi fon talebinde bulunur. Yatırımlarını finanse etmek isteyen şirketler, bu fonları gerçekleştirdikleri yatırımların amortismanlarını ve kârlarını kullanarak; kamu kesimi ise, gelecekte ortaya çıkacak bütçe fazlalarını kullanarak geri ödeyeceklerdir.

16 16 SERMAYE PİYASASININ BÖLÜMLERİ Sermaye piyasası farklı ölçütlere bağlı olarak farklı bölümlere ayrılır. ÖLÇÜT Organizasyona göre PİYASA Organize piyasalar (Borsa) Organize olmamış piyasalar (Tezgâh Üstü Piyasa) Menkul kıymet ihracına göre Birincil Piyasalar İkincil Piyasalar Finansal ilişkiye göre Borçlanma Piyasaları Özsermaye Piyasaları Teslim zamanına göre Spot Piyasalar Vadeli İşlem Piyasaları

17 17 ORGANİZE ORGANİZE OLMAMIŞ PİYASA AYRIMI Organize olmamış piyasada (tezgâh üstü piyasada) işlem kuralları esnektir. Sözleşmelerin tarafları, sözleşme koşullarını daha fazla etkileyebilmektedir. Organize olmuş piyasada (borsada) ise işlem kuralları çok net bir şekilde belirlenmiştir. Sözleşmenin tarafları, sözleşme koşullarını belirlemekte serbest değildir. Hisse senedi ve tahvil işlemleri genellikle organize olmuş piyasaların en ileri örneği olan borsalarda gerçekleşmektedir.

18 18 BİRİNCİL İKİNCİL PİYASA AYRIMI Birincil piyasa, işlem gören menkul kıymetlerin ilk kez alınıp satıldığı piyasalardır. Bu piyasalarda menkul kıymet satıcısının menkul kıymeti ihraç eden taraf olması nedeniyle, sermaye piyasasının reel ekonomiyi finanse ettiği alan, birincil piyasalardır. İkincil piyasa, daha önce birincil piyasadan alınmış menkul kıymetlerin yeniden alınıp satıldığı piyasalardır. İkincil piyasada gerçekleşen işlemlerde menkul kıymeti ihraç eden şirkete kaynak girişi yoktur. Birincil piyasa işlemleri genellikle tezgâh üstü piyasa şeklinde çalışırken, ikincil piyasa işlemleri genellikle borsalarda gerçekleşmektedir.

19 19 Birincil piyasanın iyi çalışması likiditesi yüksek güçlü bir ikincil piyasanın varlığına bağlıdır. Zira gerek duyduklarında tasarruf sahiplerinin birincil piyasadan satın aldığı menkul kıymeti yüksek bir değer kaybına uğramadan satabileceği bir piyasanın olması önemlidir. BORÇLANMA ÖZSERMAYE PİYASALARI AYRIMI Özel sektör menkul kıymetlerinden tahvil, finansman bonosu vb., kamu sektörü menkul kıymetlerinden devlet tahvili, hazine bonosu vb. menkul kıymetlerin işlem gördüğü piyasalar borçlanma piyasaları; anonim şirket hisse senetlerinin işlem gördüğü piyasalar Özsermaye piyasaları olarak adlandırılırlar. Bu iki piyasada finansal ilişki farklıdır. Birincisinde borç alacak ilişkisi, ikincisinde ortaklık ilişkisi söz konusudur.

20 20 SPOT VADELİ İŞLEM PİYASALARI AYRIMI Spot piyasalarda gerçekleştirilen işlemlerde teslim genellikle aynı gün veya en geç birkaç işgünü sonra gerçekleşmektedir. Vadeli işlem piyasalarındaki menkul kıymet işlemlerinde ise, işlem yapılan piyasanın kurallarına göre belirlenmiş ileri bir tarihte teslim gerçekleşir. Spot piyasa örneği olarak, Borsa İstanbul Pay Piyasası nda T+2 kuralına göre teslim gerçekleşir. Alım satıma konu olan hisse senedi ile para ikinci işgünü el değiştirir. Bir başka ifadeyle teslim ve takasın aynı işgününde gerçekleşmemesi, o piyasanın spot piyasa olmasına engel değildir.

21 21 SERMAYE PİYASASI AÇISINDAN ANONİM ŞİRKETLER

22 22 Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu bulunan şirkettir. Pay sahipleri, sadece taahhüt etmiş oldukları sermaye payları ile ve şirkete karşı sorumludur. Bu özellik ekonomik gelişme ve sanayileşme açısından anonim şirketleri önemli kılmaktadır. Bu nedenle denilebilir ki, sınırlı sorumluluk kavramı sermaye piyasasının gelişiminde ve sermaye birikiminde önemli bir yer tutmaktadır. Ülkemizde anonim şirketler genel olarak Türk Ticaret Kanunu (TTK) ile düzenlenmişlerdir. Bazı durumlarda Sermaye Piyasası Kanunu hükümlerine de tabi olmaktadırlar.

23 23 SERMAYE PİYASASI MEVZUATINA TABİ OLAN ANONİM ŞİRKETLER Anonim şirketlerin sermaye piyasası mevzuatına tabi olmalarını gerektiren durumlar: - Ortak sayısının 500 ü geçmesi, - Hisse senetlerini halka arz etmeleri, - Tahvil vb. sermaye piyasası aracı ihraç etmeleri, - Sermaye piyasası faaliyetlerinde bulunmalarıdır. Halka açık olmayan anonim ortaklıkların halka arz edilmeyen pay ihraçları, Sermaye Piyasası Kanunu kapsamı dışındadır. Sermaye Piyasası Kanununa tabi olmaları durumunda anonim şirketler bazı haklar ve yükümlülüklere sahip olmaktadırlar.

24 24 Kamuoyunu bilgilendirme ve açıklık ilkesi gereği; anonim şirketler mali tablolarını üçer aylık dönemler halinde yayınlama, altı aylık ve yıllık mali tablolarını bağımsız denetimden geçirme şeklinde dönemsel yükümlülüklere tabidirler. Bunun yanında yatırımcıların kararları açısından önem taşıyan gelişmeler olduğunda, özel durumların kamuya açıklanması düzenlemeleri çerçevesinde, bu bilgilerin açıklanması yükümlülüğü söz konusudur. Bu yükümlülükler yanında, sermaye piyasası mevzuatına tabi olmanın getirdiği en önemli avantaj, bu piyasadan fon temin etme ayrıcalığına ulaşmış olmalarıdır. Aynı zamanda farklı düzeylerde olmakla birlikte, bu şirketlerin tanınmışlıkları da önemli ölçüde artmaktadır.

25 25 Özellikle halka açılan şirketlerde, şirketle ilgili gelişmelerin sürekli olarak kamuoyunun ilgisini çekmesi ve bu haberlerin medyada yer alması sayesinde, marka değeri artışından söz edilebilir. ANONİM ŞİRKETLERDE İDARİ YAPI Anonim şirketlerde faaliyetler esas sözleşmede belirtilen usullere göre yürütülür. Esas sözleşme bir anlamda şirketin anayasası gibidir. Anonim şirketlerin organları genel kurul ve yönetim kuruludur. Temel karar organı genel kuruldur. Genel kurul ortaklardan oluşur ve yılda bir olağan olarak toplanır. Genel kurulu toplama görevi yönetim kurulundadır. Genel kurulda, şirketle ilgili bütün konular görüşülüp karara bağlanır.

26 26 Yönetim kurulu genel kurul tarafından yapılan seçimle belirlenir ve şirket faaliyetlerinin yürütülmesinden genel kurula karşı sorumludur. Şirket mali tablolarının ve faaliyet raporunun denetimi, genel kurul tarafından seçilen bağımsız denetim şirketi tarafından yapılır. ANONİM ŞİRKETLERDE SERMAYE SİSTEMİ Anonim şirketler iki farklı sermaye sisteminden birini kullanabilirler. Bunlar: esas sermaye sistemi ve kayıtlı sermaye sistemidir. Genel işleyiş itibariyle anonim şirketler, TTK hükümlerine göre oluşturulmuş esas sermaye sistemine tabidirler. Bu genel uygulamanın yanında halka açık anonim şirketler isterlerse kayıtlı sermaye sistemine geçebilirler.

27 27 Bu iki sermaye sistemi arasındaki en önemli farklılık, sermaye artırım işlemlerinde tabi olunan hükümlerdedir. Esas sermaye sisteminde sermaye artırımı için genel kurul kararı gerekmektedir. Bu sermaye sisteminde faaliyet gösteren şirketler için kullanılan esas sermaye, ödenmiş sermaye ve ödenmemiş sermaye kavramları aşağıda tanımlanmıştır. ESAS SERMAYE: Anonim şirkette ortakların sorumluluklarını belirleyen, şirketin esas sözleşmesinde belirtilen, ortaklık alacaklılarının asgari teminatı niteliğinde olan, pay sahiplerinin şahıslarından bağımsız ortaklık mevkiini oluşturan ve pay senetlerine bağlanabilen tescil edilmiş sermaye miktarıdır. ÖDENMİŞ SERMAYE: Bir ortaklık sözleşmesinde (esas sözleşmede) kararlaştırılmış olan sermayenin fiilen ödenmiş kısmıdır.

28 28 ÖDENMEMİŞ SERMAYE: Ortaklar tarafından işletmeye konulması taahhüt edilen nakit sermayenin henüz ödenmemiş kısmını ifade eder. Esas sermayenin değiştirilmesi, esas sözleşme değişikliğine bağlı olduğundan, genel kurul kararıyla yapılabilmektedir. Halka açık anonim şirketlerde ortak sayısının fazla olması, genel kurul toplanmasını güçleştirmektedir. Bu nedenle halka açık anonim şirketlere sermaye artırımına ilişkin kolaylıklar getiren kayıtlı sermaye sistemini benimseyebilme hakkı sağlanmıştır. Sermaye Piyasası Kanunu hükümlerine tabi olan ortaklıkların, kayıtlı sermaye sistemine geçişi ve sistem içinde ortaklıkların uymaları gereken esaslar ile kayıtlı sermaye sisteminden çıkma veya çıkarılma konuları SPK tebliği ile düzenlenmiştir.

29 29 Bu sisteme dâhil olan ortaklıklar, tebliğde yer alan düzenlemeler çerçevesinde, yönetim kurulu kararıyla sermaye artırım işlemlerini yapabilirler. Ortaklıklar, Kurul'dan izin almak suretiyle kayıtlı sermaye sisteminden çıkabilirler. Ayrıca kayıtlı sermaye sisteminin amacı dışında kullanıldığının tespit edilmesi veya şirketlerin kayıtlı sermaye sistemine geçişte aranan nitelikleri yitirmesi durumunda SPK tarafından şirket kayıtlı sermaye sisteminden çıkarılabilir. Kayıtlı sermaye sisteminde faaliyet gösteren şirketler için kullanılan kayıtlı sermaye tavanı, çıkarılmış sermaye ve başlangıç sermayesi kavramları aşağıda tanımlanmıştır. KAYITLI SERMAYE: Anonim ortaklıkların, esas sözleşmelerinde hüküm bulunmak kaydıyla, yönetim kurulu kararı ile hisse senedi çıkarabilecekleri azami miktarı gösteren, Ticaret Sicilinde tescil

30 30 edilmiş sermayeleridir. Bu miktar, yönetim kurulu kararıyla sermayenin artırılabileceği üst sınırı ifade ettiğinden, kayıtlı sermaye tavanı olarak da anılmaktadır. Yönetim kurulunun yetkisi 5 yıl geçerlidir ve süre bitiminde genel kurul tarafından yenilenebilir. BAŞLANGIÇ SERMAYESİ: Kayıtlı sermayeli anonim ortaklıkların sahip olmaları zorunlu asgari çıkarılmış sermayedir. ÇIKARILMIŞ SERMAYE: Kayıtlı sermayeli anonim ortaklıkların satışı yapılmış hisse senetlerini temsil eden sermayeleridir tarihinde yürürlüğe giren 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile halka açık olmayan anonim şirketlerin de kayıtlı sermaye sistemini kullanabilmelerine olanak sağlanmıştır.

31 31 SERMAYE PİYASASI ARAÇLARI

32 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında sermaye piyasası araçları; menkul kıymetler ve türev araçlar ile yatırım sözleşmeleri de dâhil olmak üzere Kurulca bu kapsamda olduğu belirlenen diğer sermaye piyasası araçları olarak belirtilmiştir. Menkul kıymetler: Para, çek, poliçe ve bono hariç olmak üzere; (a) Paylar, pay benzeri diğer kıymetler ile söz konusu paylara ilişkin depo sertifikalarını, (b) Borçlanma araçları veya menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları ile söz konusu kıymetlere ilişkin depo sertifikalarını kapsar. Türev araçlar: (a) Menkul kıymetleri satın alma veya satma veya birbirleri ile değiştirme hakkı veren finansal araçları,

33 33 (b) Değeri Kurul tarafından belirlenen bir finansal ürün veya göstergenin değerine veya bu değerin değişimine bağlı olarak belirlenen finansal araçları, (c) Döviz ve kıymetli madenler ile Kurulca belirlenecek diğer varlıklar üzerine yapılacak kaldıraçlı işlemleri kapsar. Menkul kıymetlerin genel özellikleri aşağıdaki gibi sıralanabilir: Kıymetli evraktır. Misli nitelikte çıkarılırlar. Az veya çok devamlılık arz ederler. Her birinin nominal ve piyasa değeri vardır. Standart ve yuvarlak meblağlıdırlar. Çok sayıda ihraç edilirler. Yatırım amacı ile kullanılırlar.

34 34 Dönemsel gelir sağlarlar. Nama ve hamiline yazılı olabilirler. Alacak veya ortaklık hakkı sağlarlar. Menkul kıymetler sağladıkları hakların niteliklerine göre üç gruba ayrılır: Borç-alacak ilişkisini temsil eden menkul kıymetler. (Tahvil, bono vb.) Ortaklık ilişkisini temsil eden menkul kıymetler. (Hisse senedi vb.) Bu iki grubun bazı özelliklerinin birleştiği, karma menkul kıymetler. (Kâr Zarar Ortaklığı Belgesi, Kâra İştirakli Tahvil vb.) Hibrid veya melez menkul kıymetler olarak da anılmaktadır.

35 35 Menkul kıymetten ayrı olarak, menkul kıymetin sahip olduğu bazı hakları temsil eden evraklar da, menkul kıymet olarak kabul edilmektedir. (Tahvil kuponları, kâr payı kuponları vb.) Türkiye için menkul kıymetler aşağıdaki gibi sıralanabilir: Hisse senedi (pay senedi) Geçici ilmühaber Yeni pay alma kuponu Tahvil Tahvil faiz kuponu Katılma intifa senedi Kâr ve zarar ortaklığı belgesi Banka bonosu Finansman bonosu Gayrimenkul sertifikası Varlık teminatlı menkul kıymet

36 36 İpotek teminatlı menkul kıymet İçtüzüğünde kurucu dışındaki aracı kuruluşlarca serbestçe alım satımı öngörülen A tipi yatırım fonu katılma belgesi Borsa yatırım fonu katılma belgesi Ortaklık varantı Aracı kuruluş varantı. Hazine bonosu Devlet tahvili Gelir ortaklığı senedi Gelire endeksli senet Kira sertifikası

37 37 HİSSE SENETLERİ Hisse senetleri anonim ortaklıklarının ihraç ettiği ve ortaklık sermaye paylarını temsil eden kıymetli evrak niteliğine sahip senettir. Hisse senedi çıkarabilecek kuruluşlar: Anonim şirketler, Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler, Özel kanunla kurulan kurumlardır. Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler tarafından ihraç edilen hisse senetlerinin halka arzı söz konusu değildir. Dolayısıyla, sermaye piyasası aracı olarak, sermaye piyasasında işlem görebilecek olanlar anonim şirketler tarafından çıkarılan hisse senetleridir.

