ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

Transkript

1 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Fırat PALA EKONOMİK ÖNEME SAHİP BAZI SOĞANLI BİTKİLERİN DİYARBAKIR EKOLOJİK KOŞULLARINDA KÜLTÜR OLANAKLARI TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI ADANA, 2006

2 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ EKONOMİK ÖNEME SAHİP BAZI SOĞANLI BİTKİLERİN DİYARBAKIR EKOLOJİK KOŞULLARINDA KÜLTÜR OLANAKLARI Fırat PALA YÜKSEK LİSANS TEZİ TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI Bu Tez 10/02/ 2006 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği/Oyçokluğu İle Kabul Edilmiştir. İmza İmza İmza Prof. Dr. Menşure ÖZGÜVEN Yrd. Doç. Dr. Süleyman KIZIL Prof. Dr. Saliha KIRICI 1. DANIŞMAN 2. DANIŞMAN ÜYE İmza Yrd. Doç. Dr. Abdulhabip ÖZEL ÜYE İmza Yrd. Doç. Dr. Özgül GÖRMÜŞ ÜYE Bu Tez Enstitümüz Tarla Bitkileri Anabilim Dalında Hazırlanmıştır. Kod No: Prof. Dr. Aziz ERTUNÇ Bu çalışma Çukurova Üniversitesi Araştırma Projeleri Birimi tarafından desteklenmiştir. Proje No: ZF2005YL39 Enstitü Müdürü İmza ve Mühür Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, şekil, çizelge, şekil ve fotoğrafların kaynak gösterilmesinde kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri kanunundaki hükümlere tabidir.

3 ÖZ YÜKSEK LİSANS TEZİ EKONOMİK ÖNEME SAHİP BAZI SOĞANLI BİTKİLERİN DİYARBAKIR EKOLOJİK KOŞULLARINDA KÜLTÜR OLANAKLARI Fırat PALA ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI Danışman (lar): Prof. Dr. Menşure ÖZGÜVEN Yrd. Doç. Dr. Süleyman KIZIL Yıl : 2006, Sayfa: 61 Jüri : Prof. Dr. Menşure ÖZGÜVEN Prof. Dr. Saliha KIRICI Yrd. Doç. Dr. Süleyman KIZIL Yrd. Doç. Dr. Abdulhabip ÖZEL Yrd. Doç. Dr. Özgül GÖRMÜŞ Bu çalışma, ile Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Deneme Alanında yetiştirme sezonunda kurulan soğanlı bitkiler koleksiyon bahçesinde Güneydoğu Anadolu Bölgesi florasında yayılış gösteren ve ihraç edilen önemli bazı soğanlı bitki türlerinin Diyarbakır ekolojik koşullarında yetiştirilebilme olanakları araştırılmıştır. Tarla çalışmalarında materyal olarak Amaryllis ssp., Crocus sativus, Fritillaria imperialis, Fritillaria persica, Galanthus ssp., Hyacinthus orientalis, Iris germanica., Narcissus pseudonarcissus, Narcissus tezzetta, Sternbergia clusiana ve Tulipa ssp. kullanılmış ve dikimde soğan çevre uzunluğu, bitki boyu, bitki başına yaprak sayısı, yaprak eni, yaprak uzunluğu, bitki sap çapı, çiçek sayısı, çiçek eni, çiçek boyu, hasatta soğan çevre uzunluğu, yavru soğan sayısı ve soğan çevre artış oranı özellikleri incelenmiştir. Araştırma sonucunda, ele alınan türlerde çiçeklenme periyodunun yaklaşık altı ay gibi bir süreye yayıldığı belirlenmiştir. Hyacinthus, Sternbergia ve Fritillaria türleri bölgede doğal olarak yetişmekte olup adaptasyon bakımından uyumlarının oldukça iyi olduğu; Fritillaria imperialis, Fritillaria persica, Hyacinthus orientalis ve Sternbergia clusiana da sırasıyla, dikimde soğan çevre uzunluğu 15.6, 15.8, 15.5 ve 19.8 cm, bitki boyu 35.2, 33.4, 19.6 ve 28.2 cm, hasatta soğan çevre uzunluğu 20.6, 23.1, 16.0 ve 18.7 cm, yavru soğan sayısı 1.4, 2.4, 3.2 ve 1.4 adet/bitki, çiçek sayısı 5.6, 40.4, 14.7 ve 2,2 adet/bitki ve soğan çevre artış oranı 31.86, 46.16, 3.0 ve olarak tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Soğanlı bitkiler, Diyarbakır, agronomik özellikler I

4 ABSTRACT MA THESIS CULTURAL POSSIBILITIES OF ECONOMICALLY IMPORTANT SOME BULB PLANTS UNDER ECOLOGICAL CONDITIONS OF DIYARBAKIR UNIVERSITY OF CUKUROVA DEPARTMENT OF FIELD CROPS INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES Supervizors : Prof. Dr. Menşure ÖZGÜVEN Assistant Prof. Süleyman KIZIL Year : 2006, Pages: 61 Jury : Prof. Dr. Menşure ÖZGÜVEN Prof. Dr. Saliha KIRICI Assistant Prof. Süleyman KIZIL Assistant Prof. Abdulhabip ÖZEL Assistant Prof. Özgül GÖRMÜŞ The purpose of this study was to determine cultivating possibilities of some imported bulb plants and some bulbs naturally growing in Southeast Anatolia region. The study was carried out at Department of Field Crops, Faculty of Agriculture University of Dicle in growing season. In the field trial, Amaryllis spp., Crocus sativus, Fritillaria imperialis, Fritillaria persica, Galanthus spp., Hyacinthus orientalis., Iris germanica., Narcissus pscudonarcissus, Narcissus tezzetta, Sternbergia clusiana and Tulipa ssp. Species were used, and bulb circle before planting, plant height, number of leaf per plant, leaf width, leaf length, plant stem diameter, number of flower per plant, flower width, flower length, bulb circle length in harvest, number of bulblet per plant and increase of bulb circle percentage were investigated. It has been determined that flowering period is lasted about six months. Hyacinthus, Sternbergia and Fritillaria species, which are grown in the region of Southeast Anatolia, in good accord in terms of adaptation ability. Bulb circle at planting, plant height, bulb circle at harvest, number of flower, increase of bulb circle percentage, and number of bulblet of Hyacinthus, Sternbergia and Fritillaria species were determined as 15.6, 15.8, 15.5 and 19.8 cm for bulb circle at planting, 35.2, 33.4, 19.6 and 28.2 cm for plant height, 20.6, 23.1, 16.0 and 18.7 cm for bulb circle at harvest, 1.4, 2.4, 3.2 and 1.4 pieces/plant for number of bulblet per plant, 5.6, 40.4, 14.7 and 2,2 pieces/plant for number of flower per plant and 31.86, 46.16, 3.0 and for increase of bulb circle percentage. Key Words: Bulb plants, Diyarbakır, agronomic properties II

5 TEŞEKKÜR Öncelikle bana bu konu üzerinde çalışma fikrini veren, çalışma sırasında kaynak bulmama yardımcı olan, sonuçların yorumlanmasında katkı sağlayan bilgi ve önerileriyle yol gösteren birinci tez danışmanım Sayın Prof. Dr. Menşure ÖZGÜVEN e, deneme materyalinin teminini, deneme alanının tesisini, gözlem araç gereçlerini sağlayan, konuyla ilgili her türlü bilgiyi ve belgeyi temin eden, verilerin istatistik analizinde, bitkilerin gözlem ve fotoğraflarının çekilmesinde yardımlarını esirgemeyen ikinci tez danışmanım Sayın Yrd. Doç. Dr. Süleyman KIZIL a sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca eğitimimin her aşamasında manevi her türlü desteği sağlayan değerli eşim ve tüm aileme teşekkürü bir borç bilirim. III

6 İÇİNDEKİLER Sayfa No ÖZ...I ABSTRACT...II TEŞEKKÜR...III İÇİNDEKİLER...IV ÇİZELGELER DİZİNİ...VI RESİMLER DİZİNİ... VIII 1.GİRİŞ ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR MATERYAL VE METOD Materyal Deneme Yeri ve Yılı Deneme Materyali Toprak Özellikleri İklim Özellikleri Metot Araştırmada İncelenen Özellikler Verilerin Değerlendirilmesi ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fenolojik Gözlemler Amaryllis ssp. nin Agronomik Özellikleri Crocus sativus un Agronomik Özellikleri Fritillaria imperialis in Agronomik Özellikleri Fritillaria persica nın Agronomik Özellikleri Galanthus ssp. nin Agronomik Özellikleri Hyacinthus orientalis in Agronomik Özellikleri Iris germanica nın Agronomik Özellikleri Narcissus pseudonarcissus in Agronomik Özellikleri Narcissus tazzetta nın Agronomik Özellikleri Sternbergia clusiana nın Agronomik Özellikleri Tulipa ssp. nin Agronomik Özellikleri...33 IV

7 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Sonuç Öneriler DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER...38 KAYNAKLAR...56 ÖZGEÇMİŞ...61 V

8 ÇİZELGELER DİZİNİ Sayfa No Çizelge 3.1. Deneme Toprağının Analiz Sonuçları...14 Çizelge Yetiştirme Sezonu ve Uzun Yıllar Aylık Sıcaklık, Yağış ve Nispi Nem Verileri...16 Çizelge 4.1. Soğanlarla İlgili Fenolojik Gözlemler...19 Çizelge 4.2. Amaryllis ssp. ye Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...21 Çizelge 4.3. Crocus sativus a Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerler...23 Çizelge 4.4. Fritillaria imperialis ye Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...24 Çizelge 4.5. Fritillaria persica ya Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...26 Çizelge 4.6. Galanthus ssp. ye Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...27 Çizelge 4.7. Hyacinthus orientalis e Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...28 Çizelge 4.8. Iris germanica ya Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...29 Çizelge 4.9. Narcissus pseudonarcissus a Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...30 VI

9 Çizelge Narcissus tazzetta ya Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...31 Çizelge Sternbergia clusiana ya Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...33 Çizelge Tulipa ssp. ye Ait Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri...34 VII

10 RESİMLER DİZİNİ Sayfa No Resim 1. Deneme alanının parselasyonunun bir görünümü...38 Resim 2. Amaryllis ssp. parselinden genel bir görünüm...38 Resim 3. Amaryllis ssp. çıkışın ileri aşamasında bir görünüm...39 Resim 4. Crocus sativus parselinin genel bir görünümü...39 Resim 5. Crocus sativus un genel bir görünümü...40 Resim 6. Crocus sativus un çiçekli görünümü...40 Resim 7. Crocus sativus un çiçekli görünümü...41 Resim 8. Fritillaria imperialis te çıkışın bir görünümü...41 Resim 9. Fritillaria imperialis te çıkışın ileri aşamasında bir görünüm...42 Resim 10. Fritillaria imperialis in çiçekli görünümü...42 Resim 11. Fritillaria imperialis ın çiçekli görünümü...43 Resim 12. Fritillaria persica da çıkışın ileri aşamasında bir görünüm...43 Resim 13. Fritillaria persica nın çiçekte görünümü...44 Resim 14. Fritillaria persica nın çiçekte görünümü...44 Resim 15. Fritillaria persica nın meyvede görünümü...45 Resim 16. Galanthus ssp. parselinin genel bir görünümü...45 Resim 17. Galanthus ssp. nin çıkışta görünümü...46 Resim 18. Galanthus ssp. nin çiçekte görünümü...46 Resim 19. Galanthus ssp. nin çiçek görünümü...47 Resim 20. Hyacinthus orientalis in çiçeklenme öncesi görünümü...47 Resim 21. Hyacinthus orientalis parselinden bir görünümü...48 Resim 22. Hyacinthus orientalis in çiçek görünümü...48 Resim 23. Iris germanica parselinin genel bir görünümü...49 Resim 24. Iris germanica nın çiçekli görünümü...49 Resim 25. Iris germanica nın çiçek görünümü...50 Resim 26. Narcissus tazetta parselinin genel bir görünümü...50 Resim 27. Narcissus tazetta nın çiçeklenme başlangıcı görünümü...51 Resim 28. Narcissus tazetta nın çiçek görünümü...51 Resim 29. Narcissus pseudonarcissus çiçeklenme görünümü...52 Resim 30. Sternbergia clusiana parselinin genel bir görünümü...52 VIII

11 Resim 31. Sternbergia clusiana da çıkışın ileri aşamasında bir görünüm...53 Resim 32. Sternbergia clusiana nın çiçeklenme görünümü...53 Resim 33. Sternbergia clusiana nın çiçek görünümü...54 Resim 34. Tulipa ssp. nin parselinin genel bir görünümü...54 Resim 35. Tulipa ssp. nin çiçeklenme görünümü...55 Resim 36. Tulipa ssp. nin çiçek görünümü...55 IX

