KATAR EKONOMİSİ VE DIŞ TİCARETİ HAKKINDA BİLGİ NOTU

Transkript

1 T.C. DOHA BÜYÜKELÇİLİĞİ Ticaret Müşavirliği Şubat 2010 KATAR EKONOMİSİ VE DIŞ TİCARETİ HAKKINDA BİLGİ NOTU A. KATAR IN GENEL EKONOMİK DURUMU 1. Giriş Ekonomisinin %60 ını petrol ve doğalgazın oluşturduğu Katar, son yıllarda petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki yükselişin sağladığı önemli gelir artışından yararlanarak ekonomik alanda büyük bir gelişme kaydetmiştir yılından bu yana, gerek enerji fiyatlarındaki artışlar, gerek yeni LNG tesislerinin ardarda devreye alınması sonucunda yıllık ortalama nominal %20, reel %7,5 olarak yakalanan büyümeye bağlı olarak, Katar GSYİH sı yılları arasında 19 milyar $ dan 100 milyar $ a ulaşmış bulunmaktadır. Katar ın uyguladığı ekonomide petrol ve doğalgaz sektörlerinin ağırlığını imalat sanayi, ulaştırma, finans, ticaret ve turizm sektörleri lehine değiştirecek kapsamlı ekonomik çeşitlendirme politikasının sonuçlarının alınması ve hidrokarbon kaynaklarına dayalı sanayi projelerinin devreye girmesiyle birlikte, sözkonusu hızlı büyümenin sürmesi beklenmektedir. Katar ekonomisinin gösterdiği bu güçlü performasın en önemli yansıması sözkonusu büyümenin sürdürülebilir kılınması için birbiri ardına altyapı ve üstyapı projelerine başlanması olarak kendini göstermiş ve ülke gerek sürdürülen, gerek planlanan yoğun alt ve üst yapı yatırımları çerçevesinde dünyanın en önemli müteahhitlik hizmetleri pazarlarından biri haline gelmiştir. 2. Genel Ekonomik Yapı Katar ın büyük hidrokarbon rezervleri, ülkenin hızla büyüyen ekonomisinin lokomotifi konumundadır. Petrol sektörü, her ne kadar doğalgazın ekonomideki payı giderek artmaktaysa da, Katar ekonomisinin temelini oluşturmaktadır yılından 2008 yılı ortalarına kadar hızlı artış gösteren dünya enerji fiyatlarının yanısıra, doğalgazın da giderek daha etkin bir biçimde ihraç edilmesini ve kullanılmasını öngören Hükümet politikaları, son yıllarda Katar da GSYİH nın patlama yapmasını sağlamıştır. Dünya petrol ve doğalgaz fiyatlarının 2008 yılı Temmuz ayından itibaren hızlı bir düşüş göstermesine rağmen, Katar ın ekonomik çeşitlendirme programının etkisiyle gerek petrol ve doğalgaz sektörünün, gerek bu sektörlerdeki gelişmelere eşlik eden diğer (petrol dışı) sektörlerin göstereceği performansın, GSYİH daki hızlı büyümenin bir süre daha devam edeceğini ortaya koyduğu da bir gerçektir.

