ERDAS IMAGINE TEMEL YAZILIMI

Transkript

1 ERDAS IMAGINE TEMEL YAZILIMI

2 ÖNSÖZ Görüntü işleme konusunda, temel seviyedeki bilgi ve uygulamaları içeren Türkçe ERDAS IMAGINE Temel Yazılımı kitabı; IMAGINE Viewer, Veri Görüntülemek, Görüntü haritalarını oluşturmak, Özellikleri çıkarmak ve Coğrafi Bilgi Sistemi analizleri konularını içeren beş kısımdan oluşmuştur. Veriyi ithal etme ve görüntüleme, rektifikasyon, sahaları hesaplama, ilgi sahasını belirleme, sahanın topografyasını tesbit, vector ve raster veri kullanımı, görüntü yönetimi, batch işlemleri, geometrik düzeltme, basit sınıflandırma ve harita çıktılarını düzenlemeye olanak sağlamaktadır. Bu kitap, aşağıda belirtilen yayınlardan istifade edilerek hazırlanmıştır. Fundamentals of ERDAS IMAGINE ERDAS IMAGINE Tour Guides V 8.5 ERDAS IMAGINE Field Guides V 8.5 ERDAS IMAGINE Temel Yazılımı nın daha kolay anlaşılması ve kullanılması için ERDAS IMAGINE EĞİTİM DOKÜMANI VE VERİLERİ isimli iki CD-ROM ile desteklenmiştir. Takip eden sahifede detayları verilen bu sayısal media; kitabın pdf formatındaki metinlerini ve değişik uygulamalara olanak sağlayan verileri içerecek tarzda düzenlenmiştir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU i

3 ERDAS IMAGINE EĞİTİM DOKÜMANI VE VERİLERİ (EGTF_CD.1 ve EGTF_CD.2 ) DOKÜMAN: EITY1.pdf ve EITY2.pdf VERİLER: EGTF_CD.1 Scene img 47123B51.tif, 47123B54.tif, 47123B62.tif, 47123B63.tif 47123C54.tif, 47123C63.tif Calibration dem_99.img erdas_logo.img gcp281 hydro_00.e00 hydro_75.e00 mosaic_anno.ovr ortho_282 river Salmon Hazards Sensitivity.ckb Shelton.tif sky.chp sky.img soils_95.e00 soils_95.img usa_avhrr_class.img water shed.aoi wynoochee.gif wynoochee_cuts wynoochee_drain zonal.gmd EGTF_CD.2 tm_88.img g23a3 g23a4 inpts.dat eldodem.img eldoatm.img İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU ii

4 İ Ç İ N D E K İ L E R K O N U L A R SAYFA NO 1. GİRİŞ 1 2. YAZILIMIN ÇALIŞTIRILMASI, MENÜLERİ, İKONLARI VE İŞLEVLERİ 2 a. MENÜLER 3 (1) SESSION MENÜSÜ 3 (2) MAIN MENÜSÜ VE IKONLAR 4 (3) TOOLS MENÜSÜ 6 (4) UTILITIES MENÜSÜ 7 (5) HELP MENÜSÜ 8 b. İKONLAR 8 BÖLÜM-I 11 ERDAS IMAGINE TEMEL KISIM-1 11 IMAGINE VIEWER MOUSE KULLANIMI 11 WINDOWS TERMİNOLOJİSİ 11 VIEWER EKRANI 12 VIEWER MENÜLERİ 13 FİLE MENÜSÜ 13 UTILITY MENÜSÜ 13 VIEW MENÜSÜ 14 AOI MENÜSÜ 14 HELP MENÜSÜ 14 RASTER MENÜSÜ 15 VECTOR MENÜSÜ 15 ANNOTATION MENÜSÜ 16 VİEWER ALETLERİ 16 UYGULAMA 1: GÖRÜNTÜLERİ ANLAMAK 18 SAFHA 1: IMAGINE VIEWER DA VERİ GÖRÜNTÜLEMEK 18 SAFHA 2: THEMATİC MAPPER VERİSİNİ ANLAMAK 25 UYGULAMA 2: DİĞER VERİ TİPLERİNİ GÖRÜNTÜLEMEK 29 SAFHA 1: VERİYİ İTHAL ETMEK 29 SAFHA 2: GÖRÜNTÜLERİ KARŞILAŞTIRMAK 33 SAFHA 3: GÖRÜNTÜDEN GÖRÜNTÜYÜ REKTİFİYE ETMEK SAFHA 4: İLİŞKİLİ VERİ SETLERİ 43 UYGULAMA 3: ÖZNİTELİKLER ÜZERİNDE ÇALIŞMAK 47 SAFHA 1: SEÇİLEN BİLGİYİ GÖRÜNTÜLEMEK 47 SAFHA 2: SAHA ORANLARINI HESAPLAMAK 48 UYGULAMA 4: BİR ÇALIŞMA SAHASINI İNCELEMEK 53 UYGULAMA 5: GÖRÜNTÜLERİ SUNULAR HALİNDE DÜZENLEMEK VE OYNATMAK İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU iii

5 İ Ç İ N D E K İ L E R K O N U L A R KISIM-2 VERİ GÖRÜNTÜLEMEK SAYFA NO UYGULAMA-1: ÖZEL BİR SAHAYI GÖRÜNTÜLEMEK VE İNCELEMEK 61 SAFHA 1: GÖRÜNTÜLERİN ÖZEL BİR KISMINI AÇMAK 61 SAFHA 2: AREA OF INTEREST (AOI) KULLANIMI İLE BİR SAHAYI BELİRLEMEK SAFHA 3: SAHANIN TOPOGRAFYASI ÜZERİNDE ÇALIŞMAK UYGULAMA-2: ÇOKLU DOSYA İŞLEMLERİ - BATCH TOOL KULLANILARAK PİRAMİT KATMANLARINI ÜRETMEK UYGULAMA-3: GÖRÜNTÜLERİ DÜZENLEMEK VE ÇOKLU GÖRÜNTÜLERİ EKRANA AÇMAK UYGULAMA-4: 3 BOYUTLU GÖRÜNTÜLERİ AÇMAK VE GELİŞTİRMEK KISIM-3 GÖRÜNTÜ HARİTALARINI OLUŞTURMAK UYGULAMA-1: ORTHOREKTİFİYE GÖRÜNTÜLERİ ÜRETMEK 84 UYGULAMA-2: GÖRÜNTÜLERİ BİRARAYA GETİRMEK 99 SAFHA-1: HAVA FOTOĞRAFLARINI MOZAİKLEMEK 99 SAFHA-2: UYDU GÖRÜNTÜLERİNİ MOZAİKLEMEK 107 UYGULAMA-3: ANNOTATION KATMANLARINI ÜRETMEK 110 SAFHA-1: YENİ ANNOTATION KATMANINI OLUŞTURMAK 110 SAFHA-2: AĞAÇSIZ SAHALARI HESAPLAMAK 113 SAFHA-3: METİN ÜRETMEK 114 UYGULAMA-4: HARİTA BASKI ÇIKTISINI HAZIRLAMAK 117 SAFHA-1: HARİTA ÇIKTISINI DÜZENLEMEK 117 SAFHA-2: HARİTA ÇERÇEVESİNİ ÜRETMEK 119 SAFHA-3: MAP COMPOSER EKRANINA ÖLÇEK ÇUBUĞU, KUZEY OKU VE KİTABE EKLEMEK SAFHA-4: MAP COMPOSER EKRANINA METİN VE BAZI HARİTA ELEMANLARINI EKLEMEK KISIM ÖZELLİKLERİ ÇIKARMAK UYGULAMA-1 : GÖRÜNTÜYÜ İNDİRGEMEK 130 UYGULAMA-2 : TAYFSAL ÖZELLİKLERİ KULLANMAK SAFHA-1: BAND KOMBİNASYONLARINI DEĞİŞTİRMEK 134 SAFHA-2: BAND KOMBİNASYONLARINI DEĞİŞTİRMEK 138 UYGULAMA-3: BAND ARİTMETİĞİNİ KULLANMAK 142 UYGULAMA-4: SHAPE DOSYALARINI (Shapefiles) ÜRETMEK VE GÜNÇELLEŞTİRMEK UYGULAMA-5: DEĞİŞİKLİKLERİ TESBİT ETMEK VE TANIMAK İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU iv

6 İ Ç İ N D E K İ L E R K O N U L A R KISIM-5 COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMİ (GIS) ANALİZLERİ SAYFA NO UYGULAMA-1: UNSUPERVISED SINIFLANDIRMA 153 SAFHA-1: ITERATIVE SELF-ORGANIZING ANALYSIS TECHNIQUE (ISODATA) SAFHA-2: SINIFLARI BELİRLEMEK VE ETİKETLEMEK 156 SAFHA-3: SINIFLARI BİRLEŞTİRMEK VEYA TEKRAR KODLAMAK UYGULAMA-2: ANALİZLERE YÖNELİK SINIFLANDIRMA HAZIRLIĞI SAFHA-1: KÜMELENDİRİLMİŞ GÖRÜNTÜYÜ ÜRETMEK 160 SAFHA-2: KÜMELERİN ÇEVRE UZUNLUĞUNU HESAPLAMAK SAFHA-3: KESİLMİŞ ORMAN SAHALARINI GÖRÜNTÜ ÜZERİNE ÇİXMEK SAFHA-4: SAHALARI MASKELEMEK 166 SAFHA-5: SAHALAR ETRAFINDA TAMPON BÖLGELERİNİ OLUŞTURMAK SAFHA-6: KESİLEN ORMAN SAHALARINA YÖNELİK OLUŞTURULAN GÖRÜNTÜLER VE KATMANLARI EKRANA AÇMAK UYGULAMA-3: EXPERT SİSTEM İLE NEHRİN HASSASİYETİNİ BELİRLEMEK KISIM-6 TOPOGAFİK ANALİZ UYGULAMA-1: SAYISAL YÜKSEKLİK MODELİNİ ÜRETMEK ASCII TİPİ VERİDEN SAYISAL YÜKSEK MODELİNİ ÜRETMEK LINE COVERAGE TİPİ VERİDEN SAYISAL YÜKSEK MODELİNİ ÜRETMEK 181 UYGULAMA-2: EĞİM GÖRÜNTÜLERİNİ ÜRETMEK 182 UYGULAMA-3: BAKI GÖRÜNTÜLERİNİ ÜRETMEK 186 UYGULAMA-4: GÖLGELİ KABARTMA GÖRÜNTÜLERİ ÜRETMEK 188 UYGULAMA-5: RENKLİ KABARTMA GÖRÜNTÜLERİ ÜRETMEK 190 UYGULAMA-6: RASTER MÜNHANİ GÖRÜNTÜLERİNİ ÜRETMEK 191 UYGULAMA-7: GÖRÜNÜRLÜK ANALİZİ 192 UYGULAMA-8: ANAGLYPH METODU İLE 3 BOYUTLU STEREO GÖRÜNTÜ ÜRETMEK İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU v

7 ERDAS IMAGINE YAZILIMI 1. GİRİŞ: Erdas Imagine yazılımı, komple görüntü işleme ve coğrafi Bilgi Sistemi paketi olup, grafikleri kullanan bir arayüze sahiptir. Yazılım aşağıda belirtilen 3 ana kısmı ve muhtelif modülleri içermektedir. ANA KISIMLAR: Imagine Essentials (Temel seviyede) Imagine Advantage (Orta seviyede) Imagine Professional (Profesyonel seviyede) MODÜLLER: Imagine Radar Mapping Suite Imagine Radar Interpreter Imagine OrthoRadar Imagine Stereo SAR DEM Imagine IFSAR DEM Imagine OrthoBASE Imagine OrthoMAX Imagine VirtualGIS Imagine Vector Imagine NITF Imagine Developer Toolkit Imagine Subpixel Classifier ERDAS Map Sheet ERDAS Stereo Analyst Yazılımın ana kısımları ve yaygın olarak kullanılan modüllerinin özet olarak olanakları aşağıdaki parağraflarda açıklanmıştır. IMAGINE ESSENTIALS: Imagine Essentials; veriyi görüntüleme, vektör ve raster veriyi kullanma, görüntü yönetimi, geometrik düzeltme, basit sınıflandırma ve görüntüyü haritalama işlemlerini yapmak için gerekli temel aletleri içeren bir yazılımdır. Yazılımın kalbini teşkil eden Viewer etkileşimli ve güçlü bir tarzda görüntüleri; gösterir, birleştirir ve analiz eder. IMAGINE ADVANTAGE: Orta seviyedeki olanaklara sahip olan Imagine Advantage yazılımı, Imagine Essentials ın; sahip olduğu imkanlara ilaveten daha hassas haritalamave görüntü işleme niteliklerine sahiptir. Ortho düzeltme, arazi yüzeyinin interpolasyonu, mozaikleme, mekansal analiz ve modelleme dili olanaklarına sahiptir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 1

8 IMAGINE PROFESSIONAL: Her iki yazılımın olanaklarını içeren bu yazılım; grafik veri modelleme, gelişmiş sınıflandırma ve radar analiz aletleri profesyonel alandaki gereksinimlere imkan sağlamaktadır. IMAGINE ORTHOBASE: Sayısal fotgrametri işlemlerini içeren bir modüldür. Kameralar ve uydu sensörleri tarafından algılanan görüntülerin süratli ve doğru bir tarzda üçgenlenmesi ve ortho rektifikasyon işlemlerini otomatik olarak yapmaktadır. Özellikle ortho foto haritalarının yapımında kullanılmaktadır. IMAGINE VIRTUALGIS: Gerçek zamanlı olarak birçok raster katmanı, muhtelif sembolleri ve vektor görüntülerini 3 boyutlu olarak gösterme, görünürlük analizi ve üretilen arazi modeli üzerinde uçuş yapma olanaklarını sağlamaktadır. ERDAS STEREO ANALYST: 3 boyutlu coğrafik veriyi toplama, kıymetlendirme ve görüntüleme olanaklarını sağlayan bir modüldür. Sayısal arazi modeli olmaksızın, muhtelif görüntü kaynaklarından, 2 ve 3 boyutlu Cografi Bilgi Sistemi (CBS) verisini doğru olarak toplama, mevcut 2 boyutlu vektör verisini 3 boyutlu CBS verisine aktarma ve CBS verisine ilişkin mekansal öznitelik bilgilerini üretme imkan ve kabiliyetlerini içermektedir. 2. YAZILIMIN ÇALIŞTIRILMASI, MENÜLERİ, İKONLARI VE İŞLEVLERİ: Erdas Imagine yazılımı; Bilgisayar ekranına daha önce konulmuş olan IMAGINE ikonunun üzerine çift click uygulanarak, veya Start / Programs / ERDAS IMAGINE 8.5 / ERDAS IMAGINE 8.5 ifadeleri seçilerek, çalıştırılır. Yazılım çalıştırıldığında ekrana ana ikon paneli açılır. Yazılımın tüm fonksiyonları; bu panelden veya otomatik olarak ekrana gelen Viewer kapsamındaki menü ve aletlerden istifade ile sağlanır. Bu panel satın alınan modüllere bağlı olarak muhtelif ikonları ve menüleri içermektedir. İstenmesi halinde ikon panelinin ebadları, Session menüsü kapsamındaki Preference seçeneğine bağlı Preference Editor dialoğundaki Icon Panel Display Options penceresinin kullanımı ile değiştirilebilmektedir. İkon paneli; Session, Main, Tools, Utilities, Help menülerini ve Viewer, Import, DataPrep, Composer, Interpreter, Catalog, ERDAS IMAGINE Credits, Classifier, Modeler, Vector, Radar, VirtualGIS, OrthoBASE vb. ikonları içermektedir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 2

9 a. MENÜLER: (1) SESSION MENÜSÜ: ERDAS IMAGINE yazılımı uygulamalarını ve sistemin çalıştırılması işlemlerini düzenler. SEÇENEK İŞLEVİ Preferences (Ctl+P) Preference Editor dialoğunu ekrana açar. ERDAS IMAGINE yazılımının birçok parametresini ve default verilerini içerir. İsteğe bağlı olarak bunların düzenlenmesine olanak sağlar. Configuration (Ctl+C) Configuration Editor dialoğunu ekrana açar. Yazılımda kullanılacak teyp, printer, CD-ROMS gibi çevre birimlerinin düzenlenmesini sağlar. Session Log (Ctl+S) Session Log dialoğunu ekrana açar. Çalışma esnasında yapılan işlemleri ve hata mesajlarını içerir. Active Process List Commands Process List dialoğunu ekrana açar. Üzerinde çalışılan imagine işlemlerinin listesini içerir. Listedeki herhangibir işlemi durdurmak için, işlem seçilir ve takiben Kill düğmesine basılır. Session Command History penceresini ekrana açar. Çalışma esnasında oluşturulmuş komutların listesini içerir. Pencerenin altındaki Command kısmına ise istenen komutlar girilir ve uygulanır. Enter Log Message ( Ctl+L) Log Message dialoğunu ekrana açar. Session Log içine ithal edilmesi istenen metnin ithal edilmesine olanak sağlar. Start Recording Batch Commands Open Batch Command File Batch Wizard dialoğunu ekrana açar. IMAGİNE komutlarından bir veya birden fazlasının daha sonra çalışmasına yönelik düzenlemeye olanak sağlar. Batch Command File dialoğunu ekrana açar. Mevcut Batch komutları dosyaların listesini içerir. İstenen dosya seçilerek açılabilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 3

10 SEÇENEK View Offline Batch Queue Flip Icons Tile Viewer Close All Viewers Main Tools Utilities Help SESSION MENÜSÜ İŞLEVİ Scheduled Batch Job List dialoğunu ekrana açar. Sıraya girmiş tüm işlerin listesini gösterir. Liste kapsamındaki herhangibir işin; görüntülenmesine, güncelleştirilmesine, iptal edilmesine ve çalışma zamanının değiştirilmesine olanak sağlar. Yatay durumdaki ikon panelinin, ekranın sol tarafında ve dikey bir durumda görünmesini sağlar. Birbirini kapatacak tarzda ekrana açılmış iki veya daha fazla Viewer ın, birbirini kapatmayacak tarzda ekranda görünmesini sağlar. Bir viewer için kullanıldığında, bu viewer tüm ekrana yayılır. İkon paneli hariç, tüm Viewer ları kapatır. Main menüsüne tali erişimi sağlar. Tools menüsüne tali erişimi sağlar. Utilities menüsüne tali erişimi sağlar. Help menüsüne tali erişimi sağlar. Properties ERDAS IMAGINE Properties dialoğunu ekrana açar. Sistemin ID, code words modül vb. bilgileri içerir. Exit IMAGINE (Ctl+Q) Quit dialoğunu ekrana açar. Çalışmadan çıkışı sağlar. (2) MAIN MENÜSÜ VE IKONLAR Ikon paneli üzerinde bulunan tüm ikonların, olanaklarını içeren bir menüdür. SEÇENEK IMAGİNE Credits Start IMAGINE Viewer Import / Export İŞLEVİ Imagine yazılımının versiyon numarası, tarihi ve gelişmesine ilişkin bilgileri içerir Ekrana yeni bir Viewer açar. Viewer; raster, vektör, AOI ve annotation katmanlarını görüntüleyen ana penceredir. Import / Export dialoğunu ekrana açar. ERDAS IMAGINE yazılımı kapsamındaki raster ve vektör verilerinin ithalini veya ERDAS IMAGINE dosyalarına ihraç işlemlerini yapar. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 4

11 SEÇENEK Data Preperation Map Composer Image Interpreter Image Catalog Image Classification Spatial Modeller Vector Radar MAIN MENÜSÜ VE IKONLAR İŞLEVİ Data Preperation dialoğunu ekrana açar. Veri hazırlama işlemlerine yönelik; Create New Image, Create Surface, Subset Image, Image Geometric Correction, Mosaic Images, Unsupervised Classification ve Reproject Images alt menülerini içerir. Map Composer dialoğunu ekrana açar. Harita çıktılarının hazırlanmasına yönelik; New Map Composition, Open Map Composition, Print Map Composition, Edit Composition Map, Map Series Tool ve Map Database Tool alt menülerini içerir. Image Interpreter dialoğunu ekrana açar. Görüntülerin geliştirilmesi, yönetimi ve izlenmesine yönelik; Spatial Enhancement, Radiometric Enhancement, Spectral Enhancement, HyperSpectral Toos, Fourier Analysis Topographic Analysis, GIS Analysis ve Utilities alt menülerini içerir. Image Catalog veri tabanını ekrana açar. Raster görüntü ve coğrafik olarak seçilen dosyaların yönetimini ve otomatik arşivini içerir. Bu veri tabanında görüntüye ilişkin olarak; File Name, Layers, Row, Cols, Type, Pixel, Projection-, Ulx, Uly vb. bilgiler bulunmaktadır. Image Classification dialoğunu ekrana açar. Görüntü kapsamındaki arazi örtüsü, arazi kullanımı vb. konuların sınıflandırılmasına yönelik olarak; Signature Editor, Unsupervised Classification, Supervised Classification, Threshold, Fuzy Convulation, Accuracy Assessment, Feature Space Image, Feature Space Thematic, Knowledge Classifier ve Knowledge Engineer alt menülerini içerir. Spatial Modeler dialoğunu ekrana açar. Birçok GIS hesaplamalarına ve modellemesine olanak sağlar. Model Maker ve Model Librarian alt menülerini içerir. Vector Utilities dialoğunu ekrana açar. Muhtelif vektör işlemlerine olanak sağlar; Clean Vector Layer, Build Vector Layer Topology, Copy Vector Layer, External Vector Layer, Rename Vector Layer, Delete Vector Layer, Display Vector Layer Info, Subset Vector Layer, Mosaic Plygon Layer, Transform Vector Layer, Create Ploygon Label, Raster to Vector, Vector to Raster, Start Table Tool, Zonal Attributes, ASCI to Point Vector Layer alt menülerini içerir. Radar menüsünü ekrana açar. Radar görüntülerinin işlenmesine yönelik olarak; IFSAR, StereoSAR, OrthoRadar, Radar Interpreter ve Generic SAR Node alt menülerini içerir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 5

12 VirtualGIS OrthoBASE SEÇENEK MAIN MENÜSÜ VE IKONLAR İŞLEVİ VirtualGIS menüsünü ekrana açar. IMAGINE yazılımının ayrı lisansla çalışan bir modülüdür. Arazinin gerçek ve perspektif görünüşünü ve uçuş yapma olanaklarını sağlar. VirtualGIS Viewer, Virtual World Editor, Create Movie ve Create Viewshed Layer alt menülerini içerir. OrthoBASE Startup dialoğunu ekrana açar. IMAGINE yazılımının ayrı lisansla çalışan bir modülüdür. Muhtelif kameralardan ve uydu sensörlerinden sağlanan görüntülerin süratli ve doğru olarak üçgenlenmesini ve ortho rektifikasyonunu sağlar. (3) TOOLS MENÜSÜ: Muhtelif metinlerin ve görüntü dosyalarının görüntülenmesi ve güncelleştirilmesini sağlar. Özel modüller ile ilişkili değildir. Edit Text Files SEÇENEK Edit Raster Attributes İŞLEVİ Editor metin dialoğunu ekrana açar. ASCII metin dosyalarının üretilmesini ve güncelleştirilmesini sağlar. Raster Attributes Editor dialoğunu ekrana açar. IMAGINE yazılımı herbir raster katmanı ile ilişkili öznitelik tablosunu içermektedir. Bu tablolar, herbir pixelin değeri ile öznitelik setini kapsamaktadır. Bu öznitelikler; görüntülenebilir, güncelleştirilebilir ve analiz edilebilir. View Binary Data Data View dialoğunu ekrana açar. Binary dosyalarının içeriğini görüntüler. View IMAGINE HFA File Structure Annotation Information Image Information Vector Information HfaView dialoğunu ekrana açar. Annotation Info dialoğunu ekrana açar. Annotation dosyasının Header bilgilerini görüntüler. Bu bilgi, objelerin sayısını ve ilgili harita bilgisini içerir. Image Info dialoğunu ekrana açar. Seçilen raster görüntüye ilişkin tüm bilgileri kapsar. Vector Info dialoğunu ekrana açar. Seçilen vektöre ilişkin tüm bilgileri kapsar. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 6