38 38 HİSSE SENETLERİNDE HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLER Hisse senedi sahibi olmanın sağladığı haklar şunlardır: Kâr payı hakkı, Yeni pay alma hakkı, Bedelsiz hisse senedi alma hakkı, Tasfiye bakiyesine katılma hakkı, Şirket yönetimine katılma hakkı, Oy hakkı, Bilgi alma hakkı. Hisse senedi sahibi olmanın yükümlülükleri şunlardır: Sır saklama borcu, Sermaye borcu.

39 39 KÂR PAYI (TEMETTÜ) HAKKI Pay sahibinin en önemli mali haklarından biridir. Halka açık ortaklıklar, kârlarını genel kurulları tarafından belirlenecek kâr dağıtım politikaları çerçevesinde ve ilgili mevzuat hükümlerine uygun olarak dağıtırlar. Kurul halka açık ortaklıkların kâr dağıtımı politikalarına ilişkin olarak, benzer nitelikteki ortaklıklar bazında farklı esaslar belirleyebilir. Kanunen ayrılması gereken yedek akçeler ve esas sözleşmede pay sahipleri için belirlenen kâr payı ayrılmadıkça başka yedek akçe ayrılmasına, ertesi yıla kâr aktarılmasına ve intifa senedi sahiplerine, yönetim kurulu üyelerine ve ortaklık çalışanlarına kârdan pay dağıtılmasına karar verilemeyeceği gibi, belirlenen kâr payı ödenmedikçe bu kişilere kârdan pay dağıtılamaz.

40 40 Konuyla ilgili Kurul tebliğine göre, HAAO dağıtılabilir kârın %20 sini birinci temettü olarak dağıtmak zorundadırlar. Hisse senetleri Borsada işlem görmeyen HAAO için birinci temettüün nakit olarak dağıtılması esastır. Hisse senetleri borsada işlem gören HAAO birinci temettüleri nakit ve/veya hisse senedi olarak dağıtabilecekleri gibi tamamen şirket bünyesinde de bırakabilirler. Kurul her sene bu hükmü gözden geçirip, gerekli gördüğünde kâr payı dağıtma yükümlülüğüne ilişkin olarak, oran ve yöntem açısından farklı bir düzenleme getirebilmektedir.

41 41 YENİ PAY ALMA (RÜÇHAN) HAKKI Anonim ortaklıklarda, bedelli sermaye artırımına gidilmesi durumunda mevcut ortakların yeni çıkarılacak hisse senetlerini öncelikli satın alma hakkıdır. Genellikle yeni pay alma hakkı çerçevesinde satın alınan hisse senetleri için nominal fiyat üzerinden şirkete ödeme yapılır. Bununla birlikte yeni pay alma hakkı primli fiyattan da kullandırılabilir. Rüçhan hakkı kullanımı sonrasında mevcut ortaklar tarafından satın alınmayan hisse senetleri varsa, bunlar, nominal değerden düşük olmamak üzere, piyasa fiyatından halka arz edilebilir. Rüçhan hakkı, Genel Kurul tarafından (esas sözleşmeyle yetki verilmişse yönetim kurulu tarafından) kısmen veya tamamen kısıtlanabilmektedir.

42 42 BEDELSİZ PAY EDİNME HAKKI Anonim ortaklıklarda, sermayenin şirket kaynaklarından (emisyon kazançları, yeniden değerleme fonu, dağıtılmamış şirket kârları vb.) karşılanarak artırılması durumunda, artırılan sermayeyi temsil eden hisse senetleri mevcut ortakların hakkıdır. Bu durumda artırılan sermayeyi temsil eden hisse senetleri mevcut ortaklara bedel alınmaksızın verilmektedir. TASFİYE BAKİYESİNE KATILMA HAKKI Şirketin tasfiye edilmesi halinde, mal varlığının nakde dönüştürülerek, tahsil edilebilecek alacakları tahsil edilip borçları ödendikten sonra kalan tasfiye bakiyesi hisse sahiplerine, şirket sermayesi içindeki payları oranında ödenir.

43 43 Hisse senedi sahipleri, tasfiye bakiyesinden en son yararlanacak grup olup, borçların ödenmesi sonrasında pozitif tasfiye bakiyesinin bulunmaması halinde, herhangi bir hak talep etmeleri söz konusu olmayacaktır. Tasfiye bakiyesinin negatif olması, bir başka ifadeyle şirket mal varlığının şirket borçlarını ödemeye yetmemesi durumunda, hisse senedi sahiplerinin sorumluluğu söz konusu değildir. Zira anonim şirkette ortaklar, şirket alacaklılarına karşı koymuş oldukları (veya koymayı taahhüt ettikleri) sermaye ölçüsünde sorumludurlar. Eğer tasfiye sırasında ödenmemiş sermaye taahhütleri varsa, bunların ödenmesi istenebilir. Ancak bu durum, halka açık olmayan hisse senetleri açısından önem taşımaktadır.

44 44 ŞİRKET YÖNETİMİNE KATILMA HAKKI Bu hak, şirket yönetim kurulunu seçmek ve hatta bu kurula seçilmektir. Şirket genel kurulu, şirketin ana karar organı olarak hemen her konuya müdahale edebilir. Ancak yönetim hakkı, çoğu kez genel kurulun adi çoğunluğu ile sağlandığından şirket sermayesinin %51'ini elinde bulunduran ortak ya da ortaklar yönetime sahip olabileceklerdir. Buna karşın sermayenin geniş bir tabana yayılması halinde, yönetim hakkı ilginç bir görünüm alabilmekte ve bazı şirketlerde %20 ler düzeyindeki pay ile yönetimin üstlenilebildiği görülmektedir. Ana sözleşmeye konulacak özel hükümlerle veya bazı hallerde yasal müdahalelerle azınlık pay sahiplerinin haklarının korunması

45 45 sağlanabilmektedir. Örneğin halka açık anonim ortaklıklarda birikimli oy kullanımına ilişkin düzenlemeler, küçük ortakların şirket yönetimine daha etkin katılımının sağlanmasına yönelik bir uygulamadır. OY HAKKI TTK ya göre pay sahibinin kazanılmış hakkıdır. Her hisse senedi sahibine en az bir oy hakkı verir. Bu esasa aykırı olmamak şartıyla hisse senetlerinin sahiplerine vereceği oy hakkının sayısı esas sözleşme ile tayin olunabilir. Oyda imtiyaz sağlanması suretiyle bir payın oy hakkı artırılabilir ancak pay sahibine ait oyların sınırlandırılması mümkün değildir.

46 46 BİLGİ ALMA HAKKI TTK ya göre pay sahiplerinin bilgi alma hakkı, esas mukavele ile veya şirket organlarından birinin kararıyla engellenemez veya sınırlandırılamaz. Ayrıca pay sahipleri şüpheli gördükleri konularda murakıpların dikkatini çekmeye ve gerekli açıklamaları istemeye yetkili olup genel kurul toplantısından itibaren bir yıl süreyle de kâr ve zarar hesabı, bilânço ve yıllık raporu inceleyebilirler. Bu haklar sınırsız bilgi alma hakkını kapsamamaktadır. Zira incelenmesine müsaade edilen defter ve belgelerden öğrenilecek sırlar hariç olmak üzere, hiçbir ortak şirketin iş sırlarını öğrenmeye yetkili değildir.

47 47 SIR SAKLAMA BORCU Her pay sahibi sonradan ortaklıktan ayrılmış olsa da, şirket sırlarını saklamak zorundadır. SERMAYE BORCU Gerek yeni kuruluşta, gerekse sermaye artırımında, iştirak taahhüdünde bulunan bir ortak taahhüdünü yerine getirmekle yükümlüdür. Taahhüt ettiği hisselerin apellerini şirket yönetim kurulunun tespit ettiği tarihlerde yatırmak zorundadır. Apel borçlarını zamanında ödemeyenlerden temerrüt faizi talep edilebilir.

48 48 HİSSE SENETLERİNDE FİYAT VE DEĞER TANIMLARI Nominal fiyat İhraç fiyatı Piyasa fiyatı Borsa fiyatı Defter değeri Tasfiye değeri İşleyen teşebbüs değeri Net aktif değeri Alternatif gelir değeri Gerçek değer Fiyat/Kazanç Oranı Piyasa Değeri/ Defter Değeri Oranı

49 49 NOMİNAL FİYAT Hisse senedine nominal fiyat (nominal değer), sermaye hesaplarının tutulması ve ortakların sermaye içindeki paylarının hesaplanmasına esas olan değerdir. TTK hükümlerine göre, hisse senetlerinin en düşük nominal değeri 1 kuruştur. Borsa İstanbul (BIST) düzenlemeleri çerçevesinde fiyat ilanları 1 TL nominal değerli hisse senedine göre yapılmaktadır. İHRAÇ FİYATI Hisse senetlerinin, şirket tarafından çıkarılışı aşamasında satışa sunulduğu fiyattır. TTK hükümlerine göre hisse senetlerinin ihraç fiyatı nominal değerin altında belirlenemez.

50 50 Türkiye'de genel olarak, şirketler yeni kuruldukları sırada çıkardıkları hisselerinin satışını ve bedelli sermaye artırımı nedeniyle çıkarılan hisse senetlerinin mevcut ortaklara satışını nominal fiyattan yapmaktadırlar. Buna karşın, borsa değeri yüksek olan şirketler, nominal değerin üzerinde bir emisyon fiyatı da belirleyebilir. Özellikle bedelli sermaye artırımında rüçhan hakkının kullanılmasından sonra arta kalan bölümün halka arz edilmesinde, ihraç fiyatı nominal fiyatın üzerinde saptanmaktadır. PİYASA FİYATI Bir pay senedinin sermaye piyasasında alınıp satıldığı fiyat, o pay senedinin piyasa fiyatı olarak tanımlanır. Arz ve talep koşullarına göre oluşur.

51 51 İşletmenin etkinliğinde herhangi bir değişme olmaksızın, piyasa koşullarındaki değişmelere bağlı olarak bir pay senedinin piyasa fiyatında zaman içinde değişmeler gözlenebilir. Borsada işlem gören bir hisse senedi için borsa fiyatı ile eş anlamlıdır. BORSA FİYATI Borsada işlem görmeye başlayan hisse senetlerinin, borsadaki arz ve talep koşullarına göre oluşan fiyatıdır. Borsanın işleyişine göre fiyatlar işlem yapıldığı süre boyunca sürekli değişebilmektedir. DEFTER DEĞERİ Bir işletmenin özsermaye toplamının pay senedi sayısına bölünmesiyle belirlenir.

52 52 İşletmenin özsermayesi, ödenmiş (veya çıkarılmış) sermayesinden yüksekse, defter değeri nominal değerden yüksek; aksi durumda yani sermayenin eksiği durumunda ise nominal değerden düşük olacaktır. TASFİYE DEĞERİ (LİKİDASYON DEĞERİ) Şirket varlığının belli bir süre içinde zorunlu satışı ile sağlanabilecek değerden tüm borçlar ödendikten sonra kalan miktarın, hisse senedi sayısına bölünmesi sonucu bulunan değerdir. Tasfiye değeri piyasa değerinin araştırılmasında önemlidir. Hisse senetlerinin piyasa değeri, tasfiye değerinin altına düştüğünde, o işletmeyi likide etmek en akılcı yol olacaktır. Bu nedenle şirketin hisse senetlerinin piyasa değeri için, tasfiye değeri teorik olarak alt sınırı oluşturacaktır.

53 53 İŞLEYEN TEŞEBBÜS DEĞERİ Burada, işletmenin bir bütün olarak, çalışır durumda devredilmesi halinde bulacağı değer söz konusudur. Şirket birleşmeleri açısından önem taşıyan bir değerdir. Bu değerin belirlenmesinde işletmenin kârlılığı, piyasa payı vb. pek çok unsurun dikkate alınması gerekir. Tasfiye değeri, piyasa değeri için alt sınırı oluştururken, işleyen teşebbüs değeri de üst sınırı oluşturacaktır. NET AKTİF DEĞERİ Tasfiye değerine benzer. Yükümlülükler ödendikten sonra, şirket aktiflerinin piyasa fiyatlarından satışıyla elde edilecek meblağın hisse başına düşen miktarıdır. Farkı, tasfiye işlemi sırasında aktiflerin daha

54 54 düşük fiyatlarla satılması olasılığındadır. Zira tasfiye hızlı satış yapılmasını gerektirebilmektedir. ALTERNATİF GELİR DEĞERİ Ortaklar tarafından oluşturulan sermayenin, şirket sermayesi şeklinde kullanılmayıp, başka bir yatırım alanında değerlendirilmiş olması halinde, hisse senetlerine yatırılan sermaye miktarı ile elde edilebilecek alternatif gelirden bir hisseye düşen gelir tutarını açıklar. Alternatif gelir değeri belirlemesi, genellikle banka faizi, devlet tahvili gelirleri ile karşılaştırılarak yapılmaktadır. Menkul kıymetler piyasasındaki araçlar çoğaldıkça alternatif gelir hesaplamaları da çeşitlenmiş olmaktadır.

55 55 GERÇEK DEĞER Bir pay senedinin gerçek değeri, o pay senedinin ait olduğu işletmenin varlıkları, kârlılık durumu, dağıtılan kâr payları, sermaye yapısı gibi değişkenlerin belirlediği değer olarak tanımlanır. Gerçek değer, bir anlamda yatırımcıların, işletmenin gelecekte gelir yaratma potansiyelini ve kendilerinin bu hisse senedinden bekledikleri kazanç oranını göz önüne alarak, işletmenin pay senedine biçtikleri, mevcut koşullar altında, söz konusu hisse senedi için normal buldukları değerdir ve şirketle ilgili mevcut bilgiler ışığında gerçekleştirilen değerleme işlemiyle hesaplanır.

56 56 FİYAT / KAZANÇ ORANI Hisse senedi yatırımlarında dikkate alınan bir değerleme oranıdır. Borsa fiyatının hisse başına kâr değerine oranlanmasıyla bulunur. Farklı kullanım şekilleri söz konusudur: - Belli bir hisse senedinin sahip olduğu fiyat/kazanç (F/K) oranı geçmişteki aldığı değerlerle karşılaştırılarak, bugünkü piyasa değerinin geçmişteki piyasa değerlerine göre düşük veya yüksek olduğuna ilişkin yorum yapılabilir. - Belli bir hisse senedinin F/K oranı benzer şirketlerdeki oranlarla karşılaştırılarak bugünkü fiyatlara göre, incelenen şirketin diğer şirketlere göre ucuz veya pahalı olduğuna ilişkin yorum yapılabilir.

57 57 - Benzer şirket karşılaştırmaları yoluyla halka arz edilecek hisse senetlerinin ihraç fiyatlarının tespitinde de kullanılabilmektedir. Aşağıdaki bilgiler ışığında XYZ AŞ ile ABC AŞ hisselerinin F/K oranları hesaplanabilir. XYZ AŞ ABC AŞ Borsa fiyatı (TL) 10 5 Yıllık kâr (milyon TL) Ödenmiş sermaye (milyon TL) Hisse Başına Kâr (HBK) = Yıllık Kâr / Hisse Sayısı Hisse Sayısı (HS) = Ödenmiş Sermaye / Bir Hissenin Nominal Değeri Fiyat/Kazanç Oranı = Borsa Fiyatı / Hisse Başına Kâr

58 58 Buna göre; XYZ AŞ ABC AŞ HS (milyon adet) HBK 0,75 0,25 F/K Oranı 13,33 20 Olarak bulunur. Bu durumda ABC AŞ hissesi XYZ AŞ hissesine göre daha pahalı fiyattan işlem görmektedir. Oysa yalnızca borsa fiyatları veya yalnızca yıllık kâr sayıları karşılaştırılmış olsaydı bunun tersi bir değerlendirme yapılabilirdi. Hisse senedi yatırımları açısından basit ve çok kullanışlı bir oran olan F/K oranının diğer değerleme yöntemleriyle birlikte kullanılması daha uygun olacaktır.