2 Tablo 1. Nominal GSYİH in Sektörel Dağılımı ve Büyüme (milyon) Sektör ** Büyüme (%) GSYİH İçindeki Oranı (%) Petrol ve Gaz ,19 61,69 Petrol Dışı ,87 38,31 - Tarım ,20 0,07 - İmalat ,13 6,82 - Su ve Elektrik ,03 1,47 - İnşaat ,14 4,88 - Ticaret ve Konaklama ,91 3,57 - Ulaşım ,21 3,30 - Finans ve Emlak ,17 9,94 - Diğer Hizmetler* ,46 8,26 Toplam GSYİH (QR) Toplam GSYİH ($) ,01 100,00 * Komisyon gelirleri, hükümetin diğer gelirleri, ithalat vergileri ** Tahmini - Büyüme Ekonominin kamu ağırlıklı olması ve hidrokarbon sektörünün de gelirlerin en önemli kısmını teşkil etmesi, Katar ın büyüme hızının doğrudan sözkonusu sektöre bağlı olması sonucunu doğurmaktadır. Katar petrolünün fiyatı, 2008 yılında ortalama 100 $/varil olarak gerçekleşmiştir. Petrol ihracatının miktar olarak varil/gün civarında seyretmesine rağmen petrol fiyatındaki artışlar, diğer taraftan, ülkenin LNG ihracatı 2008 yılında bir önceki yıla göre %13 civarında artış göstererek 35 milyon ton olarak gerçekleşmesi Katar GSYİH sını 2008 yılında 100 milyar $ seviyesine ulaştırmış ve reel olarak %9,5 oranında büyümesini sağlamıştır. Ekonomideki büyüme 2009 yılında da reel anlamda devam etmiştir. Qatargas II-4. ve 5. LNG üretim tesisleri ile RasGas 3. LNG tesisinin faaliyete alınması ile 2009 yılında Katar ın LNG ihracat kapasitesi 31 milyon ton/yıldan 54 milyon ton a çıkmıştır. Bununla birlikte, dünyadaki finansal krizin etkisiyle Katar da ekonominin genelinde bir soğuma yaşandığı, özellikle finans ve inşaat sektörlerinde yaşanan gelirleme ve petrol fiyatlarındaki düşme nedeniyle, çeyrek rakamlarında bir önceki yılın aynı dönemine göre GSYİH da %25 oranında bir küçülmenin meydana geldiği, yıllık bazda ise %28,3 lük daralmanın yaşandığı görülmektedir. - Enflasyon Katar daki hızlı ekonomik büyüme, enflasyonist bir sürecin yaşanmasına yol açmıştır. Ekonominin gösterdiği dinamik büyüme süreci, sözkonusu büyümenin karşılanması için gerekli alt ve üstyapı çalışmalarının aynı hızda gerçekleştirilememesi ve giderek artan talep, enflasyonun 2003 yılından 2008 yılına kadar yüksek seyretmesine neden olmuştur. T.C. Doha Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği 2

3 Ülkede giderek artan yabancı işgücünün talebiyle kiralarda meydana gelen büyük çaplı artış, enflasyonun temel nedeni olarak göze çarpmaktadır. Ayrıca sözkonusu talebi karşılamak amacıyla sürdürülmekte olan konut inşaatları ile kalkınma programı kapsamındaki büyük altyapı projeleri, inşaat sektöründeki maliyetlerin de hızla artış göstermesine neden olmuştur. Diğer taraftan, Katar Riyali nin değerinin ABD Doları na bağlı olarak sürekli olarak gerilemesi ise, ekonomisinin tamamı ithalata dayalı olan ve ithalatının %40 ını Euro bölgesinden gerçekleştiren Katar da fiyatların hızla artmasının bir diğer nedeni olarak ortaya çıkmaktadır. Enflasyon, resmi rakamlara göre 2008 yılının ilk yarısında %16,59 olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, yılın üçüncü çeyreğinden itibaren etkisini gösteren küresel finans krizi ve resesyonun etkilerine bağlı olarak azalan güven ve Körfez in genelinde düşen gayrımenkul fiyatları çerçevesinde bazı projelerin yavaşlaması veya ertelenmesi sonucunda gerilemeye başlamış ve yıl sonu itibariyle %15 olmuştur. Küresel krizin getirdiği sözkonusu ekonomik yavaşlama 2009 yılında da etkisini sürdürmüştür. Diğer taraftan konut arzında yaşanan artışa başlı olarak yüksek kira ücretlerinde bir gevşeme yaşanmasını sağlamıştır. Bu çerçevede, enflasyon endeksi 2009 yılı son çeyreğinde, 2008 yılı son çeyreğine göre %10 luk bir gerileme kaydetmiştir. 3. Yatırım Finansmanı Körfez ülkeleri yıllardan beri bütçelerini hazırlarken, dünya enerji fiyatlarında yaşanabilecek ani şoklardan bir ölçüde kendilerini izale edebilmek açısından, petrol fiyatını muhafazakar bir yaklaşımla öngörmektedirler. Katar da bu eğilimi izlemektedir bütçe döneminde petrol fiyatı ortalama 55 $/varil olarak hesaplanmıştır. Gerçekte çok daha yüksek gerçekleşen petrol fiyatları Katar ın uzun vadeli petrol kontratları nedeniyle doğrudan yansımasa da, bütçenin planlanandan daha büyük bir fazla vermesini, kamu harcamalarının daha rahat yapılmasını sağlamıştır. Katar yaklaşık 150 milyar $ tutarındaki yatırım projelerini fazla veren bütçesinin yanısıra uluslararası finans piyasalarından gerçekleştirdiği borçlanmalarla finanse etmektedir. Tablo 2. Katar Bütçesi (milyon QR) Bütçe Dönemi 2004/ / /07* 2006/ /08* 2008/09* Bütçe Gelirleri Cari Giderler Yatırım Giderleri Toplam Giderler Bütçe Fazlası Bütçe Fazlası / GSYİH (%) 4,3 17,1 1,2 9,6 3,2 2,4 * Bütçe öngörüleridir. Diğer rakamlar gerçekleşen verilerdir yılı bütçesine göre, gelir kalemlerinin %43 lük bir artış ile 28,4 milyar $, gider kalemlerinin ise %46 lık bir artışla 26,3 milyar $ olması; bütçe fazlasının ise 2 milyar $ seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmüştür. Bütçe programında, Hükümetin eğitim sektörüne T.C. Doha Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği 3