13 SEÇENEK TOOL MENÜSÜ İŞLEVİ Image Command Tool Image Command dialoğunu ekrana açar. Görüntünün yönetiminde sık sık kullanılan birçok özelliğe erişimi sağlar. Coordinate Calculator Coordinate Calculator dialoğunu ekrana açar. Bir spheroid veya datuma ilişkin koordinatların diğerine aktarımını sağlar. Create/Display Movie Sequences Movie ekranını açar. Üretilmiş film tarzı sahnelere ilişkin görüntü serilerini sıralı olarak gösterir. Create/Display Viewer Sequences VUE Player dialoğunu ekrana açar. IMAGINE Viewer dan kaydedilmiş görüntü serilerini tablo halinde gösterir. Image Drape Image Drape ekranını açar. Statik perspektif sahnelerin üretilmesini sağlar. (4) UTILITIES MENÜSÜ ERDAS IMAGINE yazılımı kapsamındaki genel işlemlerin yapılmasını sağlar. SEÇENEK JPEG Compres Image Decompres JPEG Image Convert Pixels to ASCII Convert ASCII to Pixels Convert Images to Annotation İŞLEVİ JPEG Compression dialoğunu ekrana açar. JPEG sıkıştırma tekniği ile, görüntüyü sıkıştırır. JPEG Decompression dialoğunu ekrana açar. JPEG tekniği ile sıkıştırılmış görüntüyü, normal durumuna getirir. Pixels To Table dialoğunu ekrana açar. Çıktı veri dosyası değerlerini ASCII dosyası haline getirir. Table To Pixels dialoğunu ekrana açar. ASCII dosyasından görüntü üretir. Raster to Annotation dialoğunu ekrana açar. Raster görüntüyü annotation dosyası içindeki bir poligona dönüştürür. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 7

14 SEÇENEK UTILITIES MENÜSÜ İŞLEVİ Convert Annotation to Raster Annotation to Raster dialoğunu ekrana açar. Vektör grafikleri içeren annotation dosyasını, raster görüntüye dönüştürür. Create/Update Image Chips Image Chips Maker dialoğunu ekrana açar. IMAGINE yazılımında herbir görüntü, Chip (CHP) dosyalarında depolanmış seçime tabi chiplerle ilişkilidir. Bir veya daha fazla görüntü için chip lerin direk üretimini sağlar. Create Font Tables Font Table Maker dialoğunu ekrana açar. Harita üretiminde kullanılacak özel font karekterlerini içerir. Font to Symbol Font to Symbol Maker dialoğunu ekrana açar. Font karekterlerinden sembol üretimini sağlar. Compare Images Image Compare dialoğunu ekrana açar. İki görüntü arasında tanımlanmış özelliğin mukayesesini yapar. Reconfigure Raster Formats Yeni raster DLL leri eklendiğinde, raster DLL listesini güncelleştirir. Reconfigure Vector Formats Yeni Vektör DLL leri eklendiğinde, Vektör DLL listesini güncelleştirir. (5) HELP MENÜSÜ: Yazılıma ilişkin olarak hazırlanmış tüm dokümanlara ON-LINE erişimi sağlar. SEÇENEK Help for Icon Panel IMAGINE Online Documentation IMAGINE Version IMAGINE DLL Information İŞLEVİ ERDAS IMAGINE dokümanının Icon Paneli bilgilerine direk erişimi sağlar. ERDAS IMAGINE dokümanı konularına; alfabetik ve indekse göre veya başlığının yazılarak erişilmesini sağlar. Çalışmakta olan Imagine yazılımının versiyon bilgisine erişimi sağlar. DLL Version Tool dialoğunu ekrana açar. Yazılımda kullanılan; Raster File Formats, Font Filters, Geometric Models, EML uygulama fonksiyonlarını gösteren DLL (Dynamically Loaded Libraries)sınıf ve örnek bilgileri ile açıklamalarına erişimi sağlar. b. İKONLAR: Ikon Panelindeki 13 adet ikon, Main menüsü kapsamında açıklanan aynı işlevleri yapmaktadır. Bunlar ekrana; Standard -Etketli, Standard - Etketsiz ve küçük ebatlarda getirilebilmektedir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 8

15 İKONLAR İŞLEVİ Imagine yazılımının versiyon numarası, tarihi ve gelişmesine ilişkin bilgileri içerir Ekrana yeni bir Viewer açar. Viewer; raster, vektör, AOI ve annotation katmanlarını görüntüleyen ana penceredir. Import / Export dialoğunu ekrana açar. ERDAS IMAGINE yazılımı kapsamındaki raster ve vektör verilerinin ithalini veya ERDAS IMAGINE dosyalarına ihraç işlemlerini yapar. Data Preperation dialoğunu ekrana açar. Veri hazırlama işlemlerine yönelik; Create New Image, Create Surface, Subset Image, Image Geometric Correction, Mosaic Images, Unsupervised Classification ve Reproject Images alt menülerini içerir. Map Composer dialoğunu ekrana açar. Harita çıktılarının hazırlanmasına yönelik; New Map Composition, Open Map Composition, Print Map Composition, Edit Composition Map, Map Series Tool ve Map Database Tool alt menülerini içerir. Image Interpreter dialoğunu ekrana açar. Görüntülerin geliştirilmesi, yönetimi ve izlenmesine yönelik; Spatial Enhancement, Radiometric Enhancement, Spectral Enhancement, HyperSpectral Toos, Fourier Analysis Topographic Analysis, GIS Analysis ve Utilities alt menülerini içerir. Image Catalog veri tabanını ekrana açar. Raster görüntü ve coğrafik olarak seçilen dosyaların yönetimini ve otomatik arşivini içerir. Bu veri tabanında görüntüye ilişkin olarak; File Name, Layers, Row, Cols, Type, Pixel, Projection-, Ulx, Uly vb. bilgiler bulunmaktadır. Image Classification dialoğunu ekrana açar. Görüntü kapsamındaki arazi örtüsü, arazi kullanımı vb. konuların sınıflandırılmasına yönelik olarak; Signature Editor, Unsupervised Classification, Supervised Classification, Threshold, Fuzy Convulation, Accuracy Assessment, Feature Space Image, Feature Space Thematic, Knowledge Classifier ve Knowledge Engineer alt menülerini içerir. Spatial Modeler dialoğunu ekrana açar. Birçok GIS hesaplamalarına ve modellemesine olanak sağlar. Model Maker ve Model Librarian alt menülerini içerir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 9

16 İKONLAR İŞLEVİ Vector Utilities dialoğunu ekrana açar. Muhtelif vektör işlemlerine olanak sağlar.; Clean Vector Layer, Build Vector Layer Topology, Copy Vector Layer, External Vector Layer, Rename Vector Layer, Delete Vector Layer, Display Vector Layer Info, Subset Vector Layer, Mosaic Plygon Layer, Transform Vector Layer, Create Ploygon Label, Raster to Vector, Vector to Raster, Start Table Tool, Zonal Attributes, ASCI to Point Vector Layer alt menülerini içerir. Radar menüsünü ekrana açar. Radar görüntülerinin işlenmesine yönelik olarak; IFSAR, StereoSAR, OrthoRadar, Radar Interpreter ve Generic SAR Node alt menülerini içerir. VirtualGIS menüsünü ekrana açar. IMAGINE yazılımının ayrı lisansla çalışan bir modülüdür. Arazinin gerçek ve perspektif görünüşünü ve uçuş yapma olanaklarını sağlar. VirtualGIS Viewer, Virtual World Editor, Create Movie ve Create Viewshed Layer alt menülerini içerir. OrthoBASE Startup dialoğunu ekrana açar. IMAGINE yazılımının ayrı lisansla çalışan bir modülüdür. Muhtelif kameralardan ve uydu sensörlerinden sağlanan görüntülerin süratli ve doğru olarak üçgenlenmesini ve ortho rektifikasyonunu sağlar. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 10

17 BÖLÜM-I ERDAS IMAGINE TEMEL ERDAS IMAGINE yazılımı, kullanıcının gereksinimlerine cevap verecek tarzda; Erdas Imagine Temel, Erdas Imagine Orta seviye ve Erdas Imagine Profesyönel olmak üzere 3 ana kısmı içermektedir. Erdas Imagine Temel yazılımı uygulamaları; Imagine Viewer Veri Görüntüleme (Visualizing Data) Görüntü Haritalarını Oluşturmak (Creating Images Maps) Özellikleri Ortaya çıkarmak (Feature Extraction) Coğrafi Bilgi Sistemleri Analizi (GIS Analysis) başlıkları altında 5 kısımda anlatılacaktır. KISIM-1 IMAGINE VIEWER Yazılımın kalbini teşkil eden ve tüm işlemlerinin yapıldığı Imagine Viewer konusuna ve uygulamalarına geçmeden önce; Mouse Kullanımı, Windows Terminolojisi, Viewer Ekranı, Viewer Menüleri ve Viewer Aletleri ne yönelik özelliklerin bilinmesi gerekmektedir. MOUSE KULLANIMI: Mouse un kapsamındaki düğmelerin kullanımı ile, görüntüler üzerindeki muhtelif işlemler yapılmaktadır. Mouse un düğme yapısı aşağıda gösterilmiştir. Mouse un Sol Düğmesi Mouse un Orta Düğmesi Mouse un Sağ Düğmesi Shift ve Mouse un Sol Düğmesi WINDOWS TERMİNOLOJİSİ: Title Bar (Başlık Barı) Menu Bar (Menu Barı) Icon Bar (Icon Barı) Status Bar (Durum Barı) İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 11

18 Disabled Button (Pasif Düğme) Enabled Button (Aktif Düğme) Enabled Checkbox (Seçilmiş Kontrol kutusu) Disabled Checkbox (Seçilmemiş Kontrol kutusu) Pop-up List Text Box (Metin Kutusu) Tool Palette Pull-down Arrow Scroll Bar (Liste Barı) Radio Button (Enabled) Radyo Düğmesi (Seçili) Nudgers VIEWER EKRANI: Title Bar (Başlık Barı) Menu Bar (Menü Barı) Icon Bar (Icon Barı) Image Display (Görüntü Sahası) Status Bar (Durum Barı) Title Bar: Pencerenin başlığını, Viewer seçenekleri (Asgari, azami ve kapatma) Menu Bar: Uygulama işlevlerine erişim. Icon Bar: Sık sık kullanılan işlevlere kısa yoldan erişim. Status Bar: Cursor tanımı ve bilgiler İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 12

19 VIEWER MENÜLERİ: Imagine yazılımının çalıştırılması ile ekrana açılan Viewer ekranı; File, Utility, View, AOI ve Help menülerini içerir. Bu ekran, kullanılacak katmana bağlı olarak Raster, Vector ve Annotation menülerini de kapsar. Bu menülerin işlevleri, uygulamalar esnasında açıklanacaktır. FİLE MENÜSÜ: UTILITY MENÜSÜ: İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 13

20 VIEW MENÜSÜ: AOI MENÜSÜ: HELP MENÜSÜ: İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 14

21 RASTER MENÜSÜ: VECTOR MENÜSÜ: İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 15

22 ANNOTATION MENÜSÜ: VİEWER ALETLERİ: ŞEKLİ ADI İŞLEVİ Open Layer Close Top Layer Show Information for Top Raster, Vector or Annotation Layer Save Top Non-AOI Layer in Viewer Print Contents of Viewer Remove Contents From Viewer Reset Zoom Default olarak, raster katmanlarını içeren Select Layer To Add dialoğunu ekrana açar. Viewer a açılmış olan katmanlardan en üsttekini kapatır. Image Info, Vector Info, Annotation Info, dialoğları vasıtasıyla üstteki katmana ilişkin bilgileri gösterir. Viewer a açılmış olan katmanlardan en üsttekini kayıt eder. Viewer kapsamındaki verileri basar Viewer daki veriyi ekrandan çıkarır. Görüntüyü, ekrana 1.0 faktörü ile zoomlar. Zoom in By Two Görüntüyü, merkezden dışa doğru 2 misli büyütür. Zoom out By Two Görüntüyü, dışdan merkeze doğru 2 misli küçültür. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 16

23 ŞEKLİ ADI İŞLEVİ Measure Points, Lines and Areas Start / Update Inquire Cursor Show Tool Palette for Top Layer Start Profile Tools Reset Window Tools Measurement Tool for Viewer dialoğunu ekrana açar. Noktalara, çizgilere ve poligonlara ilişkin ölçüleri çıkarır Inquire Cursor u (sorgulama Hatları) görüntü üzerine getirir ve katmana ilişkin bilgileri içeren dialoğu açar. Üstteki katmana ilişkin alet paletlerini (raster, Vector, AOI) ekrana getirir. Spectral, Spatial ve Surface tarzı profillerin yapılmasına olanak sağlayan Selected Profile Tool dialoğuna ekrana açar. Penceredeki aletlerin tekrar düzenlenmesini sağlar Interactive Zoom In Interactive Zoom Out Roam / Rotate Image Start the GPS Tool Etkileşimli olarak görüntüyü, merkezden dışa doğru 2 misli büyütür. Etkileşimli olarak görüntüyü, dışdan merkeze doğru 2 misli küçültür. Mouse un sol düğmesi vasıtasıyla görüntünün sağa, sola, aşağı ve yukarıya doğru hareket ettirilmesine ve orta düğme veya CTRL+ sol düğmenin kullanımı ile görüntünün merkezi ekseni üzerinde döndürülmesini sağlar. GPS Controller dialoğunu ekrana açar. Viewer üzerindeki görüntünün, küresel konum sistemi (GPS) alıcısı ile senkronizesini sağlar. Imagine Viewer kısmında; Görüntüleri Anlamak ( Understanding Imagery), Diğer Veri Tiplerini Görüntülemek ( Viewing Other Data Types), Öznitelikler Üzerinde Eksersiz ( Examining Attributes), Bir Saha üzerinde Eksersiz (Examining a Study Area), Sunuları Üretmek (Creating Presentations) konuları uygulamalı olarak işlenecektir. Bu kısmın amaçı ve kullanılacak aletler aşağıda belirtilmiştir. AMAÇ: Imagine Viewer kullanılarak, raster verilerin değişik tiplerini görüntülemek ve vektör katmanları üzerinde çalışmaktır. Konu, su kalitesi ve muhtelif çevresel faktörlerden etkilenen alabalık veya salmon balığı üretim miktarı üzerinde odaklanmıştır. Takiben yapılacak uygulamada, aletlerin kullanımı üzerinde durulacak ve toprak erozyonuna uğrayan bölgelerdeki veri sıralaması belirtilecektir. Son uygulamada ise, görüntünün nasıl elde edileceği ve sunum olarak tekrar görüntülenmesi açıklanacaktır. KULANILACAK ALETLER: Viewer Raster Options Attribute Editor Vector Viewing Properties VUE Player Veri katmanlarını görüntüleme, büyütme/küçültme, sorgulama, ölçeği düzenleme ve ölçme Görüntü setlerini değiştirme Raster ve vektör katmanları ile ilişkili özellikleri görüntüleme ve güncelleştirme Vektör dosyaları görüntü setlerini değiştirme IMAGINE kapsamında üretme ve sunuları görüntüleme İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 17

24 UYGULAMA 1 GÖRÜNTÜLERİ ANLAMAK Bu uygulama, Imagine Viewer kullanımı ile, büyük ölçekteki verinin anlaşılması amacını taşımaktadır. SAFHA 1 IMAGINE VIEWER DA VERİ GÖRÜNTÜLEMEK 1. Imagine yazılımı çalıştırılarak ekrana, Icon Paneli ve Viewer açılır. Viewer ekranı otomatik olarak ekrana gelmemişse, Icon paneli üzerindaki Viewer ikonu üzerine click uygulanır. Şekil-1 Icon Paneli ve Viewer 2. Viewer ekranı üzerinden, File / Open / Raster Layer ifadeleri seçilerek Select Layer To Add dialoğuna erişilir. Select Layer To Add dialoğuna ayrıca; Viewer ekranı üzerindeki Open Layer düğmesi veya Klevye üzerindeki Ctrl+R tuşlarına basılarak, kolayca ulaşılabilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 18

25 Şekil-2 File / Open / Raster Layer menü ve ifadeleri Imagine örnek veri dosyalarının bulunduğu Select Layer To Add dialoğunun içerdiği kısımlar ve işlevleri aşağıdaki şekil üzerinde gösterilmiştir. Sürücü veya kütük seçim kısmı Kütükdeki dosyalar En son kullanılan dosyaların listesi En son bakılan kütüklerin listesi Seçilen dosyanın ön görüntüsü Şekil-3 Select Layer To Add dialoğu Açılacak dosya tipinin seçileceği kısım 3. Dosya tipinin Files of Type default olarak IMAGINE image ( *.img) olduğu kontrol edilir. 4. EGTF_CD.1 isimli CD-ROM sürücüye takılır, Look in penceresine CD-ROM ifadesi getirilir ve CD kapsamındaki usa_avhrr_class.img dosyası seçilir. İLAVE BİLGİLER: Raster katmanları; ya ham / çoklu katmanlar tarzında Continous data (devamlı veri) ya da kategorilendirilmiş / tek katmanlı tarzda Thematic data (tematik veri) olabilir. Devamlı veriler, nicel ve devamlı değerlere sahiptir. Tematik veriler ise, nitel ve kategoriktir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 19

26 5. Select Layer To Add dialoğu üzerindeki Raster Options düğmesine basılarak görüntüye ilişkin parametrelere ulaşılabilir. Buradaki Display as penceresinde görüntünün default olarak Pseudo color olduğu görülür. Şekil-4 Görüntüye ilişkin Raster Options parametreleri İLAVE BİLGİLER: Pseudo color seçeneği değiştirilmek isteniyorsa, Display as penceresi üzerindeki ok işaretine basılır ve ekrana gelen True color, Gray scale ve Relief olanaklarından arzu edilen biri seçilir. Görüntü tekniğini değiştirme Band kombinasyonunu değiştirme Ekrandan görüntüyü çıkarmak Görüntüyü Viewer sahasına uyarlama Pixel setlerinin değeri sıfır (siyah ise zemin şeffaf olacaktır Şekil-5 Lanier.img görüntüsüne ilişkin True color seçenekleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 20

27 İLAVE BİLGİLER: True Color Pseudo Color Grayscale Gerçek renkleri yansıtan görüntülerdir. Devamlı katmanlar veya bandlar birarada görüntülenir. Herbir katman kırmızı, yeşil ve mavi renklerlerle ilişkilidir. Herbir rengin yoğunluğu, herbir katmandaki değerler tarafından kontrol edilir. Yalancı renkleri yansıtan görüntülerdir. Tek katmanlıdır. Bir renk ile temsil edilen sınıf değerleri ile ilişkili tematik (sınıflandırılmış ) görüntülerdir. Devamlı katma (band) görüntüleridir.band değerleri gri ölçekteki renklerle ilişkilidir. Düşük değerler koyu, yüksek değerler ise parlaktır. Relief Kabartma görüntülerdir.yükseklik verisini görüntülemede kullanılır. Pixel değerlerinde aşırı değişiklikler arzu edilir. 6. OK düğmesine basılarak görüntü Viewer ekranına getirilir. Şekil-6 usa_avhrr_class.img görüntüsü 7. Mouse, viewer daki görüntü üzerine getirilir ve sağ düğmesine basılır. Ekrana gelen Quick View dialoğundan Fit Image to Window ifadesi seçilir. Böylece görüntünün Viewer ekranına uyarlanması sağlanır. İLAVE BİLGİLER: Bu uyarlama, 6 ncı madde de belirtilen OK düğmesine basmadan önce Select Layer to Add dialoğu, Raster Options olanakları kapsamındaki Fit to Frame penceresinin işaretlenmesi ile de yapılabilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 21

28 Şekil-7 Quick View seçenekleri Şekil-8 Ekrana uyarlanmış usa_avhrr_class.img görüntüsü Tanımayı geliştirmek amacıyla, bu büyük kapsamlı görüntü üzerine, aşağıda belirtilen işlemlerin uygulanması ile ABD vektör haritası açılır. 8. Open Layer aleti üzerine basılır. 9. Select Layer to Add dialoğu üzerindeki Files of type penceresine Arc covareges ifadesi getirilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 22

29 10. File Name penceresine $IMAGINE_HOME/etc/backdrops ifadesi yazılır ve Enter tuşuna basılır. Ekrana gelen dialog üzerinden usa dosyası seçilir. 11. Aynı dialog üzerindeki Vector Options düğmesine basılarak Clear Display penceresinin pasif (işaretsiz) olduğu kontrol edilir. 12. OK düğmasina basılır. Böylece görüntü üzerine ABD nin sınırlarını içeren vektör katmanı açılmış olur. Şekil-9 usa_avhrr_class.img görüntüsü ve üzerine açılmış ABD eyaletlerini gösteren vektör katmanı 13. Viewer ekranındaki View menüsünden Zoom / In by 2 ifadesi seçilerek görüntünün 2 misli büyütülmesi veya Zoom / Out by 2 ifadesi seçilerek 2 misli küçültümesi sağlanır. İLAVE BİLGİLER: Aynı işlemler Viewer ekranındaki Zoom In by 2 ve Zoom out by 2 aletlerinin seçilmesi ile de yapılabilir Diğer tarafdan Interactive Zoom In ve Zoom Zoom out aletleri seçilerek ve mouse un görüntü üzerinde sürükleme hareketi istenen bir bölge büyütülebilir veye küçültülebilir. 14. Viewer ekranındaki Roam/Rotate Image aleti seçilir. Mouse un sol tuşuna basılarak, görüntü sağa, sola,aşağı ve yukarı doğru hareket ettirilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 23

30 15. Ctrl + sol tuş kullanımı ile, görüntü kendi ekseni etrafında döndürülür. 16. Viewer ekranı üzerindeki View menüsünden Scale / Scale Tool ifadeleri seçilir ve ekrana, Frame Scale dialoğu gelir. Şekil-10 Frame Scale dialoğu 17. Dialoğdaki Scale 1: penceresine örneğin gibi bir ölçek değeri yazılır ve Apply düğmesine basılır. Böylece görüntünün istenen bir ölçekte görüntülenmesi sağlanır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. 18. Üzerinde çalışılan bu görüntü, ileride kullanılacak ise File menüsünden Save / View ifadeleri seçilerek View dialoğuna erişilir. Şekil-11 View dialoğu 19. Görüntüye isim vermeden önce, kaydedileceği kütük, Look in penceresinden seçilir. 20. File name penceresine görüntü için örneğin united_states ifadesi yazılır ve enter tuşuna basılarak ifadenin sonuna dosyayı tanımlayan.vue ibaresi eklenir. Takiben OK düğmesine basılarak kayıt işlemi tamamlanır. Files of type penceresi otomatik olarak View(*.vue) ifadesini içermektedir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 24