59 59 PİYASA DEĞERİ / DEFTER DEĞERİ ORANI F/K oranı gibi hisse senedi değerlemesinde sıkça kullanılan bir orandır. Hissenin borsa fiyatının hisse başına defter değerine bölünmesiyle bulunur. Farklı şekillerde kullanımı söz konusudur: - Belli bir hisse senedinin sahip olduğu piyasa değeri/defter değeri (PD/DD) oranı geçmişteki aldığı değerlerle karşılaştırılarak, bugünkü piyasa değerinin geçmişteki piyasa değerlerine göre düşük veya yüksek olduğuna ilişkin yorum yapılabilir.

60 60 - Belli bir hisse senedinin PD/DD oranı benzer şirketlerdeki oranlarla karşılaştırılarak, incelenen şirketin, diğer şirketlere göre ucuz veya pahalı fiyattan işlem gördüğüne ilişkin yorum yapılabilir. - Benzer şirket karşılaştırmaları yoluyla halka arz edilecek hisse senetlerinin ihraç fiyatlarının tespitinde de kullanılabilmektedir. Aşağıdaki bilgiler ışığında XYZ AŞ ile ABC AŞ hisselerinin PD/DD oranlarını hesaplayabiliriz. XYZ AŞ ABC AŞ Borsa fiyatı (TL) 10 5 Ödenmiş sermaye (milyon TL) Özsermaye (milyon TL)

61 61 Hisse Sayısı = Ödenmiş Sermaye / Bir Hissenin Nominal Değeri Hisse Başına Defter Değeri (HBDD) = Özsermaye / Hisse Sayısı Piyasa Değeri / Defter Değeri (PD/DD) = Borsa Fiyatı / HBDD Buna göre; XYZ AŞ ABC AŞ HBDD 2,00 1,50 PD/DD Oranı 5,00 3,33 Olarak bulunur. Bu durumda XYZ AŞ hissesi ABC AŞ hissesine göre daha pahalı fiyattan işlem görmektedir. F/K oranının kullanımında olduğu gibi, PD/DD oranında da, elde edilen sonuçların diğer değerleme yöntemleriyle desteklenmesine gereksinim duyulmaktadır.

62 62 HİSSE SENEDİ TÜRLERİ Hisse senetleri sağladıkları haklar, devir ve dolaşım yetenekleri vb. özellikleri itibariyle bazı farklılıklara sahiptir. Bu farklılıklar çerçevesinde ayrımlar yapılabilmektedir. HAMİLİNE VE NAMA YAZILI HİSSE SENEDİ AYRIMI Hamiline yazılı hisse senetleri, söz konusu hisseyi elinde bulunduranın hak sahibi olduğu hisse senetleridir. Devir işlemi teslim ile gerçekleşir. Nama yazılı hisse senetleri, söz konusu hissenin sahibi olarak şirket pay defterine kayıtlı olanın hak sahibi olduğu hisse senetleridir.

63 63 Teslim işlemi devir için yeterli değildir, devrin şirket pay defterine de kaydedilmesi gerekir. Borsada alınıp satılan hisse senetleri devir yeteneklerinin yüksek olması nedeniyle hamiline yazılıdır. Mevzuat gereği ilk ihraçlarında nama yazılı olarak çıkarılmış olsalar bile halka arz sırasında hamiline yazılı hale dönüştürülmektedirler. ADİ VE İMTİYAZLI HİSSE SENEDİ AYRIMI Adi hisse senetleri sahiplerine diğer ortaklardan farklı haklar sağlamayan hisse senetleridir. İmtiyazlı hisse senetleri ise sahiplerine, esas sözleşmede hüküm bulunmak kaydıyla, diğer ortaklardan farklı bir takım haklar sağlayan

64 64 hisse senetleridir. Bu ayrıcalıklar yönetim kuruluna üye seçiminde, kâr payı dağıtımında vb. şekilde olabilir. PRİMLİ VE PRİMSİZ HİSSE SENEDİ AYRIMI Primli hisse senedi kavramı, ihraç edilen hisse senedinin nominal (itibari) değerinden daha yüksek bir fiyatla satılması durumunu ifade eder. Primsiz hisse senedi kavramı ise ihraç edilen hisse senedinin nominal değerinden satılması durumunu ifade eder. KURUCU VE İNTİFA HİSSE SENETLERİ Kurucu hisse senetleri, TTK hükümleri çerçevesinde, şirkete kuruluş hizmetiyle katkıda bulunanlara verilen hisse senetleridir. Kurucu hisse senedi sahipleri esas sözleşmede belirtilen kurallara göre şirket

65 65 kârından pay alırlar. Nominal değeri olmayan kurucu hisse senetleri belli bir sermaye payını temsil etmezler ve sahiplerine ortaklık hakkı sağlamazlar. İntifa hisse senetleri, şirket genel kurulunun kararıyla, çeşitli hizmetler veya alacak karşılığında belli kimselere kuruluştan sonra verilen hisse senetleridir. Sermaye içinde bir payı temsil etmeyen intifa hisse senetleri, kurucu hisse senetleri gibi şirket kârına iştirak etme hakkı sağlar.

66 66 TAHVİLLER Anonim ortaklıkların ödünç para bulmak için, nominal (itibari) değerleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkardıkları borç senetlerine "tahvil" denir. Anonim şirketlere uzun vadeli borçlanma olanağı sağlayan tahviller, sabit getirili menkul kıymetlerin tipik örneklerindendir. TAHVİL İHRAÇ LİMİTİ Yalnızca tahvillere ilişkin bir ihraç limiti söz konusu olmamakla birlikte, tahvilin borçlanma belgesi niteliği taşıması nedeniyle, tahvil ihraçları, borçlanma belgelerinin ihraç limitiyle sınırlandırılmıştır.

67 67 Borçlanma araçlarına ilişkin ihraç limitinin belirlenmesinde, SPK düzenlemesine göre hazırlanmış ve bağımsız denetimden geçmiş olan, son hesap dönemine ait yıllık mali tablolar kullanılır. İhraççıların konsolide mali tablolar hazırlama yükümlülüğü olması durumunda, konsolide mali tabloların dikkate alınması gerekir. Özel durumlara bağlı olarak ara dönem mali tabloları da kullanılabilir. Halka açık ortaklıkların ihraç limiti, özkaynak tutarının beş katını geçemez. Ortaklığın konsolide finansal tablo hazırlaması durumunda ana ortaklığa ait özkaynak tutarı dikkate alınır. Halka açık olmayan ortaklıkların ihraç limiti, özkaynak tutarının üç katını geçemez. Ortaklığın konsolide finansal tablo hazırlaması durumunda ana ortaklığa ait özkaynak tutarı dikkate alınır.

68 68 Derecelendirme kuruluşlarından yatırım yapılabilir seviyenin en yüksek ilk üç kademesine denk gelen uzun vadeli derecelendirme notu alan bankalar ve finansal kuruluşlar ile finansal Kiralama, faktoring ve finansman şirketlerinin ihraç limitleri yüzde yüz oranında artırılır. Bu şirketler tarafından yurt dışında yapılacak ihraçlarda, ihraç limitinin yüzde ellisini aşmamak üzere ek ihraç limiti verilebilir. İhraç limitinin hesaplanmasında, aynı ortaklık veya ihraççı tarafından daha önce ihraç edilmiş ve halen tedavülde bulunan borçlanma araçlarının nominal tutarı indirim kalemi olarak dikkate alınır. Hazine garantisi ihtiva eden ihraçlarda, mevzuatta öngörülen ihraç limitlerine uyulmaz.

69 69 TAHVİLLERDE VADE Özel sektör tahvillerinde vade 365 gün veya daha uzun olmak üzere ihraççı tarafından belirlenir. TAHVİLLERDE FAİZ ORANI Tahvillere ödenecek faiz oranı ile ödeme koşullarına ilişkin esaslar, izahname ve sirkülerde açıkça belirtilmek koşuluyla, ihraççılarca belirlenir. Aynı tertibe dâhil farklı serilerdeki tahviller için değişik faiz oranı tespit edilebilir. Üç ayda bir, altı ayda bir veya yılda bir olmak üzere, ihraççı tarafından belirlenen ara dönemlerde faiz ödemesi yapılmaktadır. Tahvil yatırımcısı, bu faiz ödemelerinden tahvil kuponlarına bağlı

70 70 olarak yararlanır. Bu nedenle faiz ödemesi, kupon ödemesi olarak da anılır. Kupon faiz oranları, tahvil ihraççısı tarafından belirlemektedir. Tahvil ihracı sırasında belirlenmiş olan bu faiz oranı NOMİNAL FAİZ olarak anılır. İhraççılar değişken faizli tahvil ihraç edebilir. Halka arz edilecek değişken faizli tahvillerde faiz belirleme usul ve esasları izahname ve sirkülerde açıkça belirtilir. Uygulamaya esas alınacak faiz oranının belirlenmesi için gerekli unsurların Kurul a müracaat edilmeden önce tespiti ve bunların izahname ile sirkülerde yer alması zorunlu olup, söz konusu hususlarda, kanuni zorunluluklar saklı kalmak kaydıyla vade sonuna kadar değişiklik yapılamaz.

71 71 TAHVİLLERLE İLGİLİ TEMEL TANIMLAR NOMİNAL DEĞER: Tahvil üzerinde yazılı olan değerdir. Tahvilin itfası sırasında ödenecek anapara miktarını ifade eder. Bu nedenle İtfa Değeri olarak da adlandırılır. İHRAÇ DEĞERİ: Tahvilin, ihraççı tarafından yatırımcıya satıldığı fiyatı ifade eder. Kupon ödemesi bulunmayan tahvillerde ihraç değeri, nominal değerden daha küçüktür. Bu durum ıskontolu satış olarak adlandırılır. PİYASA DEĞERİ: Tahvilin piyasada alınıp satıldığı ve tahvilin arztalep dengesine göre oluşan fiyattır.

72 72 İTFA: Tahvilin vade sonunda yapılacak olan anapara ödemesidir. Bu ödemenin yapılacağı tarih, itfa tarihi olarak da anılmaktadır. KUPON ÖDEMESİ: Tahvillerin vadesinin uzun olması nedeniyle, vadeden önceki ara dönemlerde yapılan faiz ödemelerine verilen addır. Kupon ödemesinin yapılacağı dönemler 3 ayda bir, 6 ayda bir veya yılda bir olmak üzere; ihraç sırasında belirlenir. Kupon ödemesi, yıllık bazda belirlenen nominal faiz ile nominal değerin çarpımının bir yıl içindeki kupon ödeme sayısına bölünmesiyle bulunacak tutarda yapılır. Örneğin nominal faizi %20 olan ve 6 ayda bir kupon ödemesi bulunan 1000 TL nominal değerli bir tahvilin kupon ödemesi 1000 x 0,20 2 = 100 TL olur.

73 73 TAHVİLLERDE FAİZ VE PİYASA DEĞERİ İLİŞKİSİ Tahvillerin piyasa değerini tahvilin nominal faiz oranı ile piyasadaki faiz oranı ilişkisi belirler. Kupon ödemesi bulunan bir tahvil için bu ilişki şöyledir: Piyasa Faiz Oranı > Piyasa Değeri < Nominal Değer = Nominal Faiz Oranı Piyasa Değeri = Nominal Değer < Piyasa Değeri > Nominal Değer Bu ilişki kapsamında tahvil yatırımları açısından piyasa faiz oranlarının geleceğine ilişkin tahminler önem taşımaktadır. Faiz oranlarının düşeceği beklentisi sermaye kazancı elde etmek isteyen yatırımcıları tahvil alımına yöneltirken, faiz oranlarının yükseleceği beklentisi tahvil satışlarını artıracaktır.

74 74 TAHVİL TÜRLERİ Çıkarılış biçimleri, ihraççıların nitelikleri, taşıdıkları haklar gibi bazı özelliklerine göre tahviller arasında bazı farklılıklar söz konusudur. Ana hatlarıyla bu ayrımlar aşağıda ele alınmıştır. DEVLET TAHVİLİ VE HAZİNE BONOSU Devlet tahvilleri, vadesi 1 yıldan uzun olan borçlanma senetleridir. Genellikle dönemsel faiz getirecek şekilde ihraç edilen devlet tahvillerinde kupon faiz ödemeleri 3 ayda bir, 6 ayda bir veya yılda bir olabilmektedir. Bununla birlikte devlet tahvillerinin ıskontolu olarak ihracı da söz konusu olabilmektedir.

75 75 Hazine bonoları, vadesi 1 yıldan kısa olan borçlanma senetleridir. Hazine bonoları kuponsuz olup, itfa gününde ödenecek olan anapara ile bononun satın alındığı fiyat arasındaki fark bono yatırımcısının kazancıdır. Devlet tahvilleri ve hazine bonolarının iki türüne birden Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) adı verilir. BAŞA BAŞ VE PRİMLİ TAHVİLLER İhraç edilen bir tahvil üzerinde yazılı değerle satışa çıkarılıyorsa, bu başa baş tahvildir. Nominal değerinden daha aşağı bedelle satışa çıkarılan tahvillere primli tahvil denir.

76 76 NAMA VE HAMİLİNE YAZILI TAHVİLLER Tahvil sahibinin adına düzenlenmiş tahviller nama yazılı tahvil, ibraz edenin tahvilin taşıdığı haklara sahip olduğu tahviller hamiline yazılı tahvil olarak adlandırılır. Nama yazılı tahvillerde devir işleminden dolayı ihraççı şirkete karşı bir hak iddiasında bulunulması için devrin şirket tahvil defterine kaydedilmesi gerekir. PARAYA ÇEVRİLME KOLAYLIĞI OLAN TAHVİLLER Normal olarak tahvillerin itfası, vade bitiminde bir defada yapılır. Bununla birlikte itfanın vade sonundan önce de yapılması söz konusu olabilmektedir.

77 77 SPK düzenlemelerine göre, ihraççının veya tasarruf sahibinin talebine bağlı olarak kısmen veya tamamen erken itfa edilebilir nitelikte tahvil ihraç edilebilir. Halka arz edilecek tahvillerin erken itfaya konu olması durumunda erken itfaya ilişkin esaslara ve kısmi itfa durumunda tahvillerin ne şekilde belirleneceğine izahname ve sirkülerde yer verilir. GARANTİLİ VE GARANTİSİZ TAHVİLLER Çıkarılan tahvillerin satış şansını arttırmak için bir bankanın veya şirketin bağlı olduğu holdingin garantisi sağlanabilir. Banka veya holdingin garantisi, çıkarılan tahvillerin anapara ve faizlerinin vadelerinde geri ödenmesini kapsar.

78 78 SABİT VE DEĞİŞKEN FAİZLİ TAHVİLLER Tahvil sahibine ödenecek faizin ihraç sırasında belirlendiği ve itfaya kadar değiştirilmediği tahviller sabit faizli tahvil olarak ifade edilir. Ancak özellikle uzun vadeli tahvillerde ihraç sırasında yatırımcıları tatmin edecek ve aynı zamanda ihraççı şirketleri zarara uğratmayacak şekilde bir faiz oranını belirlemek güçtür. Enflasyon oranının öngörülmesinin güçlüğü tahvil piyasasında istikrarsızlığa sebep olabilir. Değişken faizli tahviller böyle durumlarda tahvil piyasasının tıkanmaması için ileriye dönük faiz riskini ortadan kaldırmak üzere ihraç edilen tahvillerdir. Bu tür

79 79 tahvillerde belli bir hesaplama yöntemine göre faiz ödeme dönemlerinde farklı faiz oranları uygulanmaktadır 1. ENDEKSLİ TAHVİLLER Hızlı enflasyon yıllarında görülen bir tahvil uygulamasıdır. Değişken faizli tahviller faiz getirisini enflasyona karşı korumakla birlikte anaparanın korunmasını sağlayamamaktadır. Anaparayı korumakta enflasyona, dövize ya da altına indeksli tahviller daha güvenceli olmaktadır. 1 Değişken faizli DİBS ihraçlarında, değişken faiz hesaplama yöntemi duyurulmaktadır. Kupon vade başlangıç tarihinden önceki 3 ay (91 gün) içinde gerçekleştirilmiş olan TL cinsi ıskontolu DİBS ihalelerinde oluşan ağırlıklı ortalama faizler esas alınarak 3 aylık (veya 6 aylık) dönem faizi bulunmakta ve kupon ödemeleri bu faiz oranı üzerinden gerçekleştirilmektedir.