12 1. GİRİŞ Fırat PALA 1. GİRİŞ Dünya üzerinde ile arasıda değişen bitki türünün bulunduğu tahmin edilmektedir. Bugüne kadar bunun yaklaşık olarak kadarı teşhis edilip isimlendirilmiştir. Günümüzde; doğadan bilinçsizce yapılan sürekli ve yoğun toplama sonucu; bitkilerin doğal floradaki nesli giderek azalmakta, birçoğu kaybolma noktasına yaklaşmış ve bazıları da kaybolmaya yüz tutmuştur. Kayıplar; özellikle soğan, kök, rizom, yumru ve çiçekleri drog ve baharat olarak kullanılan bitkilerde kendini daha çok hissettirmektedir (Özgüven, 1980; Özgüven 1999; Koç, 2001). Çiçek soğanı; besin maddelerini depolayan etli pullara sahip toprakaltı depo organıdır. Soğanlı bitkilere en iyi örnek lale, sümbül, süsen, zambak ve nergizdir. Diğer geofit olarak bilinen bitkiler farklı depolama organlarına sahiptirler. Glayöl, safran (kormus), Dahlia (yumru) ve bazı süsenler (rizom) bu gruba örnek olarak verilebilir (Kızıl, 2005). Soğanlı ve yumrulu süs bitkileri (geofitler) esas itibariyle monokotiledon familyalara (Liliaceae, Iridaceae, Amaryllidaceae, Orchidaceae vb.) mensupturlar. Ancak yumrulu ve yumru köklü bazı süs bitkileri Primulaceae (Cyclamen ssp.), Papaveraceae (Corydalis ssp.), Ranunculaceae (Eranthis ssp., Anemone ssp., Ranunculus ssp.), Asteraceae (Dahlia ssp., Liliatris ssp.), Geraniaceae (Geranium ssp.) dikotiledon bitki familyalarında da yer almaktadır. Monokotiledon familyalarda bulunan soğanlı ve yumrulu bitkilere, dikotiledon familyalardaki yumrulu ve yumru köklü bitkileri eklediğimizde tür sayıları 700 e, alttür, varyete hibritlerle birlikte bu sayı 1000 e ulaşmaktadır (Arslan 1998). Ülkemizde Liliaceae familyasında Allium (146), Fritillaria (31), Ornithogalum (26), Gagea (25), Muscari (22), Colchicum ( 22), Bellevalia (18), Asphodeline (14), Tulipa (14) ve Scilla (14) türleri; Amaryllidaceae familyasında Galanthus (9), Sternbergia (7 ) ve Narcissus (7) türleri; Iridaceae familyasından Iris (38), Crocus (32) ve Gladiolus (9) türleri; Araceae familyasında Arum (11), Biarum (6); Orchidaceae familyasında Ophrys (27), Orchis (20), Dactylorhiza (10) cinslerine ait türler bulunmaktadır (Davis, ; Tanker ve ark.,1998; Zeybek,1985). 1

13 1. GİRİŞ Fırat PALA Güneydoğu Anadolu Bölgesi içersinde doğal olarak yetişen endemik ve nesli tehlike altında olan geofitler Liliaceae familyasında Allium (33), Fritillaria (7), Ornithogalum (7), Gagea (8), Muscari (4), Colchicum(4), Bellevalia (5), Asphodeline (4), Tulipa (2) ve Scilla (5) türleri; Amarylllidaceae familyasında Galanthus (1), Sternbergia (2); Iridaceae familyasından Iris (14), Crocus (5) ve Gladiolus (5) türleri; Araceae familyasında Arum (2), Biarum (2), Orchidaceae familyasında Ophrys (16), Orchis (12) ve Dactylorhiza (4) taksonlarına ait türler bulunmaktadır (Altan ve ark.,1990). Doğal çiçek soğanları ihracatından yılda ortalama milyon dolarlık gelir elde edilmektedir. Türkiye den ihracatı yapılan türlerin sayısı yaklaşık 20 olup, bunların en önemlileri; Leucojum aestivum (Göl soğanı), Galanthus elwesii (Toros kardeleni), Sternbergia lutea (Karaçiğdem), Arum italicum (Yılan fıstığı), Geranium tuberosum (Devetabanı), Anemone blanda (Yoğurt çiçeği), Cyclamen hederifolrum (Siklamen), Cyclamen coum, Cyclamen cilicium, Fritillaria persica (Adıyaman lalesi), Fritillaria imperialis (Ağlayan gelin), Eranthis hyemalis (Sarı kar çiçeği), Lilium candidum (Mis zambağı), Dracunculus vulgaris (Yılan bıçağı) türleridir (Atay, 1996). Soğanlı bitkiler ve özellikle lale dendiği zaman ilk akla gelen ülke Hollanda dır. Lale bu ülkeye Orta Asya dan getirilmiştir. Türkler bu bitkinin tarımını Hollandalılardan çok önceleri yapmış, ancak ilk bitkinin 16. yüzyılın sonunda Hollanda da yetiştirilmesiyle birlikte lalenin ünü giderek artmaya başlamıştır. Hollanda da yetiştirilen bir çok soğanlı bitki bu ülkenin yerli bitkisi olmayıp oldukça uzak yerlerden getirilmişlerdir. Örnek olarak, Dahlia Meksika dan, Amaryllis Güney Amerika dan, Freesia Güney Afrika dan getirilmiştir. Hollanda iklimi birçok soğanlı bitkinin yetiştirilmesi için oldukça uygundur. Hollanda da günümüzde 22 bin hektarlık alanda soğanlı bitki üretimi yapılmaktadır (Kızıl, 2005). Bu açıdan değerlendirildiğinde ülkemiz coğrafyası bu bitkilerin yetiştirilmesi bakımından oldukça uygundur. Geofitlerden peyzaj, balkon iç ve dış mekan bitkisi ve kesme çiçek olarak faydalanılmaktadır. Bu bitkilerden bir çoğu kolaylıkla yetiştirilmekte, çok yıllık karakterler göstermekte birlikte tüketiciler tarafından beğenilmektedir. Çiçek soğanı 2

14 1. GİRİŞ Fırat PALA üretiminin analizi yapıldığında 6 cinsin (Gladiolus, Hyacinthus, Iris, Lilium, Narcissus, ve Tulipa) üretimin % 90 ını karşıladığı görülmektedir. Bununla birlikte, soğanlı bitkilerin birçok kullanım alanları bulunmaktadır. Hyacinthus, Narcissus ve Iris türleri parfümeri ve kozmetik sanayiinde, Crosus türleri ise doğal boyadan ilaç, gıda ve birçok alanda kullanılmaktadırlar. Dünya safran (Crocus sativus L.) üretiminin sınırlı olması ve birim fiyatının da yüksek olması nedeniyle üretiminin yapıldığı ülkelerde üretici gelirleri oldukça yüksektir. Türkiye de 2001 yılında yerli safranın prakende 1 kg fiyatı 5-6 milyar olduğu belirtilmektedir (Hertogh ve ark., 1992; Gümüşsuyu, 2002). Türkiye değişik iklim koşullarına sahip olması ve üç floristik bölgenin kesiştiği bir coğrafyada bulunması nedeni ile bitki tür çeşitliliği bakımından oldukça zengindir. Floranın 1/3 ü (%34.8) endemik olup tür sayısının 3708 civarında olduğu belirtilmektedir (Şehirali ve ark., 2005). Süs bitkisi olarak değerlendirilmek üzere yurtdışına gönderilen soğan ve yumruların % 90 lık kısmı doğadan sökülmekte olup, geriye kalan % 10 luk kısmı ise kültürü yapılan türlerden oluşmaktadır. Her yıl doğadan yapılan söküm, özellikle Galanthus ssp. de doğal populasyonun hızla azalmasına neden olmaktadır. Bunun sonucunda da ülkemiz geofitleri yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalmaktadır (Ekim ve ark.,1991; Ildır, 1993). Soğanlı bitkilere ait ihtiyaç duyulan bitkisel materyalin karşılanmasında, doğadan toplama yerine yeterli miktarda üretiminin yapılarak doğayı korumanın gerekliliği de gün geçtikçe daha iyi anlaşılmaktadır. Bu çalışma ile, ekonomik öneme sahip ve ihraç edilen Amaryllis ssp., Crocus sativus, Galanthus ssp., Hyacinthus orientalis, Iris germanica, Narcissus pseudonarcissus, Narcissus tezzetta, Sternbergia clusiana ve Tulipa ssp. ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi florasında yayılış gösteren Fritillaria imperialis, Fritillaria persica ve Sternbergia clusiana nın Diyarbakır ekolojik koşullarında kültür olanaklarının belirlenmesi amaçlanmıştır. 3

15 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Ülkemizde ve dünyada soğanlı ve yumrulu bitkilerle ilgili olan çok sayıda bilimsel çalışma bulunmaktadır. Aşağıda bunlarla yakın ilgili olanlardan bazıları verilmiştir. Scanzoni (1971), Fritillaria türlerinin güneşli-yarı gölge alanlarda ve kireçli topraklarda yetişebildiğini, soğanlarının kışa dayanıklı çiçek soğanları grubuna girdiğini, bitkinin Nisan- Mayıs aylarında turuncu renkte çiçek açıp yaklaşık 80 cm ulaşabildiğini bildirmiştir. Araştırıcı ayrıca, F. imperialis in kendine has kokusunun farelere karşı repellent etkiye sahip olduğunu, nadir ve tehlike altında olan bitkilerin etrafının bu bitki ile çevrilmesinde farelerin zararının aza indirilebileceğini belirtmektedir. Baytop (1984), Crocus sativus ile ilgili olarak bitki boyunu cm arasında, sonbaharda yapraklar ile birlikte mor renkli çiçekler oluşturduğunu, melez kökenli olduğundan tohum vermediğini, çiçeğinin üç parçalı olup, uçucu ve sabit yağ, acı madde (pikroksin) ve kırmızı renkli boyar madde (krosin) içerdiğini, sinir sistemi uyarıcı, iştah açıcı, adet söktürücü, koku ve renk verici olarak kullanıldığını; Fritillaria imperialis in Doğu Anadolu Bölgesinde yaygın olarak bulunduğunu ve çok güzel görünümünden dolayı daha çok süs bitkisi olarak kullanıldığını; Fritillaria persica nın zehirli bir bitki olduğunu, Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yaygın olarak bulunduğunu ve süs bitkisi olarak kullanıldığını; Galanthus ssp. nin erken ilkbaharda beyaz renkli, sarkık ve çan şeklinde çiçek açtığını, soğanlarında galantamin alkoloidi mevcut olduğunu, son yıllarda kas yumuşatıcısı olarak (çocuk felcinde) kullanıldığını, ayrıca soğanının lapa halinde haricen çıbanları olgunlaştırmak için kullanıldığını; Hyacinthus ssp. nin cm boylanabilen bitkinin açık ve koyu renkli çiçeklerinin 6 parçalı olduğunu, 5-15 adet çiçeğin gövde üzerinde seyrek bir salkım oluşturduğunu, Güneydoğu Anadolu dağlarında doğal olarak yetiştiğini, soğanlarının yumuşatıcı ve çıban açıcı ve süs bitkisi olarak ta kullanıldığını; Iris ssp. nin yaprakları kılıca benzediğini, çiçeklerinin büyük mor renkli olduğunu, nişasta ve uçucu yağ (iron) içerdiğini, idrar söktürücü ve safra attırıcı etkisinin olduğunu ancak daha çok süs bitkisi olarak kokusu için yetiştirildiğini; Narcissus tezzetta nın cm boylanabilen 2-10 tanesi bir arada beyaz çiçekli ve ortasında 4

16 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA sarı renkli taç bulunduğunu, içerdiği narcissin zehirli alkoloidinin kusturucu ve ishal yapıcı olduğunu, kurutulmuş çiçeklerinin yatıştırıcı, müshil ve ateş düşürücü olarak kullanıldığını; Narcissus pseudonarcissus un ise ülkemizde daha çok süs bitkisi olarak yetiştirildiğini belirtmiştir. Altan ve ark. (1985), Akdeniz kıyı bölgesinde doğal olarak yetişen ve dış satım açısından önem taşıyan 21 cinse ait 56 geofit türünün bölgedeki yayılış alanlarının belirlenmesine çalışmışlardır. Doğal yetişme ortamında yapılan sökümlerden; Galanthus elwesii Hook, Eranthis hyemalis, Anemone ve Leucojum aestivum türlerinin sökümden olumsuz yönde etkilendiklerini saptamışlardır. Talia (1985), İtalya da Bari Üniversitesi Ziraat Fakültesi kampus alanında yılları arasında 3 ayrı Tulipa türünde yaptığı çalışmada en düşük ve en yüksek yaprak uzunluklarını ve çiçek verimini sırasıyla cm ve çiçek/m 2 olarak saptamıştır. Ayrıca çiçeklerin 14 Ocak ve 2 Nisan tarihleri arasında 80 günlük bir periyotta hasat edilebileceklerini belirtmiştir. Kostak ve Köse (1986), Anemone coronaria L. nin Türkiye de Marmara, Ege ve Akdeniz Bölgelerinde yayılış göstermekte olduğunu, bu türün 4 botanik varyete altında sınıflandırıldığını, çiçek ve yaprak özellikleri bakımından çok geniş varyasyon gösterdiğini belirtmişlerdir. Ayrıca bu bitkilerin kış aylarında, yumruları ile birlikte doğadan çiçekli olarak sökülerek, iç piyasada tüketildiğini bildirmişlerdir. Altan ve ark. (1992), ticari ve özellikle dışsatım açısından önem taşıyan bazı soğanlı ve rizomlu süs bitkilerinin, GAP Bölgesi'nde tarla koşullarında, üretim durumlarını belirlemek amacıyla Ç.Ü. Ziraat Fakültesi GAP Araştırma İstasyonunda (Koruklu-Şanlıurfa) yılları arasında yaptıkları araştırmada I. ve II. deneme döneminde sırasıyla, Fritillaria persica da soğan kaybının % 3-6, yavru soğan oluşumunun % 33-38, soğan çevre büyüklüğünün cm, soğan çevre uzunluğundaki artış oranının % olduğunu; Fritillaria imperialis te ise ortalama soğan kaybının % 4-4, yavru soğan oluşumunun % 27-35, soğan çevre büyüklünün cm, soğan çevre artış oranının % olduğunu belirlemişlerdir. Araştırmadan elde edilen sonuçlar; soğanlı bitkilerin, ticari amaçlı üretimlerinin, GAP Bölgesi'nde başarılı bir şekilde yapılabileceğini ve özellikle 5