31 SAFHA 2 THEMATİC MAPPER VERİSİNİ ANLAMAK Bu çalışma, Landsat thematic mapper (TM) tm_88.img verisi ve usa_avhrr_class.img görüntüsü kullanılarak yapılacaktır. TM verisinde fazla detay bulunmamaktadır. Görüntü ise, çok fazla detay bilgisini içermektedir. 1. Open Layer aleti kullanılarak ekrana, Layer To Add dialoğu açılır. 2. EGTF_CD2 den tm_88.img verisi seçilir. Bu esnada Files of type penceresinin IMAGINE Image (*.img) ifadesini kapsaması sağlanır. 3. Raster Options düğmesine basılır. Clear Display penceresinin seçili yani aktif olduğuna dikkat edilir. Fit to Frame ve Background Transparent pencereleri seçilerek aktif hale getirilir. 4. OK düğmesine basılarak, görüntü ekrana açılır. Şekil-12 tm_88.img görüntüsü 5. Raster Options dialoğundaki Fit to Frame seçeneğinin default tarzda aktif olmasını sağlamak için; ERDAS IMAGINE ana menülerinden Session menüsü ve Preferences ifadesi seçilerek ekrana Preference Editor dialoğu açılır. 6. Editor ün Category penceresinden Viewer ifadesi seçilir. 7. Sağ tarafdaki parametrelerden Fit to Frame penceresi işaretlenir. 8. Editör üzerindeki User Save ve Close düğmelerine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 25

32 Şekil-13 Preference Editor dialoğu 9. Aynı Viewer ekranda açık iken Open Layer aletine basılır. 10. Ekrana açılan Select Layer to Add dialoğundan EGTF_CD1 e ulaşılır ve usa_avhrr_class.img dosyası seçilir. Takiben Raster Options düğmesine basılır. 11. Raster Options dialoğundaki Clear Display ve Fit to Frame pencereleri pasif hale getirilir. Takiben OK düğmesine basılır. Böylece her iki görüntü aynı viewer üzerine gelir. Şekil-14 Aynı viewer üzerinde getirilmiş ve birbirini örtmüş tm_88.img, usa_avhrr_class.img görüntüleri ve Arrange Layers dialoğu 12. View menüsünden Arrange Layers ifadesi seçilerek aynı isimli dialoğun ekrana açılması sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 26

33 13. Görüntülerin birbirini örtmesini ortadan kaldırmak için; ya dialogda üstteki görüntü katmanı üzerine çift click uygulanır veya alttaki görüntü katmanı seçilir ve sürüklenerek yukarıya götürülür. 14. Dialog üzerindeki Apply ve takiben Close düğmelerine basılır. Şekil-15 tm_88.img ve usa_avhrr_class.img görüntüleri 15. Mouse ile, Interactive Zoom In aleti seçilir. Sürükleme ile görüntü üzerindeki bir alan büyütülür. 16. View menüsünden Scale / Scale Tool ifadeleri seçilir. 17. Ekrana açılan Frame Scale dialoğundaki pencereye örneğin değeri girilir ve takiben Apply düğmesine basılır. Böylece TM ve AVHRR görüntülerinin mukayesesine olanak sağlanır. Bir görüntü kapsamındaki belirgin unsurları tanımak için en iyi görüntünün belirlenmesinde, LANDSAT TM gibi çok bandlı görüntülerde band kombinasyonunu değiştirmek fayda sağlamaktadır. 18. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Band Combinations ifadesi seçilir. Ekrana açılan Set Layer Combinations for.. dialoğundaki default 4,3,2 kombinasyonu, 5,4,3 (R,G,B) olarak değiştirilir. Şekil-16 Set Layer Combinations for.. dialoğu 19. Dialog üzerindeki Apply düğmesine basılır. Band kombinasyonları değiştirilerek bazı unsurların tanınınması sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 27

34 Şekil-17 4,3,2 (sol), 5,4,3 (orta) ve 6,5,4 (sağ) band kombinasyonundaki görüntüler İLAVE BİLGİLER: Farklı band kombinasyonları bitkiler ve nehirler gibi farklı unsurların tanınmasını sağlarlar. Bu konuya ilerideki parağraflarda detaylı olarak değinilecektir. Muhtelif sensörlerin kendine özgü band kombinasyonları bulunmaktadır. Bunlar dialoğlarda default olarak yer almaktadır. Kombinasyon değerlerine; Session ana menüsünden ve Preferences ifadesinin seçilmesi ile ekrana gelen Preference Editor dialoğundaki Category penceresi altındaki User Interface & Session ifadesinin seçilmesi ile sağ pencereden erişilmektedir. Şekil-18 Default band kombinasyonlarını gösteren Preference Editor dialoğu 20. Görüntünün tüm ekranı kaplayacak hale getirilmesi için, mouse un sol düğmesi ile Viewer ın Title Bar ı üzerine basılır. Ekrana açılan dialoğdan Maximize ifadesi seçilir. Tekrar eski haline getirmek için ise Restore ifadesi seçilir 21. Görüntüyü kaydetmek için Viewer daki File menüsünden Save / View ifadeleri seçilerek View dialoğuna erişilir. 22. Dialoğdan görüntünün kaydedileceği kütük belirlenir. File Name penceresine örneğin tm ifadesi yazılır. Enter tuşuna ve OK düğmesine basılır. 23. Viewer ekranı üzerindeki görüntüyü kaldırmak için, Viewer üzerindeki Remove Contents From Viewer aleti kullanılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 28

35 UYGULAMA 2 DİĞER VERİ TİPLERİNİ GÖRÜNTÜLEMEK AVHRR, TM ve vb. görüntüler kaba mekansal çözümlemeleri nedeniyle bazı özelliklere ilişkin yeterli detayı sağlayamamaktadır. Bu uygulamada, hassas mekansal çözümlemeli SPOT uydu görüntüsü kullanılacak ve sağladığı detaylar izlenecektir. SAFHA 1 VERİYİ İTHAL ETMEK 1. CD sürücüsüne EGTF_CD.1 si takılır. IMAGINE icon paneli üzerindeki Import ikonuna basılarak Import / Export dialoğuna erişilir. 2. Dialog üzerindeki Type penceresine SPOT, Media penceresine ise CD-ROM ifadeleri getirilir. 3. Input CDROM penceresinde CD-ROM un hangi drive da olduğu gözlenir ve muse un sol düğmesi ile seçilir. 4. Output File (*.img) penceresine görüntünün ismi örneğin spot4_99.img olarak yazılır. Takiben Enter tuşuna ve OK düğmesine basılır. Şekil-19 Import / Export ve Import SPOT dialoğları 5. Görüntüye ilişkin muhtelif bilgileri içeren Import SPOT dialoğu ekrana gelir. Dialog üzerindeki Calibrate image penceresi seçilerek aktif hale getirilir. Eğer görüntü birden fazla ise, bunlara ait bilgilere ulaşmak için Next Image düğmesine basılır. İstenmesi halinde Preview Options düğmesine basılarak ekrana açılan aynı isimli dialogdan, görüntüye ilişkin ön bilgilere erişilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 29

36 Şekil-20 Preview Options dialoğu Keza görüntünün ön görünüşünü, dolayısıyle doğru görüntünün seçilip seçilemediğini kontrol için, Preview düğmesine basılır. Ekrana açılan Import dialoğu vasıtasıyla yapılan otomatik işlemler sonuçunda görüntü Viewer üzerine gelir. Şekil-21 Preview işlemlerini yapan Import SPOT dialoğu Şekil-22 spot4_99.img görüntüsünün ön görünüşü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 30

37 6. Dialog üzerindeki Import Options düğmesine basılır. Ekrana açılan aynı isimli dialog üzerindeki Ignore Zero in Output Stats penceresi seçilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-23 Import Options dialoğu Takiben Import SPOT dialoğundaki OK düğmesine basılır ve Import / Export dialoğu, Close düğmesine basılarak kapatılır. 7. İthal işlemi tamamlanan görüntü, herhangi bir kütük tanımı yapılmamış ise, otomatik olarak users kütüğü altında toplanır. Bu görüntüyü tekrar Viewer a açmak için Open Layer aleti kullanılarak users kütüğüne ulaşılır. Şekil-24 Viewer a import edilmiş spot4_99.img görüntüsü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 31

38 IMAGINE yazılımı SPOT4 verisini default olarak, MSS verisinin 4,2,1 kombinasyonunda ekrana getirir. Bu kombinasyon, Session menüsü kapsamındaki Preference Editor den değiştirilebilir. 8. Viewer ekranındaki Raster menüsünden Band Combinations ifadesi seçilir. Ekrana açılan Set Layer Combinations for dialoğundaki; kırmızı band 3, yeşil band 2 ve mavi band 1 olarak değiştirilir. Şekil-25 Set Layer Combinations for dialoğu ve Infrared Color Composite olarak düzenlenmiş görüntü 9. Dialoğ üzerindeki OK düğmesine basılır. Bu band kombinasyonu Infrared Color Composite olarak bilinmektedir. 10. IMAGINE ana menülerinden Session menüsünden Preferences ifadesi seçilerek Preference Editor dialoğuna erişilir. Dialoğdaki Category penceresine User Interface&Session ifadesi getirilir. Sağdaki pencereden MSS Red Band Default ifadesi karşısındaki 4 değeri yerine 3 değeri girilir. 11. Dialoğ üzerindeki user save ve Close düğmelerine basılır. 12. İşlemleri tamamlanan görüntüyü kaydetmek için, Viewer üzerindeki File menüsünden Save / View ifadeleri seçilir. Ekrana açılan dialoğ üzerinde kaydedilecek kütük belirlenir. File Name penceresine örneğin spot.vue ifadesi yazılır, Enter tuşuna ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 32

39 SAFHA 2 GÖRÜNTÜLERİ KARŞILAŞTIRMAK 1. IMAGINE icon panelindeki Viewer ikonunun kullanımı ile ekrana ikinci Viewer açılır. 2. Viewer1 aktif hale getirilir. Open Layer aleti üzerine basılır. 3. Ekrana açılan Select Layer To Add dialoğu vasıtasıyla tm_88.img görüntüsü bulunur. Raster Options dialoğundaki Fit to Frame penceresinin seçili olduğu kontrol edilir ve OK düğmesine basılır. Takiben Viewer2 aktif hale getirilerek yukarıdaki işlemler aynen tekrarlanarak, Spot4_99.img görüntüsü ekrana getirilir. Görüntülerin çözümlemelerini ve onların uzantılarını karşılaştırmak amacıyla, her görüntü için aşağıdaki işlemler aynen uygulanır. 4. Session ana menüsünden Tile Viewer ifadesi seçilerek 2 görüntünün ekranda yan yana gelmesi sağlanır. 5. Viewer daki View menüsünden North Arrow ifadesi seçilir. Böylece görüntüler üzerine kuzey okunun gelmesi sağlanır. 6. Viewer daki View menüsünden Scale Bar ifadesi seçilir. Böylece görüntüler, ölçek bilgileri ile donatılmış olur. 7. Zoom in ve Roam / Rotate Image aletleri kullanılarak görüntüler karşılaştırılır. Zoom in ve Zoom out aletleri kullanıldığında görüntünün ölçeği otomatik olarak değişir. 8. Spot4_99.img görüntüsünün bulunduğu viewer aktif hale getirilir. View menüsünden Link / Unlink Viewers ve Geographical ifadeleri seçilerek Link / Unlink Instructions dialoğuna erişilir. İLAVE BİLGİLER: Şekil-26 Link / Unlink Instructions dialoğu İki görüntü arasındaki link işlemlerini kısa yoldan yapmak için; mouse un sağ düğmesine basılır ve ekrana açılan Quick View dialoğundan Geo. Link / Unlink ifadesi seçilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 33

40 9. Dialoğdan Clicking in this Viewer will link with current Viewer şekli seçilr ve tm_88.img görüntüsü üzerine basılır. Böylece iki görüntünün birbiri ile ilişkisini sağlayan, merkezinde bir dikdörtgen şekli bulunan link işareti ekrana gelir. Şekil-27 Birbiriyle ilişkilendirilmiş görüntüler 10. Birinci görüntü üzerindeki link dikdörtgeninin içerdiği saha, 2 nci görüntüdeki tüm sahayı içermektedir. Bu işaretin ortasından veya çizğilerinden biri seçilerek yapılacak sürükleme ile değişen alanlar karşılaştırılabilir. 11. Mouse un sol düğmesine basılarak görüntü üzerine default olarak gelen link işareti dikdörtgeninin bir köşesi seçilir, sürükleme ile büyütülebilir veya küçültülebilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 34

41 SAFHA 3 GÖRÜNTÜDEN GÖRÜNTÜYÜ REKTİFİYE ETMEK 1. Çalışma 2 deki TM ve SPOT görüntüleri ekranda iken, TM görüntüsünün bulunduğu Viewer 1 üzerindeki Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek, işaretin ekrana gelmesi sağlanır. Takiben ekran üzerindeki Inquire Cursor işareti seçilir ve sürükleme ile kaydırılarak doğrusal özellikler incelenir. Şekil-28 Inquire Cursor ile techiz edilmiş görüntüler 2. Kalibre edilmiş Spot4_99.img görüntüsü dışındaki diğer görüntü ve dialoğlar kapatılır. 3. Raster menüsünden Geometric Correction ifadesi seçilerek ekrana Set Geometric Model dialoğu açılır. Dialoğ üzerinden Polynomial ifadesi seçilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-29 Set Geometric Model dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 35

42 4. Ekrana Geo Correction Tools ve Polynomial Model Properties dialoğları açılır. Polynomial Model Properties dialoğu üzerindeki Polynomial Order penceresinde 1 rakamının bulunduğuna dikkat edilir ve Projection düğmesine basılır. Şekil-30 Geo Correction Tools ve Polynomial Model Properties dialoğları 5. SPOT görüntüsünün TM görüntüsü ile aynı projeksiyona getirilmesi amaçıyla, dialoğ üzerindeki Set Projection from GCP Tool düğmesine basılır ve ekrana GCP Tool Reference Setup dialoğu açılır. 6. Dialoğ üzerindeki İmage Layer (new Viewer) penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Şekil-31 GCP Tool Reference Setup ve Reference Map Information dialoğları 7. Süratle Reference File a (Referans dosyası) erişmek için; Recent düğmesine basılır, tm_88.img görüntüsü bulunur, seçilir ve OK düğmesine basılır. 8. Ekrana açılan Reference Map Information dialoğu üzerinde Spot4_99.img görüntüsüne atanacak olan projeksiyon bilgileri bulunmaktadır. İncelemeyi takiben OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 36

43 İLAVE BİLGİLER: Polynomial Polynomial Order 1 Reference File Bir koordinat sistemini yeni bir sisteme dönüştürmek için kullanılan bir denklemdir. Çözümleme için arzu edilen, en asgari bilgiyi içeren basit bir denklemdir. Yer kontrol noktaları (GCP) için, gerçek dünya koordinatlarını sağlayan bir görüntü veya katmandır. 9. Ekrandaki rektifiye edilen Spot4_99.img görüntüsünün (Viewer1) yanına; Referans görüntü tm_88.img (Viewer2), Yer Kontrol Noktalarının (GCP) girileceği (Viewer3), Yer Kontrol Noktalarının (GCP) referans edileceği (Viewer4), Geo Correction Tools dialoğu, GCP Tools dialoğu, otomatik olarak açılır. Ekranda daha önceki işlemlerden kalan, Polynomial Model Properties dialoğu, üzerindeki Apply ve Close düğmelerine basılarak kapatılır. Viewer 2 deki tm_88.img görüntüsü mevcut olmasına rağmen ayarsız olması nedeniyle görünmemektedir. Viewer ın altında ve sağında bulunan düğmeler kaydırılarak görüntü ekrana ayarlanır. Şekil-32 4 adet Viewer Geo Correction Tool aleti ve GCP Tool dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 37

44 DİKKAT EDİLECEK ÖNEMLİ HUSUS Create GCP aleti default olarak seçilmiş olduğundan, görüntü üzerine arzu edilmeyen yerlere basılmamalıdır. 10. GCP Tool dialoğundan Select GCP aleti seçilir. 11. Şayet GCP Tool dialoğu tercihleri değiştirilmeyecekse, Toggle Fully Automatic GCP Edit Mode aleti seçilmiş olacaktır. Bu husus otomatik olarak aşağıda belirtilen aletleri aktif hale getirmektedir. Set Automatic Transformation Calculation aleti Find Selected Point in Input aleti Find Selected Point in Reference aleti İLAVE BİLGİLER: Görüntülerin rektifikasyonu için öncelikle 4 adet Yer Kontrol Noktası (GCP) tesbit edilir. Bu çalışma için belirlenmiş GCP noktaları ve büyütülmüş durumları aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Yer Kontrol Noktaları için köprü, yol kavşakları vb. değişmeyen özellikler seçilmeli ve bunlar her iki görüntüde de bulunmalıdır. GCP 1 GCP 4 GCP 2 GCP 3 Şekil-33 spot4_99.img görüntüsü üzerinde belirlenmiş Yer Kontrol Noktaları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 38

45 12. Link boxes hareket ettirilerek, 1 nci Yer kontrol noktası (GCP 1), Viewer1 ve Viewer2 ile büyütülmüş görüntüleri üzerinde tesbit edilir. 13. Evvela GCP Tool dialoğundaki Toggle Fully Automatic GCP Edit Mode aleti pasif hale getirilir. Takiben Keep Current Tool ve Create GCP aletleri seçilir. Input (Viewer1) ve referans (Viewer2) görüntüler üzerinde belirlenmiş olan yerler üzerine click uygulanır. (Noktanın hassas olarak yerleştirilmesi için genelde büyütülmüş görüntüler (Viewer3 ve Viewer4) tercih edilir. GCP#1 noktası istenmeyen bir yere konmuşsa, Select GCP aleti seçilir, mouse un sol düğmesine basılarak, nokta üzerine click uygulanır, sürükleme ile istenen yere taşınır. 14. GCP noktaları işaretlerinin daha iyi görünmesi istendiğinde, renkleri değiştirilebilir. Bunun için GCP Tool dialoğundaki Color sütunu altında renği değiştirilecek olan GCP noktasına ilişkin boş kutu üzerine, mouse un sol düğmesi ile basılır. Ekrana açılan renk paletinden arzu edilen bir renk seçilir. Şekil-34 Color sütunu ve renk paleti nci ve 3 ncü Yer Kontrol Noktalarını görüntüler üzerine yerleştirmek için, Yukarıda 12 nci ve 13 ncü maddelerde açıklanan işlemler aynen yapılır. İstenmeyen GCP noktalarını GCP Tool dialoğundan silmek için Point # sütunu altındaki GCP numarası, mouse un sol düğmesi ile seçilir. Takiben sağ düğmeye basılarak ekrana açılan dialoğdan Delete Selection ifadesi seçilir. Şekil-35 Her iki görüntü üzerine yerleştirilmiş Yer Kontrol Noktaları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 39

46 16. 4 ncü Yer Kontrol Noktasının, referans görüntü üzerinde otomatik ve yaklaşık olarak yerini saptamak için; 4 ncü GCP noktası Input görüntüsü üzerinde bulunur. Toggle Fully Automatic GCP Edit Mode aktif hale getirilir ve Create GCP aleti ile bu nokta üzerine basılır. aleti Hatayı asgariye indirmek için yukarıda belirtilen işlemler tekrarlanarak Yer Kontrol noktalarının sayıları arttırılır adet Yer Kontrol Noktası belirlendiğinde GCP Tool dialoğu, Polynomial aktarımı sağlar ve yerleştirmeden kaynaklanan hataları üretir. Bu hata Root mean Square Error: RMSE (Ortalama karekök hatası) olarak tanımlanmıştır. İLAVE BİLGİLER: RMS hatası, Tranformation matrix (aktarım matrisi) kullanarak hesaplamaları yapmaktadır. Ölçülen noktalar yeni bir koordinat sistemine aktarılır. Takiben tekrar orijinal sistemine aktarılır. Orijinal ve tekrar aktarım arasındaki fark karekök hatasıdır. Toplam RMS in (Total RMS) 1.0 pixel den daha küçük olması arzu edilir. Büyük bir sonuç elde edildiğinde, GCP Tool dialoğunun Contrib sütunundaki RMS değeri büyük olan GCP noktaları iptal edilir, düzeltilir veya yenilenir adet Yer Kontrol Noktasının belirlenmesini takiben aynı teknik kullanılarak, her iki görüntü üzerine, ilave 4 Yer Kontrol Noktası daha yerleştirilir. Böylece RMSE, mümkün olabilen en küçük değere getirilmiş olur. 19. İşlemlerin tamamlanmasını takiben yapılan çalışmayı kaydetmek için, GCP Tool dialoğundaki File menüsünden Save Input As ve Save Reference As ifadeleri seçilir dosyalara isim verilir ve OK düğmesine basılır. 20. Geo Correction Tools kontrol panelinden Display Resample Image Dialog aleti seçilerek ekrana Resample dialoğu getirilir. Dialog üzerindeki; Output File [*.img] penceresine spot4_99_rect.img ifadesi yazılır, Resample Method penceresine Bilinear Interpolation ifadesi getirilir, Ignore Zero in Stats] penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Display Model Properties Start GCP Editor Calibrate Image Display Resample Image Dilog Şekil-36 Geo Correction Tools kontrol paneli İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 40

47 Şekil-37 Resample dialoğu 21. Spot4_99_rect.img görüntüsünün resample (tekrar örnekleme) işlemleri tamamlandığında, OK düğmesine basılarak kayıt edilmesi sağlanır. 22. Ekrana yeni bir Viewer açılır ve Open Layer aleti vasıtsıyla Spot4_99_rect.img dosyasına erişilir ve seçilir. Raster Options düğmesine basılarak ekrana açılan dialoğ üzerindeki Background Transparent penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Takiben tm_88.img dosyasına ulaşılır. Raster Options düğmesine basılarak Clear Display penceresi pasif duruma getirilir ve OK düğmesine basılır. Viewer menüsünden Arange Layer ifadesi seçilir. Ekrana açılan dialoğ üzerindeki tm_88.img katmanı üzerine çift click uygulanır ve Apply düğmesine basılır. Böylece her iki görüntünün aynı ekran üzerine gelmesi sağlanır. Şekil-38 Aynı ekrana açılmış Spot4_99_rect.img ve tm_88.img görüntüleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 41

48 23. Viewer üzerindeki Utility menüsünden Swipe ifadesi seçilerek ekrana Viewer Swipe dialoğu açılır. Görüntü büyültülür, takiben taramanın dikey veya yatay olarak yapılması tercihine göre Vertical veya Horizontal penceresi işaretlenir. Taramanın diğer bir deyişle süpürmenin mekaniki veya otomatik olarak yapılması kararlaştırılır. Mekaniki tarama için cursor sağa veya sola hareket ettirilir, otomatik tarama için ise Auto Mode penceresi işaretlenir. Bu taramanın amaçı her iki görüntüdeki özelliklerin üst üste çakışıp çakışmadığını görmek dolayısıyle yapılan rektifikasyonunun hassasiyetini belirlemektir. İnceleme tamamlandığında dialoğ üzerindeki Cancel düğmesine basılır. Şekil-39 Viewer Swipe dialoğu 24. View menüsünden Arrange Layers ifadesi seçilir. Ekrana açılan dialoğdaki tm_88.img katmanı üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılır ve Delete Layer ifadesi seçilerek Apply düğmesine basılır. 25. Arrange Layer dialoğundaki. Close düğmesine basılır. 26. Geo Correction Tools kontrol panelindeki Exit düğmesine basılarak ekrana Verify Save on Close dialoğu açılır. Değişiklikleri kayıt etmek için Yes düğmesine basılır, görüntüye Spot4 ismi verilir ve OK düğmesine basılır. Bu görüntü girdi olarak otomatikman Spot4.gms olarak kaydedilir. Şekil-40 Verify Save on Close dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 42