80 80 DİĞER MENKUL KIYMETLER Hisse senedi ve tahvil dışında bazı özellikleri hisse senedine bazı özellikleri tahvile benzeyen farklı menkul kıymetler de söz konusudur. Burada ele alınacak menkul kıymetler ilgili mevzuatta düzenlenmiştir. Bununla birlikte, günümüzde ihracı çok az sayıda olan veya henüz hiç ihraç edilmemiş olanları da vardır. KATILMA İNTİFA SENEDİ (KİS) Ortaklıklar tarafından nakit karşılığı satılmak üzere ihraç edilen, net kârdan pay alma, tasfiye sonucunda kalan tutara katılma veya halka açık olmayan ortaklık tarafından yeni çıkarılacak payları alma hakkı tanıyan pay benzeri menkul kıymetlerdir.

81 81 Sermaye içinde bir payı temsil etmedikleri için senet sahipleri şirket yönetimine katılma hakkına sahip değildir. Ortaklıkların ihraç edebilecekleri KİS miktarı, ödenmiş veya çıkarılmış sermayelerinin yüzde ellisini geçemez. KARA İŞTİRAKLİ TAHVİL İhraççılar esas sözleşmelerinde veya varsa özel mevzuatlarında hüküm bulunmak kaydıyla kâra iştirakli tahvil çıkarabilirler. Kâra iştirakli tahvillerin anapara ödemesi vade sonunda yapılır. Nama veya hamiline yazılı olabilirler. Bu tahvillere aşağıdaki seçeneklerinden biri, ihraç sırasında tercih edilerek, kâr payı ödenebilmektedir: (a) Faiz + kâr payı, (b) Faiz ve kâr payından büyük olan, (c) Yalnız kâr payı.

82 82 PAYA DÖNÜŞTÜRÜLEBİLİR TAHVİL Ortaklık tarafından çıkarılan ve ihraççı ortaklığın sermaye artırımı suretiyle çıkaracağı paylara veya izahname ve sirkülerde belirtilen esaslar çerçevesinde temin edilen ihraççı paylarına dönüştürme hakkı veren menkul kıymetlerdir. PDT vadesi 365 günden az olamaz. PDT lerin paya dönüştürülmesi vade başlangıç tarihinden itibaren en erken 365 gün sonra yapılabilir. PDT lerin halka arz yolu ile satılacak olması durumunda, ihraççının paylarının borsada işlem görmesi ve kayıtlı sermaye sisteminde olması zorunludur.

83 83 PDT ler, vadede veya vadeden önce paylarla değiştirilerek itfa edilir. PDT lerin vadeden önce; - İtfa planına bağlı olarak, - Ortaklığın talebine bağlı olarak, - Tasarruf sahibinin talebine bağlı olarak paylara dönüştürülebilir. Dönüştürme işlemi bütün PDT leri kapsayabileceği gibi kısmen dönüştürme işlemi de söz konusu olabilir. Ortaklık tarafından yükümlülüklerin tam olarak yerine getirilmesine rağmen dönüştürme hakkını kullanmayan PDT sahiplerinin dönüştürme hakları ortadan kalkar ve bu durumdaki PDT sahipleri anapara ve işlemiş faizleri alırlar.

84 84 DEĞİŞTİRİLEBİLİR TAHVİL Değiştirilebilir Tahvil (DET) ihraççı tarafından çıkarılan ve payları borsalarda veya teşkilatlanmış diğer piyasalarda işlem gören diğer ortaklıklara ait paylarla değiştirme hakkı veren menkul kıymetlerdir. DET in vadesi 365 günden az olamaz. DET lerin hisse senetleriyle değiştirilmesi vade başlangıç tarihinden itibaren en erken 365 günden sonra yapılabilir. DET ler, vadede veya vadeden önce paylarla değiştirilerek itfa edilir. DET lerin vadeden önce paylarla değiştirilmesi: - İtfa planına bağlı olarak, - İhraççının talebine bağlı olarak,

85 85 - Tasarruf sahibinin talebine bağlı olarak gerçekleştirilebilir. İhraççı tarafından yükümlülüklerin tam olarak yerine getirilmesine rağmen değiştirme hakkını kullanmayan DET sahiplerinin değiştirme hakları ortadan kalkar ve bu durumdaki DET sahipleri anapara ve işlemiş faizleri alırlar. FİNANSMAN BONOSU Finansman bonoları, ihraççıların borçlu sıfatıyla düzenleyip ihraç ettikleri, nominal değerinin vade tarihinde yatırımcıya geri ödenmesi taahhüdünü içeren menkul kıymettir. Finansman bonolarının vadesi 30 günden az, 364 günden fazla olamaz.

86 86 Finansman bonoları, halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin satılmak üzere ihraç edilebilir. Halka arz edilmeksizin yapılacak satışlar, tahsisli satış ve nitelikli yatırımcıya satış olmak üzere iki şekilde yapılabilir. Bonolar, ihraççı tarafından belirlenen vadeye uygun iskonto oranları ile iskonto edilerek bulunan fiyat üzerinden satılır. Bonoların kupon ödemeli olarak ihracı mümkündür. ALTIN, GÜMÜŞ VE PLATİN BONOLARI (= Kıymetli Maden Bonoları) Altın, gümüş ve platin bonoları, kıymetli madenlerin işlem gördüğü borsanın üyesi olan kıymetli maden aracı kurumları tarafından halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin belli miktarda kıymetli

87 87 maden cinsinden ihraç edilen borçlanma aracı niteliğinde bir menkul kıymettir. Altın, gümüş ve platin bonoları, nominal değerin vade tarihinde yatırımcıya geri ödenmesi taahhüdünü içerir ve vadesi 30 günden az 364 günden fazla olamaz. Halka arz edilmek suretiyle ve ıskonto esasına göre satışa sunulan altın, gümüş ve platin bonolarının satışında uygulanacak vadeye uygun ıskonto oranları yıllık bazda hesaplanarak, satışın yapılacağı yerlerde satış süresi içerisinde ihraççı tarafından duyurulur. Altın, gümüş ve platin bonolarının satış bedeli, esasları izahname ve sirkülerde belirtilmek kaydıyla, Türk Lirası, döviz veya kıymetli maden olarak tahsil edilir.

88 88 Altın, gümüş ve platin bonolarına ilişkin ödemeler, esasları izahname ve sirkülerde belirtilmek kaydıyla, kıymetli madenin borsasında oluşan ağırlıklı ortalama fiyatı esas alınarak, Türk Lirası veya ödeme tarihindeki TCMB döviz satış kuru kullanılmak suretiyle, döviz cinsinden ya da ihraç sırasında fiziki teslim öngörülmüşse kıymetli maden cinsinden aracı kuruluş vasıtasıyla yapılır. BANKA BONOSU Banka bonoları, bankaların borçlu sıfatıyla düzenleyip ihraç ederek ıskonto esasına göre sattıkları menkul kıymettir. Bununla birlikte genel hükümler kapsamında, banka bonolarında da kupon ödemesinin yapılması olanağı söz konusudur.

89 89 Bankalar tarafından ihraç edilecek bonolar, bu bonoların vadesi boyunca satışa sunulabilir. Ayrıca, bankalar tarafından ihraç edilmiş bonolar ikinci el piyasada, bu bonoları ihraç etmiş banka tarafından erken itfa sonucu doğurmayacak şekilde yeniden satılmak şartıyla geri alınabilir. Banka bonolarının vadesi 30 günden az 364 günden fazla olamaz. GAYRİMENKUL SERTİFİKASI Gayrimenkul sertifikası, ihraççıların inşa edilecek veya edilmekte olan gayrimenkul projelerinin finansmanında kullanılmak üzere ihraç ettikleri, gayrimenkul projesinin belirli bağımsız bölümlerini veya bağımsız bölümlerin belirli bir alan birimini temsil eden nominal değeri eşit menkul kıymettir.

90 90 TOKİ ve İller Bankası tarafından gerçekleştirilecek ihraçlar hariç olmak üzere, ihraççı tarafından edimlerin izahnamede ve ihraç belgesinde belirtilen esaslar çerçevesinde yerine getirilmemesi halinde itfa bedelinin ve oluşabilecek cezai şartın yatırımcılara ödenmesinin bir banka tarafından garanti altına alınması zorunludur. Gayrimenkul sertifikalarının ihracı karşılığında elde edilen para, edimler ve cezai şartları garanti eden banka tarafından açılan özel bir hesapta toplanır ve bu para vekilin özen borcu çerçevesinde bankaca gelir elde edilecek şekilde ihraççı adına değerlendirilir. Gayrimenkul sertifikalarında, sertifika sahibinin yararlanabileceği ve banka tarafından garanti edilmiş olan edimler iki türlüdür: Asli Edim ve Tali Edim.

91 91 Asli Edim, ifa süresi içerisinde izahname veya ihraç belgesinde belirlenen esaslar çerçevesinde, ihraççı tarafından gayrimenkul sertifikası sahipleri adına mülkiyetin tesis edilmesi ve bağımsız bölümün teslim edilmesidir. Tali edim, ifa süresi içerisinde izahname veya ihraç belgesinde belirlenen esaslar çerçevesinde tali edime konu gayrimenkul sertifikalarına karşılık gelen bağımsız bölümlerin satılması ve satış tutarının gayrimenkul sertifikası sahiplerine payları ile orantılı olarak dağıtılmasıdır. DEPO SERTİFİKASI Depo sertifikası, saklama kuruluşlarında saklanan yabancı sermaye piyasası araçlarını temsilen depocu kuruluş tarafından ihraç edilen ve

92 92 sahibine bu araçların verdiği hakları aynen sağlayan, bunlara özdeş, nominal değeri TL veya TCMB tarafından günlük alım satım kurları ilan edilen yabancı paralar cinsinden ifade edilen sermaye piyasası aracıdır. Yabancı sermaye piyasası araçları, depo sertifikası yoluyla halka arz veya tahsisli olarak satış yoluyla satılabilecekleri gibi; ilgili tebliğ hükümleri kapsamında doğrudan halka arz yoluyla veya tahsisli satış yoluyla ihraç edilmeleri mümkündür. VARLIĞA DAYALI MENKUL KIYMETLER Varlığa Dayalı Menkul Kıymetler (VDMK), varlık finansman fonu portföyündeki varlıklar karşılığında ihraç edilen borçlanma senedidir.

93 93 VDMK, varlık finansman fonu içtüzüğünde hüküm bulunmak şartı ile varlık finansman fonu kurulunun talebi ve ilgili borsanın uygun görmesi üzerine menkul kıymet borsalarında işlem görebilir. VDMK ihraçları, fon kurulu tarafından aşağıda belirtilen kriterlere göre farklı haklara sahip olan sınıflardan oluşturulabilir: a) Varlıkların vadesi, b) Varlıkların anapara veya faiz ödeme zamanları, faiz türü, c) Anapara veya faiz ödemelerinde öncelikler, ç) Tasfiye prosedürüne ilişkin haklar, d) Kredi riski, e) Kurulca uygun görülecek diğer kriterler. VDMK, farklı fiyat ve vadelerde ihraç edilebilir.

94 94 Ödemeler esas olarak sadece fon portföyünde yer alan varlıklardan kaynaklanan nakit akımlarından karşılanır. Nakit akımlarından karşılanamayan bölümün ödenmesi için kurucu ve/veya üçüncü kişilerce kısmen veya tamamen garanti verilebilir. VDMK nın itfası sonunda, fon portföyünde yer alan varlıklardan elde edilen nakit akımının, VDMK sahiplerine yapılan toplam ödemeleri ve fondan yapılan diğer harcamaları aşan kısmının kullanım esasları fon kurulu kararı ile belirlenir. Fon kurulunun bu konuda alacağı karara Fon iç tüzüğünde ve VDMK ların halka arz edilmesi durumunda Fon izahnamesinde yer verilmesi şarttır. VDMK halka arz yoluyla ihraç edilebilecekleri gibi, halka arz edilmeksizin yurtiçinde veya yurtdışında nitelikli yatırımcılara da ihraç edilebilir. Halka arz edilmemesi durumunda Kurul kaydına alınma

95 95 başvurusunda VDMK lara ilişkin olarak izahname ve sirküler düzenlenmez. Halka arz edilecek ise ilgili tebliğ hükümleri çerçevesinde VDMK ların Kurul kaydına alınması ve izahname ile sirkülerin düzenlenmesi zorunludur. VDMK ların halka arz yoluyla satışının, anapara ve faiz ödemelerinin, halka arza aracılık yetki belgesine sahip aracı kuruluşlar vasıtasıyla yapılması zorunludur. Halka arz edilecek VDMK ların Türkiye de kurulan ve Kurul tarafından yetkilendirilen derecelendirme kuruluşları ile Türkiye de derecelendirme faaliyetinde bulunması Kurulca kabul edilen uluslararası derecelendirme kuruluşlarından en az biri tarafından derecelendirilmesi ve derecelendirme notuna izahname ve sirküler ile diğer bilgilendirme dokümanlarında yer verilmesi zorunludur.

96 96 İPOTEK TEMİNATLI MENKUL KIYMET İpotek teminatlı menkul kıymet (İTMK), ihraççının genel yükümlülüğü niteliğinde olan ve teminat varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen borçlanma senetleridir. İTMK sabit veya değişken faizli, ıskontolu veya primli, nama veya hamiline yazılı olarak ihraç edilebilirler. İTMK ihraççının talebi ve ilgili borsanın uygun görmesi üzerine menkul kıymet borsalarında işlem görebilir. İTMK ilgili tebliğde yer alan koşullara uygun olmak kaydıyla banka ve ipotek finansman kuruluşları tarafından ihraç edilebilirler. İhraççının ipotek teminatlı menkul kıymetlerden kaynaklanan ödeme yükümlülüğünü yerine getirememesi ve teminat havuzlarına dâhil

97 97 edilen varlıkların menkul kıymet sahiplerinin alacaklarını karşılamaya yetmemesi halinde alacağı teminat havuzundaki varlıklarla karşılanmayan ipotek teminatlı menkul kıymet sahipleri, ihraççının diğer malvarlığına başvurabilir. İTMK ler halka arz yoluyla satılabileceği gibi, halka arz edilmeksizin yurt dışında veya yurt içinde nitelikli yatırımcılara tahsisli satış yöntemiyle de satılabilir. İTMK lerin halka arz yoluyla satışının, anapara ve faiz ödemelerinin, halka arza aracılık yetki belgesine sahip aracı kuruluşlar vasıtasıyla yapılması zorunludur.

98 98 İPOTEĞE DAYALI MENKUL KIYMET İpoteğe dayalı menkul kıymet (İDMK), konut finansman fonu portföyündeki varlıklar teminat gösterilerek ihraç edilen borçlanma senedidir. İDMK, fon içtüzüğünde hüküm bulunmak şartı ile fon kurulunun talebi ve ilgili borsanın uygun görmesi üzerine menkul kıymet borsalarında işlem görebilir. İDMK ihraçları, konut finansman fonu kurulu tarafından aşağıda belirtilen kriterlere göre farklı haklara sahip olan sınıflardan oluşturulabilir:

99 99 a) Varlıkların vadesi, b) Varlıkların anapara veya faiz ödeme zamanları, faiz türü, c) Anapara veya faiz ödemelerinde öncelikler, ç) Tasfiye prosedürüne ilişkin haklar, d) Kredi riski, e) Kurulca uygun görülecek diğer kriterler. İDMK, farklı fiyat ve vadelerde ihraç edilebilir. İDMK sahiplerine yapılacak ödemelerin sıklığı en az aylık dönemler itibariyle belirlenebilir. Ödemeler esas olarak sadece fon portföyünde yer alan varlıklardan kaynaklanan nakit akımlarından karşılanır. Nakit akımlarından karşılanamayan bölümünün ödenmesi için kurucu ve/veya üçüncü kişilerce kısmen veya tamamen garanti verilebilir.