4 5,4 milyar $, sağlık sektörüne ise 2,1 milyar $ aktarması, döneminde toplam altyapı yatırım harcamalarının ise 8,4 milyar $ olması planlanmıştır. Bununla birlikte, içeride ve uluslararası planda sürdürülen yatırım projelerinin %65-70 oranında dış finansmanla gerçekleştiği de bir başka vakıadır. Nitekim, bir finans serbest bölgesi olan Katar Finans Merkezi nin (QFC) kuruluşundaki temel amaçlardan bir tanesi, Katar ın kapsamlı yatırım projelerinde daha kolay finansman temin edilmesidir Bütçesi Katar ın dönemi bütçesi ana hatlarıyla, geçmiş döneme göre bir miktar kesintiye gidilmesine rağmen, kamu harcamalarına ağırlık verilmek suretiyle dünya finans krizinin Katar ekonomisi üzerindeki etkilerini minimize etmeye yöneliktir. Katar ın yılı bütçesinde petrol fiyatının 40 $/varil olarak baz alınmış, bu çerçevede, Katar ın yeni bütçe döneminde bütçe gelirlerinin 88,7 milyar QR, yatırım harcamalarının 37,9 milyar QR olması, bütçe açığının ise 5,8 milyar QR gerçekleşmesi öngörülmüştür. Diğer taraftan, Katar ın 2009 içerisinde devreye alınan LNG tesisleriyle birlikte yıllık LNG ihracat kapasitesini %50 oranında artırdığı da gözönünde bulundurulduğunda, ülkenin diğer Körfez ülkelerinden daha farklı bir konumda olduğu değerlendirilmektedir. Yeni bütçe rakamları çerçevesinde Katar ın bütçe döneminde yatırım projelerine aktarılan kaynaklarla yeni projelerden ziyade sürdürülen projelerin bir an önce tamamlanmasına öncelik vermiştir. Bu bağlamda, elektrik ve su sektöründe planlanan yatırımlar ile Ashghal in 5 yıllık plan dahilindeki alt ve üstyapı projeleri, ihalelerde ertelemelerle gerçekleşmektedir. Stratejik projeler olarak adlandırılabilecek Doha Yeni Uluslararası Havalimanı, Yeni Doha Limanı gibi projeler ise bir duraklama olmaksızın devam etmektedir. T.C. Doha Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği 4