49 SAFHA 4 İLİŞKİLİ VERİ SETLERİ Bu çalışmada, hidrolojik kapsamlı Arc_Interchange to covarege dosyası ithal edilecek ve diğer veri setleri ile birlikte, nehirlerdeki alabalık/salmon balıklarının miktarını etkileyen coğrafik özellikler incelenecektir. 1. CD ROM sürücüsüne EGTF_CD1 takılır ve Import ikonuna basılır. Ekrana açılan Import/Export dialoğundaki Import penceresinin seçili olduğuna dikkat edilir. Takiben Type penceresine Arc_Interchange to coverage ve Media penceresine ise File ifadesi getirilir. 2. Input File:[*.e00] penceresine basılır. Ekrana açılan Input File dialoğundaki Look in penceresine CD-ROM ifadesi getirilir. Ekrana gelen dialoğdan hyro_00.e00 dosyası seçilir ve OK düğmesine basılır. Tekrar ekrana gelen Import/Export dialoğundaki Output File penceresine otomatik olarak hydro_00 dosyasının geldiğine dikkat edilir, sol alt pencerede yer alan hyro_00.e00 ifadesi seçilir ve OK düğmesine basılır. 3. Ekrana açılan Import ARC_INTERCHANGE dialoğundaki OK düğmesine basılır. Import Arc/Info Interchange Files dialoğunda otomatik olarak yapılan işlemlerin tamamlanmasını takiben OK düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak Import/Export dialoğu kapatılır. Şekil-41 Import ARC_INTERCHANGE ve Import Arc/Info Interchange Files dialoğları 4. Ekrana yeni bir Viewer açılır ve Open Layer aleti kullanımı ile spot4_99_rect.img görüntüsüne erişilir ve seçilerek ekrana açılır. 5. Tekrar Open Layer aleti seçilerek ekrana açılan Select Layer To Add dialoğundaki Files of type penceresine Arc Coverage ifadesi getirilir ve ekrana açılan dialoğdan hydro_00 dosyası seçilir ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 43

50 Böylece spot görüntüsü üzerindeki Wynoochee nehrinin (görüntünün orta sağ kısmında) üzerine Arc Coverage dosyası gelir. Nehir bölgesi zoomlama ile büyütülür. Şekil-42 Spot görüntüsündeki bir nehir üzerine açılmış coverage ve dem_99.img (Sayısal Yükseklik Modeli) görüntüsü 6. Bölgenin arazi yapısını anlamak için, buraya ilişkin Sayısal Yükseklik Modeline (DEM) gereksinim bulunmaktadır. Mevcut olan DEM i ekrana getirmek için; ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer aleti kullanılarak ekrana getirilen dialoğ üzerindeki Files of type penceresine IMAGINE image [*.img] ve Look in penceresine ise CD-ROM ifadesi getirilir. dem_99.img isimli dosya seçilr ve OK düğmesine basılır. 7. spot4_99_rect.img görüntüsü üzerine mouse un sağ tuşu ile basılır. Quick View dialoğundan Geo. Link/Unlink ifadesi seçilir ekrana gelen Link/Unlink Instruction dialoğundan Clicking in this Viewer will link with current Viewer ifadesi seçilir ve dem_99.img görüntüsü üzerine basılır. Böylece iki görüntü birbiri ile ilişkilendirilir. 8. Sayısal Yükseklik Modelindeki (DEM) yükseklikler hakkında daha detaylı bilgi elde etmek için, DEM görüntüsü aktif hale getirilir. Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek görüntülerin cursor ile techizi sağlanır. Ekrana açılan dem_99.img dialoğu üzerindeki Map penceresine Lat/Lon (paralel /meridyen) ifadesi getirilerek görüntünün projeksiyonu coğrafik koordinat sistemine dönüştürülür. Böylece dialoğ üzerindeki UTM koordinat değerlerini gösteren X ve Y pencerelerinin coğrafik koordinatları göstermesi sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 44

51 9. Spot görüntüsü üzerindeki Cursor, W, N koordinatındaki açık saha üzerine getirilir. Bu saha ağaçlardan temizlenmiş olup muntazam bir şekilde ve çevreye göre daha parlak olarak görünmektedir. Şekil-43 Inquire Cursor dialoğu 10. Spot görüntüsüne ilişkin Inquire Cursor dialoğu üzerindeki Go To Next Linked Viewer düğmesi üzerine basıldığında, dialoğ değişerek dm_99.img nin pixel değerlerini gösterir. 11. Dialoğdaki File Pixel değeri yüksekliği belirtmektedir. Görüntünün ve vektörün değer ölçüsü onların projeksiyonlarına göre belirlenmektedir. 12. Vektör kapsamı içeren görüntü üzerindeki Show Information for Layer aleti (üst katmanı açar) seçilerek ekrana Vector Info dialoğu gelir. Bu bilgi dialoğu genel ve projeksiyon bilgilerine sahip olup bunlara General ve Projection düğmeleri ile ulaşılmaktadır. Şekil-44 Vector Info: General ve Projection dialoğları 13. Diğer katmanların sırasını düzenlemeden ImageInfo bilgilerine; IMAGINE ana menüsündeki Tool menüsünden Image Information ifadesi seçilir. Ekrana bilgi içermeksizin açılan ImageInfo dialoğundaki Opens a. img file for viewing the info düğmesine basılır. Takiben Recent düğmesi vasıtasıyla, dem_99.img ve spot4_99_rect.img görüntüleri bulunur ve seçilerek erişilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 45

52 14. ImageInfo dialoğları kapatılır. Ağaçlardan temizlenmiş sahadan nehre kadar olan mesafeyi belirlemek için; Utility menüsünden Measure ifadesi seçilerek Measurement Tool for Viewer dialoğuna erişilir. 15. Measurement Tool for Viewer dialoğu; uzunluk ve açı, gayrimuntazam sahanın çevre uzunluğu ve alanı, dikdörtgen sahanın çevre uzunluğu ve alanı, elips sahanın çevre uzunluğu ve alanını ölçen aletlerle, bunların sonuçlarını gösteren bir pencereye sahiptir. Measure Lengths and Angles Measure Perimeters and Areas Measure Rectangular Areas Measure Ellipses Areas Şekil-45 Measurement Tool for Viewer ve Set Units dialoğları 16. Dialoğ üzerindeki Measure Lengths and Angles aleti seçilir. Mouse un sol düğmesine basılır ve görüntü üzerindeki başlangıç noktası üzerine gelinir. Ölçülecek hat veya hatlar çizilir. Devam eden ve birden fazla hat çizilecekse 2 hattın birleştiği düğüm noktasında mouse un sol düğmesi bırakılır. En son hattın bitim noktasında çift click uygulanır. Uzunluk ve açı değerleri ekrandan okunur. Default ölçü birimlerini değiştirmek için, dialoğ üzerindeki Edit menüsünden Set Units ifadesi seçilerek ekrana açılan aynı isimli dialoğdan, istenen ölçü birimleri seçilir ve OK düğmesine basılır. 17. Ölçülen değerler kayıt altına alınacaksa File menüsünden Save ifadesi seçilerek erişilen Save file as [*.mes] penceresine örneğin Proximity ifadesi yazılır, Enter tuşuna ve OK düğmesine basılır. 18. Herbir görüntünün kayıt edilmesi için, Viewer ları üzerindeki File menüsünden Save ve View ifadeleri seçilir. Ekrana açılan dialoğlara örneğin spot_rivers ve dem ifadeleri yazılır. Takiben Enter tuşuna ve OK düğmesine basılır. 19. ERDAS IMAGINE ana menülerinden Session menüsünden Close All viewers ifadesi seçilerek çalışma yapılan tüm Viewer lar kapatılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 46

53 UYGULAMA 3 ÖZNİTELİKLER ÜZERİNDE ÇALIŞMAK Bu uygulama, toprak özelliklerini temsil eden öznitelikler üzerinde yapılacaktır. Bu paralelde; toprak tiplerinin tanımlanması, görüntülenmesi, erozyona hassasiyet gösteren tiplerinin belirlenmesi ve sahaların oransal olarak hesaplanması konuları işlenecektir. SAFHA 1 SEÇİLEN BİLGİYİ GÖRÜNTÜLEMEK 1. EGTF_CD.1 den soil_95 görüntüsü seçilerek ekrana getirilir. Takiben aynı görüntü üzerine hydro_00 vektör katmanı (coverage) açılır. View menüsünden Arrange Layers ifadesi seçilerek ekrana açılan dialoğda hydro_00 katmanının üstte olduğuna dikkat edilir. soil_95, bölgedeki toprak tiplerini içeren tematik bir bir görüntü olup her bir renk, farklı toprak tipini temsil etmektedir. Şekil-46 soil_95 görüntüsü ve hydro_00 vektör katmanı 2. Hangi rengin, hangi tip toprağı temsil ettiğini belirlemek için, Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek ekrana Raster Attributes Editor dialoğu açılır. Şekil-47 Raster Attributes Editor dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 47

54 3. Mouse un sol düğmesine basılarak görüntüdeki bir renk üzerine basıldığında, Raster Attributes Editor dialoğunda o renk ve temsil ettiği toprak tipi sarı renkte ve göze batacak şekilde görünür. 4. Görüntüdeki toprağı temsil eden renkleri değiştirmek için dialoğun Color sütunu altındaki değiştirilecek renk üzerine mouse un sol düğmesi ile basılır ve ekrana açılan renk paletinden uygun renk seçilir. 5. En son yapılan renk değişikliğini eski haline getirmek için dialoğ üzerindeki Edit menüsünden Undo Last Edit ifadesi seçilir. Bu çalışmada oluşturulan Viewer, Çalışma 2 de de kullanılacağı için ekranda bırakılır. SAFHA 2 SAHA ORANLARINI HESAPLAMAK Bu çalışmada, kriterlere dayalı olarak toprak tipleri seçilecektir. Diğer tarafdan, en yüksek erozyon riskini taşıyan toprak tiplerine ilişkin bilgi ve hesap oranlarının eklenmesi işlemleri yapılacaktır. Böylece Raster Attributes Editor dialoğu kapsamındaki veriler, güncelleştirilecek ve görüntüde toprak tiplerinin kaplama yüzdeleri belirlenecektir. 1. Raster Attributes Editor üzerindeki Edit menüsünden Add Area Column ifadesi seçilir. 2. Ekrana açılan aynı isimli dialogdaki OK düğmesine basılarak dialoğa Area sütununun eklenmesi sağlanır. Şekil-48 Add Area Column ve Area sütunu eklenmiş Raster Attributes Editor dialoğu 3. Raster Attributes Editor dialoğu üzerindeki Area ifadesi mouse un sol düğmesi ile seçilir. 4. Edit menüsünden Compute Stats. ifadesi seçilerek Statistics dialoğunun açılması sağlanır. Sahalara ilişkin toplam bilgileri içeren bu dialoğ ekranda açık olarak bırakılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 48

55 Şekil-49 Seçilmiş Area sütunu ve Statistics dialoğu 5. Raster Attributes Editor dialoğu üzerindeki Area ifadesinin üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılır ve ekrana açılan dialoğdan Select None ifadesi seçilir. 6. Edit menüsünden Column Properties ifadesi seçilerek ekrana Column Properties dialogunun açılması sağlanır. Bu işlem kısa yoldan Column Properties aleti üzerine basılarak da yapılabilir. 7. Dialoğdaki Columns penceresindeki red, green ve blue sütunlarının görünmesine gerek bulunmamaktadır. Kaldırılması için dialoğ üzerindeki Color ifadesi seçilir ve dialoğun sağındaki Show RGB penceresi kapatılır. 8. Percent olarak adlandırılmış bir sütunun ilave edilmesi için; evvela dialoğdaki New düğmesine basılır. Takiben dialoğun solundaki Title penceresine Percent ifadesi yazılır. Type penceresine ise Real ifadesi getirilir. 9. Format ifadesi karşısındaki More düğmesine basılarak Number Format dialoğuna erişilir, Standard Formats penceresinden 0.00 değeri seçilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-50 Column Properties ve Number Format dialoğları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 49

56 10. Formula ifadesi karşısındaki More düğmesine basılarak Formula dialoğunun açılması sağlanır. Columns penceresi altındaki Area ifadesi seçilir. 11. Dialoğun alt penceresine otomatik olarak gelen $ Area ifadesinden sonra / işareti yazılır, takiben ekranda açık bırakılan Statistics dialoğundaki Total Number penceresi karşısında bulunan değeri aynen yazılır ve OK düğmesine basılır. Şekil-51 Formula dialoğu 12. Tekrar ekrana gelen Column Properties dialoğu üzerindeki Apply on OK penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. 13. Ekrana açılan Raster Attribute Editor dialoğunun sonundaki Percent sütunu altındaki değerlere bakılarak hesaplamanın doğru olarak yapıldığına dikkat edilir. 14. Dialoğdaki Row başlığı altındaki bir yere mouse un sağ düğmesi ile basılır ve ekrana açılan kutudan Criteria ifadesi seçilerek Selection Criteria dialoğuna erişilir. Bu dialoğ, toprak seçimi için oluşturulacak kriterlerin kullanılmasına olanak sağlamaktadır. Yüksek erozyon riskini içeren toprak tipi için bu çalışmada, zengin humuslu ve ince dokulu toprak örnek olarak kullanılacaktır. 15. Örneğe yönelik olarak; ($ Characteristics contains humus and $ Characteristics contains fine) ifadesinin meydana getirilmesi için; Columns sütunu altındaki Characteristics, Compares sütunu altından contains ifadeleri seçilerek bunların dialoğun criteria penceresinde yer alması sağlanır. Takiben bu ifadenin yanına humus and ifadesi yazılır. Tekrar Characteristics ve contains ifadeleri seçilir. Bunların pencereye eklendiği gözlenir ve fine ifadesi yazılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 50

57 Şekil-52 Selection Criteria dialoğu 16. Dialoğdaki Select düğmesi üzerine basılır. Tüm toprak tipleri tanımlanan bu kriterlere göre otomatik olarak karşılaştırılarak sarı renk ile gösterilmiş iki toprak tipi ortaya çıkar. Kriter ifadelerinin düzenlenmesinde herhangi bir hata yapılmış ise, Select düğmesi seçilerek işlem tekrar yapılır. Şekil-53 Raster Attribute Editor dialoğu üzerinde kriterlere göre seçilmiş iki toprak tipi 17. Close düğmesine basılarak Selection Criteria dialoğu kapatılır. 18. Seçili iki toprak tipinin dışındaki toprak tiplerini maskelemek, diğer bir deyişle ekrandaki görünürlüğünü kaldırmak için Row sütunu altındaki herhangi bir yere mouse un sağ düğmesi ile basılır. Ekrana gelen komut dizininden Invert Selection ifadesi seçilerek 2 toprak tipinin dışındaki toprakların sarı renkte ekrana gelmesi sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 51

58 Şekil-54 Invert Selection komutu ile seçilmiş diğer toprak tipleri 19. Dialoğdaki Color sütunu altında seçili olan (sarı çerceveli) renklerden herhangibirinin üzerine mouse un sol düğmesi ile basılır, ekrana açılan renk paletinden Others ifadesi seçilerek ekrana Color Chooser dialoğunun açılması sağlanır. Bu dialoğ, genelde arzu edilen bir renği meydana getirmek için kullanılmaktadır. Bu çalışmadaki kullanım amaçı ise, seçilmiş toprakların şeffaf olmayan (opacity) durumunu değiştirmektir. 20. Color Chooser dialoğu üzerindeki Use Color penceresindeki işaret kaldırılarak pasif duruma, Use Opacity penceresi ise seçilerek aktif duruma getirilir. 21. Seçilmiş toprak tiplerinin tümünü şeffaf hale getirmek için, hareketli sürgü sola doğru çekilerek sıfır (0) değerine getirilir. 22. Dialoğ üzerindeki Apply ve OK düğmelerine basılarak dialoğ kapatılır. Şekil-55 Color Chooser dialoğu 23. Seçili toprak tipleri, Viewer üzerinde otomatik olarak gelir. Çalışma kayıt altına alınacak ise, viewer üzerindeki File menüsünden Save ve View ifadeleri seçilir. Ekrana açılan dialoğdaki File Name penceresine örneğin masksoils.vue ifadesi yazılır ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 52

59 Şekil-56 Maskelenmis toprakların görüntüsü 24. Bu çalışma sonuçunda Remove Contents From Viewer aleti kullanılarak tüm görüntüler Viewer üzerinden çıkarılır. UYGULAMA 4 BİR ÇALIŞMA SAHASINI İNCELEMEK Bu uygulamada; aynı nehir bölgesine ilişkin olarak 1975 tarihinde üretilmiş bir coverage gözden geçirilecektir. Bu vektör katmanının kullanımı ile, değişen çevre koşulları nedeniyle nehirdeki salmon balığının hassasiyeti görülecektir. 3. CD ROM sürücüsüne EGTF_CD1 takılır ve Import ikonuna basılır. Ekrana açılan Import/Export dialoğundaki Import penceresinin seçili olduğuna dikkat edilir. Takiben Type penceresine Arc_Interchange to coverage ve Media penceresine ise File ifadesi getirilir. 4. Input File:[*.e00] penceresine basılır. Ekrana açılan Input File dialoğundaki Look in penceresine CD-ROM ifadesi getirilir. Ekrana gelen dialoğdan hyro_75.e00 dosyası seçilir ve OK düğmesine basılır. Tekrar ekrana gelen Import/Export dialoğundaki Output File penceresine otomatik olarak hydro_75 dosyasının geldiğine dikkat edilir, sol alt pencerede yer alan hyro_75.e00 ifadesi seçilir ve OK düğmesine basılır. 5. Ekrana açılan Import ARC_INTERCHANGE dialoğunda, Coverage penceresinin seçili olduğuna dikkat edilir ve OK düğmesine basılır. 6. Import Arc/Info Interchange Files dialoğunda otomatik olarak yapılan işlemlerin tamamlanmasını takiben OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 53

60 7. Aynı Viewer üzerine, Open Layer aleti kullanımı ile Soils_95.img görüntüsü ve Hydro_75 katmanı açılır. Şekil-57 Soils_95.img görüntüsü / Hydro_75 vektör katmanı ve Properties for dialoğu 8. Viewer üzerindeki Vector menüsünden Viewing Properties ifadesi seçilerek Properties for dialoğu ekrana açılır. 9. Dialoğdaki arcs penceresinin işaretli olduğuna dikkat edilir. Karşısındaki pencere kenarında bulunan düğmeye basılarak çizgi stillerini içeren As Is dialoğuna erişilir ve üzerindeki Other ifadesi seçilir. Şekil-58 As Is ve Line Style Chooser dialoğları 10. Ekrana açılan Line Style Chooser dialoğu üzerindeki width penceresine 1.50 değeri getirilir takiben Outher Color düğmesi üzerine basılır ve ekrana gelen renk paletinden mavi renk seçilir ve OK düğmesine basılır. 11. Düzenlenen çizgi, Properties for dialoğunun arcs ifadesinin karşısındaki pencereye gelir. Dialoğ üzerindeki Apply düğmesine basılarak Viewer üzerindeki vektör katmanındaki çizgilerin değişmesi sağlanır. Takiben Close düğmesine basılır ve ekrana açılan dialoğdaki No düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 54

61 12. Viewer üzerindeki Vector menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Attributes for dialoğunun ekrana gelmesi sağlanır. Şekil-59 Attributes for dialoğu 13. Dialog üzerindeki Record sütunu altındaki herhangibir yere mouse un sağ düğmesi ile basılır. Ekrana açılan komut dizininden Criteria ifadesi seçilerek Selection Criteria dialoğu ekrana açılır. Dialoğun Criteria penceresinde; $ SEN_IDX = = 1 veya $ SEN_IDX = = 2 kriter dizini üretilir. Bunun için; dialoğun Columns penceresinden SEN_IDX ifadesi seçilir. Criteria penceresinde yer alan bu ifadenin yanına Compares penceresinde ve yanında bulunan aritmatik operatörler kullanılarak = =1 veya = =2 ifadesi yazılır. İLAVE BİLGİLER: Şekil-60 Selection Criteria dialoğu Şayet hassasiyet: == 1 ise, nehir yüksek sedimantasyona sahiptir. == 3 ise, nehir düşük sedimantasyona sahiptir. 14. Dialog üzerindeki Select düğmesine basılır. Böylece Attributes for dialoğu üzerindeki kayıtlar ve görüntü üzerindeki nehir sarı renge dönüşür. 15. Attributes for dialoğu üzerindeki Record sütunu altındaki herhangibir yere mouse un sağ düğmesi ile basılır. Ekrana açılan komut dizininden Select None ifadesi seçilir. Böylece seçililik durumu ortadan kaldırılmış olur. Close düğmesine basılarak Selection Criteria dialoğu ekrandan çıkarılır. Takiben Attributes for dialoğu kapatılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 55

62 16. Viewer üzerindeki Vector menüsünden Symbology ifadesi seçilerek Symbology for dialoğunun açılması sağlanır. Şekil-61 Symbology for ve Unique Value dialoğları 17. Dialoğdaki Automatic menüsünden Unique Value ifadesi seçilerek aynı isimli dialoğunun ekrana açılması sağlanır. 18. Unique Value dialoğundaki pencereye SEN_IDX ifadesi getirilir. Takiben Generate New Styles penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. 19. Ekrana 3 sınıf sembolü içerecek tarzda açılan Symbology for dialoğu üzerindeki Automatic menüsünden Equal Divisions ifadesi seçilerek ekrana aynı isimli dialoğun açılması sağlanır. Şekil-62 Equal Divisions dialoğu 20. Dialoğdaki pencereye SEN_IDX ifadesi Number of Classes penceresine 2 rakamı getirilir. Generate New Styles penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. 21. Ekrana açılan Symbology for dialoğu üzerindeki Class Name penceresi altındaki 1-1 ve 1-2 değerleri 1-2 ve 3-5 olarak değiştirilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 56

63 22. Dialoğdaki Expression sütunu altındaki default olarak gelen ifadeler aşağıda belirtilen şekilde değiştirilir: Row 1: $ SEN_IDX == 1 or $ SEN_IDX == 2 Row 2: $ SEN_IDX >=3 Bu düzeltme Expression penceresi altına click uygulandığında ekrana açılan Edit Expression dialoğu üzerinde yapılır ve OK düğmesine basılarak otomatik olarak Symbology for dialoğunda yer alması sağlanır. İşlemlerin tamamlanmasını takiben Apply düğmesine basılır. Şekil-63 Edit Expression ve Symbology for dialoğları 21. Farklı kısımlardaki sembolojiyi değiştirmek için, Symbology for dialoğunda Symbol ifadesi altındaki bir sembol üzerine mouse un sol düğmesi ile basılır. Ekrana açılan As Is dialoğundan Other ifadesi seçilerek ekrana Line Style Chooser dialoğu açılır. Bu dialoğda: Class 1-2 için; width penceresine 2 değeri Outher Color penceresine Cyan renği Class 3-5 için; width penceresine 0.5 değeri Outher Color penceresine Mavi renk, getirilir ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 57