100 100 Kurul kaydına alınacak İDMK ler halka arz edilebilecekleri gibi; halka arz edilmeksizin ve/veya nitelikli yatırımcılara ve/veya yurt dışında satılabilirler. Halka arz edilmeksizin yapılacak ihraçlarda izahname ve sirküler düzenlenmez. İDMK lerin halka arz yoluyla satışının, anapara ve faiz ödemelerinin, halka arza aracılık yetki belgesine sahip aracı kuruluşlar vasıtasıyla yapılması zorunludur. Halka arz edilecek İDMK lerin derecelendirilmesi ve derecelendirme notuna izahname ve sirküler ile diğer bilgilendirme dokümanlarında yer verilmesi zorunludur.

101 101 KİRA SERTİFİKALARI Kira sertifikası, her türlü varlık ve hakkın finansmanını sağlamak amacıyla, varlık kiralama şirketi (VKŞ) tarafından ihraç edilen ve sahiplerinin bu varlık veya haktan elde edilen gelirlerden payları oranında hak sahibi olmalarını sağlayan bir menkul kıymettir. Varlık kiralama şirketi, münhasıran kira sertifikası ihraç etmek üzere anonim şirket şeklinde kurulmuş olan sermaye piyasası kurumudur. Kira sertifikaları; (a) Sahipliğe, (b) Yönetim sözleşmesine, (c) Alımsatıma, (ç) Ortaklığa, (d) Eser sözleşmesine dayalı olarak veya bu sayılanların birlikte kullanılması suretiyle ihraç edilebilir.

102 102 Kira sertifikası sahipleri, ihraca dayanak varlık ve haklardan elde edilen gelirler üzerinde payları oranında hak sahibidirler. Kira sertifikası ihracı işleminin gerektirmesi durumunda vade sonunda varlık ve haklar VKŞ tarafından kaynak kuruluş veya üçüncü kişilere satılır ve satış bedeli kira sertifikası sahiplerine payları oranında ödenir. Kira sertifikaları halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin satılmak üzere ihraç edilebilir. Halka arz edilmeksizin yapılacak satışlar, tahsisli satış ve nitelikli yatırımcıya satış olmak üzere iki şekilde yapılabilir. Halka arz edilecek kira sertifikalarının borsada işlem görmesi ve bu amaçla borsaya başvurulması zorunludur.

103 103 ORTAKLIK VARANTLARI Ortaklık varantı, sahibine, vade tarihine kadar ya da vade tarihinde payları borsada işlem gören veya görecek olan kayıtlı sermaye sistemine tabi ihraççı paylarına veyahut payları borsada işlem gören herhangi bir ortaklığın paylarına ilişkin bir hak veren sermaye piyasası aracıdır. Vade tarihinde söz konusu hakkın kullanımı (a) kaydi teslimat ile uzlaşı, (b) pay ile uzlaşı, (c) nakdi uzlaşı yöntemlerinden biriyle yerine getirilir. Ortaklık varantlarının bedelsiz olarak verilmek üzere ihraç edilmeleri durumunda, bunların ilgili sermaye piyasası aracını satın alan tüm

104 104 tasarruf sahiplerine satın aldıkları sermaye piyasası aracı ile orantılı olarak verilmesi zorunludur. Ortaklık varantlarının ilgili sermaye piyasası aracının yanında bedelli olarak ihraç edilmeleri halinde; ilgili sermaye piyasası aracının tasarruf sahibi tarafından satın alınması, söz konusu ortaklık varantının da satın alınmasını gerektirmez. Ortaklık varantlarının vadesi iki aydan az, beş yıldan fazla olamaz. Halka arz edilmeksizin satışa sunulan ortaklık varantlarının vadesi bir yıldan az olamaz.

105 105 YATIRIM KURULUŞU VARANTI Yatırım kuruluşu varantı (aracı kuruluş varantı), sahibine, dayanak varlığı ya da göstergeyi önceden belirlenen bir fiyattan belirli bir tarihte veya belirli bir tarihe kadar alma veya satma hakkı veren ve bu hakkın kaydi teslimat ya da nakdi uzlaşı ile kullanıldığı sermaye piyasası aracıdır. Dayanak Gösterge, Borsa tarafından oluşturulmuş hisse senedi endekslerini; Dayanak Varlık ise BIST 30 endeksinde yer alan hisse senedini ve/veya BIST 30 endeksi kapsamında yer alan birden fazla hisse senedinden oluşan sepeti ifade etmektedir. Kurulca uygun görülmesi durumunda, bunların dışında, konvertibl döviz, kıymetli maden, emtia, geçerliliği uluslararası alanda genel kabul görmüş

106 106 endeksler gibi diğer varlık ve göstergeler de varanta dayanak teşkil edebilirler. Yatırım kuruluşu varantları, derecelendirme kuruluşlarından talebe bağlı olarak, notlandırma ölçeğine göre yatırım yapılabilir seviyenin en yüksek ilk üç kademesine denk gelen uzun vadeli derecelendirme notu alan Türkiye de veyahut yurt dışında yerleşik banka ya da aracı kurumlar tarafından ihraç edilebilir. Notlandırma ölçeğine göre en yüksek üçüncü ve üstü seviyeye denk gelen notu bulunmayan Türkiye de yerleşik aracı kuruluşlar, anılan şartı sağlayan aracı kuruluşlar tarafından ihraçtan doğan uzlaşı yükümlülüklerin garanti edilmesi koşuluyla ihraçta bulunabilirler. İhraçtan doğan uzlaşı yükümlülüklerinin yerine getirilmesi hususunda ihraççı ve garantör kuruluş müteselsilen sorumludur.

107 107 Varantların vadesi iki aydan az, beş yıldan fazla olamaz. Varantlar BIST de piyasa yapıcılığı sistemine göre işlem görür. İhraççı, ihraç sırasında piyasa yapıcılığını üstlenecek bir aracı kurumla sözleşme yapmak zorundadır. İhraççı aracı kurumun, ilgili tebliğde belirtilmiş olanlar ile Borsa tarafından belirlenecek diğer koşulları sağlaması durumunda, piyasa yapıcısı olması mümkündür.

108 108 YATIRIM KURULUŞU SERTİFİKASI VE TURBO YATIRIM KURULUŞU SERTİFİKASI Turbo yatırım kuruluşu sertifikası, Dayanak varlığın fiyatına veya dayanak göstergenin değerine bağlı olan ve sahibine vade tarihine kadar veyahut vade tarihinde dayanak varlığın ya da göstergenin nihai değeri ile daha önceden kamuya açıklanmış kullanım fiyatı arasındaki fark üzerinden hesaplanan tutarda bir geri ödeme hakkı sağlayan sermaye piyasası aracıdır. Yatırım kuruluşu sertifikası, turbo yatırım kuruluşu sertifikaları ve ıskontolu yatırım kuruluşu sertifikaları ile Kurul tarafından ihracı uygun görülen diğer yatırım kuruluşu sertifikası türlerini kapsar.

109 109 Yatırım kuruluşu varantı ile yatırım kuruluşu sertifikası ve turbo yatırım kuruluşu sertifikaları yapılandırılmış ürünlerdir. Bu sermaye piyasası araçları ihraççıların fon temin etmek üzere ihraç edilmezler. Temel fonksiyonları bir spekülasyon ve risk yönetimi araçları olmalarıdır. Bu finansal ürünler Borsa İstanbul da Kurumsal Ürünler Pazarı kapsamında açılmış olan alt pazarlarda ve piyasa yapıcılığı sistemiyle işlem görürler. Opsiyon sözleşmelerine benzer bir yapıda olan bu ürünlerin fiyatlandırılmasında başta dayanak varlık fiyatı olmak üzere bazı parametreler etkili olmaktadır. Daha açık bir anlatımla, söz konusu finansal ürünlerin fiyatları, standart menkul kıymetlerin spot işlemlerde geçerli olan arz talep ilişkisi yoluyla belirlenmemektedir. Dayanak varlık fiyatı, vadeye kalan gün sayısı, faiz oranı, varsa

110 110 dayanak varlığın temettü miktarı, yabancı bir finansal ürün üzerine yapılandırılmış olması durumunda döviz kurları gibi parametrelere bağlı olarak belirlenmektedir. GELİR ORTAKLIĞI SENETLERİ Esas olarak sermaye piyasasıyla ilgili mevzuatta düzenlenmeyen GOS, bir tür kamu borçlanma aracı niteliğindedir. Gelir ortaklığı senetleri (GOS) köprü, baraj, elektrik santralı, karayolu, demiryolu, telekomünikasyon sistemleri ile sivil kullanıma yönelik deniz ve hava limanları ile benzerlerinden, kamu kurum ve kuruluşlarına ait olanların gelirlerine, gerçek ve tüzel kişilerin ortak olması için çıkarılacak senetlerdir.

111 111 Kamu tesisi gelirlerinin belli bir oranı, söz konusu tertipte çıkarılan GOS sahiplerine belli dönemlerde ödenmektedir. Bu nedenle değişken faizli tahvile benzer bir niteliğe sahiptir. GELİRE ENDEKSLİ SENETLER Gelir ortaklığı senetleri gibi, esas olarak sermaye piyasasıyla ilgili mevzuatta düzenlenmeyen Gelire Endeksli Senetler (GES), bir tür kamu borçlanma aracı niteliğindedir. Getirileri Kamu İktisadi Teşebbüslerinden elde edilen ve Bütçe ye aktarılan hâsılat paylarına endeksli olarak oluşturulmuşlardır. Bu çerçevede, kapsamdaki kuruluşların Bütçe ye aktaracakları gelir tahminleri baz alınarak; yatırımcılara kupon ödemesi şeklinde

112 112 yapılacak ödemelere ilişkin taahhüt edilen alt ve üst sınırlar belirlenmektedir. TL ve USD olarak ihraç edilecek GES, BIST Tahvil ve Bono Piyasasında işlem görecek olup, diğer DİBS lerde olduğu gibi gösterge niteliğindeki günlük fiyatlar Resmi Gazete de yayınlanacaktır.

113 113 SERMAYE PİYASASI KURUMLARI

114 114 Sermaye Piyasası Kanunu ile sermaye piyasası kurumu olarak kabul edilen ve belli başlıları aşağıda ana hatlarıyla ele alınmış olan kurumlar şunlardır: Aracı kurumlar Bankalar Yatırım fonları Emeklilik yatırım fonları Borsa yatırım fonları Yatırım ortaklıkları Gayrimenkul yatırım ortaklıkları Girişim sermayesi yatırım ortaklıkları Portföy yönetim şirketleri Bağımsız denetim şirketleri Gayrimenkul değerleme şirketleri Derecelendirme kuruluşları Vadeli işlemler aracılık şirketleri Konut finansmanı fonları İpotek finansmanı kuruluşları Varlık finansmanı fonları Varlık kiralama şirketleri Merkezi takas kuruluşları Merkezi saklama kuruluşları Veri depolama kuruluşları Kuruluş ve faaliyet esasları Kurul tarafından belirlenen diğer sermaye piyasası kurumları

115 115 ARACI KURULUŞLAR Sermaye Piyasası Kanununa göre aracı kuruluşlar, aracı kurum ve bankalardır. Bankalar kendi menkul kıymetlerini halka arz etmeleri ile sermaye piyasası faaliyetlerinde bulunmaları durumunda ve bu faaliyetleri ile sınırlı olarak Sermaye Piyasası Kanunu na tabi olurlar. ARACI KURULUŞLARIN FAALİYETLERİ Aracı kuruluşların yürütebilecekleri her bir sermaye piyasası faaliyeti için ayrı olarak, Sermaye Piyasası Kurulu ndan yetki belgesi alması zorunludur. Aracı kuruluşların yürütebilecekleri sermaye piyasası faaliyetleri arasında farklılıklar vardır.

116 116 ARACI KURUMLARIN FAALİYETLERİ Aracı kurumlar aşağıdaki faaliyetleri yürütebilirler: Sermaye piyasası araçlarının ihraç veya halka arz yoluyla satışına aracılık, Daha önce ihraç edilmiş sermaye piyasası araçlarının alım satımına aracılık, Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil türev araçların alım satımına aracılık, Sermaye piyasası araçlarının geri alım veya satım taahhüdüyle satışı veya alışı (repo-ters repo), Yatırım danışmanlığı, Portföy yöneticiliği.

117 117 Döviz, mal, kıymetli maden veya Kurulca belirlenecek diğer varlıkların kaldıraçlı alım satımı, alım satımına aracılık ve bu işlemlere yönelik hizmetlerin yerine getirilmesi TİCARİ BANKALARIN FAALİYETLERİ Bankalar sermaye piyasasında aşağıdaki faaliyetleri yürütebilirler: Daha önce ihraç edilmiş sermaye piyasası araçlarının borsada (hisse senetleri hariç) veya borsa dışında alım satımına aracılık, Sermaye piyasası araçlarının geri alım veya satım taahhüdüyle satışı veya alışı, Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil türev araçların alım satımına aracılık.

118 118 MEVDUAT TOPLAMAYAN BANKALARIN FAALİYETLERİ Daha önce ihraç edilmiş sermaye piyasası araçlarının borsada (hisse senetleri hariç) veya borsa dışında alım satımına aracılık, Sermaye piyasası araçlarının geri alım veya satım taahhüdüyle satışı veya alışı, Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil türev araçların alım satımına aracılık, Halka arza aracılık, Yatırım danışmanlığı, Portföy yöneticiliği.

119 119 ARACI KURUMLAR ARACI KURUMLARIN KURULUŞ ŞARTLARI Aracı kurumların kuruluşlarına Kurulca izin verilebilmesi için, a) Anonim ortaklık şeklinde kurulmaları, b) Hisse senetlerinin tamamının nama yazılı olması, c) Hisse senetlerinin nakit karşılığı çıkarılması, d) Sermayelerinin Kurulca belirlenen miktardan az olmaması, e) Esas sözleşmelerinin Sermaye Piyasası Kanunu hükümlerine uygun olması, f) Kurucularının Sermaye Piyasası Kanunu ve ilgili düzenlemelerde belirtilen niteliklere uygun olması, g) Ortaklık yapısının şeffaf ve açık olması gerekir.

120 120 ARACI KURUMLARIN YÜKÜMLÜLÜKLERİ Aracı kurumlar ilgili düzenlemeler kapsamında bazı yükümlülüklere sahiptirler. Bu yükümlülükler; - Müşteriyi tanıma kuralı, - Çerçeve sözleşme imzalama yükümlülüğü, - Blokaj yükümlülüğü, - Borsa üyeliği, - Ortaklık yapısındaki değişikliklerin Kurul iznine tabi olması, - Tescil ve ilan yükümlülüğü, - Bildirim yükümlülüğü, - İlan ve reklâmlarını saklama yükümlülüğüdür.

121 121 ARACI KURUMLARIN MERKEZ DIŞI ÖRGÜTLERİ Aracı kurumların merkez dışı örgütleri şube, irtibat büroları ve bankalarla tesis etikleri acenteliklerden oluşur. Aracı kurumlar Kurul dan izin almak şartıyla; a) Şube veya irtibat bürosu açmak, b) İlgili ülkenin yetkili otoritesinden faaliyet izni almış aracı kuruluşlar ile acentelik tesis etmek 2, c) Yurtiçinde acentelik sözleşmesi akdettikleri bankaların yurt dışındaki şubeleri ile acentelik tesis etmek suretiyle yurt dışında da örgütlenebilirler tarihinde yürürlüğe girecek olan yeni düzenlemeyle, aracı kurumların acentelik uygulamasına son verilecektir.