17 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA Gladiolus ssp., Polianthus tuberosa ve Lilium candidum gibi bitkilerin öncelikli ele alınabilecek bitkiler olabileceğini göstermiştir. Gude (1992), Hyacinthus türünün çoğaltılmasındaki ana problemin genç soğanların dikimden sonra dormant durumda kalmasından kaynaklandığını, araştırıcı dikimden sonra ışık kalitesi ve düşük sıcaklığının dormant olmayan soğanların sayısında bir artış olup olmadığını araştırmak için; ışık uygulamasının yeni oluşan soğan sayısını etkilemediğini ancak yeni soğancıkların oluşmasını etkilediğini belirlemiştir. Ayrıca, ışık uygulamasının dormant olan genç soğanların yaprak sayılarını olumsuz etkilediğini, yaprak sayısı üzerine ışık uygulamasının doğal üretim ortamında pozitif etkisinin gözlendiğini belirlemiştir. Bununla birlikte, verimdeki % lik artışın ışık uygulanmasından kaynaklandığını bildirmiştir. Rebers, (1992), dikim zamanı ve yaprak gübresinin Scilla sbirica nın soğan verimi üzerine etkisini araştırmıştır. Araştırıcı dikim tarihinin soğan verimi üzerine etkili ve önemli bir faktör olduğunu, yaprak gübresinin verimde etkili olduğunu belirlemiştir. Hagiladi ve ark. (1992), dikim derinliğinin artması ile bitkide direkt ve endirekt etkilerin meydana geldiğini, soğanların dikim derinliklerinin artması ile bitkilerin çıkışında bir gecikmenin meydana geldiğini ve çıkış % sini azaldığını bildirmiştir. Yeni gelişen sürgün sayısı yaprak ve çiçekli dal sayısı, yavru soğan sayısı, taze ve kuru soğan ağırlıklarının dikim derinliği ile negatif korelasyon gösterdiklerini tespit etmişlerdir. Benschop (1993), Crocus türlerinin bahçe bitkileri kültüründe sonbahar, kış ve baharda çiçeklendiklerini, bunların içinde en önemlilerini oluşturan grubun baharda çiçeklenen çeşit ve türler olduğunu bildirmiştir. Ayrıca, Crocus lar bahçe ve saksı bitkisi olarak kullanıldıklarını, Crocus sativus un sonbaharda çiçeklenen en önemli tür olduğunu, bitkinin kurutulan turuncu kırmızı stigmalarının tıp gıda, tekstil, boya ve ilaç gibi oldukça geniş bir kullanım alanına sahip soğan olduğunu belirtmektedir. Araştırıcı bununla birlikte, Crocus türlerinin sınıflandırılmasında birçok karekterin göz önüne alındığını, günümüzde Crocus cinsini kayıtlı 66 türünün bulunduğunu ve birçok Crocus türünün (30 tür) İspanya, Yunanistan ve Küçük Asya da yayılış gösterdiğini bildirmiştir. 6

18 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA Hanks (1993), Beyaz nergiz in Ziva çeşidinin İsrail de çiçek üretimi, saksı bitkisi ve bahçe bitkisi olarak kullanıldığını ve ilkbahar ekimlerinin bu bitkinin üretimi için uygun olduğunu bildirmiştir. Araştırıcı, nergiz için optimum dikim tarihinin Mayıs ın 2. haftası olduğunu belirtmektedir. Bu dönemde yapılan dikimlerden en yüksek soğan verimi elde edildiğini bildirmiştir. Ayrıca, söküm sonrası soğanların 25 o C depo ortamında tutulması gerektiğini, çiçek oluşumu için optimum depolama sıcaklığının o C arasında 4-5 aylık bir periyodu kapsadığını belirtmektedir. Bununla birlikte, çiçek oluşumunun büyümenin hızı, depo sıcaklığı ve süresine bağlı olarak değiştiğini bildirmiştir. Yılmaz ve Korkut (1993), Lillium L. nin çiçekte kalma süresinin kullanılan toprağa bağlı olarak gün arasında olduğunu, bitki boyunun ise cm değerleri arasında olduğunu saptamıştır. Bununla birlikte harç uygulamalarının normal yetiştiricilikte kullanılan tarla toprağına göre çiçeklenme ve çiçek kalitesi yönünden daha iyi nuş verdiğini saptamıştır. Baytop (1994), Araştırıcı, Amaryllis türlerinin kırmızı zambak olarak adlandırıldığını, Crocus sativus (safran çiğdemi) türlerinin 20 cm kadar yükseklikte, mor renkli ve güzel kokulu çiçeklerini sonbaharda bitki yapraksızken açtığını, Fritillaria imperialis (ağlayan gelin) türlerinin cm yükseklikte turuncu çiçeklerinin çevresel dizildiğini ve Doğu Anadolu dağlarında yabani olarak yetiştiğini, Fritillaria persica (Adıyaman lalesi) cm kadar bir yüksekliğe kadar erişebilen mor çiçekli bir tür olduğunu Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde yetiştiğini bildirmiştir. Bununla beraber Galanthus ssp. (kardelen) beyaz çiçekli olup erken ilkbaharda çiçek açtığını, ülkemizde özellikle dağlarda çok geniş yayılış alanları bulunan Galanthus elwesii ve Galanthus ikariae türlerinin ihracatının yapıldığını, Hyacinthus orientalis (sümbül) in mavi çiçekli ve kuvvetli kokulu bir bitki olduğunu, Iris germanica (süsen) nın çiçeklerinin mor renkli olduğunu bildirmiştir. Ayrıca, Narcissus pseudonarcissus (zerrin) sarı renkli çiçeğinin olduğunu, İzmir Karaburun civarında yetiştirildiğini, Narcissus tezzetta (nergiz) nın ise beyaz çiçekli ve iç çanağının turuncu renkli olduğunu bildirmiştir. Araştırıcı, Sternbergia clusiana (çiğdem) nın sarı ve büyük çiçeklerini sonbaharda bitki 7

19 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA yapraksızken açtığını (Crocus sativa gibi), Tulipa ssp. (lale) nin kırmızı, sarı veya beyaz çiçekli olduğunu ve Ege bölgesinde yaygın olduğunu bildirmiştir. Zeybek (1994), Crocus sativus türlerinden (stigma ile birlikte ovaryumun biraz üstünden kesilip kurutulmasıyla) elde edilen drogun, koku verici ve boyar madde olarak kullanıldığını, Safranbolu da az miktarda kültürü yapıldığını belirtmektedir. Ayrıca, Fritillaria imperialis te gutasyon olduğundan bu bitkiye ağlayan gelin adı verildiğini ve bu bitkinin süs bitkisi olarak kullanıldığını bildirmiştir. Araştırıcı Hyacinthus orientalis soğanlarının süs bitkisi olarak dış ülkelere satıldığını, Iris germanica türlerinden elde edilen drogların parfümeri endüstrisinde ekonomik öneme sahip olduğunu, bahçe ve mezarlıklarda yaygın olarak yetiştirildiğini bildirmiştir. Görür ve ark. (1995), Galanthus ikariae ve Galanthus elwesii türlerinin 2-3 ve 3-4 cm lik elek altı soğanları kullanarak, iki ayrı koşulda depolanan soğanların farklı bölgelerde üretim olanakları araştırılmışlardır. Bu amaçla, soğanların bir kısmı 17±1 0 C sıcaklık ve % oransal nem içeren depoda, diğer kısmı sundurma altında dikim tarihine kadar bekletilmiştir. Sökümler 1.yıl, 2.yıl ve 3.yıl olmak üzere her yıl yapılmıştır. Çalışmanın sonunda, her üç söküm yılında da, bütün bölgelerde elde edilen soğan sayısı dikilen soğan sayısının altında kaldığını, 1. yıl sökümünde, bütün bölgelerde 4 cm den büyük soğan elde edilemediğini, 2. ve 3. yıl sökümünde 4 cm den büyük soğanlar ile yavru soğanlarda elde edildiğini, soğanların kontrollü koşullarda depolanmış olmasının, 3.yılda elde edilen soğan sayısını önemli miktarda arttırdığını belirlemişlerdir Arslan ve ark. (1996), Manavgat Beşkonak Derme Yaylası, Akseki Çimi Yaylası, Alanya Sapadere Köyü ve Kılobası Yaylası ile Sarıveliler-Barçın Yaylası nda yaptığı çalışmada ortalama yaprak enini ve uzunluğunu cm, ortalama yavru soğan artış oranının % 32.4, ortalama çiçeklenmenin % 112 (dikilen ortalama 50 soğandan 56 çiçek oluştuğunu) olduğunu belirlemiştir. Farklı yörelere ait kardelenler arasında farklılık görüldüğünü, Derme Yaylası ve Sapadere Yaylası örneklerinin kültüre almaya daha uygun olduğunu belirtmişlerdir. 8

20 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA Atay (1996), Galanthus un 5 cm derine dikildiğini, -15 o C lere kadar soğuktan etkilenmediğini, yaprak eni ve uzunluğunun sırasıyla 2-3 ve cm olduğunu bildirmiştir. Fritillaria imperialis in tohumla üretilebileceğini ancak çiçeklenme dönemine kadar 5-6 yıl geçmesi gerektiğini, asidik olmayan ph sı 7 civarında olan olan drenajı iyi, humuslu ve kumlu toprakları sevdiğini, F. imperialis in Eylül-Ekim aylarında karıklara elle dikiminin uygun olduğunu bildirmiştir. Ayrıca, F. imperialis in F. persica ya göre soğuğa daha dayanıklı olduğunu belirtmektedir. Hertogh (1996), Birçok soğanlı süs bitkisinin 23 o -45 o kuzey ve güney enlemleri arasında bulunduğunu ve Akdeniz bölgesi başta olmak üzere Anadolu dan Çin e kadar yayılış gösterdiğini belirtmektedir. Bununla birlikte yine birçok türün belirli çevre koşullarına adapte olduğunu; bazı türlerin ışıklanma süresi ve ışık yoğunluğuna bağlı olarak yüksek ışığa karşı toleransı yüksek iken, diğer bazı türlerin gelişiminde nem düzeyinin son derece önemli olduğunu bildirmiştir. Araştırıcı, Narcissus türlerinde çeşide bağlı olarak bitki boyunun cm, çiçek çapının 5-12 cm arasında değiştiğini, ideal bir üretim için dikim esnasında sıcaklığın o C olması gerektiğini, toprak reaksiyonunun 6-7, dikim derinliğinin 15 ve sıra üzeri mesafenin 30 cm olması gerektiğini bildirmektedir. Araştırıcı Tulipa türünün toprak kırmızısından, sarı, pembe, lavanta ve beyaza kadar değişik renklerde olduğunu, bitki boyunun cm, çiçek uzunluğunun cm olduğunu, yetiştiriciliğinde dikimde soğan çevre uzunluğunun cm, yetiştirildiği toprak reaksiyonunun 6-7, soğan dikim derinliğinin 15 cm ve sıra üzeri mesafenin 30 cm olması gerektiğini bildirmiştir. Koyuncu (1996), Elek altı tabir edilen ihracat büyüklüğünün altında olup satılmayan soğanların bir kenara atıldığını ve çürümeye terk edildiğini, günümüzde ise daha bilinçli bir söküm yapıldığını ve bu nedenle elek altı soğanların ancak % 10 kadar olduğunu belirtmektedir. Leucojum aestivum (Gölsoğanı), Fritillaria imperialis, Fritillaria persica ve Sternbergia lutea türlerinin üretilmelerinde oldukça mesafe alındığını, bunların önemli bir kısmının üretimden sağlandığını, ancak doğadan sökümlerin de olduğunu belirtmektedir. Özellikle Galanthus ssp. soğanlarının gerek yavru soğanlarla gerekse tohumla üretimleri üzerine çalışmalar 9

21 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA yapıldığını, üretiminin özellikle bitkinin doğal habitatına yakın yerlerde iyi sonuç verdiğini belirtmektedir. Koyuncu ve Güvenç (1996), Crocus sativus un kormuslarının 2-4 cm çapında, ipliksi ve ağsı bir kabukla sarılı olduğunu, bitkinin 30 cm boya eriştiğini ve 5-11 yaprak oluşturduğunu bildirmiştir. Bununla birlikte, bitkinin sonbaharda (Ekim Kasım) çiçek açıp, koyu turuncu kırmızı renkli stigmasının cm olduğunu, % uçucu yağ, %5.8 sabit yağ, % protitler ve % nişasta ve glikozit içerdiğini belirtmektedir. Ayrıca, safrana kendine özgü rengi veren boyar maddesinin crocisin olduğunu, bununda gıda maddelerini renklendirmede, baharat, koku ve tat verici olarak kullanıldığını belirtmektedir. Muhtar ve Şener (1996), Ülkemizde yabani çiçek soğanı olarak ihraç edilen Amarylliceae familyasına ait Narcissus tazetta, Leucojum aestivum, Galanthus elwesii ve Galanthus ikariae nin soğanlarında bulunan likorinin (HPLC yöntemiyle yaptığı araştırmada) Narcissus tazetta (% 0.089) soğanlarında diğerlerine göre daha fazla oranda bulunduğunu tespit etmişlerdir. Özellikle bu türün ülkemizde geniş çapta kültürü yapılarak soğanlarının likorin kaynağı olarak değerlendirilebileceğini belirtmişlerdir. Özhatay (1996), Sternbergia cinsinin dünya üzerinde 8 türü yetişen küçük bir taxon olduğunu bildirmiş, Anadolu nun bu cins için önemli bir merkez ve 6 türünün yetiştiğini, bunların hepsinin sarı ve kokusuz, sadece Sternbergia candida Mathew et T. Baytop un beyaz çiçekli ve kokulu olduğunu ve bu türün Fethiye de yaygın olarak yetiştiğini belirtmektedir. Sarıhan ve Arslan (1996), Galanthus elwesii ye ait 3-4 cm çevre uzunluğunda olan soğanların dikim sonrası % arasında çıkış yaptığını, yavru soğan oranının hasat zamanları dikkate alındığında % arasında, dikim zamanları dikkate alındığında ise % arasında değiştiğini, 3. hasat zamanı (meyve olgunlaştırma dönemi hasadı) ve 1. dikim zamanının (hasattan sonra hemen dikim) kardelen yetiştiriciliğine uygun olduğunu belirtmişlerdir. McGimpsey ve ark. (1997), Dikimi yapılan kormusların büyüklüğünün artması ile ikinci yılda stigma verimi ve yavru kormus sayısında artış meydana 10