64 22. Symbology for dialoğundaki Apply düğmesine basıldığında, görüntü üzerindeki nehir, 2 sınıfı temsil eden sembol ve renklerde görünür. Dialoğu kapatmak için Close düğmesine basıldığında, ekrana Attention dialoğu açılır. Üretilen semboller kayıt altına alınmayacaksa No düğmesine basılır. Kayıt edilecekse Yes düğmesine basılarak ekrana açılan Save Symbology As dialoğunda, dosyaya örneğin hydro_75.evs ismi verilir. 23. Bu çalışma sonuçunda elde edilen ürünü kayıt altına almak için ise, Viewer üzerindeki File menüsünden Save ve View ifadeleri seçilir. Ekrana açılan dialoğda bir kütük belirlenir ve File Name penceresine örneğin sens75.vue ismi yazılarak OK düğmesine basılır. UYGULAMA 5 GÖRÜNTÜLERİ SUNULAR HALİNDE DÜZENLEMEK VE OYNATMAK Çalışmalar sonucunda oluşturulmuş dosyaların bir düzen ve süre içerinde gösterilmesini sağlayan bir uygulamadır. Bu uygulama IMAGINE VUE player olanağı kullanılarak yapılacaktır. 1. ERDAS IMAGINE icon panelindeki Tool menüsünden Create Display Viewer Sequences ifadesi seçilerek ekrana VUE Player dialoğunun açılması sağlanır. Şekil-64 VUE Player dialoğunun 2. Dialoğ üzerindeki Edit menüsünden Add View ifadesi seçilerek ekrana aynı isimli dialoğun açılması sağlanır. 3. Daha önce yapılan çalışmalar sonuçunda üretilen dosyalardan arzu edilenler seçilir. Bunlar; united_states.vue, tm.vue, spot.vue, dem.vue, spot_rivers.vue, masksoils.vue, sens75.vue, dosyalarıdır. Add View dialoğu üzerindeki Recent ve/veya Go To düğmeleri kullanılarak bu dosyalara erişilir. İstenen dosyalar seçilir ve OK düğmesine basılarak bunların VUE Player üzerinde yer alması sağlanır İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 58

65 Şekil-65 Add View ve List of Recent Filenames dialoğları 4. Hazırlanan listeyi kaydetmek için dialoğ üzerindeki File menüsünden Save As ifadesi seçilir. Ekrana açılan dialoğ üzerindeki File Name penceresine örneğin Introduction.vpl ifadesi yazılır ve OK düğmesine basılır. Şekil-66 Seçilmiş dosya bilgilerini içeren VUE Player dialoğu 5. Dialoğdaki View menüsünden Auto Wrap ifadesi seçilir. 6. Ekrana ard arda gelecek görüntüler arasındaki zaman fasılasını düzenlemek için View menüsünden Set Display Interval ifadesi seçilerek aynı isimli dialoğun ekrana açılması sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 59

66 Şekil-67 Set Display Interval dialoğu 7. Dialoğ üzerindeki Speed penceresine, örneğin görüntülerin 5 saniye ara ile Viewer a açılması isteniyorsa 5 değeri getirilir ve OK düğmesine basılır. 8. Düzenlenen görüntüleri ileriye doğru oynatmak için dialoğ üzerindeki Display Views Forward from current View aletine basılır. 9. Tanımlanan süreler içinde ekrana açılan sunumları geriye doğru oynatmak için Display Views Backward from current View durdurmak için için ise Stop aleti üzerine basılır. aleti üzerine, 10. ERDAS IMAGINE tool iconu üzerindeki Session menüsünden Close All Viewers ifadesi seçilerek tüm Viewer lar kapatılır. 11. Kapatılmış sunuyu tekrar açmak ve oynatmak için, Tool menüsünden Create Display Viewer Sequences ifadesi seçilir. Ekrana açılan VUE Player dialoğu üzerindeki File menüsünden Open ifadesi seçilir. Ekrana gelen Open VUE Player List dialoğundan daha önce kayıt edilmiş olan dosya bulunur, seçilir ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 60

67 KISIM-2 VERİ GÖRÜNTÜLEMEK AMAÇ: Bu kısımda, daha önce tanımlanmış ve üzerinde çalışılmış bölgeler kullanılacaktır. Uygulama, topografik yapı ve arazi örtüsünün görüntülenmesi ve geliştirilmesine odaklanmıştır. Muhtelif açıklama ve çalışmalardan oluşan bu uygulamada, bölgenin raster görüntüleri ve sayısal yükseklik modeli (DEM) kullanılacaktır. Böylece bölgenin görünürlük analizine yönelik olarak, 3 boyutlu bir sahne üretilecektir. KULLANILACAK ALETLER: Area of Interest (AOI) Layers Profile Tool Batch Tool Çalışma yapılacak özel bir sahanın tanımlanmasını sağlar. Arazinin kesitinin (Makta) veya profilinin çıkarılmasını sağlar. Çok büyük işlemlerin hemen veya daha sonra yapılmasını düzenler. Image Catalog Görüntü dosyalarının kataloğlanmasını ve gösterimini sağlayan grafik arayüzüdür. Image Drape Relief (kabartma) ve perspektif 3 boyutlu görüntüleri ve sayısal yükseklik modelini beraberce göstermek, diğer bir deyişle sayısal yükseklik modelini relief veya perspektif görüntülerle kaplamayı sağlar. UYGULAMA-1 ÖZEL BİR SAHAYI GÖRÜNTÜLEMEK VE İNCELEMEK SAFHA-1 GÖRÜNTÜLERİN ÖZEL BİR KISMINI AÇMAK 1. Ekrana 2 Viewer açılır. Session ana menüsünden Tile Viewer ifadesi seçilerek Viewer ların ekranda yan yana gelmesi sağlanır. 2. Viewer#1 ekranı aktif hale getirilir. Open Layer aleti kullanılarak EGTF_CD.2 dosyalarına erişilir, tm_88.img görüntüsü bulunur ve seçilir. Raster Options düğmesi üzerine basılır ve ekrana açılan dialoğdaki Fit to Frame penceresi pasif, Set View Extent penceresi ise seçilerek aktif hale getirilir. Takiben OK düğmesine basılarak View Extent dialoğuna erişilir. 3. Dialoğ üzerindeki default değerlerin yerine aşağıda belirtilen değerler girilir. ULX: LRX: ULY: LRY: Map Coords penceresinin seçili olduğuna dikkat edilir ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 61

68 Şekil-67 View Extent dialoğu 5. Select Layer To Add dialoğundaki OK düğmesine basılarak tanımlanan bölgenin Viewer a açılması sağlanır. 6. Viewer#2 ekranı aktif hale getirilir. Open Layer aleti kullanılarak EGTF_CD.1 dosyalarına erişilir, dem_99.img görüntüsü bulunur ve seçilir. Takiben Select Layer To Add dialoğundaki Raster Options düğmesine basılır. 7. Fit to Frame penceresi pasif, Set View Extent penceresi aktif hale getirilerek View Extent dialoğuna erişilir. Takiben tm_88.img görüntüsü için girilen ve 3 ncü madde belirtilen, koordinat değerleri dialoğa aynen girilir ve OK düğmesine basılır. 8. Select Layer To Add dialoğundaki OK düğmesine basılarak sayısal yükseklik modelinin (DEM) Viewer#2 üzerine açılması sağlanır. Böylece tanımlanmış aynı bölgenin görüntüsü ve sayısal yükseklik modeli yan yana ekrana getirilmiş olur. Şekil-68 Tanımlanmış tm_88.img ve dem_99.img görüntüleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 62

69 SAFHA-2 AREA OF INTEREST (AOI) KULLANIMI İLE BİR SAHAYI BELİRLEMEK 1. tm_88.img görüntüsü aktif hale getirilir. Viewer üzerindeki AOI (İlgi Sahası) menüsünden Tools ifadesi seçilerek AOI aletleri kutusuna erişilir. Bu kutu görüntü sahalarının tanımlanmasında kullanılan muhtelif aletleri içermektedir. Select AOI Elements Create Polygon AOI Undo Last Edit Ungroup Selected Objects Cut Selected Objects Cut All Raster From AOI Region Growing Properties Open Existing Tablet Configuration Add Selected Raster / Vector / Annotation to Specified AOI Layer Create Ellipse AOI Create Point AOI Grop Selected Objects Display AOI Styles Dismiss AOI Tools Display Selected AOI Properties Create New Tablet Configuration Create Rectangle AOI Link AOI to Specified Window Lock Current Tool Region Grow AOI AOI Tools Help Box Select AOI Create Polyline AOI Reshape Polyline or Polygon Invert Region Grown Area Şekil-69 AOI aletleri kutusu ve aletlerin işlevleri 2. AOI aletleri kutusundan Create Polygon aleti seçilir. Mouse un sol düğmesi ile görüntü üzerindeki açık sahanın herhangibir yerine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 63

70 Sürükleme ile sayısallaştırılacak yerler üzerine gidilir. İstikamet değiştirilecek yerlerde Mose un sol düğmesi bırakılır. En son nokta üzerinde ise, çift click uygulanarak saha belirlenir. 3. Seçilen AOI sahasını; nokta ekleyerek, nokta çıkararak ve noktayı hareket ettirerek geliştirmek için, öncelikle AOI alet kutusu üzerindeki Reshape Polyline or Polygon aleti seçilir. Böylece saha düğüm noktalarını içerecek şekle dönüşür. Takiben, istenmesi halinde geliştirmeye yönelik olarak aşağıdaki işlemler yapılır. NOKTA EKLEMEK: Ctrl + Mouse un sol düğmesi veya Mouse un orta düğmesi ile, AOI sahasında noktanın konacağı yer üzerine basılır. NOKTA ÇIKARMAK: Shift + Ctrl + Mouse un sol düğmesi beraberce tutulur ve çıkarılması istenen noktanın üzerine basılır. NOKTAYI HAREKET ETTİRMEK: Hareket ettirilecek nokta Mouse un sol düğmesi ile seçilir ve sürükleme ile istenen yere götürülür. 4. Seçilen AOI sahasını hesaplatmak için, AOI menüsünden Element Properties ifadesi veya AOI alet kutusundan Display Selected AOI Properties aleti seçilir. Takiben görüntüdeki seçilmiş AOI bölgesi üzerine Mouse un sol tuşu ile basılır ve bölgenin ortasında çarpı (x) işaretinin yer aldığına dikkat edilir. Bu işaretin üzerine çift click uygulanarak Polygon / Polyline Properties dialoğunun ekrana gelmesi sağlanır. Şekil-70 Polygon / Polyline Properties dialoğu 5. Dialoğ üzerindeki Description penceresine örneğin Clearcut_Area_1 ifadesi yazılır. AOI sahası için sayısallaştırılmış noktaların (point) X ve Y koordinatları incelenir. Unit penceresinde Meter ifadesinin (tm_88.img görüntüsünün birimi metre cinsinden olduğu için) olduğuna dikkat edilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 64

71 AOI sahasının; çevre uzunluğu değeri Perimeter penceresinden alanı ise Area penceresinden okunur. 6. Takiben dialoğ üzerindeki Apply düğmesine basılır. Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. SAFHA-3 SAHANIN TOPOGRAFYASI ÜZERİNDE ÇALIŞMAK 1. tm_88.img görüntüsü üzerinde seçilen AOI sahası, Link kurularak dem_99.img görüntüsü üzerinde görülebilir. 2. Bu işlem için dem_99.img Viewer ı üzerindeki AOI menüsünden Link ifadesi seçilir. 3. Ekrana açılan dialoğdan, Clicking in this Viewer will link with current Viewer ifadesi karşısındaki şekil seçilir ve mouse un sol düğmesi ile tm_88.img görüntüsü üzerine basılır. Böylece Viewer#1 de oluşturulan AOI sahası Viewer#2 üzerine taşınmış olur. Şekil-71 tm_88.img ve dem_99.img görüntüleri üzerindeki AOI sahaları 4. Araziyi göz önünde canlandırmak için Profile aleti kullanılır. Bu maksatla, dem_99.img Viewer ı üzerindeki Start Profile Tools aleti seçilerek ekrana Select Profile Tool dialoğunun açılması sağlanır. Şekil-72 Select Profile Tool dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 65

72 5. Dialoğ üzerindeki Spatial penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılarak SPATIAL PROFILE ekranının açılması sağlanır. SELECT PROFILE TOOL DIALOĞUNA İLİŞKİN İLAVE BİLGİLER: Spectral Profile (Tayfsal Profil), çok bandlı görüntülerdeki bir pixelin herbir band üzerindeki tayfsal yansıma değerlerini (Pixel Value) gösterir. Spatial Profile (Mekansal Profil), tek bandlı (bir boyutlu) veya çok bandlı (perspektif 3 boyutlu) görüntülerdeki çoklu hatların (Polyline) tayfsal yansıma değerlerini gösterir. Surface Profile (Yüzey Profili), belirlenen dikdörtgen bir alan için sadece bir bandın tayfsal yansıma değerlerini verir. Bunun üzerine siyah/beyaz (gray scale), tematik (thematic) veya gerçek renkli (true color) görüntüler bindirilebilir. 6. SPATIAL PROFILE ekranı üzerindeki Create New Polyline in Viewer aleti seçilir. 7. dem_99.img görüntüsündeki AOI sahasının üzerine doğu-batı istikametinde bir hat çizilir ve bitim noktasında mouse un sol düğmesi ile çift click uygulanır. Böylece bu hat profili, SPATIAL PROFILE ekranına çizilmiş olur. Şekil-73 SPATIAL PROFILE ekranı 8. Profil ekranındaki Edit menüsünden Chart Options ifadesi seçilerek ekrana aynı isimli dialoğun açılması sağlanır. 9. Chart Options dialoğu üzerindeki Plot Background ifadesi karşısındaki düğme üzerine basılır ve ekrana açılan renk paletinden beyaz renk seçilir. Solid color ifadesi karşısındaki düğmeye basılır ve ekrana gelen renk paletinden koyu yeşil renk seçilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 66

73 Şekil-74 Chart Options dialoğu 10. Y-Axis düğmesine basılarak ekrana açılan dialoğ üzerindeki min penceresine 0 (sıfır) değeri getirilir. Takiben Apply düğmesine basılarak SPATIAL PROFILE ekranındaki profilin yeşil, zemininin ise beyaz renkte çıkması sağlanır. Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. 11. Görüntü üzerine çizilen profil hattının herhangibir yerine mouse un sol düğmesi ile basılarak hareket ettirildiğinde, hattın yeni konumuna göre profil tekrar çizilir. 12. dem_99.img görüntüsü üzerine çizilen profil hattı seçilir ve klavyedeki Space bar tuşuna basılarak ekrana Poly Edit dialoğunun açılması sağlanır. Dialoğ, hattın her iki uçundaki düğüm noktalarının X ve Y koordinatlarını gösterir. Şekil-75 Poly Edit dialoğu Nehrin profilini görmek için, nehrin uzunluğu sayısallaştırılır veya koordinatlar yeniden tanımlanarak dialoğa yazılır. 13. Klavyedeki Shift tuşu ve mouse un sol düğmesi ile, dialoğdaki X ve Y sütunları seçilir. Mouse un sağ düğmesi ile bu sütunlardan birinin üzerine basılır. Ekrana açılan komut dizininden Import ifadesi seçilir. Ekrana açılan Import Column Data dialoğundaki Import From..[*] penceresi açılır. Look in penceresinden EGTF_CD.1 dosyalarına erişilir ve river.dat dosyası seçilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 67

74 14. Dialoğlardaki OK düğmelerine basıldığında, sayısallaşmış tüm noktaların Poly Edit dialoğu üzerine geldiği görülür. Şekil-76 Sayısallaşmış tüm noktaları içeren Poly Edit dialoğu 15. Dialoğdaki OK düğmesine basıldığında, görüntü üzerinde nehrin cross section profile ı yer alır ve SPATIAL PROFILE ekranı bu durumu gösterecek şekilde yeniden çizilir. 16. SPATIAL PROFILE ekranındaki File menüsünden Save As ifadesi seçilir. Ekrana açılan Save Profile dialoğunda, As penceresinin Annotation ifadesini içerdiğine dikkat edilir. Save File As penceresine örneğin Profile.ovr ifadesi yazılır ve klavyedeki Enter tuşuna basılır. Şekil-77 Save Profile dialoğu 17. OK düğmesine basılarak yapılan çalışma kayıt altına alınır. Takiben SPATIAL PROFILE ekranı kapatılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 68

75 UYGULAMA-2 ÇOKLU DOSYA İŞLEMLERİ BATCH TOOL KULLANILARAK PİRAMİT KATMANLARINI ÜRETMEK Uygulamanın amaçı, muhtelif TIFF görüntülerinin piramit katmanlarını (Pyramid Layers) hesaplayarak üretmektir. Bu işlemler sonuçunda görüntülerin ekrana açılması süratlenecektir. Piramit katmanlarının üretilmesi için bir seri Batch Commands dialoğu kullanılacaktır. Piramit katmanları, görüntülerin orijinal katmanlarının, 2 kere küçültülmüşü ve tekrar örneklenmiş (resampled) kopyalarıdır. Piramit katmanlarının sayısı görüntünün ebadına bağlı olarak değişmektedir. 1. IMAGINE icon panelindeki Session menüsünden Preferences ifadesi seçilir. 2. Ekrana açılan Preferences Editor dialoğu üzerindeki Category penceresinden TIFF Image Files ifadesi seçilir. Dialoğun sol tarafındaki Edits Allowed penceresinin işaretli olduğuna dikkat edilir. 3. Dialoğ üzerindeki User Save düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Şekil-78 Preferences Editor dialoğu 4. IMAGINE icon panelindeki Tools menüsünden Image Command Tool ifadesi seçilir. 5. Ekrana açılan Image Commands dialoğu üzerindeki Image File [*.img] penceresindeki düğmeye basılır. Ekrana gelen dialoğun Look in penceresi vasıtasıyle EGTF_CD.1 dosyalarına erişilir. Dialoğun Files of type penceresine TIFF [*.tif] seçeneği getirilir. Ekrana açılan dosyalardan 47123b51.tif isimli dosya seçilir ve OK düğmesine basılır. 6. Seçilen dosyayı içerecek şekilde ekrana gelen Image Commands dialoğundaki Compute Pyramid Layers penceresi işaretlenir ve aktif duruma gelen Options düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 69

76 Şekil-79 Image Commands ve Pyramid Layers Options dialoğları 7. Ekrana gelen Pyramid Layers Options dialoğu üzerindeki External File penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Piramit katmanları; ya dahili (inside) *.img uzantılı bir dosya veya veri çözümlemesi düşürülmüş tarzda harici (external) *.rrd (reduced resolution data) uzantılı bir dosya olarak kayıt edilebilmektedir. 8. Ekrana tekrar gelen Image Commands dialoğu üzerindeki Batch düğmesine basılarak ekrana Batch Commands dialoğunun açılması sağlanır. 9. Dialoğdaki Modify commands automatically penceresi işaretlenir ve takiben Next düğmesine basılır. Şekil-80 Batch Commands dialoğu 10. Ekrana Commands ve Variables seçeneklerini içeren yeni bir Batch Commands dialoğu açılır. Dialoğ üzerindeki Next düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 70

77 Şekil-81 Commands ve Variables seçeneklerini içeren Batch Commands dialoğu 11. Input penceresinde seçilen dosyayı belirtecek tarzda ekrana açılan Batch Commands dialoğu üzerindeki Select Files To Add düğmesine basılır. Şekil-82 Input dosyasını içeren Batch Commands ve Select Batch Files dialoğları 12. Ekrana açılan Select Batch Files dialoğundaki Multiple File Selection düğmesine basılarak erişilen yeni dialoğ üzerindeki Use the Following Selection Pattern penceresi işaretlenir. Takiben Selection Pattern penceresinden seçilen dosyanın doğruluğu kontrol edilir ve OK düğmesine basılır. 13. Tekrar ekrana gelen Batch Commands dialoğundaki Input penceresinin 8 adet tif dosyasını içerdiği gözlenir ve Next düğmesine basılır. 14. Batch işlemlerinin şimdi (Now) veya daha sonra (Later At..) başlatılması seçeneklerini içerecek tarzda ekrana gelen Batch Commands dialoğundaki Start Processing Now penceresi işaretlenir ve Finish düğmesine basılır. Veri seti çok büyük ise bunun batch işlemleri saatlerce veya gün boyunca sürebilir. Bu tip veri için dialoğ üzerindeki Start Processing Later At.. penceresi seçilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 71

78 Şekil-83 8 adet tif dosyasını ve Now ve Later At.. seçeneklerini içeren Batch Commands dialoğları 15. Image Command dialoğu üzerinde Batch işlemleri tamamlandığında OK düğmesine basılır. Şekil-84 Image Command dialoğu 16. İşlemlerin tamamlandığının kontrolu, Session menüsünden Session Log ifadesi seçilerek ekrana gelen dialoğ üzerinden yapılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 72

79 UYGULAMA-3 GÖRÜNTÜLERİ DÜZENLEMEK VE ÇOKLU GÖRÜNTÜLERİ EKRANA AÇMAK Uygulama, IMAGINE Catalog iconunu kullanarak görüntülerin düzenlenmesini ve birden fazla görüntüyü aynı ekrana açma amaçını taşımaktadır. 1. IMAGINE icon panelinden Catalog iconu seçilerek ekrana Image Catalog dialoğunun açılması sağlanır. Şekil-85 Catalog iconu ve Image Catalog dialoğu 2. Default görüntü dosyaları bilgilerini içeren katalog üzerindeki Add an image to the Catalog düğmesine basılır. 3. Ekrana açılan Catalog Image dialoğu üzerindeki Image to Catalog: [*.img] penceresindeki düğmeye basılarak Image to Catalog dialoğunun açılması sağlanır. Bu dialoğdaki Files of type penceresine TIFF [*.tif] ifadesi getirilir. Look in penceresi vasıtasıyla EGTF_CD.1] dosyalarına erişilir, tif dosyalarından biri seçilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-86 Catalog Image ve Image to Catalog dialoğları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 73

80 4. tif dosyalarını içerecek tarzda ekrana tekrar gelen Catalog Image dialoğundaki Add All düğmesine basılarak bu dosyaların da Image Catalog dialoğunda yer alması sağlanır. Takiben Catalog Image dialoğu üzerindeki Close düğmesine basılarak kapatılır. Şekil-87 tif görüntü dosyalarını içeren Catalog Image dialoğu 5. Image Catalog dialoğundaki Edit menüsünden Catalog Layout ifadesi seçilerek ekrana aynı isimli dialoğun açılması sağlanır. Bu dialoğ üzerindeki Fields penceresi kapsamındaki Path ifadesi seçilir ve Projection ifadesinin altına gelene kadar Up düğmesine basılır. Şekil-88 Catalog Layout dialoğu ve tif dosyalarını içeren Image Catalog dialoğu 6. Catalog Layout dialoğu üzerindeki Save penceresinde User ifadesinin bulunduğuna dikkat edilir ve takiben OK düğmesine basılır. Böylece default Image Catalog dialoğu üzerinde en son sütunda yer alan Path sütunununun Projection sütunununun yanına gelmesi sağlanır. Image Catalog dialoğu üzerindeki görüntü dosyaları hakkında daha detaylı bilgi elde etmek için, görüntünün bulunduğu sıranın record numarası üzerine mouse un sol düğmesi ile basılarak seçilmesi sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 74