122 122 Şubeler merkez ile irtibatlı ve Kurul un düzenlemelerine uygun muhasebe sistemi ile kayıt ve belge düzeninin, süratli bir iş akışı ve iletişimin kurulmuş olması durumunda faaliyete geçebilirler. İrtibat büroları, aracı kurumu ve aracı kurumun yetkili olduğu sermaye piyasası faaliyetlerinin tanıtımını yapmak amacıyla aracı kurumu temsil etmekle görevli hizmet birimleridir. İrtibat büroları sadece müşteri emirlerini aracı kuruma iletebilirler. Aracı kurumlar acentelik sözleşmesinde belirlenecek mahaller içinde, acenteleri aracılığıyla alacakları emirler doğrultusunda aracılık faaliyetleri çerçevesinde sermaye piyasası araçlarının alım satımında bulunabilirler.

123 123 Bir aracı kurum ile acentelik sözleşmesi imzalayan bankalar, acente sıfatıyla aşağıdaki faaliyetlerde bulunabilirler: a) Sermaye piyasası araçlarına ilişkin alım ve satım emirlerinin aracı kuruma iletilmesine ve gerçekleşen emirlerin tasfiyesine aracılık etmek, b) Acentesi olunan aracı kurumun halka arza aracılık faaliyetleri kapsamında, taleplerin toplanması, bu taleplerin aracı kurum merkezine iletilmesi ve paranın tahsili ya da geri ödenmesi gibi işlemleri kapsamak üzere gişe hizmeti vermek, c) Acentesi olunan aracı kurum portföy yöneticiliği yetki belgesine sahip ise acente sıfatıyla bu faaliyetin tanıtımını yapmak ve bu faaliyetle ilgili sadece tahsil ve tediye işlemlerini yürütmek,

124 124 d) Acentesi olunan aracı kurum yatırım danışmanlığı yetki belgesine sahip ise bu faaliyet kapsamında aracı kurumdan gelen doküman ve bilgileri müşterilere açıklamak ve yatırım danışmanlığı faaliyetinin tanıtımını yapmak. ARACI KURUMLARDA SERMAYE YETERLİLİĞİ Aracı kurumlar için sermaye yeterliliği düzenlemeleri kapsamında; (a) asgari özsermaye yükümlülüğü, (b) sermaye tabanı yükümlülüğü, (c) genel borçlanma sınırı, (d) likidite yükümlülüğü konuları düzenlenmiştir. Asgari özsermaye yükümlülüğü: Aracı kurumlar sahip oldukları her bir faaliyet yetki belgesi karşılığında Kurul tarafından belirlenen asgari özsermayeye sahip olmak zorundadır. Söz konusu asgari öz sermaye

125 125 yükümlülüğünün miktarı, SPK tarafından her yıl gözden geçirilmekte ve gerektiğinde güncellenmektedir. Sermaye yeterliliği tabanı yükümlülüğü: Aracı kurumların sermaye yeterliliği tabanları; - Sahip oldukları yetki belgelerine karşılık gelen asgari özsermayeleri, - Risk karşılığı, - Değerleme gününden önceki son üç ayda oluşan faaliyet giderleri kalemlerinin herhangi birinden az olamaz. Genel borçlanma sınırı: Aracı kurumların aracılık yüklenimi nedeniyle oluşan borçları veya taahhütleri, takas kurumlarına ve müşterilerine olan borçları dâhil, bilânçoda yer alan tüm kısa ve uzun vadeli borçlarının toplamı, sermaye yeterliliği tabanının 15 katını aşamaz.

126 126 Likidite yükümlülüğü: Aracı kurumlar en az kısa vadeli borçları kadar dönen varlık bulundurmak zorundadır. Yukarıda sayılan yükümlülükler açısından önemli bir kavram olarak tanımlanan sermaye yeterliliği tabanı aracı kurumun özsermayesinden ilgili tebliğde sayılan indirim kalemleri düşüldükten sonra bulunan değeri ifade eder. Sermaye yeterliliği ile ilgili yükümlülüklere aykırılık olması durumunda Kurul tarafından verilen sürelerde aykırılıkların giderilmesi zorunludur. Aksi durumda aracı kurumların faaliyetleri geçici olarak durdurulur veya yetki belgelerinin bir kısmı veya tamamı iptal edilir.

127 127 PORTFÖY YÖNETİM ŞİRKETİ Portföy yöneticiliği faaliyetinde bulunmak üzere Kanunda ve ilgili tebliğde belirlenen şartları yerine getirerek Kuruldan yetki belgesi almış şirkettir. Portföy yönetim şirketi, Kuruldan yetki belgesi almak koşuluyla yatırım danışmanlığı faaliyetinde de bulunabilir ve yatırım danışmanlığı kapsamında faaliyette bulunulabilecek alanlarda vekil sıfatıyla müşterisini temsil edebilir. Ayrıca 2011 yılında gerçekleştirilen değişiklikle, portföy yönetim şirketlerinin, yatırım fonu katılma belgesi alım satımına aracılık yapabilmesine de imkan sağlanmıştır.

128 128 Şirketin ticaret unvanında portföy yönetimi ibaresini kullanması zorunludur. Şirketin işletme adı kullanmak istemesi halinde Kuruldan izin alması ve bu adı tescil ve ilan ettirmesi zorunludur. Portföy yönetim şirketlerinin yapamayacağı işlemler şunlardır: a) Aracılık faaliyetlerinde bulunamaz. b) Sermaye piyasası araçlarına ilişkin veya bunlardan bağımsız olarak kendi mali taahhütlerini içeren evrak çıkaramaz, ödünç para verme işlemleri yapamaz ve kredi alamaz. c) Portföy yöneticiliği ve yatırım danışmanlığı faaliyetleri ile bunlara ilişkin iş ve işlemler dışında; hiç bir ticari, sınai ve zirai faaliyette bulunamaz, gerekli olanın üstünde taşınmaz mal edinemez. d) Bankalar Kanununda tanımlandığı üzere mevduat toplayamaz, mevduat toplama sonucunu verebilecek işlemler yapamaz.

129 129 Portföy yönetim şirketleri, aracı kurumlara ilişkin olarak getirilen sermaye yeterliliği düzenlemelerine uyum sağlamak zorundadırlar. Portföy yönetim şirketi yurtiçinde veya yurtdışında şube açabilir ve banka ve aracı kurumlarla acentelik tesis edebilir. Acentelik hizmeti portföy yöneticiliği ve/veya yatırım danışmanlığı faaliyetlerinin tanıtımını yapmak, portföy yöneticiliği faaliyetiyle ilgili sadece tahsil ve tediye işlemlerini yürütmek ve yatırım danışmanlığı faaliyeti kapsamında şirketten gelen doküman ve bilgileri müşterilere açıklamakla sınırlıdır. Portföy yönetim şirketinin müşterileriyle sunduğu faaliyetlere ilişkin yazılı bir sözleşme akdetmesi zorunludur. Müşteriye ait varlıkları uhdelerinde ve diğer kurumlardaki kendi hesaplarında tutamaz ve kendi aktifleriyle ilişkilendiremez.

130 130 MENKUL KIYMET YATIRIM ORTAKLIĞI Sermaye piyasası araçları, gayrimenkul, girişim sermayesi yatırımları ile Kurulca belirlenecek diğer varlık ve haklardan oluşan portföyleri işletmek amacıyla, paylarını ihraç etmek üzere kurulan sabit veya değişken sermayeli anonim ortaklıklardır. Yatırım ortaklığının başlıca işlevleri şunlardır; (a) Ortaklık portföyünü oluşturmak, işletmek ve gerektiğinde portföyde değişiklikler yapmak, (b) Portföy çeşitlendirmesi yaparak yatırım riskini, faaliyet alanlarına ve şirketlerin durumlarına göre en aza indirecek bir biçimde dağıtmak, (c) Sermaye piyasası araçlarına, mali piyasa ve kurumlara, ortaklıklara ilişkin gelişmeleri sürekli izlemek ve portföy yönetimiyle

131 131 ilgili olarak gerekli önlemleri almak, (ç) Portföyün değerini korumaya ve artırmaya yönelik araştırmalar yapmak. Yatırım ortaklıklarının portföylerine alabilecekleri varlık ve işlemler: a) Özelleştirme kapsamına alınanlar dâhil Türkiye de kurulu ihraççılara ait paylar, özel sektör ve kamu borçlanma araçları, b) Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar hükümleri çerçevesinde alım satımı yapılabilen, yabancı özel sektör ve kamu borçlanma araçları ve ihraççı payları, c) Borsada işlem görmeleri kaydıyla; altın ve diğer kıymetli madenler ile bu madenlere dayalı olarak ihraç edilmiş sermaye piyasası araçları, ç) Kira sertifikaları, repo ve ters repo işlemleri, türev araçlar, varantlar ve sertifikalar, d) Takasbank para piyasası işlemleri,

132 132 e) Borsalarda gerçekleştirilen türev araç işlemlerinin nakit teminatları ve primleri, f) Kurulca uygun görülen diğer varlık ve araçlar. Yatırım ortaklıklarının kuruluş şartları şunlardır: a) Kayıtlı sermayeli anonim ortaklık şeklinde kurulması, b) Kurucularının, ortaklığın çıkarılmış sermayesinin asgari %49 u oranındaki paylarının, Tebliğde belirtilen süre ve esaslar dahilinde halka arz edileceğini Kurula taahhüt etmiş olması, c) Başlangıç sermayesinin 20 milyon TL den az olmaması, ç) Paylarının nakit karşılığı çıkarılması ve pay bedellerinin kuruluş sırasında tam ve nakden ödenmesi, d) Ticaret unvanında Menkul Kıymet Yatırım Ortaklığı ibaresini taşıması,

133 133 e) Kurucularından en az birisinin lider sermayedar olması, f) Genel müdür ile yönetim kurulu üyelerinin belirlenmiş olması ve bu kişilerin bu Tebliğde öngörülen şartları taşımaları, g) Kurucu ortaklarının bu Tebliğde öngörülen şartları haiz olması, ğ) Esas sözleşmesinin TTK, Kanun ve Tebliğ hükümlerine uygun olması, h) Kurulca yetkilendirilmiş bir kuruluşun portföy saklama hizmetini yürütmek üzere belirlenmiş olması. Lider sermayedar, halka arz sonrasındaki pay edinimleri hariç olmak üzere, ortaklıkta tek başına veya bir araya gelmek suretiyle sermayenin asgari %25 i oranındaki paylara sahip olan ortak ya da ortaklardır. Yatırım Ortaklıkları; a) Ödünç para verme işleriyle uğraşamazlar,

134 134 b) Bankacılık Kanunu'nda tanımlandığı üzere mevduat veya katılım fonu toplayamazlar, c) Ticari, sınaî ve zirai faaliyetlerde bulunamazlar, ç) Aracılık faaliyetinde bulunamazlar, d) Açığa satış ve kredili menkul kıymet işlemi yapamazlar, e) Portföylerindeki varlıkları rehin veremez ve portföye ilişkin olarak yapılan işlemler haricinde teminat olarak gösteremezler. f) Günlük operasyonlar ve türev araçların teminatı kapsamında gereken miktardan fazla nakit tutamazlar. g) Faaliyetlerinin gerektirdiği miktar ve değerden fazla taşınır ve taşınmaz mal edinemezler. ğ) Portföylerine hiçbir şekilde rayiç değerinin üzerinde varlık satın alamaz ve portföyden bu değerin altında varlık satamazlar.

135 135 Yatırım ortaklıklarının net dağıtılabilir karlarının en az %20 sinin birinci temettü olarak nakden dağıtılması zorunludur. Yatırım ortaklığı portföyündeki varlıkların, Portföy Saklama Hizmetine ve Bu Hizmette Bulunacak Kuruluşlara İlişkin Esaslar Tebliği çerçevesinde, portföy saklayıcısı nezdinde saklanması zorunludur. Ortaklıklar yeterli sayıda ihtisas personeli istihdam etmek kaydıyla kendi portföylerini yönetebilecekleri gibi, portföy yönetim hizmetini, imzalanan bir sözleşme ve Kurulun onayının alınması şartıyla bir portföy yönetim şirketinden de alabilirler.

136 136 GAYRİMENKUL YATIRIM ORTAKLIĞI Gayrimenkul yatırım ortaklığı, ilgili tebliğ ile belirlenmiş usul ve esaslar dahilinde, gayrimenkuller, gayrimenkul projeleri, gayrimenkule dayalı haklar, sermaye piyasası araçları ve Kurulca belirlenecek diğer varlık ve haklardan oluşan portföyü işletmek amacıyla paylarını ihraç etmek üzere kurulan ve Kanunun 48 inci maddesinde sınırı çizilen faaliyetler çerçevesinde olmak kaydı ile tebliğde izin verilen diğer faaliyetlerde bulunabilen sermaye piyasası kurumudur. Kayıtlı sermaye sistemine göre çalışan gayrimenkul yatırım ortaklıklarının, çıkarılmış sermayelerinin asgari %25 ini halka arz etmeleri gerekmektedir.

137 137 Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının yapamayacakları işler şunlardır: a) Bankacılık Kanununda tanımlandığı üzere mevduat toplayamazlar ve mevduat toplama sonucunu verecek iş ve işlemler yapamazlar. b) İlgili tebliğde izin verilen işlemler dışında ticari, sınai veya zirai faaliyetlerde bulunamazlar. c) Hiçbir şekilde gayrimenkullerin inşaat işlerini kendileri üstlenemez, bu amaçla personel ve ekipman edinemezler. Yürütülen projelerin kontrol işleri dahili olarak yürütülecekse bu amaçla istihdam edilen personel kapsam dışındadır. ç) Hiçbir surette otel, hastane, alışveriş merkezi, iş merkezi, ticari parklar, ticari depolar, konut siteleri, süper marketler ve bunlara benzer nitelikteki gayrimenkulleri ticari maksatla işletemez ve bu amaçla personel istihdam edemezler.

138 138 d) Kendi personeli vasıtasıyla portföye konu olan veya olacak projeler hariç olmak üzere başka kişi ve kuruluşlara proje geliştirme, proje kontrol, mali fizibilite, yasal izinlerin takibi ve buna benzer hizmetler veremezler. e) Kredi veremezler. f) İlişkili taraflarıyla herhangi bir mal veya hizmet alım satımı işlemine dayanmayan borç alacak ilişkisine giremezler. g) Belgeye dayandırılmayan ve piyasa rayicinden bariz farklılık gösteren bir harcama veya komisyon ödemesinde bulunamazlar. ğ) Sürekli olarak kısa vadeli gayrimenkul alım satımı yapamazlar.

139 139 GİRİŞİM SERMAYESİ YATIRIM ORTAKLIĞI Girişim sermayesi yatırım ortaklığı, ilgili tebliğ ile belirlenmiş usul ve esaslar dahilinde, girişim sermayesi yatırımları, sermaye piyasası araçları ve Kurulca belirlenecek diğer varlık ve haklardan oluşan portföyü işletmek amacıyla paylarını ihraç etmek üzere kurulan veya esas sözleşme değişikliği yolu ile dönüşen, Kanunun 48 inci maddesinde sınırı çizilen faaliyetler çerçevesinde olmak kaydı ile izin verilen diğer faaliyetlerde bulunabilen ve kayıtlı sermaye sistemine tabi anonim ortaklık olan sermaye piyasası kurumudur. Girişim sermayesi yatırım ortaklıklarının sermayesinin en az %25 inin halka açılması ve kurucu veya mevcut ortaklardan en az birisinin lider sermayedar olması zorunludur.

140 140 Girişim sermayesi yatırımlarına, ortaklık aktif toplamının en az %51 i oranında yatırım yapmak zorundadırlar. Ortaklık portföyünde yer alan para ve sermaye piyasası araçlarının imzalanacak bir saklama sözleşmesi çerçevesinde Takasbank ta saklanması zorunludur. MENKUL KIYMET YATIRIM FONU Kısaca yatırım fonu olarak da adlandırılan menkul kıymet yatırım fonu, Kanun hükümleri uyarınca halktan katılma belgeleri karşılığında toplanan paralarla, belge sahipleri hesabına, riskin dağıtılması ilkesi ve inançlı mülkiyet esaslarına göre, oluşturulan portföyü işletmek amacıyla kurulan mal varlığıdır.