22 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA geldiğini bildirmiştir. Araştırıcı stigma verimini 3.7 g/m 2, kormus ağırlığını g ve brim alandaki çiçek sayısını adet/m 2 olarak belirlemişlerdir. Aksu ve ark. (1998), farklı büyüklükte ve dört eşit dilime bölme işlemi uygulayarak + 20 o C de 12 hafta süre ile 4-5 cm çevre uzunluğundaki soğanlarda soğancık oluşumu % 87.3, soğancık boyu 3.4 mm, soğancık sayısı 0.88 adet; 5-6 cm çevre uzunluğundaki soğanlarda soğancık oluşumu % 89.3, soğancık boyu 6.5 mm, soğancık sayısı 1.39 adet olarak belirlemişlerdir. Ayrıca tarla denemesinde soğan ağırlığındaki artış % 69.46, ortalama soğan sayısındaki artış % olarak en yüksek verim 5-6 cm lik bütün olarak dikildiği uygulamadan elde edildiği belirtilmiştir. Sonuç olarak Galanthus elwesii soğanlarında bölme yöntemi uygulamalarındaki verim toplam soğan ağırlığı açısından başlangıçta dikimi yapılan soğanların toplam ağırlıklarının altında kaldığını bildirmişlerdir. Baktır ve Beyzaoğlu (1998), Gürcistan ın başta kardelen ve göl soğanı olmak üzere, geofitler açısından zengin bir ülke olduğunu, Batı Avrupa ya çiçek soğanı sattığını, bunun nedeninin çiçek soğanları için hayati önemi olan yaz dönemi gölgelenme olayının bu bölgede ormanlık alanlarda (Galanthus türleri dominant özellik göstermekte) kendiliğinden oluştuğunu, peyzaj düzenlemelerinde çiçek soğanların çoğunluğunun ağaç altları ve duvar diplerine dikilmelerinin temel nedeninin doğal ortamdaki gölgelenmeyi sağlamak olduğunu belirtmiştir. Ayrıca Batum çevresinde kendi haline terkedilmiş turunçgil bahçelerinde kardelenin alternatif bitki olabileceğini bildirmiştir. Dilbirliği ve Arslan (1998), Galanthus elwesii de en yüksek çiçeklenme oranının (% 87.4) ve yavru soğan oranının (% 54.3) 5-6 cm soğan boyunda ve buğday+soğan kültür uygulamasında olduğu, en yüksek soğan veriminin (248.9 kg/da) ve ihraç boyuna gelen soğan oranının (% 23.3) soğan boyunda ve buğday+soğan kültür uygulamasında, en fazla boy artışının ise (% 60.0) cm soğan boyunda ve yabancı otlu kültür uygulamasından elde edildiğini belirtmişlerdir. Arslan (1999), Güneydoğu Anadolu Bölgesinde doğal olarak yetişen bitkilerin bazılarının potansiyel süs bitkisi olma özelliği taşıdığını, bazılarının yurt dışına ihraç edildiğini bildirmektedir. İhracatı yapılan Fritillaria persica, Fritillaria imperialis, Anemone blanda, Eranthis hyemalis ile Ranuncalus asiaticus, Iris ssp., Tulipa ssp. 11

23 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA ve Muscari ssp. nin bölgede doğal olarak yetiştiğini, Fritillaria persica ve Fritillaria imperialis in yöreden toplanıp kültürünün yapıldığını belirtmektedir. Gümüşsuyu (2002), Anadolu da Crocus cinsine ait 40 türün saptandığını, kormusların 3-5 cm, yaprak sayısının 6-7 adet/bitki ve bitki boyunun cm olduğunu ve Ekim den Mayıs a kadar toprak üstünde kaldıklarını bildirmiştir. Buna ek olarak çiçeklenme süresince her bir soğandan 6-12 çiçek oluştuğunu, stigma uzunluğunun cm arasında olduğunu ve crocin (renk maddesi), safranal (koku) ve picrocrocin (acımsı bir madde) içerdiğini bildirmiştir. Araştırıcı, safranın çiçeklenme ve hasat zamanının Ekim-Kasım ayları arasında olduğunu, bitkinin çiçek taç yapraklarının henüz kapalı olduğu dönemde sabahın erken saatlerinde toplanması gerektiğini bildirmiştir. Mammadov ve Sahranç (2003), Muğla il merkezinde yaptıkları çalışmalarda toplam 5 familyadan (Amaryllidaceae, Iridaceae, Liliaceae, Orchidaceae ve Primulaceae) 9 geofit bitki türü (Sternbergia lutea L., Sternbergia fischheriana Herbert, Sternbergia clusiana Ker-Gawl, Crocus cancellatus subsp., Scilla autumnalis L., Colchcum balanse Planchon, Allium callimischan subsp., Spiranthes spiralis L., Cyclamen mirable Hildebr) tespit etmişlerdir. Tespit edilen bu türlerin 8 tanesinin Akdeniz elementi, 1 tanesinin de (Sternbergia clusiana) İran-Turan elementi olduğunu bildirmişlerdir. Özcan (2004), ekonomik önemi yüksek olan endemik geofit (soğanlı-yumrulu) bitkilerin kültüre alınması ve in-vitro koşullarda hızlı çoğaltımı üzerinde yaptığı çalışmada Fitillaria, Ornithogalum, Muscari, Bellevalia, Tulipa, Galanthus, Sternbergia, Crocus, Arum ve Biarum cinslerinin endemik türler içerdiklerini ve bu türlerin soğanlarına, özellikle Avrupa dan büyük talep geldiğini, bu türlerin içerdiği alkaloidlerin ve uçucu yağların ilaç ve parfümeri sanayinde de önemli bir yere sahip olduğunu belirtmiştir. Özel ve Erden (2005a), yerli ve İran safranlarının sırası ile bitki boylarının cm ve cm, bitki başına çiçek sayısının 3.07 adet/bitki ve 3.72 adet/bitki, kuru stigma boyunun 3.22 cm ve 3.59 cm, kuru stigma ağırlığının 7.17 mg/adet ve 7.47 mg/adet, safran veriminin 2.20 g/m 2 ve 2.78 g/m 2, bitki başına yumru sayısının 8.28 adet/bitki ve 7.07 adet/bitki, yumru veriminin g/m 2 ve g/m 2, 12

24 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fırat PALA pazarlanabilir yumru oranının % ve % arasında değiştiğini belirtmişlerdir. Sonuç olarak yerli ve İran safranlarının Harran Ovası koşullarında alternatif ürün olabilecek potansiyele sahip olduğu ve İran safranının yerli safrana göre daha uygun olduğunu belirtmişlerdir. Özel ve Erden (2005b), ülkemizde geofit türlerinden Fritillaria imperialis L. ve Fritillaria persica L. nın büyük ölçüde doğadan toplanarak ihracatı yapıldığını, Harran Ovası koşullarında; sırasıyla Fritillaria imperialis L. ve Fritillaria persica L. nın bitki boyunun cm ve cm, çiçek sayısının 4-5 adet/bitki ve adet/bitki, soğan çevre uzunluğunun 30 cm ve cm, çevre uzunluğu artış oranının % 66 ve % ve soğan ağırlığının gr ve gr olduğunu saptamışlardır. Ayrıca, F. imperialis L. ve F. persica L. nın Harran Ovası koşullarında alternatif bitkiler olabileceğini belirtmişlerdir. 13

25 3. MATERYAL VE METOD.Fırat PALA 3. MATERYAL VE METOD 3.1. Materyal Deneme Yeri ve Yılı Bu araştırma, Dicle Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü deneme alanında yıları arasında yürütülmüştür. Deneme alanı 37 o 53' Kuzey enlemleri, 40 o 16' Doğu boylamlarında ve denizden yüksekliği 680 m dir Deneme Materyali Araştırmada materyal olarak Amaryllis ssp. (kırmızı zambak, amarellis), Crocus sativus (safran), Fritillaria imperialis (ağlayan gelin), Fritillaria persica (Adıyaman lalesi), Galanthus ssp. (kardelen), Hyacinthus orientalis (sümbül), Iris germanica (süsen), Narcissus psuedonarcissus (yabani zerrin), Narcissus tezzetta (nergiz), Sternbergia clusiana (çiğdem) ve Tulipa ssp. (lale) kullanılmıştır. Araştırmada kullanılan Crocus sativus kormusları, Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü nden; Fritillaria imperialis, Fritillaria persica ve Sternbergia clusiana soğanları Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü nden; diğer soğanlar ise İstanbul Eyüp Sultan Fidanlığı ndan temin edilmiştir Toprak Özellikleri Denemenin yürütüldüğü alandaki toprakların bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri Çizelge 3.1 de verilmiştir. Çizelge 3.1. Deneme Toprağının Analiz Sonuçları Derinlik (cm) Su İle Doym. (%) Su İle Doymuş Toplam Elekt. İletk. E.C.X O C % (MNHOS) Toplam Tuz % PH Su İle Doym.T. Bitkilere Yarayışlı Fosfor (P 2 O 5 ) kg/da Potasyum (K 2 O) kg/da Org. Mad. % Kaynak: Köy Hizmetleri Müdürlüğü, Diyarbakır (2004) 14

26 3. MATERYAL VE METOD.Fırat PALA Çizelge 3.1 den de anlaşılacağı gibi, denemenin kurulduğu topraklar hafif alkali (ph=7,45), az tuzlu (% 0,16), killi tınlı, fosfor ve organik maddece zayıf (% 1,16) tır İklim Özellikleri Deneme yeri Güneydoğu Anadolu iklim bölgesine dahil olup, yazları sıcak ve kurak, kışları ise nispeten soğuk ve yağışlı bir iklim özelliği göstermektedir. Denemenin yürütüldüğü Diyarbakır ilinin yetiştirme sezonuna ve uzun yıllara ilişkin iklim verileri Çizelge 3.2 de verilmiştir. Dikimin yapıldığı 2004 Ekim ve Kasım aylarında ortalama sıcaklıklar sırası ile 18.20C ve 8.10C olarak gözlenmiştir. Hasadın yapıldığı Mayıs ayında ise ortalama sıcaklık C olarak gözlenmiştir. Çizelge 3.3 te yetiştirme sezonunda en düşük yağış miktarı 2004 Ekim ayında (1,3 mm), en çok yağışın ise Kasım 2004 ayında (123.1 mm); en düşük nispi nem Haziran 2005 ayında (% 25.1), en yüksek nispi nemin ise Ocak 2004 ayında (% 81.9) olduğu gözlenmiştir. Soğanların dikildiği 11 Ekim 2004 te ortalama yağış 1,3 mm ve ortalama nispi nem ise % 41,2 olarak gözlenmiştir. Hasadın yapıldığı 2005 Haziran ayında ise ortalama yağış ve nem sırasıyla 33.1 mm ve % 25.1 olarak gözlenmiştir. 15

27 3. MATERYAL VE METOD.Fırat PALA Çizelge Yetiştirme Sezonu ve Uzun Yıllar Aylık Sıcaklık, Yağış ve Nispi Nem Verileri Aylar Ort. Sıcaklık ( 0 C) Max. Sıcaklık ( 0 C) Min. Sıcaklık ( 0 C) Yağış (mm) Nispi Nem (%) Ekim Uzun Yıllar Kasım Uzun Yıllar Aralık Uzun Yıllar Ocak Uzun Yıllar Şubat Uzun Yıllar Mart Uzun Yıllar Nisan Uzun Yıllar Mayıs Uzun Yıllar Haziran Uzun Yıllar Temmuz Uzun Yıllar Ağustos Uzun Yıllar Eylül Uzun Yıllar Kaynak: Meteorojoji Bölge Müdürlüğü, Diyarbakır (2005) 16