81 Takiben Invoke IMAGINE Image Info Utility düğmesine basılarak ekrana açılan ImageInfo dialoğundan bu bilgilere erişilir. 7. Image Catalog dialoğu üzerindeki görüntü dosyalarının dünya haritası üzerinde yerlerini görmek için, dialoğdaki Visual Query Graphical Viewer düğmesi seçilerek, ekrana Graphical Query-Coverage: world isimli dünya haritası açılır. Şekil-89 Graphical Query-Coverage: world isimli dünya haritası 8. Graphical Query haritası üzerindeki View menüsünden Query within current extent ifadesi seçilir veya daha kısa yoldan Query all images within current boundaries düğmesi üzerine basılır. 9. Graphical Query haritası desimal derecesi (dd) cinsinden koordinatlara sahip olduğu için, Image Catalog dialoğu üzerinde bu koordinata sahip görüntüler otomatik olarak seçilir ve sarı renkte gözükür. Keza bu görüntülerin Graphical Query haritası üzerinde yer aldığı bölgelerde, göze batacak şekilde sarı renge dönüşür. Şekil-90 Image Catalog üzerinde seçilmiş olan desimal derece koordinatlı görüntüler İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 75

82 10. Graphical Query haritasındaki Zoom image IN by 2 aleti kullanılarak görüntüyü içeren bölgelerin daha iyi görünmesi sağlanır. Haritadaki ABD kıtası üzerinde yapılan büyütmelerde eyalet ve şehirlerin sınırları da görülebilir. Şekil-91 Hazar denizi bölgesindeki ve ABD deki görüntüler 11. Haritadaki Roam the Map aleti kullanımı ile, ABD üzerindeki N W koordinatına gidildiğinde, bölgede 6 adet görüntünün bulunduğu görülür. 12. Image Catalog dialoğu üzerindeki herhangibir seçili sıranın Record sütunu altına gelen kısmına, mouse un sağ düğmesi ile basılır. Ekrana açılan komut dizininden Criteria ifadesi seçilerek ekrana Selection Criteria dialoğunun açılması sağlanır. Daha evvel Image Catalog dialoğuna eklenen tif dosyalarını seçmek için dialoğun Criteria penceresinde $ filename contains 471 ifadesinin meydana getirilmesi gerekmektedir. Bunun için Columns penceresinden filename, Compares penceresinden ise contains ifadeleri seçilir. Takiben tif dosyalarının tanımlayıcısı olan 471 rakamı yazılır. 13. Dialoğ üzerindeki Select düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Böylece Image Catalog dialoğunda sadece 471 rakamı ile tanımlanmış tif dosyaları seçilmiş olur. Keza bu görüntü dosyaları Graphical Query haritası üzerinde kırmızı renkte görünür. Sadece bir görüntü dosyasını seçmek ve görüntülemek için, Used to select a single point or area for querying aleti seçilir ve haritadaki bir görüntünün üzerine basılarak seçilir. Takiben çift click uygulanarak görüntünün otomatik olarak Viewer üzerine açılması sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 76

83 Şekil-92 tif dosyalarının seçimi için Selection Criteria dialoğunda düzenlenmiş kriterler 14. Image Catalog dialoğu vasıtasıyla görüntüleri ekrana açmak için ise, evvela açılacak görüntü mouse un sol düğmesi ile, dialoğdaki Record sütunundan seçilir. Takiben dialoğdaki Display selected image in Single IMAGINE Viewer üzerine açılr. aleti üzerine basılır. Böylece görüntü bir Viewer 15. Image Catalog dialoğu kapatılır. Viewer da üst üste bulunan ve birbirini kapatan 6 tif görüntüsünü incelemek için, View menüsünden Arrange Layer ifadesi seçilir. Ekrana açılan dialoğdaki katmanlar sürükleme veya üzerlerine çift click tatbik edilerek teker teker ekrana getirilir ve incelenir. 6 adet tif görüntüsü, UYGULAMA-4 için de kullanılacağından ekranda açık bırakılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 77

84 UYGULAMA-4 3 BOYUTLU GÖRÜNTÜLERİ AÇMAK VE GELİŞTİRMEK Uygulamada, 3 boyutlu görüntü üzerinde, kesilmiş ağaç alanlarının nehirlere olan etkileri görülecektir. Meydana getirilen View daha sonra bir haritanın veya sununun parçası olarak kullanılacaktır. Bölgenin dünya şartlarında gösterilmesi ile arazinin anlaşılması daha da kolaylaşacaktır. 1. Bir evvelki uygulama sonuçunda elde edilen ve ekranda açık olan Wynoochee havzasına ilişkin 6 adet tif görüntüsünün bulunduğu viewer üzerindeki Add Layer aletine basılır. EGTF_CD.1 kütüğüne erişilir ve dem_99.img dosyası seçilir. Raster Options düğmesi kullanılarak ekrana açılan dialoğdaki Clear Display penceresi pasif duruma getirilir. Takiben OK düğmesine basılarak 6 tif görüntüsünün bulunduğu viewer üzerine dem_99.img görüntüsünün gelmesi sağlanır. 2. Viewer üzerindeki View menüsünden Arrange Layers ifadesi seçilir. Ekrana açılan dialoğ üzerindeki dem_99.img katmanı sürükleme ile 6 tif katmanının altına getirilir. Şekil-93 6 tif ve 1 DEM görüntüsünü içeren Viewer ve Arrange Layer dialoğu 3. Sayısal yükseklik modeli ile görüntüyü çakıştırmak için yapılacak olan Image Drape işlemleri için 6 tif görüntüsüne gereksinim bulunmamaktadır. Bu nedenle Arrange Layer dialoğundaki katmanlar üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılır ve ekrana açılan komut dizininden Delete Layer ifadesi seçilir. Bu işleme, dialoğda DEM ve 2 tif görüntüsü kalıncaya kadar devam edilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 78

85 4. Dialoğ üzerindeki Apply düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Şekil-94 Üst üste çakışmış 2 tif ve DEM görüntüsü 5. Viewer üzerindeki Utility menüsünden Image Drape ifadesi seçilir. Image Drape işlemleri için bir kaç metod bulunmaktadır. Burada kullanılan metod ile, tüm görüntüler otomatik olarak 3 boyutlu hale gelmektedir. Şayet Projection ile ilgili uyumsuzluk mesajı alınırsa dialoğ üzerindeki OK düğmesine basılır tif ve DEM görüntülerinin bulunduğu Viewer üzerine otomatik olarak Eye ( Gözlemci) ve Target (Hedef) düğmeleri gelir. Diğer tarafdan tif görüntüleri ve DEM in üst üste çakıştığı 3 boyutlu görüntüyü içeren Image Drape viewer ı ekrana açılır. Şekil-95 Eye ve Target düğmelerini içeren ve 3 boyutlu Image Drape görüntüleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 79

86 Eye ve Target düğmeleri birbiri ile bağlıntılı olup, perspektif görüntünün ayarlanmasını sağlarlar. Mouse un sol düğmesi ile bunlardan herhangi birinin üzerine basılıp, sürükleme ile istenen bir istikamete getirildiğinde, Image Drape ekranındaki görüntü bakış açısına göre yeniden çizilir. 7. Image Drape görüntüsündeki bazı parametreleri değiştirmek için, Utility menüsünden Options ifadesi seçilir. Ekrana gelen aynı isimli dialoğdaki Exaggeration penceresi işaretlenir ve buraya örneğin 2.5 değeri girilir. 8. Options dialoğu üzerindeki Background düğmesine basılır. Default olarak Solid Color ifadesini içeren pencereye Image ifadesi getirilir. 9. Ekrana eklenen Image File Name penceresine sky.img ifadesi yazılır. Klavyedeki Enter tuşuna, takiben dialoğdaki Apply düğmesine basılır. Böylece Image Drape görüntüsü, gökyüzü fonunu ve 2.5 misli abartıyı içerecek tarzda ekrana gelir. 10. Eye ve Target düğmelerinin kullanımı ile, görüntünün ağaçları kesilmiş olan bölgesi ekrana getirilir. Şekil-96 Ağaçları kesilmiş bölgeleri içeren Image Drape görüntüsü 11. Image Drape görüntüsünün kapsadığı parametreleri değiştirerek farklı görünüşler elde etmek için, Show the Observer Positioning tool aleti üzerine basılarak, ekrana Position Parameters dialoğunun açılması sağlanır. Position Parameters a ilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Bunlar hakkında daha detaylı bilgiler, Image Drape ekranındaki Help menüsünden sağlanabilmektedir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 80

87 Şekil-97 Position Parameters dialoğu POSITION (DURUM) PARAMETRELERİ X Y AGL (Above Ground Level) ASL (Above Sea Level) Gözlemcinin, X eksenindeki koordinatını metre cinsinden belirtir. Gözlemcinin, Y eksenindeki koordinatını metre cinsinden belirtir. Gözlemcinin, yer seviyesinden olan yüksekliğini belirtir. Burada yapılacak editleme sonucunda ASL değeri otomatik olarak değişir. Gözlemcinin, deniz seviyesinden olan yüksekliğini belirtir. Burada yapılacak editleme sonucunda AGL değeri otomatik olarak değişir. DIRECTION (İSTİKAMET) PARAMETRELERİ FOV (Field of View) Pitch Azimuth Roll Gözlemcinin, görüş sahası açısını belirtir. Bu açı arasındadır. Gözlemcinin baktığı yere kadar olan hat ile (optik eksen) ufuk arasındaki açıyı belirtir. Bu açı ufkun altında (-) veya üstünde (+) olabilr. Açı değeri büyüdükce görüntü daha az, zemin ise daha iyi görünür. Gözlemcinin, düzlemsel olarak hedefe bakış istikametini derece cinsinden belirtir. Bu açı, arasında olup saat istikametinde büyür. Yatay eksen boyunca dönüş açısını ifade eder. Bu açı, ( ) ve ( ) arasında değişir PROFILE (PROFİL) Gözlemci ile arazinin durumunu gösteren bir grafiktir. Grafiğin sol tarafındaki kırmızı nokta, gözlemcinin, araziden olan yüksekliğini (AGL) temsil etmektedir. Sarı çizgiler gözlemcinin görüş sahasını, kırmızı çizgi ise gözlemcinin gözü ile araziye baktığı yer arasındaki (Optik eksen) hattır. 12. Profil ekranındaki kırmızı nokta hareket ettirilerek veya Position: X, Y, AGL, ASL ve Direction: FOV, Pitch, Azimuth, Roll kısımlarındaki parametrik değerler değiştirilerek, bakılacak arazinin muhtelif görünüşleri sağlanabilir. Yapılan değişiklikleri takiben Apply düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 81

88 13. Position Parameters dialoğu, üzerindeki Close düğmesine basılarak kapatılır. Takiben Image Drape ekranındaki Show the Sun Positioning tool sağlanır. aletine basılarak Sun Positioning dialoğunun açılması 14. Sun Positioning dialoğu üzerinde güneşin durumunu default olarak gösteren siyah nokta, mouse un sol düğmesi ile seçilir ve sürükleme ile istenen duruma getirilir. Takiben Apply düğmesine basılır. Siyah nokta; dış daireye yakın ise güneş ufka yakındır, iç daireye yakın ise güneş direkt olarak üsttedir. Şekil-98 Sun Positioning dialoğu 15. Image Drape ekranı mevcut durumu bir dosyaya kaydetme olanağını vermektedir. Bunun için ekrandaki, Position menüsünden Position Editor ifadesi seçilerek ekrana aynı isimli dialoğun açılması sağlanır. Bu dialoğ, sağa veya sola doğru çekilerek içerdiği tüm sütunlar görülebilir duruma getirilir. 16. Position Editor dialoğu üzerindeki Add Position aleti seçilerek daha evvel Position Parameters dialoğunda oluşturulmuş parametrelerin buraya eklenmesi sağlanır ncı madde de yapılan işlemler 5 farklı profil için tekrarlanır. İstenmesi halinde profile ilişkin önemli bilgiler dialoğun Notes sütunu altına yazılır. Şekil-99 Position Editor dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 82

89 18. Belirgin bir Viewer ı tekrar ekrana açmak için, Position sütununun yanındaki > işareti seçilir. Aynı sütun altında istenen yere click uygulanır. Takiben Motion menüsünden Goto Current ifadesi seçilerek ekrana gelmesi sağlanır. Teker teker tüm profilleri ekrana açmak için ise Motion menüsünden Goto Next ifadesi seçilir. Position Editor dialoğu, IMAGINE Virtual GIS yazılımında uçuş profilini düzenlemek için de kullanılmaktadır. 19. Position Editor dialoğu kapsamındaki dosyaları kaydetmek için, dialoğ üzerindeki File menüsünden Save ifadesi seçilir, ekrana açılan dialoğun Position File penceresine örneğin tm.pos ifadesi yazılır ve OK düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. 20. Image Drape ekranındaki görüntü.img dosyası olarak kaydedilir ve bu 3 boyutlu görüntünün bir fotoğrafıdır. Bunun için ekrandaki File menüsünden View to Image File ifadesi seçilir. Ekrana açılan Convert Viewer to img dialoğu üzerindeki Output.img penceresine örneğin Drape.img ibaresi yazılır ve OK düğmesine basılır. 21. İki tif ve DEM görüntülerini kapsayan Viewer ı kayıt etmek için, üzerindeki File menüsünden View to Image File ifadesi seçilerek ekrana açılan Select Output File dialoğundaki File Name penceresine örneğin 3Dview.img iafadesi yazılır. Klavyedeki ENTER tuşuna, takiben dialoğdaki OK düğmesine basılırak kayıt işlemi tamamlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 83

90 AMAÇ: KISIM-3 GÖRÜNTÜ HARİTALARINI OLUŞTURMAK Bu kısım; görüntüleri orthorektifiye etme, mozaikleme, etiketleme maksadı için kullanılan Annotation katmanlarını üretme ve harita dizaynını yapma amaçını taşımaktadır. KULLANILACAK ALETLER: Orthorectification Mosaic Tool Map Composer Görüntüdeki önemli geometrik bozuklukları düzeltmek için kullanılır. Parçalar halindeki görüntüleri, mozaik tarzında bir araya getirerek, tek parça halinde bir görüntü üretmek. Görüntülerden ve diğer bilgilerden oluşan haritaların düzenlenmesini sağlayan bir alettir. UYGULAMA-1 ORTHOREKTİFİYE GÖRÜNTÜLERİ ÜRETMEK Orthorektifikasyon işlemi, görüntünün bir harita projeksiyon sistemi ile techiz edilmesidir. Görüntü verisine atanan harita koordinatları, georeferencing (coğrafik referanslama) olarak adlandırılmaktadır. Tüm projeksiyon sistemleri harita koordinatları ile ilişkili olduğundan, rektifikasyon coğrafik referanslamayı kapsar. Ortho rektifikasyon, görüntünün; kamera / sensör oryantasyonu, topografik rölyef ve sistemden kaynaklanan geometrik hatalarını ortadan kaldırma işlemlerini içerir. Orthorektifiye edilmiş görüntüler, yer sathındaki objelerin gerçek dünya üzerindeki X ve Y konumlarını temsil eden planimetrik doğruluğu vermektedir. Bu nedenle GIS kapsamında üretilecek ve günlenecek vektör veriler için gereksinim duyulan ideal referanslardır. Resampling (tekrar örnekleme) ve Calibration (kalibrasyon), orthorekfiye işlemlerinin devamı niteliğindeki özelliklerdir. Resampling ; rektifiye edilmiş görüntülerin dosya değerlerinin hesaplanması ve yeni bir dosya üretilmesi işlemidir. Kaynak kütükleri içindeki tüm raster veri katmanları birer resample dır. ERDAS yazılımında; Nearest Neighbor, Bilinear Interpolation ve Cubic Convulation olarak adlandırılan 3 adet resampling metodu kullanılmaktadır. Orijinal görüntüyü tekrar örnekleme ile rektifiye ederek yeni bir görüntü oluşturmanın yerine, Calibration işlemine tabii tutulması sonuçunda, görüntü içerisine ilave matematiksel bir model eklenmektedir. Kalibrasyon yeni bir görüntü üretmemekle beraber üretilen matematiksel model istenildiği zaman kullanılabilmektedir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 84

91 Bu uygulama, yer kontrol noktaları (GCP s) ve 1: ölçekli sayısal harita kullanılarak bir hava fotoğrafının orthorektifiye edilmesini kapsamaktadır. Uygulama; Wynooche nehri bölgesine ilişkin bir görüntü ve yüksekliklere ilişkin geometrik düzeltmesini sağlayan IMAGINE yazılımının orthorectification özelliği kullanılarak yapılacaktır. Uygulamada; ASCII referans dosyasında depolanmış olan USGS DEM görüntüsünden çıkarılan yükseklik verisinden ve GCP raporundan istifade edilecektir. 1. Viewer üzerindeki Open Layer düğmesinin kullanımı ile ekrana açılan Select Layer To Add dialoğundan EGTF_CD.1 kütüğü kapsamındaki 281.img dosyasına erişilir ve görüntünün ekrana açılması sağlanır. Şekil img görüntüsü ve Data Preparation komutlar dizini 2. IMAGINE ıcon panelinden Data Prep İkonu seçilerek ekrana Data Preparation komutlar dizininin açılması sağlanır. 3. Image Geometric Correction düğmesine basılarak Set Geo Correction Input File dialoğuna erişilir. 4. Dialoğ üzerindeki From Viewer penceresinin işaretli olduğuna dikkat edilir. Takiben Select Viewer düğmesine basılarak Viewer Selection Instructions dialoğuna ulaşılır. Şekil-101 Set Geo Correction Input File ve Viewer Selection Instructions dialoğları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 85

92 img hava fotoğrafı görüntüsünün üzerine mouse un sol düğmesi ile basılır. 6. Ekrana açılan Set Geometric Model dialoğu üzerinden Camera ifadesi seçilir ve takiben OK düğmesine basılır. Set Geometric Model dialoğuna, direk olarak (2-5 nci maddelerde açıklanan işlemleri yapmadan) Viewer üzerindeki Raster menüsünden Geometric Correction ifadesinin seçilmesi ile de erişilebilir. Şekil-102 Set Geometric Model dialoğu 7. Ekrana açılan Camera Model Properties dialoğundaki Elevation File [*.img] penceresi vasıtasıyle yükseklik verisi olarak EGTF_CD.1 kütüğü kapsamındaki dem_99.img dosyasına erişilir ve seçilir. Takiben OK düğmesine basılır. 8. Rektifikasyon için laboratuvarlarda hesaplanmış kamera kalibrasyon bilgilerine gereksinim bulunmaktadır. Uygulamaya yönelik Kamera kalibrasyon bilgilerine erişmek için, IMAGINE Tool menüsünden Edit Text Files ifadesi seçilerek Editor dialoğuna erişilir. 9. Editor dialoğu üzerindeki Open a File aletine basılır. Ekrana açılan Load File dialoğundaki Files of type penceresine ASCII Data File [*.dat] ifadesi getirilir. Takiben EGTF_CD.1 kütüğü kapsamındaki Calibration.dat dosyası bulunur ve OK düğmesine basılır. Böylece kameranın kalibrasyonuna ilişkin bilgiler Editor dialoğu üzerine gelir. 10. Editor üzerindeki Calibrated principal point ifadesinin karşısındaki xp: ve yp: değerleri, Camera Model Properties dialoğundaki Principal Point isimli kısımın X ve Y pencerelerine aynen yazılır. 11. Editor üzerindeki Focal Length karşıtı değeri, Camera Model Properties dialoğundaki Focal Length penceresine yazılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 86

93 Şekil-103 Kameranın kalibre değerlerini içeren Editor dialoğu Şekil-104 Camera Model Properties dialoğu 12. Camera Model Properties dialoğundaki Fiducials düğmesine basılarak muhtelif Fiducials tip ve şekillerini içeren Fiducials dialoğuna erişilir adet Fiducials şeklini kapsayan düğme üzerine basılır. Kalibrasyon için gerekli olan ve Laboratuvarlarda belirlenen Fiducials değerleri, Calibrasyon isimli dosyalarda saklanmaştır. Bu değerler aşağıdaki maddelerde açıklanan işlemler sonuçunda Camera Model Properties dialoğuna aktarılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 87

94 14. Dialoğ üzerindeki Film X ve Film Y sütunları Shift düğmesine basılarak seçilir. Takiben mouse un sağ düğmesi ile bu sütun başlıklarından birinin üzerine basılır. 15. Ekrana açılan komut dizininden Import ifadesi seçilir ve Import Column Data dialoğuna erişilir. Bu dialoğdaki Import From..[*] penceresi vasıtasıyla Calibration.dat dosyasına erişilir, seçilir ve takiben OK düğmesine basılır. 16. Ekrana gelen Import Column Data dialoğu üzerindeki Options düğmesine basılarak Import Column Options dialoğuna ulaşılır. Dialoğdaki Separator Character penceresine Whitespace ifadesi getirilir. 17. Editor dialoğundaki Principal Points and Fiducial Coordinates değerleri üzerinde muhtelif bilgileri içeren ve boş olan satırlar sayılır. Bulunan 27 rakamı Import Column Options dialoğundaki Number of Rows to Skip penceresine yazılır. 18. Import Column Options dialoğundaki Film X karşısındaki 1 rakamının yerine 2, Film Y karşısındaki 2 rakamının yerine ise 3, rakamı yazılır. Şekil-105 Import Column Options ve üzerine Fiducial measurements değerleri getirilmiş Camera Model Properties dialoğları 19. Dialoğdaki OK düğmesine basılarak Import Column Data dialoğunun ekrana gelmesi sağlanır, takiben OK düğmesine basılarak, Editor dialoğundaki 8 adet Fiducial measurements değerlerinin, Camera Model Properties dialoğuna eklenmesi sağlanır. 20. Camera Model Properties dialoğu üzerindeki Toggle Viewer selectors for image fiducial input aleti seçilir img görüntüsünün bulunduğu viewer üzerine mouse un sol düğmesi ile basılarak, görüntünün üzerine beyaz renkte bir kutu ve bunun kapsadığı alanın büyütülmüş görüntüsünü içeren küçük bir Viewer#2 nin açılması sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 88

95 Şekil-106 Görüntünün fiducials numara sırası ve 281.img (viewer 1) ve Fiducial sahasını içeren (viewer 2) görüntüleri 22. Görüntü üzerindeki beyaz renkli kutu, mouse un sol düğmesi ile seçilir ve sürüklenerek yukarıdaki çizim üzerinde 1 numara ile belirtilmiş, (görüntünün sağ alt köşesindeki (+) işareti) Fiducial#1 in üzerine götürülür. Daha hassas bir işlem için Interactive Zoom In aleti seçilir ve kutunun ortasına basılarak görüntü büyütülür. Böylece Fiducial ı temsil eden (+) işareti kolayca görünür hale gelir. 23. Camera Model Properties dialoğu üzerindeki Place Image Fiducial aleti seçilir ve Viewer#2 üzerindeki artı (+) işaretinin ortasına basılır. Böylece Fiducial işareti hem Viewer#1 hemde Viewer#2 üzerinde yer alır. Fiducial işaretinin rengi değiştirilmek isteniyorsa, Camera Model Properties dialoğu üzerindeki Color sütununa mouse un sol düğmesi ile basılarak sıraların seçilmesi sağlanır. Takiben seçili sıralardan birinin üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılır ve ekrana açılan renk paletininden arzu renk seçilir. 24. Şekil-107 de numara sırası verilmiş, geriye kalan 7 adet Fiducials işareti, 22 nci ve 23 ncü maddelerde belirtilen işlemler aynen tekrarlanarak, görüntü üzerine yerleştirilir PP#1 PP#2 PP#3 PP#4 İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 89