141 141 Özellikle finansal piyasaları sürekli olarak takip etme olanağından yoksun olan küçük tasarruf sahipleri açısından önemli bir yatırım alternatifidir. Türkiye de son yıllarda, yatırım fonu sektörüne artan bir ilgi söz konusudur. PORTFÖYE ALINABİLECEK VARLIK VE İŞLEMLER Türkiye de kurulan ortaklıklara ait hisse senetleri, özel ve kamu borçlanma senetleri, İlgili mevzuat kapsamında alım satımı yapılabilen yabancı menkul kıymetler,

142 142 Borsalarda işlem gören kıymetli madenler ile bu madenlere dayalı olarak ihraç edilmiş ve borsalarda işlem gören sermaye piyasası araçları, Kurul ca uygun görülen diğer sermaye piyasası araçları, Repo, ters repo, future, opsiyon ve forward sözleşmeleri ile kira sertifikaları, Nakit değerlendirmek üzere yapılan Takasbank nezdindeki borsa para piyasası işlemleri ile VİOP işlemlerinin nakit teminatları. Fonlar, yukarıda sayılan varlıklardan oluşan portföyü işletmek amacı dışında herhangi bir işle uğraşamazlar.

143 143 YATIRIM FONU KURUCULARI İlgili tebliğde belirlenmiş esaslara uyan ve Kurul ca aranacak nitelikleri taşıyan bankalar, aracı kurumlar, sigorta şirketleri ve Kanunlarında engel bulunmayan emekli ve yardım sandıkları ile 506 sayılı Kanun'un geçici 20 nci maddesi uyarınca kurulmuş olan sandıklar Kurul'dan izin almak koşuluyla fon kurabilirler. Tüzel kişiliği olmayan fonun, riskin dağıtılması ve inançlı mülkiyet esaslarına göre belge sahiplerinin haklarını koruyacak şekilde yönetim, temsil ve saklanmasından, Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca kurucu sorumludur.

144 144 YATIRIM FONU KURMA LİMİTİ Fon kuruluş ve tutar artırımı başvurularında bir kurucuya ait mevcut tüm fonların toplam değerleri toplamının kurucunun Kurula gönderilen bağımsız denetimden geçmiş son mali tablosunda yer alan özkaynakları toplamının 30 katını aşmaması şartı aranır. FON PORTFÖYÜNÜN YÖNETİMİ VE SAKLANMASI Fon kurucunun belirleyeceği yönetici tarafından portföy yönetim sözleşmesi çerçevesinde yönetilir. Fon portföyündeki varlıklar, saklayıcı nezdinde yapılacak bir sözleşme çerçevesinde saklanır.

145 145 Fon portföyündeki yabancı menkul kıymetler ile diğer sermaye piyasası araçları, altın ve diğer kıymetli madenler ile altın ve diğer kıymetli madenlere dayalı sermaye piyasası araçlarının saklanmasına ilişkin usul ve esaslar fon içtüzüğünde belirtilir. FONUN ORGANİZASYONU Kurucu, kendi adına fonla ilgili işlemleri yürütmek üzere her bir fon için en az üç kişiden oluşan bir fon kurulu ve en az bir denetçi atar. Fonla ilgili işlemlerin düzgün yürütülebilmesini temin için tüm fonlara hizmet vermek üzere bir fon hizmet birimi oluşturulur. Fon hizmet biriminde; her fon için tam zamanlı olarak görev yapacak olan fon yönetim müdürleri, Fon işlemleri için gerekli mekan, teknik donanım ve muhasebe sistemi ile yeterli sayıda personel bulunması gereklidir.

146 146 Yatırım fonlarına ilişkin kamuya açıklanması gerekli tüm bilgiler her bir yatırım fonu için kurucu tarafından oluşturulan sürekli bilgilendirme formu aracılığıyla internet ortamında yayınlanmaktadır. Sürekli bilgilendirme formunda fon iç tüzüğü, fon stratejisi, izahname, aylık ve günlük raporlar, fon portföyünün bileşimi, fon kurulu vb. fona ait bilgiler ile kurucunun ortaklık yapısı, kurucunun diğer yatırım fonları gibi bilgiler de yer almaktadır. YATIRIM FONU KATILMA BELGESİ Belge sahibinin kurucuya karşı sahip olduğu hakları taşıyan ve fona kaç pay ile katıldığını gösteren kıymetli evrak niteliğinde bir senet olup kaydi değer olarak tutulur yılı başından itibaren, Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından takip edilmeye başlanmıştır.

147 147 Katılma belgelerinde itibari değer (nominal değer) yoktur. Fon pay değeri toplam fon değerinin dolaşımdaki katılma belgesi sayısına bölümüyle bulunur. Fon içtüzüğünde kurucu dışındaki aracı kuruluşlarca serbestçe alım satımı öngörülen A tipi fonların katılma belgeleri menkul kıymet sayılırlar. YATIRIM FONLARINDA TİP AYRIMI Fon içtüzüklerinde belirtilmek suretiyle, portföy değerinin aylık ağırlıklı ortalama bazda en az %25'ini, devamlı olarak mevzuata göre özelleştirme kapsamına alınan KİT ler dahil Türkiye'de kurulmuş ortaklıkların hisse senetlerine yatırmış fonlar A tipi, diğerleri B tipi olarak adlandırılır ve bu tipler, fon türleri ile birlikte belirtilir.

148 148 YATIRIM FONLARINDA TÜR AYRIMI Tahvil ve Bono Fonu: Fon portföyünün en az % 51 ini devamlı olarak, kamu ve/veya özel sektör borçlanma araçlarına yatırmış fonlardır. Kısa Vadeli Tahvil ve Bono Fonu: Fon portföyünün en az % 51 ini devamlı olarak, kamu ve/veya özel sektör borçlanma araçlarına yatırmış, portföyün aylık ağırlıklı ortalama vadesi en az 25 en fazla 90 gün olan fonlardır. Hisse Senedi Fonu: Fon portföyünün en az % 51 ini devamlı olarak, özelleştirme kapsamına alınanlar dâhil Türkiye de kurulmuş ortaklıkların hisse senetlerine yatırmış fonlardır.

149 149 Sektör Fonu: Fon portföyünün en az % 51 ini devamlı olarak, belirli bir sektörü oluşturan ortaklıkların menkul kıymetlerine yatırmış fonlardır. İştirak Fonu: Fon portföyünün en az % 51 ini devamlı olarak, fon kurucusunun iştiraklerince çıkarılmış menkul kıymetlere yatırmış fonlardır. Grup Fonu: Fon portföyünün en az % 51 ini devamlı olarak, belli bir topluluğun menkul kıymetlerine yatıran fonlardır. Yabancı Menkul Kıymetler Fonu: Fon portföyünün en az % 51 ini devamlı olarak, yabancı özel ve kamu sektörü menkul kıymetlerine yatırmış fonlardır.

150 150 Kıymetli Madenler Fonu: Fon portföyünün en az % 51 ini devamlı olarak, ulusal ve uluslararası borsalarda işlem gören altın ve diğer kıymetli madenler ile bu madenlere dayalı sermaye piyasası araçlarına yatırmış fonlardır. Altın Fonu: Fon portföyünün en az % 51 ini devamlı olarak, ulusal ve uluslararası borsalarda işlem gören altın ile altına dayalı sermaye piyasası araçlarına yatırmış fonlardır. Karma Fon: Fon portföyünün tamamı hisse senetleri, borçlanma senetleri, altın ve diğer kıymetli madenler ile bunlara dayalı sermaye piyasası araçlarından en az ikisinden oluşan ve her birinin değeri fon portföy değerinin % 20 sinden az olmayan fonlardır.

151 151 Likit Fon: Devamlı olarak, portföyünde vadesine en fazla 180 gün kalmış likiditesi yüksek sermaye piyasası araçları yer alan ve portföyünün ağırlıklı ortalama vadesi en fazla 45 gün olan fonlardır. Portföyün ağırlıklı ortalama vadesi sermaye piyasası araçlarının ayrı ayrı ortalama vadeleri dikkate alınarak bulunur. Değişken Fon: Portföy sınırlamaları itibariyle yukarıdaki türlerden herhangi birine girmeyen fonlar. Endeks Fon: Portföyün en az %80 i devamlı olarak; baz alınan ve Kurul tarafından uygun görülen bir endeksin kapsamındaki menkul kıymetlerin tümünden ya da örnekleme yoluyla seçilen bir kısmından oluşan fonlardır. Fonun birim pay değeri ile baz alınan endeks arasındaki korelasyon katsayısı en az %90 olmalıdır.

152 152 Fon Sepeti: Portföyün en az %80 i devamlı olarak diğer yatırım fonlarının ve borsa yatırım fonlarının katılma paylarından oluşan yatırım fonlarıdır. Fon sepetleri diğer yatırım fonlarının katılma belgelerini portföylerine alabilirler, ancak diğer fon sepetlerinin katılma belgelerine yatırım yapamazlar. Garantili Fon: Yatırımcının başlangıç yatırımının belirli bir bölümünün, tamamının ya da başlangıç yatırımının üzerinde belirli bir getirinin izahnamede belirlenen esaslar çerçevesinde belirli vade ya da vadelerde yatırımcıya geri ödenmesinin, uygun bir yatırım stratejisine ve garantör tarafından verilen garantiye dayanılarak taahhüt edildiği ve şemsiye fon şeklinde kurulan fonlardır. Alt fonları asgari altı ay vadeli olarak kurulurlar.

153 153 Koruma Amaçlı Fon: Yatırımcının başlangıç yatırımının belirli bir bölümünün, tamamının ya da başlangıç yatırımının üzerinde belirli bir getirinin izahnamede belirlenen esaslar çerçevesinde belirli vade ya da vadelerde yatırımcıya geri ödenmesinin, uygun bir yatırım stratejisine dayanılarak en iyi gayret esası çerçevesinde amaçlandığı ve şemsiye fon şeklinde kurulan fonlardır. Alt fonları asgari altı ay vadeli olarak kurulurlar. Özel Fon: Katılma belgeleri önceden belirlenmiş kişi ve kuruluşlara tahsis edilmiş fonlardır.

154 154 Serbest Yatırım Fonları (Hedge Funds): Katılma Payları sadece nitelikli yatırımcılara satılmak üzere kurulmuş yatırım fonlarıdır. Bu fonlar, diğer yatırım fonlarında geçerli olan portföy sınırlamalarına tabi olmaksızın, fon içtüzüklerinde yer alacak yatırım stratejileri limitleri dahilinde para ve sermaye piyasası araçlarına yatırım yapabilirler. SPK tarafından düzenlenen yukarıdaki fon türleri dışında da, içtüzüklerde belirtilmek suretiyle, oluşturulacak portföy yönetim stratejilerine uygun fon türleri, Kurul'ca uygun görülmesi koşuluyla belirlenebilir

155 155 YATIRIM FONLARINA YATIRIM Ekonomik beklentilere göre yatırım fonlarından farklı türlerine yatırım yapılması suretiyle, ekonomik gelişmelerden daha fazla yararlanılması mümkündür. Örneğin, genel ekonomik gelişmelere bağlı olarak faizlerde düşüş beklentisi olduğunda tahvil-bono yatırım fonuna yatırım yapılması, aksi bir beklenti olması durumunda satılması uygun olacaktır. Benzer bir şekilde döviz kurlarında yükseliş beklentisinin olduğu durumlarda yabancı menkul kıymetler yatırım fonuna yatırım yapılması hem bu yatırım fonunun portföyünde olan menkul kıymetlerden elde edilecek gelirden yararlanılmasını hem de kur artışlarından yararlanılmasını sağlayacaktır.

156 156 YATIRIM FONU KATILMA BELGELERİNİN ALIM SATIMINDA İLERİ FİYAT UYGULAMASI A tipi fonlarda ve likit fonlar ile kısa vadeli tahvil ve bono fonu dışındaki B tipi fonlarda, katılma payı alım-satımlarında içtüzük hükümleri uyarınca verilen alım-satım emirleri, emrin verilmesini takip eden ilk hesaplamada bulunacak pay fiyatı üzerinden yerine getirilir. Belli saatlere kadar verilmiş fon katılma belgesi alım-satım emirleri o gün verilmiş emir olarak değerlendirilirken, bu saatlerden sonra verilmiş alım-satım emirleri ertesi işgününde verilmiş olarak değerlendirilmektedir. Kısa vadeli tahvil ve bono fonları ile likit fonların alım-satım işlemlerinde ise günlük fiyatlar kullanılır.

157 157 BORSA YATIRIM FONU Borsa yatırım fonu, katılma belgeleri borsa pazarlarında işlem gören riskin dağıtılması ilkesi ve inançlı mülkiyet esaslarına göre portföy işletmek amacıyla kurulan malvarlığıdır. Fonun oluşturulma sürecine doğrudan katılan yetkilendirilmiş katılımcılar, fon portföyünün kompozisyonunu yansıtacak şekilde, portföyde yer alan menkul kıymet ve nakdi bir araya getirerek karşılığında fon katılma belgesi alabildiği gibi, en az asgari işlem birimine tekabül eden fon katılma belgelerini saklamacı kuruluşa iade edip karşılığında fonun içindeki menkul kıymetlerin payına düşen kısmını alabilirler.

158 158 Borsa yatırım fonları Endeks Fon olarak kurulur. Fon portföyünün en az %80 i devamlı olarak baz alınan ve Kurul tarafından uygun görülen bir endeks kapsamındaki menkul kıymetlerden oluşur ve baz alınan endeksin değeri ile fonun birim pay değeri arasındaki korelasyon katsayısı en az %90 olacak şekilde, baz alınan endeksi takip eder. EMEKLİLİK YATIRIM FONU Emeklilik fonu, emeklilik şirketi tarafından emeklilik sözleşmesi çerçevesinde alınan ve katılımcılar adına bireysel emeklilik hesaplarında izlenen katkıların, riskin dağıtılması ve inançlı mülkiyet esaslarına göre işletilmesi amacıyla oluşturulan malvarlığıdır. Süresiz olarak kurulan fonun tüzel kişiliği yoktur. Fon, Kanunda yer alan amaçlar dışında kullanılamaz ve kurulamaz.

159 159 Emeklilik yatırım fonu, sermaye piyasası kurumu niteliğindedir. Fon portföyü, aşağıda belirtilen para ve sermaye piyasası araçları ile işlemlerinden oluşur: a) Nakit, vadeli ve vadesiz mevduat, b) Borçlanma araçları (ters repo dahil) ile hisse senetleri, c) Kıymetli madenlere ve gayrimenkule dayalı varlıklar, d) Repo işlemleri, e) Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile varantlar, f) Borsa para piyasası işlemleri, g) Yatırım fonu katılma payları, h) Kurulca uygun görülen ve kamuya ilan edilen diğer para ve sermaye piyasası araçları.

160 160 Fonun malvarlığı şirketin Kanun, emeklilik sözleşmesi, fon içtüzüğü ve ilgili diğer mevzuattan doğan yükümlülüklerinin yerine getirilmesi dışında hiçbir amaçla kullanılamaz. Fon malvarlığı rehnedilemez, teminat gösterilemez, üçüncü şahıslar tarafından haczedilemez ve iflas masasına dahil edilemez. Emeklilik yatırım fonları; - gelir amaçlı fonlar, - büyüme amaçlı fonlar, - para piyasası fonları, - kıymetli madenler fonları, - ihtisaslaşmış fonlar olarak kurulabilir.

161 161 HİSSE SENETLERİNİN HALKA ARZI VE SATIŞI

162 162 HALKA ARZ EDİLMEKSİZİN SATIŞ Sermaye piyasası araçlarının halka arz edilmeksizin satışı yapılacaksa, bu satış, (a) Tahsisli olarak satış, (b) Nitelikli yatırımcılara satış yöntemlerinden biriyle yapılabilir. Tahsisli satış, sermaye piyasası araçlarının doğrudan yurt dışında ve/veya yurt içinde yerleşik kişilere borsa dışında tahsisli olarak ya da borsada toptan satışıdır. Payların ikincil piyasa işlemleri hariç olmak üzere, tahsisli olarak satılan sermaye piyasası araçlarını belirli bir anda elinde bulunduran yatırımcıların sayısının yüz elliyi geçmemesi esastır.