28 3. MATERYAL VE METOD.Fırat PALA 3.2. Metot Denemede kullanılan soğanlar Ekim ayının ikinci haftası dikilmiştir. Deneme alanı toprağı Haziran 2004 te pullukla derin (20-30 cm) bir şekilde sürülmüştür. Eylül 2004 te kazayağı çekilmiş ve tapanla tesviye edilmiştir. Dikim öncesi, deneme alanı çizi ile 60 cm genişliğinde olacak şekilde sıralar açılmıştır. Daha sonra sıra araları karık usulü ile sulanarak, toprak tava ve dikime hazır hale getirilmiştir. Deneme, 3 m genişliğinde, parsellerde sıra arası 60 cm ve sıra üzeri 20 cm bırakılmıştır. Her parsel 3 sıra olup, bir sıraya 16 soğan, bir parsele ise 48 soğan dikilmiştir. Dikim derinliği her tür için değişmekle birlikte; genel olarak, her soğan için soğan çapının iki-üç katı kadar dikilmektedir. Tarla denemesinde yabancı otların kontrolü sıra üzerinde elle, sıra ve parsel aralarında ise el çapası ile yapılmıştır. Vejetasyon süresi içinde sulama, gübreleme ve ilaçlama yapılmamıştır. Hasatlar Mayıs sonu ve Haziran ın ilk haftasında yapılmıştır Araştırmada İncelenen Özellikler Bu araştırmada incelenen özellikler, her soğan türü için deneme parsellerinde işaretlenen 10 adet bitkiden elde edilmiştir. Soğanlarla İlgili Fenolojik Gözlemler: Soğanların; dikim tarihi, çıkış tarihi, çiçeklenme tarihi, meyve bağlama tarihi ve çiçekte kalma süresi belirlenmiştir. Dikim Öncesi Soğan Çevre Uzunluğu (cm) : Her tür için dikim öncesi soğan çevre uzunluğu ölçülmüştür. Bitki boyu (cm) : Tam çiçeklenme döneminde her bir parseldeki bitkiler toprak seviyesinden itibaren bitkinin uç noktasına kadar olan kısmı dikey olarak ölçülmüştür. Yaprak Sayısı (adet/bitki): Tam çiçeklenme döneminde her tür için bitki başına yaprak sayıları tek tek sayılarak belirlenmiştir. Yaprak Eni (cm): Tam çiçeklenme döneminde her tür için yaprağın tam orta kısmından ölçülmüştür. 17

29 3. MATERYAL VE METOD.Fırat PALA Yaprak Uzunluğu (cm): Tam çiçeklenme döneminde her tür için yaprak tabanından uç kısmına kadar olan kısım ölçülmüştür. Bitkide Sap Çapı (mm) : Tam çiçeklenme döneminde her tür için ana gövdeden çıkan bitki sapı toprak seviyesinden 5 cm lik kısmına kadar olan mesafede kumpas ile ölçülmüştür. Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) : Hasadı yapılan soğanların oluşturdukları yavru soğancıklar ayıklandıktan sonra ana soğanın çevre uzunluğu ölçülmüştür. Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki): Hasadı yapılan soğanların oluşturdukları yavru soğan sayısı sayılarak bitki başına yavru soğan sayısı belirlenmiştir. Çiçek Sayısı (adet/bitki): Tam çiçeklenme döneminde her bir soğanın oluşturduğu çiçek sayılarının toplamı sayılarak belirlenmiştir. Çiçek Eni (cm): Tam çiçeklenme döneminde her bir soğanın oluşturduğu çiçeklerden tesadüfi olarak seçilen çiçeklerin taç yapraklarının orta kısmı ölçülmüştür. Hyacinthus orientalis salkım şeklinde çiçek yapısına sahip olup tüp şeklindeki çiçeklerin orta kısmı ölçülmüştür. Çiçek Uzunluğu (cm): Her bir soğan türünün açmış taç yaprakları çiçek ekseni tabanından uç kısmına kadar olan mesafe ölçülmüştür. Hyacinthus orientalis bitkisinde tüp çiçeklerin çiçek sapından uç kısmına kadar olan mesafe ölçülmüştür. Soğan Çevre Artış Oranı (%): Hasat edilen soğanların ölçülen çevre uzunluğu değerlerinden dikim öncesi soğan çevre uzunluklarının çıkarılarak elde edilen değerin % olarak ifadesidir. 3.4.Verilerin Değerlendirilmesi Elde edilen veriler MİNİTAB paket programında istatistik analize tabi tutularak her bir soğan türünün minimum, maksimum ve ortalama değerleri ile ±SDev (standart sapma), SEM (standart hata ortalaması) ve CV (değişim katsayısı) değerleri belirlenmiştir. 18

30 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Soğanlı bitkiler, genellikle sonbahar (Kasım-Aralık) ve erken ilkbahar ile geç ilkbahara kadar oldukça geniş bir periyotta çiçeklenebilmektedirler. Bu çalışmadaki 11 farklı soğanlı bitki türünde yetişme sezonu uzunluğunca bazı agronomik özellikler gözlemlenmiştir Fenolojik Gözlemler Sternbergia clusiana ve Crocus sativus 2004 Ekim ayının 2. haftası dikilmiştir. Sternbergia clusiana nın dikimden 23 gün sonra çiçek açtığı ve ilk yaprağının çiçek açtıktan 97 gün sonra oluştuğu gözlemlenmiştir. Aynı şekilde Crocus sativus un dikimden 23 gün sonra çiçek açtığı ve çiçek açtıktan 10 gün sonra ilk yaprağını oluşturduğu gözlemlenmiştir. Crocus sativus da dikimden çiçeklenmeye kadar geçen süre, Özel ve Erden (2005) in bildirdikleri (dikimden 13 gün sonra) çiçeklenme süresinden uzun sürmüştür. Soğan türlerinin çiçekte kalma süreleri Şekil 4.1 de verilmiştir. Çizelge 4.1. Fenolojik Gözlemler Bitki Adı Dikim Tarihi Çıkış Tarihi Çiç. Tarihi Meyve Bağlama Tarihi Hasat Tarihi Çiç. Kalma Süresi (gün) Amarillis ssp C. sativus F. imperialis F. persica Galanthus ssp H. orientalis I. germanica N. pscudonarcissus N. tazzetta S. clusiana Tulipa ssp

31 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Crocus sativus Kasım 2004 ün birinci haftasında ilk, Fritillaria türlerinin ise Mart 2005 in ikinci haftasında son çıkış yapan türler oldukları gözlemlenmiştir. Fritillaria imperialis ve Fritillaria persica nın çıkış tarihleri, Özel ve Erden (2005) in bildirdikleri dikimden 130 gün sonra çıkış süresinden uzun sürmüştür. C. sativus ve Sternbergia clusiana türlerinin tarihinde ilk, Iris germanica nin ise tarihinde son çiçek açan türler oldukları gözlemlenmiştir. Türlerin meyve bağlama tarihlerine bakıldığı zaman ise, Galanthus ssp nin tarihinde ilk, F. persica nın ise tarihinde son meyve bağlayan türler oldukları gözlemlenmiştir. Galanthus ssp, Iris germanica, Narcissus pseudonarcissus, Narcissus tazzetta, Sternbergia clusiana ve Tulipa ssp türleri birbirlerine yakın sürelerde (yaklaşık iki hafta) çiçekte kalmışlardır. Çiçeklenme tarihi Atay (1996) ın bildirdiği Galanthus ssp için Şubat-Mart, Fritillaria türleri için Nisan-Mayıs ayları ile benzerlik, Özel ve Erden (2005) in Fritillaria türleri için bildirdikleri (8-15 Mart) tarihten iki hafta sonra gözlemlenmiştir. F. imperialis ve F. persica nın birbirine yakın tarihlerde (Mart ayının son haftası) çiçek açtığı ve meyve bağladığı; ayrıca en uzun süre (47-49 gün) çiçekte kaldıkları gözlemlenmiştir. F. imperialis ve F.persica nın çiçeklenme süresi, Özel ve Erden (2005) in bildirdikleri ve gün süresinden uzun sürdüğü belirlenmiştir Amaryllis ssp nin Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Amaryllis ssp ye ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin veriler Çizelge 4.2 de verilmiştir. Çizelge 4.2 nin incelenmesinden görüldüğü gibi dikim öncesi soğan çevre uzunluğuna ilişkin minimum, maksimum, ortalama değerler sırası ile 14.0 cm ile cm ve cm olarak belirlenmiştir. Dikimde soğan çevre uzunluğuna ilişkin değişim katsayısı % 4.83 olarak belirlenmiş, belirlenen bu değer varyasyonun dikim öncesi soğan çevre uzunluğu için oldukça düşük olduğunu göstermektedir. Bu durum dikimde kullanılan soğanların çevre uzunluklarının birbirine oldukça yakın olduğunu ortaya koymaktadır. 20

32 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Çizelge 4.2. Amaryllis ssp. de Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Soğan Çevre Artış Oranı (%) Bitki boyu değerleri bakımından minimum, maksimum, ortalama değerler sırası ile ile cm ve cm olarak belirlenmiştir. Yaprak sayısı, yaprak eni ve yaprak uzunluğuna ilişkin minimum, maksimum ve ortalama değerler yaprak sayısı için 5, 13 ve 8.60 adet/bitki, yaprak eni için 1.13, 1.12 ve 1.43 cm, yaprak uzunluğu için 11.20, ve cm olarak belirlenmiştir. Yaprak sayısına ait değişim katsayısı % 17.1 olarak belirlenmiştir. Bu durum soğanlı bitkilerin çeşitli ekolojik koşullara karşı göstermiş oldukları farklılıklardan kaynaklanabilmektedir (Nard ve Hertogh, 1993). Hasatta soğan çevre uzunluğu değerleri minimum, maksimum ve ortalama değerler sırası ile 14.91, ve cm olarak belirlenmiştir. Hasatta soğan çevre uzunluğu dikimde soğan çevre uzunluğuna göre artış göstermiştir. Bu artış Amaryllis ssp. nin yavru soğan oluşturmamasından kaynaklanabilmektedir. Çizelge 4.2. den görüldüğü gibi Amaryllis ssp., soğanları çiçek oluşturmamış, bunun nedeni olarak ta çiçeklenmenin yetişme sezonundaki sıcaklık, ışık ve nem gibi çevresel faktörlerin etkisinden kaynaklanabileceği belirtilmektedir (Nard ve Hertogh, 1993). Yaprak eni değerleri bakımından minimum, maksimum ve ortalama değerler sırası ile 1.13 cm ile 1.72 cm ve 1.43 cm olarak belirlenmiştir. Yaprak enine ilişkin değişim katsayısı % 7.69 olarak belirlenmiştir. 21

33 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA 4.3. Crocus sativus un Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Crocus sativus a ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin veriler Çizelge 4.3 de verilmiştir. Çizelge 4.3 ün incelenmesinden görüldüğü gibi Crocus sativus türünün dikim öncesi ortalama kormus çevre uzunluğu 7.70 cm olarak belirlenmiştir. Minimum ve maksimum değerler sırası ile 5.58 ve cm olmuştur. Hasatta elde edilen değerler dikim öncesi değerlerle kıyaslandığında bir azalma meydana geldiği görülmektedir. Söz konusu azalmanın nedeni olarak ana kormustan yeni yavru kormuscukların oluşması ve ana kormus çevre uzunluğunun buna bağlı olarak azalması gösterilebilir. Çizelge 4.3 te görüldüğü gibi Crocus sativus da yaprak sayısı ortalama değeri 3 cm, yaprak eni ortalama değeri 2.74 cm, yaprak uzunluğu ortalama değeri ise cm olarak belirlenmiştir. Tarla denemesinde Crocus parsellerinde toprak üstü aksamın tarla fareleri tarafından yenildiği gözlemlenmiştir. Bu durum bitkinin yeterli düzeyde fotosentez yapamamasını ve bununla birlikte oluşacak yavru soğan sayısı ve kalitesini de etkileyebilmektedir. Tarla denemesinde Crocus parsellerinden elde edilen ortalama yavru kormus sayısı 3.6 adet/bitki olmuştur (Çizelge 4.3). Minimum (2 adet/bitki) ve maksimum (6 adet/bitki) değerler göz önüne alındığında bir dekarlık alandan kormus üretimi için dikimi yapılan kormus sayısının yaklaşık 3-4 katı kadar kormus verimi alınabilmektedir. Bu çalışmadan elde edilen yavru kormus sayısı (3.60 adet/bitki) Munshi ve ark. (2003) ( adet/bitki) ile Özel ve Erden (2005) in Yerli (8.28 adet/bitki) ve İran Safranı (7.07 adet/bitki) için bildirdikleri değerlerden düşük Çiçek sayısı, çiçek eni ve çiçek uzunluğu ortalama değerleri sırası ile 1.8 adet/bitki, 0.93 cm ve 2.56 cm olarak belirlenmiştir. Çiçek eni ve uzunluğu değerlerinin yüksek olması beraberinde stigma boyunda bir artış oluşturabileceği düşünülmektedir. Özel ve Erden (2005) yerli safranda bitki başına çiçek sayısını 3.07 adet/bitki, İran safranı nda 3.72 adet/bitki, Munshi ve ark. (2003) ise adet/bitki olarak 22

34 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA bildirmişlerdir. Bu çalışmadan elde ettiğimiz ortalama değerler araştırıcıların bildirdikleri sonuçlardan düşük, maksimum değerlerle uyum içindedir. Çizelge 4.3. Crocus sativus ta Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Kormus Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Kormus Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Kormus Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) , Fritillaria imperialis in Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Fritillaria imperialis e ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin veriler Çizelge 4.4 de verilmiştir. Fritillaria imperialis türü Türkiye de doğal yayılış gösteren ekonomik öneme sahip önemli soğanlı bitkilerdendir. Çizelge 4.4 te dikim öncesi soğan çevre uzunluğu ortalama değeri cm olarak belirlenmiştir. Hasatta soğan çevre uzunluğu ortalama değeri cm olmuştur. Diğer soğan türlerinde olduğu gibi Fritillaria türlerinin ticaretinde soğan çevre uzunluğunun 16 cm den az olması istenmemektedir. Bu çalışmada elde edilen çevre uzunluğu değerleri göz önüne alındığında; Diyarbakır ekolojik koşullarında Fritillaria imperialis türü için bir yıllık vejetasyon süresi içinde cm uzunluğundaki soğanlardan ihracat olgunluğuna gelebilecek soğanlar yetiştirilebileceği sonucuna varılmaktadır. Bu çalışmada Fritillaria imperialis için elde edilen ortalama soğan çevre uzunluğu değerleri Altan ve ark. (1992) nın bildirdikleri sonuçlardan (18.0 cm) yüksek, Özel ve Erden (2005) in sonuçlarından ( cm) ise düşük bulunmuştur. 23