96 PP#5 PP#6 PP#7 PP#8 Şekil-107 Viewer# 1 ve Viewer#2 üzerine yerleştirilmiş 8 adet Fiducial (PP) işaretleri adet Fiducial işaretinin görüntü üzerine yerleştirilmesi tamamlandıktan sonra Camera Model Properties dialoğu üzerindeki Projection düğmesi seçilir. Ekrana açılan aynı isimli dialoğ üzerindeki Add / Change Projection düğmesine basılır. 26. Ekrana gelen Projection Chooser dialoğundan Costom düğmesi seçilir. Şekil-108 Projection Chooser dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 90

97 27. Ekrana default projeksiyon bilgilerini içerecek tarzda tekrar açılan Projection Chooser dialoğundaki Projection Type penceresine UTM ifadesi getirilir. 28. Dialoğ üzerindeki Spheroid Name penceresine GRS1980 ve Datum Name penceresine ise NAD83 ifadeleri getirilir. 29. Aynı dialoğdaki UTM Zone penceresine 10 rakamı girilir. NORTH or SOUTH penceresinde North ifadesinin bulunduğuna dikkat edilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-109 (Edited Projection Chooser dialoğu 30. Yapılan editleme işlemlerini içerecek tarzda ekrana açılan Camera Model Properties dialoğu üzerindeki Save düğmesine basılarak Geometric Model Name dialoğuna erişilir. Bu dialoğdaki File name penceresine örneğin 281.gms ifadesi yazılır, OK düğmesine basılır ve takiben dialoğ kapatılır. 31. Ekrana açılan GCP Tool Reference Setup dialoğundaki ASCII File penceresi işaretlenir ve takiben OK düğmesine basılır. Şekil-110 GCP Tool Reference Setup dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 91

98 32. Ekrana gelen Reference ASCII File dialoğunun Look in penceresi vasıtasıyla EGTF_CD.1 kütüğü kapsamındaki gcp281.txt dosyasına erişilir, seçilir ve OK düğmesine basılarak Import Options dialoğuna erişilir. 33. Referans dosyası; X, Y ve Z kordinatlarının bir metin (Text) dosyasıdır. Bu koordinatlar daha sonar GCP hücre alanlarının içine ithal edilecektir. 34. Import Options dialoğunda Field Definition seçeneği aktif iken; Seperator Character penceresinde Whitespace ifadesinin bulunduğuna dikkat edilir ve diğer default değerler değiştirilmeksizin aynen kabul edilir. Şekil-111 Import Options dialoğu, Input Preview ve Field Defination seçenekleri 35. Dialoğ üzerindeki; Input Field Number sütunu altındaki X, Y, Z karşıtı 1, 2, 3 rakamlarının yerine 2, 3 ve 4 rakamları girilir. Takiben OK düğmesine basılır. İthal edilecek 10 harita koordinatına ilişkin listeyi görmek için ise, dialoğ üzerindeki Input Preview düğmesine basılır. 36. Şayet ekrana Projection Chooser dialoğu açılırsa, OK düğmesine basılır. Böylece görüntüyü içeren Viewer ve GCP Tool dialoğu, yapılan düzenlemeyi içerecek tarzda yeniden ekrana gelir. gcp281.txt dosyasındaki GCP (Yer Kontrol Noktaları) numaraları, GCP Tool dialoğundaki hücre sahalarında özel olarak 1 den 10 a kadar olan numaralarla gösterilmiştir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 92

99 Şekil-112 Yeniden düzenlenerek ekrana gelen Viewer ve GCP Tool dialoğu 37. Hücre sahalarındaki orijinal ID leri günleme işlemi, Point ID sütunu altından seçilerek yapılır. 38. Dialoğ üzerindeki Point ID sütunu, mouse un sol düğmesi ile seçilir, takiben mouse un sağ düğmesi ile üzerine basılır. Ekrana açılan komut dizininden Import ifadesi seçilir. 39. Ekrana açılan Import Column Data dialoğu vasıtasıyla gcp281.txt dosyasına erişilir, seçilir, takiben OK ve Options düğmelerine basılır. 40. Ekrana gelen Import Column Options dialoğu üzerindeki Separator Charecter penceresine Whitespace ifadesi getirilir. Number of Rows To Skip penceresine ise 0 rakamı girilir ve diğer default değerler aynen bırakılarak OK düğmesine basılır. 41. Erişilenen Import Column Data dialoğundaki OK düğmesine basılır. 42. GCP Tool dialoğu üzerindeki, sütunun seçili durumunu kaldırmak için, Point ID sütunu üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılır ve ekrana açılan komut dizininden Select None ifadesi seçilir. Şayet herhangibir sıranın seçilmişliği kaldırılacaksa, Point# sütunu altındaki seçili sıranın üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılır ve ekrana açılan komut dizininden Select None ifadesi seçilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 93

100 43. GCP Tool dialoğundaki GCP#1 - GCP#10 noktalarının herbiri > işaretini içeren sütunun altından, mouse un sol düğmesi ile seçilebilir. 44. Dialoğdan Select GCP aleti seçilir. Viewer üzerindeki beyaz renkli link kutusu hareket ettirilerek görüntüdeki GCP noktalaları bulunur. Bu noktaların ana ve büyütülmüş görüntüleri, uygulamanın sonundaki Şekil-119 ve Şekil-120 de verilmiştir. Bunlardan istifade edilerek evvela GCP#1 noktası bulunur. Noktaların daha kolay bulunması için görüntü Interactive Zoom aletleri kullanılarak büyütülür veya küçültülür. 45. Pankromatik (siyah / beyaz) görüntülerde beyaz renkli link kutusunun ve GCP noktalarının renginin değiştirilmesi ile görünüş ve inceleme daha da koylaşmaktadır. Link kutusunun rengini değiştirmek için; Viewer üzerindeki Utility menüsünden Selector Properties ifadesi seçilerek RotBox Editor dialoğuna erişilir. Dialoğdaki Selector Color penceresi vasıtasıyla ulaşılan renk paletinden arzu edilen bir renk seçilir ve OK düğmesine basılır. Görüntü üzerine yerleştirilen GCP noktalarının rengini değiştirmek için ise; aynı tarzda Utility menüsünden Selector Properties ifadesi seçilerek Point Edit dialoğuna erişilir. Dialoğdaki Selector Color penceresi vasıtasıyla ulaşılan renk paletinden arzu edilen bir renk seçilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-113 RotBox Editor ve Point Edit dialoğları 46. Görüntü üzerinde GCP 1 noktası bulunur, GCP Tool dialoğundan Create GCP aleti seçilerek bu nokta üzerine basılır. 47. Yukarıdaki madde de belirtilen işlemler, diğer dokuz 9 GCP noktası için aynen tatbik edilir. 48. GCP Tool dialoğundaki Solve Geometric Model with Control Points aleti üzerine basılır. Böylece dialoğun; X Residual, Y Residual, RMS Error, Contrib sütunlarına ve Control Point Error penceresine Yer Kontrol Noktarının (GCP) yerleştirilmesinden kaynaklanan hata değerleri gelir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 94

101 Şekil-114 GCP noktaları hata değerlerini içeren GCP Tool dialoğu 49. GCP Tool dialoğundaki herhangibir GCP noktası seçildiğinde, link kutusu görüntüde bu nokta üzerine gider ve bu noktanın büyütülmüş görüntüsünü içeren diğer bir viewer ekrana açılır. GCP noktalarını değerlendirmek için bunlardan bazılarının Control durumundan Check durumuna getirilmesi gerekmektedir. Bunun için; GCP Tool dialoğu üzerinden, rastgele Input ve Ref değerlerini içerecek tarzda 3 GCP noktası seçilir. Edit menüsünden Set Point Type ve Check ifadeleri seçildiğinde, bu noktalara ilişkin olarak Type sütunu altında bulunan Control ifadelerinin yerini Check ifadeleri alır. Rektifikasyon işlemleri yer kontrol noktalarına göre yapılmaktadır. Check noktaları bu işlemler için kullanılmayıp, bağımsız olarak rektifikasyonun kontrol edilmesini sağlarlar. 50. Birden fazla noktanın seçilerek Check durumuna getirilmesi ve takiben Solve Geometric Model with Control Points aletine basılması ile, Control Point Error penceresindeki Total değeri, başlanğıcdaki değere göre artar veya azalır. Böylece kontrol noktalarının doğru veya hatalı olduğu belirlenir. 51. Check ve GCP noktalarını birbirinden ayırt etmek için birbirinden farklı renkler kullanılmalıdır. 52. İdeal olarak toplam RMS hatası 1.0 pixelden daha küçük olmalıdır. Hata değeri büyük olan noktalar Contrib sütunundan teker teker seçilir ve görüntü üzerindeki yeni yerine tekrar yerleştirilir. Takiben GCP Tool dialoğundaki Solve Geometric Model with Control Points basılır. aletine 53. Bu düzenlemelere, RMS hatası kabul edilebilir limite gelinceye kadar devam edilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 95

102 54. GCP değerlerini kayıt etmek için; GCP Tool dialoğundaki File menüsünden Save Input As ifadesi seçilir. Ekrana açılan dialoğdaki File Name penceresine örneğin input.gcc ifadesi yazılır ve OK düğmesine basılır. 55. Referans değerlerini kayıt etmek için ise; File menüsünden Save Reference As ifadesi seçilir. Ekrana açılan dialoğdaki File Name penceresine örneğin reference.gcc ifadesi yazılır ve OK düğmesine basılır. 56. Geo Correction Tools dialoğundaki Display Resample Image Dialog düğmesi seçilir. Şekil-115 Geo Correction Tools dialoğu ve Display Resample Image Dialog düğmesi 57. Ekrana açılan Resample dialoğu üzerindeki Output File: [*.img] penceresine örneğin ortho_281.img ifadesi yazılır, Resample Method penceresine Bilinear Interpolation ifadesi getirilir, Ignore Zero in Stats penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Şekil-116 Resample dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 96

103 58. Ekrana açılan resample 281.img to ortho_281.img dialoğundaki resampling işlemleri tamamlanınca OK düğmesine basılır. Takiben ekrandaki bütün dialoğlar kapatılır. Şekil-117 resample 281.img to ortho_281.img dialoğu 59. Geo Correction Tools dialoğundaki Exit düğmesine basılır. Ekrana açılan Verify Save on Close dialoğu üzerindeki OK düğmesine basılır. 59. Rektifiye edilmiş ve daha evvel kayıt edilmiş görüntüyü incelemek için, ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer aleti kullanılarak ortho_281.img isimli dosyaya erişilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-118 Rektifiye edilmiş ortho_281.img görüntüsü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 97

104 Şekil-119 Yer Kontrol Noktalarının (GCP) görüntü üzerindeki yerleri Şekil-120 Yer Kontrol Noktalarının büyütülmüş görüntüleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 98

105 UYGULAMA-2 GÖRÜNTÜLERİ BİRARAYA GETİRMEK Mozaikleme, birbiri ile bindirmeli iki veya daha fazla görüntünün birleştirilerek bir görüntü haline getirilmesidir. Mozaikleme işlemleri, rektifiye ve/veya kalibre edilmiş görüntülerin kullanılması ile yapılmaktadır. Girdi olarak kullanılacak görüntüler, harita ve projeksiyon bilgilerini içermelidir. Görüntülerin, aynı projeksiyon sistemine ve pixel ebadına sahip olmaları gerekmemektedir. Mozaikleme, kamera veya uydu görüntülerine tatbik edilebilir. SAFHA-1 HAVA FOTOĞRAFLARINI MOZAİKLEMEK Aşağıdaki mozaiklemeye yönelik uygulamada, wynoochee nehri sahasını içeren, hava kamerası ile çekilmiş ve orthorektifiye edilmiş iki görüntü kullanılacaktır. 1. ERDAS IMAGINE ikon panelindeki Tools menüsünden Image Information ifadesi seçilerek, ekrana ImageInfo dialoğunun açılması sağlanır. 2. Dialoğ üzerindeki File menüsünden Open ifadesi seçilerek Image Files dialoğuna erişilir. Takiben bu dialoğdaki Files of type penceresine TIFF[*.tif] ifadesi getirilir ve Look in penceresi vasıtasıyla EGTF_CD.1 kütüğünden, ortho_282.tif görüntüsü seçilir ve OK düğmesine basılır. Böylece bu görüntüye ilişkin bilgiler ImageInfo dialoğunun üzerine gelir. Şekil-121 ImageInfo dialoğu üzerine getirilmiş ortho_282.tif görüntüsü bilgileri 3. ImageInfo Dialoğundaki Edit menüsünden Compute Pyramid Layers ifadesi seçilerek ekrana aynı isimli dialoğun açılması sağlanır ve üzerindeki OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 99

106 Şekil-122 Compute Pyramid Layers dialoğu 4. Viewer ekranındaki Open Layer aleti kullanılarak; ortho_282.tif (EGTF-CD.1 kapsamında) ve daha evvelki uygulama sonuçunda oluşturulan ortho_281.img (ÇALIŞMALAR kapsamında) görüntülerine erişilerek aynı Viewer üzerine açılmaları sağlanır. İki görüntünün birbirini örtmemesi için, görüntüleri açarken Select Layer To Add dialoğundaki Raster Options seçeneği altındaki Clear Display ve Background Transparent pencerelerinin pasif olaması (işaretsiz) sağlanır. Şekil-123 Aynı Viewer üzerindeki ortho_282.tif ve ortho_281.img görüntüleri 5. IMAGINE icon panelindeki Data prep ikonunun üzerine basılır. Ekrana gelen komut dizininden, Mosaic Images ifadesi seçilerek Mosaic Tool dialoğuna erişilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 100

107 Şekil-124 Mosaic Tool dialoğu 6. Set Mode for Input Images aleti default olarak seçilmiş olarak ekrana gelen Mosaic Tool dialoğu muhtelif fonksiyonları yerine getirmek için 3 grub alet setini içermektedir. 7. Bu alet dialoğundaki Edit menüsünden Add Images ifadesi veya kısa bir şekilde Display Add Images Dialog for Mosaic dialoğuna ulaşılır. aleti seçilerek Add Images 8. Dialoğdaki Image Filename:[*.img] penceresinden ortho_281.img görüntüsüne erişilir. 9. Compute Active Area penceresi işaretlenerek aktif hale getirilir. Şekil-125 Add Images for Mosaic dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 101

108 10. Dialoğdaki Set düğmesine basılarak Active Area Options dialoğuna ulaşılır. Görüntünün köşelerini (corner) dikkate alarak gerekli hesaplamayı yapan bu dialoğdaki, OK düğmesine basılır. Şekil-126 Active Area Options dialoğu 11. Takiben Add Images for Mosaic dialoğundaki Add düğmesine basılır. Böylece, ortho_281.img görüntüsünün dış hatlarını içeren grafik şekil, Mosaic Tool dialoğunun üzerine gelir , 9, 10 ve 11 nci maddelerde açıklanan işlemler ortho_282.tif görüntüsü için aynen tekrarlanarak buna ilişkin dış hatları içeren grafik şekilinin de, Mosaic Tool dialoğu üzerine gelmesi sağlanır. Şekil-127 ortho_281.img ve ortho_282.tif görüntülerinin dış hatlarını içeren grafik İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 102

109 13. Add Images for Mosaic dialoğu, üzerindeki Close düğmesine basılarak kapatılır. Mosaiği yapılan görüntüler farklı günlerde, zamanda veya mevsimlerde çekilmiş olabilir. Böyle bir durumda görüntülerin kontrastlıklarıda farklı olacaktır. Bu farklılıklar aşağıda belirtilen işlemlerle düzeltilmektedir. 14. Mosaic Tool dialoğundaki, Display Image Matching Options Dialog aleti seçilerek Matching Options dialoğuna erişilir. 15. Dialoğ üzerindeki For All Images penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Şekil-128 Matching Options ve cutline aletlerini içeren Mosaic Tool dialoğları 16. Mosaic Tool dialoğundan ve Set Mode for Intersections aleti seçilir. Bu seçim ile cutline aletleri aktif bir tarzda dialoğun üzerine gelir. 17. Mosaic Tool dialoğundan ve Set Default Cutlines for Intersections aleti seçilir. Ekrana açılan Attention dialoğundaki Yes düğmesine basılır. 18. Kesme hattını (cutline) seçmek için, Mosaic Tool dialoğundaki her iki görüntünün bindirme yaptığı saha üzerine mouse un sol düğmesi ile basılır. Böylece bu sahanın dış hatları sarı renkte ortaya çıkar. 19. Mosaic Tool dialoğundan Cutline Selection Viewer aleti seçilir. Bu seçim ile, kesilecek sahanın dış hatlarını içeren yeni bir görüntü ekrana gelir. 20. Mosaic Tool dialoğundaki Set Overlap Function aleti seçilerek aynı isimli dialoğa erişilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 103

110 Şekil-129 Kesilecek sahanın sınırlarını gösteren görüntü 21. Set Overlap Function dialoğundaki Cutline Exists düğmesi işaretlenir. Takiben dialoğ üzerine gelen Select Function kısmı altındaki Cut / Feather by Distance düğmesi işaretlenir ve Distance penceresine 400 rakamı girilir. Şekil-130. Set Overlap Function dialoğu 22. Dialoğdaki Apply düğmesine basılarak belirlenmiş seçeneklerin bindirme sahasına uygulanması sağlanır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. 23. Grafiksel olarak görüntü üzerindeki bindirme sahasını içeren Viewer daki AOI menüsünden Tools ifadesi seçilerek AOI aletlerini içeren dialoğun ekrana açılması sağlanır. Bu dialoğdan Create Polygon AOI aleti seçilir ve iki görüntünün bindirme yaptığı yer üzerine bir poligon çizilir ve takiben seçilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 104

111 24. Mosaic Tool dialoğundan Set Mode for Output Images aleti seçilir. 25. Takiben Mosaic Tool dialoğuna eklenen Set Output Options Dialog aleti seçilir. 26. Ekrana açılan Output Image Options dialoğundaki User-defined AOI düğmesi işaretlenir ve takiben dialoğa eklenen Set Output AOI düğmesine basılır. Şekil-131. Output Image Options ve. Choose AOI dialoğları 27. Ekrana gelen Choose AOI dialoğu üzerindeki seçeneklerden Viewer düğmesi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Mosaic Tool dialoğu, default olarak mosaik deki ilk görüntünün projeksiyonunu, çıktı olarak kabul etmektedir. Şayet çıktı için farklı bir projeksiyon kullanılacaksa Output Image Options dialoğundaki Change Output Map Projection düğmesine basılarak gerekli düzenlemeler yapılır. 28. Tekrar ekrana açılan Output Image Options dialoğu üzerindeki OK düğmesine basılır. Böylece Mosaic Tool dialoğundaki grafiğin çıktı uzantılarının görünmesi sağlanır. 29. Mosaic Tool dialoğundaki Process menüsünden Run Mosaic ifadesi seçilerek aynı isimli dialoğa ulaşılır. Dialoğ üzerindeki Output File Name penceresine örneğin mosaic.img ifadesi yazılır. Takiben Stats Ignore Value düğmesi işaretlenir, karşısındaki pencerenin sıfır 0 değerini içermesi sağlanır ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 105

112 30. Mosaic dialoğu tarafından otomatik olarak yapılan kayıt işlemlerini takiben, aktif duruma geçen OK düğmesine basılır. Şekil-132 Run Mosaic dialoğu ve Mosaic.img görüntüsü 31. Ekrana yeni bir Viewer açılır ve Open Layer aleti vasıtasıyla kayıt altına alınan mosaic.img görüntüsü bulunarak ekrana getirilit. Mozaik görüntü üzerindeki kesilerek birleştirilen sahalar, Interactive Zoom aletleri kullanımı ile büyütülerek veya küçültülerek, mozaik in doğruluğu ve kontrastlığı kontrol edilir. 32. Mosaic Tool dialoğu kapatılır. Ekrana gelen Verify Save on Close dialoğu üzerindeki No düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 106

113 SAFHA-2 UYDU GÖRÜNTÜLERİNİ MOZAİKLEMEK Aşağıdaki mozaikleme uygulaması; LANDSAT uydusunun MSS ve TM sensörleri tarafından çekilen rektifiye edilmiş wasia1_mss.img, wasia2_mss.img ve wasia3_tm.img olarak adlandırılmış 3 görüntünün kullanımı ile yapılacaktır. 1. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer aleti kullanılarak Program Files / Erdas 8.5 / examples kütüğü altından wasia1_mss.img görüntüsü seçilir. 2. Raster Options seçeneği kapsamındaki Clear Display düğmesinin seçili durumu kaldırılır, Fit to Frame ve Background Transparent pencereleri ise seçili duruma getirilir. Takiben OK düğmesine basılır. 3. wasia2_mss.img ve wasia3_tm.img görüntülerine, 2 nci madde belirtilen işlemler tatbik edilerek aynı Viewer üzerine getirilir. Şekil-133 wasia1_mss.img, wasia2_mss.img ve wasia3_tm.img görüntüleri 4. ERDAS IMAGINE icon panelinden Data prep ikonunun seçilerek ekrana açılan Data Preparation komut dizininden, Mosaic Images ifadesi seçilir ve takiben Close düğmesine basılarak kapanması sağlanır. 5. Ekrana açılan Mosaic Tool dialoğuna üzerindeki Display Add Images Dialog aleti seçilerek Add Images for Mosaic dialoğuna ulaşılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 107

114 6. Dialoğdaki Image Filename:[*.img] penceresine wasia1_mss.img görüntüsüne getirilir. Takiben Compute Active Area düğmesi işaretlenir ve Add düğmesine basılır. Böylece wasia1_mss.img görüntüsünün dış hatlarını içeren bir grafiğin Mosaic Tool dialoğu üzerine gelmesi sağlanır. 7. wasia2_mss.img ve wasia3_tm.img görüntülerinin dış hatlarını içeren grafikler de, 6 nci maddelerde belirtilen işlemler aynen yapılarak Mosaic Tool dialoğu üzerine getirilir. Add Images for Mosaic dialoğu, üzerindeki Close düğmesine basılarak kapatılır. Şekil-134 Mosaic Tool dialoğu üzerinedeki 3 görüntünün dış hatlarını içeren grafik ve Matching Options dialoğu 8. Mosaic Tool dialoğundaki Display Image Matching Options Dialog aleti seçilerek Matching Options dialoğuna ulaşılır. Dialoğ üzerindeki Overlap Areas düğmesi işaretlenir ve takiben OK düğmesine basılır. 9. Mosaic Tool dialoğundan Set Mode for Intersections aleti seçilir. Takiben dialoğ üzerine gelen Set Overlap Function aynı isimli dialoğa erişilir. aleti seçilerek 10. Set Overlap Function dialoğundaki Avarege düğmesi işaretlenir ve Apply düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. 11. Mosaic Tool dialoğundaki Process menüsünden Run Mosaic ifadesi seçilerek aynı isimli dialoğa ulaşılır. 12. Run Mosaic dialoğu üzerindeki Output File Name [*.img] penceresine örneğin mosaic_wasia.img ifadesi yazılır. Takiben Enter tuşuna ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 108