163 163 Nitelikli yatırımcı, Kurulun yatırım kuruluşlarına ilişkin düzenlemelerinde tanımlanan ve talebe dayalı olarak profesyonel kabul edilenler de dâhil profesyonel müşterileri kapsar. Nitelikli yatırımcılara yapılacak satışlar, yalnızca bu yatırımcılara yönelik bir çağrıda bulunulması ve/veya nitelikli yatırımcıların önceden belirlenmesi suretiyle gerçekleştirilebilir. Sermaye piyasası araçlarının nitelikli yatırımcılara satışında, yatırımcı sayısı yönünden bir kısıtlama uygulanmaz. Nitelikli yatırımcılara satılmak üzere ihraç edilen sermaye piyasası araçları, borsa düzenlemeleri çerçevesinde yalnızca nitelikli yatırımcılar arasında alınıp satılmak üzere borsada işlem görebilir. Tahsisli olarak satılmak üzere ihraç edilen sermaye piyasası araçlarının ise borsada işlem görmemesi esastır.

164 164 Yukarıdaki tanımlardan da anlaşılacağı gibi tahsisli satış ve nitelikli yatırımcılara satış, halka arz işlemi olmayıp, bir ihraç işlemidir. Bu çerçevede, sermaye piyasası araçları ihracının halka arzı da kapsayan daha geniş bir kavram olduğuna dikkat edilmelidir. Halka açık ortaklıkların halka arz edilmeksizin gerçekleştireceği sermaye artırımı nedeniyle ihraç edilen payların satışına, ihraç belgesinin ilan edildiği tarihi takip eden on iş günü içerisinde başlanması ve payların satışının azami on iş günü içinde tamamlanması zorunludur. İhraççılar tarafından pay dışındaki sermaye piyasası araçlarının halka arz edilmeksizin satışına, düzenlenen ihraç belgesinin ya da varsa tertip ihraç belgesinin ilan edildiği tarihi takip eden iş gününde başlanabilir.

165 165 HALKA ARZ YOLUYLA SATIŞ Halka arz, sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan yapılan genel bir çağrıyı ve bu çağrı devamında gerçekleştirilen satışı ifade eder. Sermaye piyasası araçlarının halka arz yoluyla satış süresi iki iş gününden az, yirmi iş gününden fazla olmamak üzere ihraççı ve/veya halka arz eden tarafından serbestçe belirlenir. Bu bölümde ele alınacak satış yöntemleri hisse senetlerinin halka arzına yönelik olarak ele alınacak olmakla birlikte, diğer sermaye piyasası araçları için de aynı yöntemler geçerlidir.

166 166 Halka arz edilecek sermaye piyasası araçlarının satışında aşağıdaki satış yöntemlerinden biri kullanılabilir. Talep Toplama Yöntemi: Yatırımcıların satışa sunulan sermaye piyasası araçlarına ilişkin taleplerinin toplanarak bu taleplerin değerlendirilmesi sonucunda satışa sunulan sermaye piyasası araçlarının yatırımcılar arasında dağıtıma tabi tutulmasıdır. Talep Toplamaksızın Satış Yöntemi: Sermaye piyasası araçlarının bizzat ihraççı tarafından ya da aracı kuruluş vasıtasıyla belirli bir fiyat tespit edilerek, yatırımcılardan talep toplamaksızın, halka arz yoluyla satışıdır. Borsada Satış Yöntemi: Sermaye piyasası araçlarının Borsa İstanbul un düzenlemeleri çerçevesinde borsada satışa sunulmasıdır.

167 167 YATIRIMCI GRUPLARA TAHSİSAT Belli yatırımcı gruplarına, halka arz edilecek sermaye piyasası araçlarının bir bölümünün tahsis edilmesi mümkündür. Örneğin şirket çalışanlarına, tedarikçilere, müşterilere, bireysel yatırımcılara, yurtiçi veya yurtdışından kurumsal yatırımcılar gibi. Halka arz edilecek sermaye piyasası aracının ek satış hakkı hariç olmak üzere en az % 10 u yurtiçi bireysel yatırımcılara ve % 20 si yurtiçi kurumsal yatırımcılara tahsis edilmek zorundadır. Söz konusu sınırlamalar borsada satış yöntemiyle halka arzlarda uygulanmaz. Talep toplama süresinin sonunda her bir yatırımcı grubuna tahsis edilen tutarı karşılayacak kadar talep gelmiş olsun ya da olmasın, izahnamede esasları açıklanmış olmak koşuluyla, yurt içi bireysel ve

168 168 yurt içi kurumsal yatırımcıların asgari tahsisat oranlarını azaltmamak üzere, yatırımcı grupları için belirlenen tahsisat oranlarında kaydırma yapılabilir. Ancak herhangi bir yatırımcı grubu için izahnamede açıklanan tutarın yüzde yirmisinden daha fazla azaltma yapılamaz. TALEP TOPLAMA YÖNTEMLERİ Talep toplama yöntemiyle satış, - sabit fiyatla, - fiyat teklifi alma ve - fiyat aralığı yoluyla yürütülür. Sabit Fiyattan Talep Toplama: Halka arz edilecek sermaye piyasası aracının hisse senedi olması durumunda sabit bir fiyat, borçlanma senetleri olması durumunda sabit bir faiz oranı ihraççı tarafından

169 169 belirlenir ve yatırımcıların talepleri bu fiyat/faiz oranı üzerinden, halka arza aracılık eden aracı kuruluş tarafından toplanır. Fiyat Teklifiyle Talep Toplama: Fiyat teklifi alma yoluyla talep toplanması durumunda ihraççı tarafından hisse senetleri için en düşük fiyat, borçlanma belgeleri için en yüksek faiz oranı belirlenerek, bu fiyattan daha yüksek (bu faiz oranından daha düşük) talepler toplanır. Belli Bir Fiyat Aralığından Talep Toplama: Fiyat aralığı yoluyla talep toplanması durumunda ihraççı hisse senetleri için bir alt ve üst fiyat sınırı belirler. Bu durumda taban ve tavan fiyat arasındaki fark %20 yi geçemez. Dağıtım listesinin kesinleşmesinden sonra, ihraç fiyatı ile yatırımcının yatırdığı para arasındaki fark yatırımcıya iade edilir.

170 170 Talep toplama sırasında yatırımcılar isterlerse, satın alacakları hisse senetlerine bir alt sınır belirleyebilirler. EK SATIŞ Talep toplama sonucunda toplanan kesin talebin satışa sunulan hisse senedi miktarından fazla olması halinde fazla talebin karşılanması amacıyla azami miktarı daha önce belirlenen ve kamuya duyurulan payların dağıtıma tabi tutulacak toplam hisse senedi miktarına ilave edilmesini ifade eder. Ek satışa konu olan hisse senetleri, ek satış öncesi halka arz edilen hisse senedi miktarının %15 ini aşamaz. Ek satışa konu hisse senetleri, ortaklar tarafından satılabileceği gibi, halka arza aracılık eden aracı

171 171 kurumlardan biri tarafından ortaklardan ödünç alınarak ödünç alımlı satış yoluyla da satılabilir. DAĞITIM İLKELERİ SABİT FİYATLA TALEP TOPLANMASI HALİNDE Başvuru taleplerinin satışa sunulan sermaye piyasası aracı tutarından az olması halinde bütün talepler karşılanır. Taleplerin satışa sunulan sermaye piyasası aracı tutarından fazla olması durumunda dağıtım şu şekilde gerçekleştirilir: Varsa belirli bir yatırımcı kitlesi için ayrılan kısım hariç olmak üzere, satışa sunulan toplam tutar, talep eden yatırımcı sayısına bölünür ve bu suretle bulunan tutar ve altındaki alım talepleri karşılanır. Kalan tutar, talebi

172 172 tamamen karşılanamayan yatırımcı sayısına bölünerek aynı şekilde dağıtılır. Bu şekildeki dağıtım işlemine satışa sunulan sermaye piyasası araçlarının tamamı dağıtılıncaya kadar devam olunur. Dağıtım sonucunda ortaya çıkan miktarlar, miktar konusunda bir alt sınır koyan yatırımcılar açısından gözden geçirilir, ortaya çıkan miktarın bu alt sınır altında kalması halinde yatırımcı isteğine uygun olarak listeden çıkarılır ve bu miktarlar tekrar dağıtıma tabi tutulur. Dağıtım hesaplamalarında küsurat ortaya çıkması durumunda küsurat tam a iblağ edilerek talebi tamamen karşılanamayan yatırımcılar arasında yönetim kurulunun veya hissedarın uygun gördüğü şekilde dağıtım yapılır.

173 173 Dağıtım Örneği 1 Yatırımcı Sayısı Talep Miktarı Talep Toplamı Kümülatif Talep Toplam yatırımcı sayısı = 7837 Kümülatif talep: Dağıtılacak hisse sayısı (Arz): Talep arzı aşıyor. Bu durumda yatırımcı başına düşen arz miktarının bulunması gerekir. Toplam arzı yatırımcı sayısına böldüğümüzde, ortalama dağıtım miktarı olarak 128 adet (= /7837) bulunur.

174 174 Yatırımcı Sayısı Talep Miktarı Karşılanan Talep Gruba Dağıtım TOPLAM Bu aşamada dağıtım toplamı: Henüz dağıtılmamış hisse toplamı: Bu kalan miktar, talebi kısmen karşılanan yatırımcılara aynı şekilde dağıtılacaktır.

175 175 Buna göre, talebi kısmen karşılanan yatırımcı sayısı 1954 kişiye henüz dağıtılmamış olan adet hisse senedi dağıtılacağından, ikinci aşamada yatırımcı başına 182 adet (=355628/1954) dağıtım gerçekleştirilecektir. Dağıtım sonuçları aşağıdaki tabloda topluca gösterilmiştir. Yatırımcı Sayısı Talep Miktarı 1. Aşamada 2. Aşamada Toplamda Karşılanan Talep Gruba Dağıtım Karşılanan Talep Gruba Dağıtım Karşılanan Talep Gruba Dağıtım TOPLAM

176 176 Dağıtım tamamlandıktan sonra, kendisine yapılan tahsisattan daha yüksek alt sınır belirlemiş olan yatırımcı varsa, bu yatırımcılar listeden çıkarılacak ve bu yatırımcılara ayrılmış olan hisse senetleri, talebi kısmen karşılanan yatırımcılara aynı yöntemler dağıtılacaktır. Bu dağıtım yönteminde küçük miktarlarda talepte bulunan yatırımcıların talepleri daha yüksek oranda karşılanmaktadır. Dolayısıyla bu dağıtım yönteminin küçük taleplere öncelik verdiği ve çok sayıda ortağa ulaşmak isteyen ihraççılar için uygun bir yöntem olduğu ifade edilebilir.

177 177 Dağıtım Örneği 2 (ORANSAL DAĞITIM): Sabit fiyatla veya fiyat aralığı yoluyla talep toplama yönteminin uygulandığı halka arzlarda istenmesi halinde, herhangi bir yatırımcı grubuna tahsis edilmiş bulunan toplam sermaye piyasası aracı miktarının bu gruba gelen toplam talep miktarına bölünmesi ile arzın talebi karşılama oranı bulunur. Söz konusu oran yatırımcıların talep ettikleri tutar ile çarpılarak, her bir yatırımcıya tahsis edilecek sermaye piyasası aracı miktarı bulunur. Yukarıda çözülen örnekte oransal dağıtım yöntemi kullanılmış olsaydı; gelen talep toplamı arzı aştığı için, arzın talebi karşılama oranı hesaplanacak ve böylece talepte bulunan bütün yatırımcılara taleplerinin %62 si (= / ) oranında hisse senedi verilecekti.

178 178 FİYAT TEKLİFİ ALMA YOLUYLA TALEP TOPLANMASI HALİNDE DAĞITIM Toplanan teklifler, en yüksek fiyat teklifinden en düşük fiyat teklifine doğru olmak üzere, her fiyat düzeyinde talep edilen miktarlar ile birikimli miktarları gösteren bir tabloya dönüştürülür. Birikimli olarak en çok hisse senedinin satılabildiği fiyat, satış fiyatı olarak belirlenir. Hisse senetlerinin dağıtımında bu fiyatı karşılayan teklifler dikkate alınır. Belirlenen fiyat düzeyinde talep edilen toplam hisse senedi miktarının satışa sunulandan fazla olması durumunda, en yüksek fiyatlı talepten başlamak suretiyle dağıtım işlemi yapılır.

179 179 Teşekkül eden fiyat seviyesinde birden fazla yatırımcının karşılanamayan talebi olması durumunda, yatırımcılar arasında dağıtım talep miktarı ile orantılı olarak yapılır. Dağıtım sonucunda ortaya çıkan miktarlar, miktar konusunda alt sınır koyan yatırımcılar açısından gözden geçirilir, ortaya çıkan miktarın bu alt sınırın altında kalması halinde yatırımcı isteğine uygun olarak listeden çıkarılır ve bu miktarlar tekrar dağıtıma tabi tutulur. Dağıtım hesaplamalarında küsurat ortaya çıkması durumunda küsurat tama iblağ edilerek talebi tamamen karşılanamayan yatırımcılar arasında ihraççı veya hissedarın uygun gördüğü şekilde dağıtım yapılır.

180 180 Dağıtım Örneği 3 XYZ AŞ nin sermayesini nominal olarak TL artıracağını ve artırılan sermayeyi temsil eden hisse senetlerinin 7,50 TL taban fiyatla ve fiyat teklifi alma yoluyla halka arz edildiğini, gelen tekliflerin de aşağıdaki tabloda gösterildiği gibi olduğunu varsayalım. Bu durumda hisse senetlerinin ihraç fiyatı (halka arz fiyatı) ne olacaktır? İhraççı şirket olabildiğince yüksek fiyattan hisse senetlerinin halka arzını gerçekleştirmeyi amaçlar. Ancak daha yüksek fiyat daha az hisse senedi arzı anlamına gelecektir. Bu nedenle yüksek fiyatlı tekliflere öncelik verecek şekilde bir sıralamanın yapılması yoluna gidilir.

181 181 Yatırımcı Sayısı Fiyat Teklifi Bu Fiyattan Talep Toplamı Kümülatif Talep 150 8, , , , , , , , , , , Yalnızca, gelen en yüksek fiyatlı teklifin kabul edilmesi durumunda halka arz edilebilecek hisse senedi sayısı ile sınırlıdır. Bu istenen bir durum olmadığından daha düşük fiyatlı tekliflerin de kabul edilmesi uygun olacaktır. Dolayısıyla halka arz edilecek hisse senedi sayısını buluncaya kadar daha düşük fiyatlı teklifler kabul edilerek 7,90 TL düzeyine kadar inilecektir.

182 182 İhraç fiyatının 7,90 olarak belirlenmesi ile halka arz edilen hisse senetlerinin tümünün satılması mümkün olacaktır. Bu fiyat düzeyinde gelen talep 1,2 milyon adettir. Oysa bu fiyat düzeyine gelindiğinde satılabilecek hisse senedi miktarı 1,15 milyon adet kalmıştır (=5 milyon - 3,85 milyon). Bu durumda, 7,90 TL düzeyinde gelen teklifler oransal dağıtım yöntemine göre karşılanacak ve bu fiyat düzeyinde talepte bulunan yatırımcılara taleplerinin %95 i kadar (=1,15 milyon /1,20 milyon) hisse senedi verilecektir. Daha düşük fiyatlı tekliflerin sahipleri hisse senedi alamayacaklardır. İhraç fiyatı olan 7,90TL olarak belirlendiği için, daha yüksek fiyat teklif etmiş olan yatırımcılar da 7,90 TL den hisse senetlerini alacaklardır.