5 B. KATAR DIŞ TİCARETİNDEKİ GELİŞMELER 1. Katar ın Dış Ticareti Katar dış ticareti, uluslararası enerji fiyatlarına bağlı olarak şekillenmektedir. Diğer taraftan, tamamlanmış veya sürdürülmekte olan petrol ve gaz sektöründeki yatırımlar, altyapı geliştirme programı ve sanayi, eğitim ve turizm sektöründeki yatırımlarla artan ihracat ve ithalata bağlı olarak dış ticaret hacmi son yıllarda katlanarak gelişmektedir. Tablo 3. Katar Dış Ticareti ($) Yıllar İhracat İthalat Hacim Denge yılında 5 milyar $ düzeyinde bulunan ihracat, 2008 yılı itibariyle 55,7 milyar $ düzeyine ulaşmıştır. Ham petrol, Katar ihracatının temelini oluşturmakta, ancak payı göreli olarak giderek azalmaktadır. LNG, diğer petrol türevleri, petrokimya ürünlerinin ihracattaki ağırlığı giderek artmaktadır. Katar ın ihracatının %89 u petrol ve LNG dir. Diğer taraftan, kimyasallar (plastikler, gübre-üre, organik ve anorganik kimyasallar) da ihracatın %8 ini, demir çelik ürünleri %1 ini teşkil etmektedir. Katar ın başlıca ihracat partnerleri Japonya, Kore, Singapur, Hindistan, Tayland olarak göze çarpmaktadır. Bu ülkelere ihracatın tamamı petrol, LNG, petrokimya ürünleri ve üredir. Katar ın ithalatı ise 2008 yılında 27,9 milyar $ a ulaşmıştır. İthalatın %37 si makine-ekipman (ki ağırlıkla sürdürülen enerji sektörü yatırımları için malzemeler), %20 si metallar ve metalden eşyalar (ağırlıkla inşaat demiri ve profiller), %13 ü taşıt araçları, %6 sı gıda, %6 sı taş ve çimento, %4 ü kimyasallar, %2 si mobilya olarak sıralanabilir. Ülkenin coğrafi ve iklimsel şartlardan kaynaklanan olumsuzlukların yanısıra, nüfusun azlığı, sürdürülen hızlı yatırım programı ve hızla artan gelirler, ülke ekonomisinde hemen hemen her malın ithalini zorunlu kılmakta, bu durum da ister istemez ithalatın özellikle kolaylaştırılmasına da zemin hazırlamaktadır. Katar oldukça liberal bir dış ticaret politkası izlemektedir. Dolayısıyla Katar ithalat rejimini zorlaştıran değil, bilakis ithalatı uygun fiyattan sürdürmeye ve kolaylaştırmaya yönelik politikalar manzumesi olarak değerlendirmek mümkündür. Katar ın da üyesi bulunduğu KİK GB çerçevesinde temel gıda mamulleri ve canlı sebze ve meyvede GV oranı %0, diğer ürünlerde CIF% 5 tir. GB çerçevesinde ithalat mevzuatı da oldukça basittir. T.C. Doha Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği 5

6 Katar yalnızca iç üretimi olan belirli mal gruplarında (demir-çelik çubuklar %20, çimento %20 ve üre %30) bir korunma sağlamaktadır. Bu çelik ve çimentodaki uygulama da fiyatlardaki hızlı artış nedeniyle 2009 yılı sonuna kadar %0 a indirilmiştir. Bunun dışında tütün, tütün mamulleri ve alkollü içkilerde GV %100, müzik aletlerinde %15 dir. Domuz ve ürünleri ile uyuşturucular hariç başka bir yasak bulunmamaktadır. Alkollü içki, silah ve patlayıcılar özel izinle ithal edilmektedir. Fikir ve sanat eserleri sansüre tabidir. Genel olarak Katar, önemli ölçüde ticaret fazlası vermektedir itibariyle ticaret fazlası 27,8 milyar $ düzeyine ulaşmıştır. Son yıllarda hızla büyüen ekonominin ihtiyaçlarına paralel olarak, ithalat artışı ihracat artışından hızlı gelişmişse de, ihracatta ana kalem olan enerji kaynaklarının uluslararası piyasa fiyatlarındaki artışı dolayısıyla sözkonusu ticaret fazlası sürmüştür. 2. Katar ın İthalatı Katar ın ithalatı yıllar itibariyle incelendiğinde, özellikle sürdürülen sanayi yatırımları kapsamında kurulan tesisler için ithal edilen makine ekipmanın (türbinler, kazanlar) ağırlıklı bir yer tuttuğu görülmektedir. Diğer taraftan, sürdürülen kapsamlı altyapı yatırımları kapsamında ihtiyaç duyulan inşaat malzemelerinin de (demir-çelik ve çimentonun yaklaşık %30 u içeriden temin edilmektedir) hemen hemen tamamı ithal edilmektedir. Taşıt araçları ile yukarıda sayılan kalemler, 2007 yılı ithalatının yaklaşık %77 sini oluşturmaktadır. Tablo 4. Katar ın İthalatı (milyon $) Toplam İthalat İçindeki Payı Makine ve ekipman 3.311, , ,3 39% Metaller ve ürünleri 1.664, , ,3 20% Taşıtlar 1.428, , ,6 12% Çimento, demir filizi, çakıl ve taşlar 504,9 742, ,1 5% Gıda Maddeleri 567,0 772,3 948,6 4% Kimyasallar 530,8 663,5 894,2 4% Optik ve ölçüm aletleri 368,7 497,5 544,0 2% Mobilya 220,1 407,7 420,6 2% Tekstil ve ürünleri 235,7 383,2 398,4 2% Plastik ve ürünleri 173,4 265,4 342,9 2% Değerli taş ve mücevherler 137,6 185,2 324,2 1% Uçaklar ve parçaları 135,4 130,8 292,6 1% Diğerleri 783,0 765, ,9 5% Toplam , , ,7 100% T.C. Doha Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği 6