35 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Fritillaria imperialis te bitki boyu ortalama değeri cm olarak belirlenmiş, minimum ve maksimum bitki boyu değerleri sırası ile 33.0 ve 38.0 cm olmuştur. Bitki boyu bakımından parsel içindeki bitkiler arasında bir homojenlik olup düşük bir varyasyon gözlenmiştir. Bitki boyu değerleri Atay (2004) ün ( cm) ve Özel ve Erden (2005) in bildirdikleri değerlerden ( cm) düşük bulunmuştur. Bu farklılık araştırmaların değişik ekolojilerde yapılması ve bitki fizyolojisini etkileyen iç ve dış etkenlerden kaynaklanabilmektedir (Nard ve Hertogh, 1993). Çizelge 4.4. Fritillaria imperialis te Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) ,78 Fritillaria imperialis te yaprak sayısı, yaprak eni ve yaprak uzunluğu ortalama değerleri sırası ile 4.52 adet/bitki, ve cm olarak belirlenmiştir. Bitkide ortalama sap çapı ise 9.60 mm olarak belirlenmiştir. Bitki sap çapının yüksek olması açık arazide rüzgarın bitkinin yatmasına veya sapın kırılması gibi olumsuz etkilere dayanıklılığı artıracağı düşünülmektedir. Ortalama yavru soğan sayısı 1.40 adet/bitki (Çizelge 4.4), Özel ve Erden (2005) in bildirdikleri (3-4 adet/bitki) değerden düşük bulunmuştur. Çiçek eni, çiçek uzunluğu ve çiçek sayısı ortalama değerleri sırasıyla 2.58 ve 4.90 cm 5.60 adet/bitki olarak belirlenmiştir. 24

36 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA 4.5. Fritillaria persica nın Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Fritillaria persica ya ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin değerler Çizelge 4.5 de verilmiştir. Çizelge 4.5 in incelenmesinden görüldüğü gibi Fritillaria persica türünde dikim öncesi soğan çevre uzunluğu değeri cm olarak belirlenmiştir. Hasatta soğan çevre uzunluğu ortalama değeri ise cm olmuş, Fritillaria imperialis te olduğu gibi dikim ve hasatta çevre uzunluğunda meydana gelen varyasyon düşük olmuştur. Bitki boyu, yaprak sayısı, yaprak eni, yaprak uzunluğu ortalama değerleri sırası ile 33.4 cm, adet/bitki, 2.92 cm ve cm olarak tespit edilmiştir. Bitki sap çapı minimum, maksimum ve ortalama değerleri sırası ile 9.0, 13.0 ve mm olarak belirlenmiştir. Fritillaria türleri ile tarla koşullarında yapılan gözlemlerde Fritillaria persica türünde bitki boyunun artması buna paralel olarak çiçek sayısı ve sapın kalınlaşmasına yol açmaktadır. Bu çalışmadan elde edilen bitki boyu değerlerinin düşük olması yüksek sıcaklık ve buna bağlı olarak yağışın mevsimlere düzensiz dağılımından kaynaklanabilmektedir. Bitki başına yavru soğan sayısı bakımından Fritillaria türleri arasında F. persica türünün daha fazla yavru soğan oluşturduğu görülmektedir (Çizelge 4.5). Fritillaria persica türü gösterişli çiçeklerinden dolayı süs bitkisi olarak kullanılmaktadır. Çiçek sayısının fazla olması istenen bir durumdur. Denemede elde edilen ortalama çiçek sayısı adet/bitki olarak belirlenmiştir. Çiçek eni ve çiçek uzunluğu ortalama değerleri sırası ile 1.0 ile 2.20 cm olarak tespit edilmiştir. Soğan çevre uzunluğundaki artış oranı, küçük soğan çevre uzunluğuna (18 cm) sahip soğanların dikildikten sonra bir vejetasyon döneminde ihracat olgunluğuna ulaşmaları bakımından oldukça önemlidir. Bu çalışmada Fritillaria persica dan elde edilen artış oranı Fritillaria imperialis e göre daha yüksek olmuştur. 25

37 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Çizelge 4.5. Fritillaria persica da Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma), SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) , Galanthus ssp nin Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Galanthus ssp. ye ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin veriler Çizelge 4.6 da verilmiştir. Dikim öncesi ortalama soğan çevre uzunluğu 5.11 cm, hasatta ise ortalama soğan çevre uzunluğu 6.66 cm olup ortalama soğan çevre artış oranı % olarak belirlenmiştir. Galanthus ssp. de ortalama yavru soğan sayısı 2.40 adet/bitki olarak tespit edilmiştir. Ortalama bitki boyu ve bitki sap çapı 9.92 cm ve 1.55 mm olarak belirlenmiştir. Bitki sap çapının yüksek olması sert rüzgarların yatma veya kırılma gibi olumsuz etkilerini azaltabilmektedir. Galanthus sp. de ortalama yaprak sayısı, yaprak eni ve yaprak boyu sırasıyla 2.40 adet/bitki, 1.48 ve 6.34 cm olarak belirlenmiştir. Galanthus sp. deki yaprak eni ve yaprak uzunluğu değerleri, Arslan ve ark. (1996) nın yaprak eni için bildirdikleri ( cm) değerlerle benzerlik göstermiş, yaprak uzunluğu için bildirdikleri ( cm) değerlerden düşük çıkmıştır. 26

38 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Çizelge 4.6. Galanthus ssp. de Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma). SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) ,86 Galanthus ssp. de elde edilen ortalama yavru soğan sayısı (2.40 adet/bitki), Aksu ve ark. (1998) nın bildirdikleri 1.12 adet/bitki, Sarıhan ve Arslan (1996) ın bildirdikleri 0.5 adet/bitki değerlerinden yüksek çıkmış, Görür ve ark. (1995) nın bildirdikleri (Galanthus ssp. de elde edilen soğanlar dikilen soğan sayısının altında kalmıştır) sonuçlardan yüksek olmuştur. Ortalama çiçek sayısı, çiçek eni ve çiçek uzunluğu sırasıyla 1.0 adet/bitki, cm olarak belirlenmiştir Hyacinthus orientalis in Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Hyacinthus orientalis a ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin veriler Çizelge 4.7 de verilmiştir. Fritillaria türleri gibi Hyacinthus türünün ticarette işlem görmesi için belirli bir ihracat olgunluğuna gelmesi gerekmektedir. Dikim öncesi ortalama soğan çevre uzunluğu cm, hasatta ise ortalama soğan çevre uzunluğu cm olup ortalama soğan çevre artış oranı % 3.00 olarak belirlenmiştir. Ortalama yavru soğan sayısı bitki başına 3.2 olmuştur. belirlenmiştir. Ortalama bitki boyu ve bitki sap çapı sırası ile cm ve mm olarak 27

39 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Hyacinthus orientalis de ortalama yaprak sayısı (15.00 adet/bitki) Koç (2001) un bildirdiği (4-5 adet/bitki) değerden yüksek çıkmıştır. Yaprak eni ve yaprak boyu sırasıyla, cm olarak belirlenmiştir. Ortalama çiçek sayısı, çiçek eni ve çiçek uzunluğu sırasıyla adet/bitki, 0.94 ve 3.86 cm olarak belirlenmiştir. Çiçek sayısına ilişkin elde ettiğimiz ortalama değerler Baytop (1984) ün bildirdiği sınırlar (5-15 adet/bitki) içindedir. Çizelge 4.7. Hyacinthus orientalis de Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma). SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Hata Ort. Standart Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) Iris germanica nın Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Iris germanica ya ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin veriler Çizelge 4.8 de verilmiştir. Dikim öncesi ortalama soğan çevre uzunluğu 9.46 cm, hasatta ise ortalama soğan çevre uzunluğu 9.41 cm olarak belirlenmiş, ortalama soğan çevre artış oranı % 0.88 olarak belirlenmiştir. Araştırma kullanılan soğan türleri içersinde, ortalama yavru soğan sayısı bakımından en çok yavru soğan veren (6.80 adet/bitki) tür olarak belirlenmiştir. 28

40 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Çizelge 4.8. Iris germanica de Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma). SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) ,95 Ortalama bitki boyu ve bitki sap çapı cm ve mm olarak belirlenmiştir. Iris germanica türü için tespit ettiğimiz bitki boyu değerleri Koç (2001) in belirttiği değerlerden (60-70 cm) düşük olmuştur. Buna neden olarak bitki genotipi ile birlikte çevresel faktörler ve özellikle de yüksek toprak sıcaklıklarında bitki sapının kısalması gösterilebilir (Munk ve Schipper, 1993). Ortalama yaprak sayısı, yaprak eni ve yaprak boyu sırasıyla adet/bitki cm olarak belirlenmiştir. Ortalama çiçek sayısı, çiçek eni ve çiçek uzunluğu sırasıyla 1.0 adet/bitki, 1.62 ve 7.63 cm olarak belirlenmiştir. Çiçek sayısı ile ilgili olarak belirlenen değerler Koç (2001) in belirttiği değerlerden düşük olmuştur Narcissus pseudonarcissus in Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Narcissus pseudonarcissus a ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin veriler Çizelge 4.9 de verilmiştir. Dikim öncesi ortalama soğan çevre uzunluğu cm, hasatta ise ortalama soğan çevre uzunluğu cm olup ortalama soğan çevre artış oranı % 7.73 olarak belirlenmiştir. Ortalama yavru soğan sayısı 2.20 adet/ bitki olarak belirlenmiştir. Elde edilen bitki başına yavru soğan sayısı ortalama değerleri Narcissus tarımında dikimi yapılan soğan sayısının yaklaşık katı kadar bir soğan üretimi söz konusudur. Soğan çevre uzunluğundaki artış miktarı uygulanacak kültürel tedbirlerle 29

41 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA artırılmakla birlikte Narcissus üretiminde kuru madde birikimi yavru soğan ve ana soğan gövdesinde artışa olanak sağlamaktadır. Çizelge 4.9. Narcissus pseudonarcissus de Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma). SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) ,32 Ortalama bitki boyu ve bitki sap çapı cm ve mm olarak belirlenmiştir. Bu çalışmadan bitki boyuna ilişkin elde ettiğimiz bulgular Hertogh (1996) (35-60 cm) ve Koç (2001) un N. pseudonarcissus (20-60 cm) türü için belirttikleri değerler arasındadır. Ortalama yaprak sayısı, yaprak eni ve yaprak boyu sırasıyla 8.20 adet/bitki cm olarak belirlenmiştir. Narcissus (Nergiz) cinsi Akdeniz Bölgesini köken alan bir bitki olup sıcak bölgelerin önemli süs bitkilerindendir. Genel yayılış alanları çayırlık, çalılık, taşlık alanlar, nehir kenarları ve yüksek dağlık bölgelerdeki ovalardır (Hanks, 1993). Diyarbakır ekolojisi göz önüne alındığında deneme koşullarında nergiz üretimi için herhangi bir kısıtlayıcı olumsuz durumla karşılanmamıştır. Narcissus pseudonarcissus türü genellikle bir adet çiçek oluşturmakta, çiçek eni ve çiçek uzunluğu sırasıyla 2.36 ve 4.07 cm olarak belirlenmiştir. Çiçek ebatlarına ilişkin elde ettiğimiz bulgular Hertogh (1996) un belirttiği sınırlardan düşük olmuştur. 30

42 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Narcissus tazzetta nın Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Narcissus tazzetta ya ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklerine ilişkin veriler Çizelge 4.10 de verilmiştir. Çizelge Narcissus tazzetta da Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma). SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) Ticareti yapılan Narcissus türlerinde dikimde soğan çevre uzunluğunun cm olması istenmektedir (Hertogh, 1996). Bu çalışmada dikimi yapılan soğanların çevre uzunlukları cm arasında değişmektedir. Denemede dikim öncesi ortalama soğan çevre uzunluğu cm, hasatta ise ortalama soğan çevre uzunluğu cm olup ortalama soğan çevre artış oranında azalma (% -0.20) belirlenmiştir. Soğan ağırlığı ve çevre uzunluğuna dikim zamanının önemli etkisi bulunmaktadır (Hanks, 1993), bu nedenle soğan çevre uzunluğundaki artışın veya azalmanın düşük olmasının dikim zamanı, dikim derinliği ve dikim sıklığı gibi agronomik faktörlerden kaynaklanabileceği düşünülmektedir. Narcissus tazetta türünün ortalama yavru soğan sayısı 2.20 adet/ bitki olarak belirlenmiştir. Yavru soğancık sayısı da ana soğan çevre uzunluğunun düşük olmasına etkide bulunabilmektedir. belirlenmiştir. Ortalama bitki boyu ve bitki sap çapı cm ve mm olarak Ortalama yaprak sayısı, yaprak eni ve yaprak boyu sırasıyla 9.60 adet/bitki cm olarak belirlenmiştir. Yaprak sayısı ve yaprak ebatları yaprak index 31