7 Tablo 5. İthalatta başlıca ülkeler (milyon $) ABD İtalya Japonya Almanya BAE G. Kore Çin S. Arabistan İngiltere Fransa Katar ın İthalatında 2008 yılı Gelişmeleri Katar ithalatının yıllar itibariyle sürdürdüğü trend, 2008 yılında da devam etmiştir yılının 2. çeyreğine kadar dünya enerji fiyatlarındaki yüksek seviyelere bağlı olarak sürdürülen yatırımlar, ülkenin ithalatının da hızlı bir biçimde artmasını sağlamıştır. Tablo 6. Katar ın 2008 İthalatı (milyon $) % Değişim Toplam İthalat İçindeki Payı Makine ve ekipman % 37% Metaller ve ürünleri % 20% Taşıtlar % 13% Çimento, demir filizi, çakıl ve taşlar % 6% Gıda Maddeleri % 6% Kimyasallar % 4% Optik ve ölçüm aletleri % 2% Mobilya % 2% Tekstil ve ürünleri % 2% Plastik ve ürünleri % 2% Değerli taş ve mücevherler % 1% Uçaklar ve parçaları % 1% Diğerleri % 4% Toplam % 100% T.C. Doha Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği 7

8 Yukarıdaki tablodan da (Tablo 6) görüleceği üzere, 2008 yılı içerisinde özellikle çimento ithalatında gerçekleşen artış %60, inşaat demirinin de ana kalemi teşkil ettiği metal ürünleri ithalatında ise %24 seviyesine ulaşmıştır. Tablo 7. Katar ın 2008 İthalatı (Dönemsel Dağılım - milyon $) Maddeler İlk Yarı 2008 III. çeyrek 2008 IV. çeyrek Makine ve ekipman Metaller ve ürünleri Taşıtlar Çimento, demir filizi, çakıl ve taşlar Gıda Maddeleri Kimyasallar Optik ve ölçüm aletleri Mobilya Tekstil ve ürünleri Plastik ve ürünleri Değerli taş ve mücevherler Uçaklar ve parçaları Diğerleri Toplam Bununla birlikte, 2008 yılı ithalatının aylara göre dağılımı incelendiğinde (Tablo 7) krizin 2008 yılının 3. çeyreğinden itibaren etkisini göstermeye başladığı, enerji fiyatlarındaki hızlı düşüşe paralel olarak inşaat sektöründe yaşanan duraklamanın, 2008 yılı son çeyreğinde demir çelik başta olmak üzere, ithalatın ivmesini kestiği görülebilmektedir. Diğer taraftan, 2008 yılı ikinci yarısında Hindistan ve S. Arabistan ın yurt içi fiyat artışlarını kontrol altına almak için çimento ihracına getirdikleri yasaklamanın da bu düşüşte önemli payı bulunmaktadır. Tablo 8. Katar ın İthalatında Başlıca Ülkeler (2008-milyon $) Ülkeler İthalat % Değişim Japonya % ABD % Almanya % İtalya % Çin % BAE % G. Kore % S. Arabistan % İngiltere % TÜRKİYE % Fransa % Hindistan % Hollanda % İspanya % İsviçre % T.C. Doha Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği 8