43 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA alanını etkilemektedir. Yaprak index alanı ile soğan büyüklüğü arasında olumlu bir ilişki bulunmaktadır (Hanks, 1993). Narcissus türleri süs bitkisi olarak kullanılmasının yanı sıra içermiş oldukları etken maddeden dolayı kozmetik ve parfümeri sanayiinde kullanılmaktadırlar. Bu nedenle Narcissus tarımında çiçek sayısının fazla olması istenir. Tarla denemsinde ortalama çiçek sayısı, çiçek eni ve çiçek uzunluğu değerleri sırasıyla 5.20 adet/bitki, 1.70 ve 2.36 cm olarak belirlenmiştir. Elde ettiğimiz çiçek büyüklüklerine ilişkin veriler Koç (2001) un belirttiği sınırlardan düşük olmuştur Sternbergia clusiana nın Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Sternbergia clusiana ya ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin veriler Çizelge 4.11 de verilmiştir. Dikim öncesi ortalama soğan çevre uzunluğu cm, hasatta ise ortalama soğan çevre uzunluğu cm olup ortalama soğan çevre artış oranında azalma (% 2.60) meydana gelmiştir. Buna neden olarak; ana soğandan yeni yavru soğanların oluşmasıyla ana soğanın gövde hacminde azalma ortaya çıkması gösterilebilir. Sternbergia türünde ortalama yavru soğan sayısı 1.40 adet/ bitki olarak belirlenmiştir. Yapılan tarla ve üretim gözlemlerinde farklı üretim teknikleri ile (kesme) yavru soğan sayısında daha yüksek artış sağlanabilmektedir. Sternbergia clusiana türü toprak üstü aksam olarak çiçek (Kasım ayında), yaprak (Ocak-Şubat) ve meyve oluşturmaktadır. Ortalama bitki boyu ve bitki sap çapı cm ve 5.96 mm olarak belirlenmiştir. Ortalama yaprak sayısı, yaprak eni ve yaprak boyu sırasıyla adet/bitki cm olarak belirlenmiştir. Bu çalışmada elde edilen yaprak sayısı değerleri Mammadov ve Sahranc (2000) ın bildirdikleri (5-12 adet/bitki) sınırlardan yüksek bulunmuştur. Ortalama çiçek sayısı, çiçek eni ve çiçek uzunluğu sırasıyla 2.20 adet/bitki, cm olarak belirlenmiştir. 32

44 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Çizelge Sternbergia clusiana de Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma). SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) , Tulipa ssp nin Agronomik Özellikleri yetiştirme sezonunda Tulipa ssp. ye ait bazı morfolojik ve agronomik özelliklere ilişkin veriler Çizelge 4.12 de verilmiştir. Dikim öncesi ortalama soğan çevre uzunluğu 9.95 cm, hasatta ise ortalama soğan çevre uzunluğu cm olup ortalama soğan çevre artış oranı % 6.9 olarak belirlenmiştir. Ortalama yavru soğan sayısı 5.60 adet/ bitki olarak belirlenmiştir. Bu çalışmada ele alınan soğan türleri içerisinde Iris türünden sonra en yüksek yavru sağan sayısı Tulipa türünden elde edilmiştir. Bahar döneminin sonunda toprak üstü aksam vejetasyon döneminin sonuna doğru gelmeye başlar ve soğan büyümesi durur. Bu dönemde soğanda bir dormansi durumu görülür. Bununla birlikte yavru soğan oluşumu en aktif bu dönemde görülür (Nard ve Hertogh, 1993). Diyarbakır ekolojik koşullarında Mayıs ayının başlarına kadar toprak ve hava sıcaklığı yavru soğan oluşumunu olumlu yönde etkilemektedir, bu dönemden sonraki sıcaklıklar ise olumsuz etki göstermektedir (Nard ve hertogh, 1993). Tulipa türünün yavru soğan sayısının yüksek olması, Diyarbakır iklim koşullarının bu türün üretimi için uygun olduğunu göstermektedir. 33

45 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fırat PALA Çizelge Tulipa ssp. de Minimum-Maksimum ve Ortalama Değerler ile ±SDev (Standart Sapma). SEM (Standart Hata Ortalaması) ve CV (Değişim katsayısı) Değerleri İncelenen Özellikler Min. Max. Ort. Standart Standart Hata Ort. Sapma CV Dikimde Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Bitki Boyu (cm) Yaprak Sayısı (adet/bitki) Yaprak Eni (cm) Yaprak Uzunluğu (cm) Bitkide Sap Çapı (mm) Hasatta Soğan Çevre Uzunluğu (cm) Yavru Soğan Sayısı (adet/bitki) Çiçek Sayısı (adet/bitki) Çiçek Eni (cm) Çiçek Uzunluğu (cm) Soğan Çevre Artış Oranı (%) ,81 Ortalama bitki boyu ve bitki sap çapı cm ve 6.19 mm olarak belirlenmiştir. Hertogh (1996) ve Koç (2001) Tulipa da ortalama bitki boyunun cm arasında değiştiğini bildirmektedirler. Bu çalışmadan elde ettiğimiz bitki boyu değerleri söz konusu araştırıcıların belirttikleri sınırlar içindedir. Ortalama yaprak sayısı, yaprak eni ve yaprak boyu sırasıyla 3.80 adet/bitki cm olarak belirlenmiştir. Ortalama çiçek sayısı, çiçek eni ve çiçek uzunluğu sırasıyla 1 adet/bitki, 4.86 ve 6.33 cm olarak belirlenmiştir. Bu çalışmadan elde ettiğimiz çiçek uzunluğu değerleri Talia (1985) ( cm) ve Hertogh (1996) un belirttiği sınırlar ( cm) içindedir. 34

46 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Fırat PALA 5. SONUÇ VE ÖNERİLER 5.1. Sonuç Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Deneme Alanında yetiştirme sezonunda kurulan soğanlı bitkilere ait tarla denemesinde Türkiye nin ihraç ettiği ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi florasında yayılış gösteren önemli bazı soğanlı bitkilerin Diyarbakır ekolojik koşullarında yetiştirilme olanakları araştırılmıştır. Çiçeklenme günlerine bakıldığında en uzun çiçeklenme süresine sahip türlerin sırasıyla; Fritillaria imperialis (49 gün), Fritillaria persica (47 gün) ve Hyacinthus ssp. (22 gün); diğer türlerde ise Narcissus pseudonarcissus (16 gün), Narcissus tazzetta (15 gün), Sternbergia clusiana (15 gün), Tulipa ssp. (15 gün), Iris germanica (14 gün), Galanthus ssp. (13 gün) olduğu gözlemlenmiştir. Soğanlı bitkiler içerdikleri etken maddelerinin tıpta (glikozit, alkaloit) kullanılmaları yanında park ve bahçeler için peyzaj düzenlemelerinde de kullanılmaktadırlar. Bu nedenle bu bitkilerin uzun süre çiçekte kalmaları onları daha da cazip kılmaktadır Dikim öncesi en yüksek soğan çevre uzunluğu ortalama değeri Sternbergia clusiana da cm; Fritillaria persica da cm ve Amaryllis ssp. de cm, en kısa soğan çevre uzunluğu ortalama değeri ise Galanthus ssp. de 5.11 cm olarak belirlenmiştir. En uzun bitki boyu ortalama değerleri Iris germanica da cm; Fritillaria imperialis te cm ve Fritillaria persica da cm, en kısa bitki boyu ortalama değerleri ise Galanthus ssp. de 9.92 cm olarak belirlenmiştir. En fazla yaprak sayısı Fritillaria imperialis te 34 adet/bitki; Sternbergia clusiana da adet/bitki ve Fritillaria persica da 24 adet/bitki, en az yaprak sayısı ise Galanthus ssp. de 2.4 adet/bitki olarak belirlenmiştir. En uzun yaprak eni Tulipa ssp. de 8.68 cm; Fritillaria imperialis te 4.52 cm ve Fritillaria persica da 2.92 cm, en kısa yaprak eni ise Galanthus ssp. de 1.48 cm ve Amaryllis ssp. de 1.43 cm olarak belirlenmiştir. Amaryllis ssp. de yaprak eni değerinin düşük olmasının nedeni yetiştirme sezonunda bitkinin sapa kalkmaması ve çiçek açmamasıdır. En 35

47 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Fırat PALA uzun yaprak boyu Iris germanica da cm; Sternbergia clusiana da cm ve Narcissus pseudonarcissus ta cm, en kısa yaprak boyu ise Galanthus ssp. da 6.34 cm olarak belirlenmiştir. En uzun (kalın) bitki sap çapı Iris germanica da mm; Hyacinthus orientalis te mm ve N. tazzetta da mm, en kısa (ince) bitki sap çapı Galanthus ssp. de 1.55 mm olarak belirlenmiştir. Hasatta en uzun soğan çevre uzunluğu Fritillaria persica da cm; Fritillaria imperialis te cm ve Sternbergia clusiana da cm, en kısa soğan çevre uzunluğu Crocus sativus ta 5.66 cm olarak belirlenmiştir. En fazla yavru soğan sayısı Iris germanica 6.80 adet/bitki; Tulipa ssp adet/bitki ve Crocus sativus 3.60 adet/bitki, Hyacinthus orientalis 3.20 adet/bitki, Fritillaria persica 2.40 adet/bitki olarak belirlenmiştir. En az yavru soğan sayısı ise Amaryllis ssp. de 1.00 adet/bitki olarak belirlenmiştir. Bir yetiştirme döneminde süsen, lale, safran ve sümbül ve ağlayan gelin gibi türler fazla miktarda yavru soğan oluşturduklarından üretici açısından ekonomik olarak fazla kazanç sağlayabilecek türler olarak göz önüne alınmalıdır. En çok çiçek sayısı Fritillaria persica da 40.4 adet/bitki; Hyacinthus orientalis te 14.7 adet/bitki ve Fritillaria imperialis te 5.6 adet/bitki olarak belirlenmiştir. Galanthus ssp., Iris germanica Narcissus pseudonarcissus, Tulipa ssp. ve Fritillaria imperialis 1 adet/bitki çiçek açmışlardır. En uzun çiçek eni Sternbergia clusiana da 4.86 cm; Narcissus tazzetta da 2.58 cm ve Fritillaria persica da 2.36 cm, en kısa çiçek eni ise Hyacinthus orientalis te 0.90 cm olarak belirlenmiştir. En uzun çiçek boyu Fritillaria persica da 7.63 cm; Narcissus pseudonarcissus da 6.33 cm ve Fritillaria imperialis da 5.56 cm, en kısa çiçek boyu ise Hyacinthus orientalis da 1.50 cm olarak belirlenmiştir. En fazla soğan artış oranı Fritillaria persica da % 46.16; Fritillaria imperialis te % ve Galanthus ssp. de % 31.45, soğan çevresinde azalma ise Crocus sativus ta % 20.5, Sternbergia clusiana da % 2.6 ve Narcissus tazzetta da % 0.20 olarak belirlenmiştir. Soğan çevre uzunluğundaki azalma ana soğandan oluşan yavru soğan sayısına bağlı olarak değişmektedir. 36

48 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Fırat PALA 5.2. Öneriler Güneydoğu Anadolu Bölgesi florasında yayılış gösteren Fritillaria imperialis, Fritillaria persica, Sternbergia clusiana ve Hyacinthus orientalis türleri bölge koşullarında adaptasyon sorunu olmaksızın yetiştirilebilmektedirler. Bu durum aynı zamanda dağlık yöre çiftçilerinin bu bitkileri kültüre almalarıyla ekonomik bir güce sahip olmaları yanında, doğadan toplamalar yoluyla yapılacak tahribatı önleyecektir. Bir vejetasyon döneminde ihracat olgunluğuna gelmiş soğanlı bitkilerin sökümü yapılırken, söküm esnasında yavru soğancıklar toplanarak depolanmalı veya tekrar uygun derinlikte toprağa gömülmelidir. Bu yönde yapılacak çalışmalarda toprağa gömülen soğanlar depolama masraflarını asgariye indirmektedir. Çalışmada ele alınan bitkilerin, doğal yağışa dayalı olarak yetiştirilmeleri bu bitkilerin tarımı için en önemli avantajlardan biri olmaktadır. Soğanlı bitkiler yetiştiriciliği açısından bundan sonra yürütülecek çalışmalarda bir yetiştirme döneminde fazla sayıda bitki üretilebilmesi için bu bitkilere yönelik biyoteknolojik çalışmalara ağırlık verilmelidir. Ayrıca ekolojik açıdan bu bitkilerin yetiştirilebileceği bölgelerin belirlenmesi için ekonomik önemi olan türler seçilerek adaptasyon çalışmaları yapılmalıdır. Bununla birlikte, tohumdan ve farklı üretim yöntemleri (soğandan üretim, çapraz kesim, dilimlere ayırma, merkez çıkarma vb) ile agronomik çalışmalar yapılarak, uygun üretim metotlarının belirlenmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Sonuç olarak çevresel faktörler soğanlı bitkilerin yetiştirilmesinde oldukça önemli rol oynamaktadır. Yürütülen bu çalışma ile Iris, Hyacinthus, Fritillaria, Tulipa, Narcissus ve Crocus türlerinin bölge koşullarında başarı ile yetiştirilebileceği sonucuna varılmıştır. 37

49 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Resim 1. Deneme alanının parselasyonunun bir görünümü Resim 2. Amaryllis spp. parselinden genel bir görünüm 38

50 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 3. Amaryllis spp. çıkışın ileri aşamasında bir görünüm Resim 4. Crocus sativus parselinin genel bir görünümü 39

51 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 5. Crocus sativus un genel bir görünümü Resim 6. Crocus sativus un çiçekli görünümü 40

52 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 7. Crocus sativus un çiçekli görünümü Resim 8. Fritillaria imperialis te çıkışın bir görünümü 41

53 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 9. Fritillaria imperialis te çıkışın ileri aşamasında bir görünüm Resim 10. Fritillaria imperialis in çiçekli görünümü 42

54 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 11. Fritillaria imperialis ın çiçekli görünümü Resim 12. Fritillaria persica da çıkışın ileri aşamasında bir görünüm 43

55 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 13. Fritillaria persica nın çiçekte görünümü Resim 14. Fritillaria persica nın çiçekte görünümü 44

56 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 15. Fritillaria persica nın meyvede görünümü Resim 16. Galanthus spp. parselinin genel bir görünümü 45

57 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 17. Galanthus spp. nin çıkışta görünümü Resim 18. Galanthus spp. nin çiçekte görünümü 46

58 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 19. Galanthus spp. nin çiçek görünümü Resim 20. Hyacinthus orientalis te çiçeklenme öncesi görünümü 47

59 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 21. Hyacinthus orientalis parselinin genel bir görünümü Resim 22. Hyacinthus orientalis in çiçek görünümü 48

60 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 23. Iris germenica parselinin genel bir görünümü Resim 24. Iris germenica nın çiçekli görünümü 49

61 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 25. Iris germenica nın çiçek görünümü Resim 26. Narcissus tazetta parselinin genel bir görünümü 50

62 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 27. Narcissus tazetta nın çiçeklenme başlangıcı görünümü Resim 28. Narcissus tazetta nın çiçek görünümü 51

63 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 29. Narcissus psuedonarcissus çiçeklenme görünümü Resim 30. Sternbergia clusiana parselinin genel bir görünümü 52

64 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 31. Sternbergia clusiana da çıkışın ileri aşamasında bir görünüm Resim 32. Sternbergia clusiana nın çiçeklenme görünümü 53

65 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 33. Sternbergia clusiana nın çiçek görünümü Resim 34. Tulipa spp. nin parselinin genel bir görünümü 54

66 6. DENEME ALANINDAN GÖRÜNTÜLER Fırat PALA Resim 35. Tulipa spp. nin çiçeklenme görünümü Resim 36. Tulipa spp. nin çiçek görünümü 55

67 KAYNAKLAR ALTAN, T. ve UZUN, G., ALTAN, S., ALTUNKASA, M.F., BAKTIR, İ., ÖNNSOY, C., TANRISEVER, E., YÜCEL, M., (1985). Akdeniz Kıyı Bölgesinde Doğal Olarak Yetişen Çiçek Soğanlarının Ekolojileri ve Yayılış Alanlarının Saptanması İle Sökümden Etkilenme Durumlarının Araştırılması. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Adana, s: ALTAN, T., ALTAN, S., ALTUNKASA, M.F., YÜCEL, M., SİREL, B., (1990). Toros Dağlarında Yetişen Bazı Geofitlerin Potansiyeli. Söküm Etkilenmeleri ve Üretim Alanları Üzerine Bir Araştırma, TÜBİTAK, Proje No:TOAG 552, Adana. ALTAN, S., ALTUNKASA, M.F., SÖĞÜT, Z., TULUHAN, Y., ORTACEŞME, V. ve GÜLKAL, Ö., (1992). Doğal Olarak Yetişen Çok Yıllık Soğanlı Yumrulu ve Rizomlu Tarlada Üretim Olanaklarının Araştırılması (Kesin Sonuç Raporu). Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Genel Yayınları No:53, Adana, 57s. AKSU, E., GÖRÜR, G. ve ÇELİKEL F.G., (1998). Kardelen in (Galanthus elwisii Hook.) Bölme (Chipping) Yöntemi İle Üretilmesi Üzerinde Bir Araştırma. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Yalova. ARSLAN, N., SARIHAN E.O. ve GÜMÜŞÇÜ, A., (1996). Farklı Yörelerden Temin Edilen Kardelenlerin (Galanthus elwisii Hook.) Kültüre Elverişliliği Özerine Ön Çalışma. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Ankara. ARSLAN, N., (1998). Türkiye de Doğal Çiçek Soğanlarının Potansiyeli ve Geleceği. (S. ERKAL, E. AKSU, F.G. ÇELİKEL Editörler), I. Ulusal Süs Bitkileri Kongresi, Ajans Son Reklamcılık Hizmetleri Baskı, Yalova, s: , (1999). Güneydoğu Tarımına Kazandırılabilecek İki Bitki Fritillaria persica (Adıyaman lalesi) ve Fritillaria imperialis (Ağlayan gelin). GAP I. Tarım Kongresi, Şanlıurfa, s: ATAY, S., (1996). Soğanlı Bitkiler, Türkiye de İhracatı Yapılan Türlerin Tanıtım ve Üretim Rehberi, İstanbul, 84 s. 56

68 BAKTIR, İ.VE BEYZAOĞLU O., (1998). Gürcistan ın Doğal Çiçek Soğanları Potansiyeli ve Türkiye Üzerindeki Etkileri. (S. ERKAL, E. AKSU, F.G. ÇELİKEL Editörler), I. Ulusal Süs Bitkileri Kongresi, Ajans Son Reklamcılık Hizmetleri Baskı, Yalova, s: BAYTOP, T., (1984) Türkiye de Bitkiler İle Tedavi. İstanbul Üniversitesi Yayınları No:3255, İstanbul., (1994), Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 320s. BENSCHOP, M., (1993). Narcissus, The Physiology of Flower Bulbs (A Comprehensive Treatise on the Physiology and Utilization of Ornamental Flowering Bulbous and Tuberous Plants) (Hertogh, De A., Nard Le M. Editörler). Elsevier, Amsterdam, s: DAVIS, P.H.(ed.) ( ) Flora of Turkey, Volume 8,10, Edinburg, London. DİLBİRLİĞİ, M. VE ARSLAN, N., (1998). Kardelen (Galanthus elwesii Hook.) Bitkisinin Değişik Yetiştirme Teknikleri Altında Üretim İmkanları. (S. ERKAL, E. AKSU, F.G. ÇELİKEL Editörler), I. Ulusal Süs Bitkileri Kongresi, Ajans Son Reklamcılık Hizmetleri Baskı, Yalova, s: EKİM, T. ve KOYUNCU, M., GÜNER, A., ERİK, S., YILDIZ, B. Ve VURAL, M., (1991). Türkiye nin Ekonomik Değer Taşıyan Geofitleri Üzerine Taksonomik ve Ekonomik Araştırmalar, Orman Genel Müdürlüğü Pazarlama Dairesi Başkanlığı Yayınları No:669, Ankara. GÖRÜR, G., ERTAN, N., AKSU, E., ÖZÇELİK, A., ÇELİKEL, F.G. ve KOSTAK, S., (1995). Galantgus un Çoğalma ve Kültüre alınma Yöntemleri. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Yalova. GUDE, H., (1992). The Effect of Light Quality and Cold Treatment on The Propagation of Hyacinth Bulbs. Sixth Internatıonal Symposium on Flower Bulbs (Sanlewski, M., Beijersbergen, J.C.M., Bogatko, W. Editörler), Skierniewice, Poland, Vol. I, s GÜMÜŞSUYU, İ., (2002). Dünyanın En Pahalı Baharatı Safran. Safranbolu Hizmet Birliği Kültür Yayını No:12, Ankara, 48s. 57

69 HAGILADI, A., UMIEL, N., OZERI, Y., ELYASI, R., ABRAMSKY, S., LEVY, A., LOBOVSKY, O. VE MATAN, E., (1992). The Effect of Planting Depth on Emrgence and Development of Some Geophytic Plants. Sixth Internatıonal Symposium on Flower Bulbs Volume I (Sanlewski, M., Beijersbergen, J.C.M., Bogatko, W. Editörler), Skierniewice, Poland,s: HANKS, G.R., (1993). Narcissus, The Physiology of Flower Bulbs (A Comprehensive Treatise on the Physiology and Utilization of Ornamental Flowering Bulbous and Tuberous Plants) (Hertogh, De A., Nard Le M. Editörler). Elsevier, Amsterdam, s: HERTOGH, DE A.A., NELL, T.A. VE NARD, LE M., (1992). Marketing Oportunities for Ornamental Geophytes, Sixth Internatıonal Symposium on Flower Bulbs Volume I (Sanlewski, M., Beijersbergen, J.C.M., Bogatko, W. Editörler), Skierniewice, Poland,s: HERTOGH, DE A., (1996). Holland Bulb Forcer s Guide, (Fifth Edition) Alkemade Printing BV, Netherlands. ILDIR, S., (1993). VI. 5 Yıllık Kalkınma Planı. Bitkisel Ürünler (Doğal Çiçek Soğanları Süs Bitkileri Grubu) Özel İhtisas Komisyonu, Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Yalova. KIZIL, S., (2005). Soğanlı Bitkiler, Ders Notları, (yayınlanmamış), Dicle Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, Diyarbakır. KOÇ, H., (2001). Yumrulu-Soğanlı ve Kokulu Bitkiler. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları No:48, Tokat, 180s. KOSTAK, S. VE KÖSE, H., (1986). Ege Bölgesi Doğal Örtüsünde Bulunan Kır Lalesi (Anemone coronaria L.) Yayılış ve Varyasyonu. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, İzmir. KOYUNCU, M., (1996) Türkiye den İhraç Edilen Geofitlerin Korunması ve Üretimi Konusunda Gelişmeler (M. ÇOŞKUN Editör). XI. Bitkisel İlaç Hammaddeleri Toplantısı Bildiri Kitabı, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, s:

70 KOYUNCU M. VE GÜVENÇ A., (1996). Ülkemizde safran Üretimi Terk mi Ediliyor?. (M. ÇOŞKUN Editör). XI. Bitkisel İlaç Hammaddeleri Toplantısı Bildiri Kitabı, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, s: MUHTAR F. VE ŞENER B., (1996). Türkiye de İhraç Edilen Bazı Amaryllidaceae Familyası Bitkilerinin Likorin Yönünden Değerlendirilmesi, XI. Bitkisel İlaç Hammaddeleri Toplantısı Bildiri Kitabı, Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi, Ankara, s: MAMMADOV, R. VE SAHRANÇ, B., (2003). Muğla İl Merkezinde Sonbaharda Tespit Edilen Bazı Geofitler, Ekoloji Çevre Dergisi, Sayı:48, s: McGIMPSEY, J.A., DAUGLAS, M.H. VE WALLACE A.R., (1997). Evaluatıon of saffron (Crocus sativus L.) production in New Zealand. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science Volume 25, New Zealand, s: NARD, LE M. VE HERTOGH, DE A.A., (1993). Tulipa, The physiology of flower bulbs (A comprehensive treatise on the physiology and utilization of ornamental flowering bulbous and tuberous plants), (Hertogh, A. De, and Nard, M. Le, Editörler), Elsevier, Amsterdam, s: ÖZCAN, S., (2004). Ekonomik önemi yüksek olan endemik geofit (soğanlı-yumrulu) bitkilerin kültüre alınması ve ın-vitro koşullarda hızlı çoğaltılması. ÖZEL, A. VE ERDEN, K., (2005a). Harran Ovası Koşullarında Yerli ve İran Safranı (Crocus sativus L.) nın Verim ve Bazı Bitkisel Özelliklerinin Belirlenmesi. Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Şanlıurfa, s: , (2005b). Harran Ovası Koşullarında Ters Lale (F.imperialis L.) ve Adıyaman Lalesi (F. persica L.) nin Bazı Bitkisel Özelliklerinin Belirlenmesi. Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Şanlıurfa, s: ÖZGÜVEN, M.,(1980). Bitkisel İlaç Hammaddeleri ve Türkiye nin Tıbbi Bitliler Yönünden Durumu. Bilim ve Teknik, Sayı :148, Ankara, s: , (1999). Ekonomik Önemi Olan Bazı Uçucu Yağ Bitkilerinin Çukurova Bölgesinde Surveyi ve Tanımlanması. Türkiye 3. Tarla Bitkileri Kongresi. 2. Cilt Endüstri Bitkileri, Adana, s:

71 ÖZHATAY N., (1996). Türkiye nin Güzel Kokulu Soğanlı Bitkileri. XI. Bitkisel İlaç Hammaddeleri Toplantısı Bildiri Kitabı, Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi, Ankara, s: REBERS, M., (1992). The Role of Giberallins in the Cold requirement of Tulip. Sixth Internatıonal Symposium on Flower Bulbs Volume I (Sanlewski, M., Beijersbergen, J.C.M., Bogatko, W. Editörler), Skierniewice, Poland, s: SARIHAN, E.O. VE ARSLAN, N., (1996). Farklı Hasat ve Dikim Zamanlarının Kardelen in (Galanthus elwesii Hook.) Bazı Özelliklerine Etkisi, Mustafa Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Hatay. SCANZONI VOM E., (1971). Blütenzauber aus Zwiebeln und Knollen. Verlag Wilhelm Goldmann. München, 150s. ŞEHİRALİ, S., ÖZGEN, M., KARAGÖZ, A., SÜREK, M., ADAK, S., GÜVENÇ, İ., TAN, A., BURAK, M., KAYMAK, H.Ç. (2005). Bitki Genetik Kaynaklarının Korunma ve Kullanımı. ( TALIA, M.C., (1985). Research on The Possibility of Continuous in the Winter- Spring Period. Fourth International Symposium on Flower Bulbs Volume II (Bogers, R.J., Bergman, B.H.H. Editörs), Noordwijkerhout, Netherlands, s: YILMAZ, R. VE KORKUT, A.B., (1993). Zambak (Lilium L.) Yetiştiriciliğinde Değişik Harç Kullanımının Çiçeklenmeye Etkileri. Trakya Üniversitesi Tekirdağ Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü, Tekirdağ. ZEYBEK, N., ZEYBEK, U., (1994). Farmasötik Botanik. Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir, 436s. 60

72 ÖZGEÇMİŞ 1980 yılında Diyarbakır Yenişehir Semtine bağlı Dicle Mahallesi nde doğdum. İlk ve orta öğrenimimi Cahit Sıtkı Tarancı ve Atatürk Orta Okulunda tamamladım yıllarında Malatya Ziraat Meslek Lisesini okudum de Diyarbakır Tarım İl Müdürlüğüne Ziraat Teknisyeni olarak atandım yılları arasında Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitkisel Üretim Bölümü nden mezun oldum yılında Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarla Bitkileri Bölümü nde Yüksek Lisans a başladım. 61