115 Şekil-135. Set Overlap Function ve Run Mosaic dialoğları 13. Mosaic dialoğunda otomatik olarak yapılan kayıt işlemleri tamamlandığında aktif duruma geçen OK düğmesine basılır. 14. Mosaic Tool dialoğunu kapatmak için File menüsünden Close ifadesi seçilir. Ekrana açılan Verify Save on Close dialoğu üzerindeki No düğmesine basılır. 15. Oluşturulan mozaik in doğruluğunu ve kontrastlığını kontrol etmek için; ekrana yeni bir Viewer açılır. Daha evvel kaydı yapılan mosaic_wasia.img görüntüsü bulunur, Raster Options seçeneği kapsamındaki Fit to Frame düğmesinin seçili olduğuna dikkat edilir ve OK düğmesine basılır. 16. Mozaik yapılmadan önceki görüntüler Viewer#1 ile, mozaik haline getirilmiş görüntüyü kapsayan Viewer#2 yi karşılıklı olarak incelemek için, ERDAS IMAGINE icon panelindeki Session menüsünden, Tile Viewers ifadesi seçilir. Böylece her iki görüntü, ekranının tümünü kapsayacak hale gelir. Şekil-136 Mozaikleme işlemi uygulan 3 görüntü ve mozaik haline gelmiş görüntü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 109

116 UYGULAMA-3 ANNOTATION KATMANLARINI ÜRETMEK Annotation, harita veya görüntü üzerindeki kritik veya açıklayıcı verilerdir. Genellikle önemli bölgeleri veya özellikleri göze batacak tarzda, ilave grafiklerle gösteren bir katmandır.viewer veya harita düzenleme (Map Composer) ekranlarına çizilen annotation simgeleri, özellikle görüntü haritalarına ilişkin çıktıların hazırlanması için oluşturulmaktadır. ERDAS IMAGINE yazılımı; dikdörtgen, daire, elips, yay, poligon, çoklu hatlar, metin, grid hatları, tick işaretleri, semboller, ölçek çubukları ve kitabe tarzındaki annotation ları içermektedir. Annotation, tek elemandan meydana gelmektedir. Annotation katmanı ise, muhtelif elemanlardan oluşmaktadır. Raster veya vector katmanlarına benzerler ve bir dosya içinde bulunurlar. SAFHA-1 YENİ ANNOTATION KATMANINI OLUŞTURMAK 1. Daha evvelki uygulamada üretilen ve ÇALIŞMALAR isimli kütükte muhafaza edilen mosaic.img görüntü dosyası bulunur ve Viewer#1 ekranı üzerine açılır. 2. Ekrana Viewer#2 açılır. Open Layer aletinin kullanımı ile erişilen Select Layer To Add to Frame dialoğundaki File of type penceresine TIFF (*.tif) ifadesi getirilir. Takiben EGTF_CD.1 kütüğü kapsamındaki shelton.tif görüntüsüne erişilir ve Viewer#2 üzerine getirilir. ( shelton.tif görüntüsü, mozaik görüntüsüne ilişkin bölgenin 1: ölçekli haritasıdır) 3. Mozaik görüntüsünü içeren Viewer#1 üzerindeki File menüsünden New / Annotation Layer ifadesi seçilir. Şekil-137 mosaic.img, shelton.tif görüntüleri ve Annotation alet kutusu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 110

117 4. Ekrana açılan Annotation Layer dialoğundaki File name penceresine örneğin mosaic_anno.ovr ifadesi yazılır. ENTER tuşuna ve OK düğmesine basılarak ekrana Annotation alet kutusunun açılması sağlanır. 5. Bu görüntüye ilişkin olarak; nehrin civarındaki ağaçları kesilmiş sahalar için poligon, nehrin kenarındaki ağaçsız kısımlar için ise çizği özelliğindeki annotation lar üretilecektir. 6. Herbir özellik için bir stilin belirlenmesi gerekmektedir. Bu amaçla Annotation alet kutusundan Display Annotation Styles aleti seçilerek Styles for dialoğuna erişilir. Dialoğ üzerindeki Line Style penceresi üzerine basılır ve ekrana gelen As Is dialoğundan Other.. ifadesi seçilir. Şekil-138 Styles for ve As Is dialoğları 7. Ekrana gelen Line Style Chooser dialoğundaki Other Color penceresine Kırmızı renk Width penceresine 3.00 rakamı getirilir. Takiben Apply düğmesine basılır ve Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Şekil-139 Line Styles Chooser dialoğu 8. Yapılan günlemeyi de içerecek tarzda tekrar ekrana açılan Styles for dialoğundaki Fill Styles penceresi üzerine basılır, As Is dialoğundan Other ifadesi seçilerek ekrana gelen Fill Styles Chooser dialoğundaki Use Solid Color penceresi pasif duruma getirilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 111

118 Takiben Apply ve Close düğmelerine basılır. Keza ekranda halen açık bulunan Styles for dialoğu da Close düğmesine basılarak kapatılır. 9. Nehrin civarından ağaçları kesilmiş 3 saha seçilir. Annotation alet kutusundan Create Polygon Annotation aleti seçilir. Seçilen bölgelerin sınırları mouse un sol düğmesine basılarak çizilir. Poligon tamamlandığında ise çift click uygulaması ile işlem durdurulur. 10. Interactive Zoom in ve Roam /Rotate image aletleri kullanılarak, nehir kıyısı boyunca uzanan ağaçsız kısımlar bulunur. 11. Annotation alet kutusundan Create Polyline Annotation aleti seçilir. Hat halindeki ağaçsız kısımlar mouse un sol düğmesi ile çizilir. İşlemi bitirmek için çift click uygulanır. Şekil-140 Mozaik görüntüsü üzerine çizilmiş ağaçsız sahalar İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 112

119 SAFHA-2 AĞAÇSIZ SAHALARI HESAPLAMAK 1. Mozaik görüntüsü üzerine çizilmiş, diğer bir deyişle sayısallaştırılmış ağaçları kesilmiş bir saha Interactive Zoom in aleti kullanılarak büyütülür. 2. Mozaik görüntüsünün bulunduğu Viewer üzerindeki Measure Points, Lines and Areas aleti seçilerek, Measurement Tool dialoğuna erişilir. Şekil-141 Measurement Tool ve Set Units dialoğları 3. Dialoğ üzerindeki Edit menüsünden Set Units ifadesi seçilerek aynı isimli dialoğa erişilir. Area penceresine Hectares ifadesi getirilir ve OK düğmesine basılır. 4. Measurement Tool dialoğundaki Measure Perimeters and Areas aleti seçilir ve mouse un sol düğmesi ile, mozaik görüntüsü üzerine daha evvel çizilmiş olan poligonların sınırları üzerinden gidilir. İşlemler çift clik uygulanarak bitirilir. 5. Measurement Tool dialoğundaki Measure Lengths and Angles aleti seçilir ve mouse un sol düğmesi ile, mozaik görüntüsü üzerine daha evvel çizilmiş olan hatların üzerinden gidilir. İşlemler çift clik uygulanarak bitirilir. Kesilmiş ağaçları içeren alanların ve hatların, aşağıdaki tabloda verilen; çevre, alan ve uzunluk değerleri, Measurement Tool dialoğunun üzerine gelir. ÇEVRE ALAN (Metre) (Hektar) 1 nci Saha UZUNLUK (Metre) 2 nci Saha ncü Saha nci Hat nci Hat ncü Hat Şekil-142 Poligon ve hat değerlerini içeren Measurement Tool dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 113

120 6. Ölçülen değerleri kayıt etmek için, Measurement Tool dialoğu üzerindeki File menüsünden Save ifadesi seçilir. Ekrana açılan Save As dialoğu üzerindeki Save file as: [*.mes] penceresine örneğin clearcut ifadesi yazılır, ENTER tuşuna ve OK düğmesine basılır. 7. Measurement Tool dialoğundaki File menüsünden Close ifadesi seçilerek dialoğ kapatılır. 8. Mozaik ekranı üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılarak erişilen komut dizininden Fit image to Window ifadesi seçilerek, mozaik görüntüsünün ekrana uyarlanması sağlanır. SAFHA-3 METİN ÜRETMEK Harıta baskısını düzenleme hazırlıkları kapsamında bazı özelliklerin etiketlenmesi gerekmektedir. Örneğin; nehir, göl, karayolu, demiryolu, köprüler vb. önemli özelliklerin adları, yardımcı kaynaklardan da istifade edilerek, metin üretme olanağının kullanımı ile görüntülerin üzerine eklenebilir. 1. Görüntü üzerine getirilecek metinleri, diğer bir deyişle etiketleri oluşturmak için, Annotation alet kutusundan Create Text Annotation seçilir. aleti 2. Örneğin 1 NOLU SAHA ve WYNOOCHEE NEHRİ ifadelerini yazmak için, bunların görüntüde yazılacağı yerlere mouse un sol düğmesi ile basılır. 3. Ekrana açılan Annotation Text dialoğu üzerine bu ifadeler yazılır. Takiben OK düğmesine basılarak, metinlerin görüntü üzerine gelmesi sağlanır. Şekil-143 Üzerine metin yazılmış Annotation Text ve Text Properties dialoğları 4. Yazının istenen yere taşınması için evvela bu metin, mouse un sol düğmesi ile seçilir. Seçilen kısmın ortasına gelen çapraz işareti üzerine basılır ve sürükleme ile arzu edilen yere götürülür. Metnin büyütülüp küçültülmesi ise seçili kısmın köşelerinden çekilerek sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 114

121 5. Yazılan metinler, görüntü üzerine yatay olarak gelmektedir. Bunun istikametini değiştirmek için, yazının üzerine çift click uygulanarak Text Properties dialoğuna erişilir. Bu dialoğdaki Units penceresine Degrees ifadesi getirilir, Angle penceresine örneğin 90 değeri girilir. Takiben Apply düğmesine basılır ve Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. 6. Yazılan metinin rengini değiştirmek için, mouse un sol düğmesi ile yazı seçilir. Annotation alet kutusundan Display Annotation Styles aleti seçilerek Styles for dialoğuna erişilir. Şekil-144 Styles for ve As Is dialoğları 7. Dialoğ üzerindeki Text Style penceresi karşısındaki düğmeye basılarak As Is dialoğuna ulaşılır ve üzerindeki Other.. ifadesi seçilir. Ekrana gelen Text Style Chooser dialoğundan Custom düğmesine basılır ve Fill Style ifadesi karşısındaki pencere üzerine click uygulanarak tekrar ekrana açılan As Is renk paletinden istenen renk seçilir. 8. Ekrana günlenerek gelen (Edited) Text Style Chooser dialoğundaki Units penceresine Map, bitişiğindeki pencereye m: (Meters) ifadesi getirilir. Size penceresine ise örneğin 150 rakamı yazılır ve Apply düğmesine basılır. Tüm dialoğlar, üzerlerindeki Close düğmelerine basılarak kapatılır. Şekil-145 (Edited) Text Style Chooser dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 115

122 9. Yazılan metnin veya önemli bir özelliğin ok ile gösterilmesi için; metin, mouse un sol düğmesi ile seçilir. Ekrana açılan Styles for dialoğundaki Line Styes penceresi üzerine basılır, ekrana gelen As Is dialoğundan Other.. ifadesi seçilerek Line Style Chooser dialoğuna erişilir. 10. Line Style Chooser dialoğundaki Menü penceresi altında bulunan Black with Arrow ifadesi seçilir, Outher Color penceresine uygun bir renk getirilir ve Width penceresine 2.00 rakamının gelmesi sağlanır. Dialoğ üzerindeki Apply ve Close düğmelerine basılır. Takiben Styles for dialoğu da, üzerindeki Close düğmesine basılarak kapatılır. Şekil-146 Ok işareti için düzenlenmiş (Edited) Text Style Chooser dialoğu 11. Annotation alet kutusundan Create Polyline Annotation aleti seçilir. Mouse un sol düğmesinin kullanımı ve sürükleme ile okun görüntüde yerleştirileceği yer üzerine çizim yapılır. Çift click uygulaması ile işlem durdurulur. Hazırlanan metin katmanı, görüntüyü içeren Viewer üzerindeki File menüsünden Save / Top Layer ifadesi seçilerek kayıt altına alınır. Şekil-147 Mozaik görüntüsü üzerine getirilmiş metin ve oklar 12. Annotation alet kutusu, Close düğmesine basılarak kapatılır. Viewer üzerindeki görüntü ve metinleri ekrandan kaldırmak için Remove Contents From Viewer aletine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 116

123 UYGULAMA-4 HARİTA BASKI ÇIKTISINI HAZIRLAMAK ERDAS IMAGINE yazılımının Composer ikonu, kartoğrafik kalitedeki haritaları ve sunum grafiklerini üreten bir editördür. Bu haritalar; tek veya çoklu devamlı raster, vector ve annotation katmanlarını içerebilir. Composer un Annotation kapasitesi, otamatik olarak; metin (text), kitabe (Legend), ölçek çubuğu (scale bar), tick işaretlerini, sınırları ve sembollerin üretilmesine olanak sağlar. 16 milyon rengi, birçok çizgi stilini ve 60 ın üzerinde metin font unu kapsamaktadır. Görüntüleme, günleme, üretme ve baskı yapma kabiliyetine sahip Composer genel olarak; Map Frames (harita çercevesi) ve Map Annotation (Harita işaretleri) olarak adlandırılan iki ana kısmı içermektedir. SAFHA-1 HARİTA ÇIKTISINI DÜZENLEMEK 1. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer aleti vasıtasıyla erişilen Select Layer To Add dialoğundaki Files of type penceresine, GIF [*.gif] ifadesi getirilir. Look in penceresinden EGTF_CD.1 kütüğüne ulaşılır ve wynoochee.gif dosyası bulunur ve takiben OK düğmesine basılarak görüntünün ekrana açılması sağlanır. Şekil-148 Composer ikonu, Map Composer komut dizini 2. ERDAS IMAGINE ikon paneli üzerindeki Composer ikonuna basılır, ekrana açılan komut dizininden New Map Composition ifadesi seçilerek, aynı isimli dialoğun ekrana açılması sağlanır. 3. New Map Composition dialoğundaki New Name [*.map] penceresine örneğin wynoochee.map ifadesi yazılır ve ENTER tuşuna basılr. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 117

124 Şekil-149 Composer ikonu, Map Composer komut dizini ve New Map Composition dialoğu 4. Yazıcının çıktı kabiliyeti göz önüne alınarak; örneğin, Map Width penceresine rakamı, Map Height penceresine 8.00 rakamı girilir ve Unit penceresine ise inch ifadesi getirilir. Takiben OK düğmesine basılır. 5. Ekrana, plançeteli Map Composer ve muhtelif fonksiyonlara yönelik Annotation alet kutusu gelir. Şekil-150 Map Composer viewer ı ve Annotation alet kutusu 6. Map Composer viewer ı üzerindeki View menüsünden Map Size ifadesi seçilerek daha önce tanımlanmış genişlik (width) ve yükseklik (height) değerlerini içeren Map Composition Size dialoğuna ulaşılır. Harita çıktısına ilişkin daha önce tanımlanan değerler değiştirilmek isteniyorsa, gereken düzeltmeler yapılır. Değişiklik istenmiyorsa, Cancel düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 118

125 Şekil-151 Map Composition Size dialoğu 7. Bu aşamada Map Composer ekranının tekrar uyarlanması isteniyorsa, ekran üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılır ve açılan komut dizininden Fit to Map Window ifadesi seçilir. Böylece harita uzantılarının ekrana girmesine olanak sağlanır. SAFHA-2 HARİTA ÇERÇEVESİNİ ÜRETMEK 1. Harita çerçevesini (Map Frame) üretmek için Annotation alet kutusundan Create Map Frame aleti seçilir. 2. Mouse un sol düğmesi kullanılarak ve sürükleme ile Map Composer ekranının sol üst köşesine bir çerçeve çizilir. Bu ekrana, çapraz olarak 4 adet çerçeve yerleştirilebilmektedir. Klavyedeki Shift tuşuna basılarak çerçevelerin tam kare olması sağlanır. 3. Çercevenin çizilmesini takiben ekrana açılan Map Frame Data Source dialoğundaki Viewer düğmesine basılarak Create Frame Instructions dialoğuna ulaşılır. Mouse un sol düğmesi ile wynoochee.gif görüntüsünün üzerine basılır. Şekil-152 Map Frame Data Source ve Create Frame Instructions dialoğları 4. Böylece; otomatik olarak görüntü üzerine bir çerçeve çizilir, Map Composer üzerine bu çerçevenin geleceği 9 noktadan oluşan yer belirir ve Map Frame dialoğu ekrana açılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 119

126 Şekil-153 Üzerine çerçeve çizilmiş görüntü ve Map Composer dialoğu 5. Ebat, ölçek ve durum seçeneklerine sahip Map Frame dialoğu üzerindeki Change Scale and Frame Area düğmesinin seçili yani aktif olduğuna dikkat edilir. Takiben aşağıdaki işlemler yapılır. Use Entire Source düğmesine basılır ve Frame Width penceresine 2.55 rakamı yazılır. Upper Left Frame Coordinates kısmı altındaki X penceresine 0.50, Y penceresine 5.50, rakamları girilir. Dialoğdaki OK düğmesine basılarak harita çerçevesinin düzenlenmesi sağlanır. Böylece wynoochee.gif görüntüsü, Map Composer ekranı üzerinde yer alır. Şekil-154 Map Frame dialoğu ve Map Composer ekranına getirilmiş görüntü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 120

127 6. Map Composer ekranına yeni bir görüntü getirmek için, Viewer#1 üzerindeki wynoochee.gif görüntüsü Remove Contents From Viewer aletinin kullanımı ile ekrandan çıkarılır. 7. Viewer#1 üzerindeki Open Layer aletinin kullanımı ile, EGTF_CD.2 kütüğü kapsamındaki tm_88.img görüntüsü bulunarak ekrana getirilir. 8. Yukarıda 1, 2, 3 ve 4 ncü maddelerde açıklanan işlemler aynen Map Frame dialoğuna erişilir. 9. Map Frame dialoğu üzerindeki Change Scale and Map Area düğmesinin seçili olduğuna dikkat edilerek aşağıdaki işlemler yapılır. Scale1: penceresine rakamı girilir, Change Map and Frame Area düğmesi seçilir. Map Area Width penceresine rakamı girilir, Map Area Height penceresine rakamı girilir, Upper Left Map Coordinates kısmındaki; X penceresine , Y penceresine ise rakamı girilir, Upper Left Frame Coordinates kısmındaki; X penceresine 4.0, Y penceresine ise 5.5 rakamı girilir. Takiben OK düğmesine basılarak, tm_88.img görüntüsünün de Map Composer ekranına gelmesi sağlanır. Şekil-155 Map Frame dialoğu ve Map Composer ekranına getirilmiş tm_88.img görüntüsü 10. Bazı uygulamalar Map Composer ekranında istenen görünüşü vermeyebilir. Böyle bir durumda Annotation alet kutusundan Select Map Frame aleti seçilir. Map Composer ekranındaki görüntü üzerine çift click tatbik edilerek Map Frame dialoğuna erişilir. Gerekli değişiklikler yapılarak, görüntünün uygun olarak yerleştirilmesi sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 121

128 11. tm_88.img görüntüsü, Remove Contents From Viewer aletinin kullanımı ile ekrandan çıkarılır. 12. Open Layer aleti kullanılarak daha önceki uygulamalarda üretilen ve ÇALIŞMALAR kütüğü altında saklanan mosaic.img görüntüsüne erişilir. Raster Options düğmesi altındaki Background Transparent penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılarak, bu görüntünün ekrana açılması sağlanır. 13. Daha önce üretilmiş olan mosaic_anno.ovr annotation katmanını mosaic.img görüntüsü üzerine getirmek için, Add Layer aleti ile erişilen, Select Layer To Add dialoğundaki Files of type penceresine, Annotation[*.ovr] ifadesi getirilir. Takiben ÇALIŞMALAR kütüğü altındaki bu dosyaya ulaşılır ve OK düğmesine basılır. 14. Yukarıdaki 1, 2, 3 ve 4 ncü maddelerde açıklanan işlemler aynen uygulanarak, Map Frame dialoğuna erişilir. Dialoğ üzerindeki Use Entire Source düğmesine basılarak bu görüntü ve katmanının da Map Composer ekranına gelmesi sağlanır. 15. İstenmesi halinde Map Composer ekranına tanıtım amaçlı Logo larında konulması olanak dahilindedir. Örneğin ERDAS a ilişkin olarak hazırlanmış ve EGTF_CD.1 kütüğü altında bulunan erdas_logo.img amblemi, yukarıda belirtilen işlemler yapılarak Map Composer ekranının sağ alt köşesine getirilir. 16. Map Composer daki tm_88.img görüntüsü üzerine koordinat gridlerini getirmek için, Annotation alet kutusundan Create Grid Tics aleti seçilir ve görüntü üzerine basılarak Set Grid / Tick Info dialoğuna erişilir. Şekil-156 Set Grid / Tick Info dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 122

129 17. Dialoğdaki Name ve Description pencereleri customized map template üretiminde kullanıldığından bu aşamada boş bırakılır ve aşağıda belirtilen işlemler yapılır. Geographic Tics ve Neat Line pencerelerinin işaretli olduğuna dikkat edilir. Map Composer üzerindeki görüntüleri kapsayan bir dış çerçeve çizgisi oluşturmak için, Margin penceresinde bulunan default değeri aynen kabul edilir. Horizontal Axis düğmesi kapsamındaki Length Outside penceresine 0.1 ve Spacing penceresine ise rakamları girilir Copy to Vertical düğmesine basılarak bu değerlerin Vertical Axis düğmesi altına da aynen kopyalanması sağlanır. Takiben Apply düğmesine basılarak, belirtilen aralıklardaki grid hatlarının, görüntü üzerine gelmesi sağlanır. Bu grid aralıklarının kendi içinde de bölünmesi istendiğinde, Spacing penceresine rakamı girilir ve Copy to Vertical düğmesine basılır. Önce Redo düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Böylece Map Composer ekranının düzenlenmesi tamamlanır. 18. Map Composer ekranı, Save düğmesine basılarak wynoochee.img ismi altında kayıt edilmesi sağlanır. Şekil-157 Muhtelif görüntüleri ve Logo yu içeren Map Composer ekranı İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 123

130 İLAVE BİLGİLER: Mevcut grid hatlarını günlerken, Apply düğmesine basıldığında, daha önceki grid hatlarının üzerine ikinci bir hattı daha gelir. Bu husus, aynı görüntü üzerine Coğrafik ve UTM gibi 2 farklı grid şebekesinin konulması istendiğinde uygulanır. Gerek görüntüyü gerekse de grid hatları kaydırılarak başka bir yere götürüldüğünde, bunlar birbiriyle tam olarak örtüşmez. SAFHA-3 MAP COMPOSER EKRANINA ÖLÇEK ÇUBUĞU, KUZEY OKU VE KİTABE EKLEMEK MAP COMPOSER EKRANINA ÖLÇEK ÇUBUĞU NU EKLEMEK: 1. SAFHA-2 de oluşturulan ve ÇALIŞMALAR kütüğünde muhafaza altına alınan wynoochee.map dosyası ekrana açılır. Bu dosyayı içeren Map Composer ekranındaki Annotation menüsünden Tools ifadesi seçilerek Annotation alet kutusunun açılması sağlanır. Takiben bu kutudan Create Scale Bar aleti seçilir. 2. Map Composer ekranındaki tm_88.img görüntüsünün altına mouse un sol düğmesi ile sürükleme tarzında bir dikdörtgen çizilir. Çizim tamamlandığında ekrana, Scale Bar Instructions dialoğu açılır ve mouse, bu özelliği içeren bir şekle sahip olur. Şekil-158 Scale Bar Instructions ve Scale Bar Properties dialoğları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 124

131 3. Mouse un sol düğmesi ile tm_88.img görüntüsü üzerine basılarak, Scale Bar Properties dialoğuna erişilir ve bu dialoğ üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır. Kilometers ve meters pencereleri işaretlenir, Alignment kısmı altındaki zero penceresinin işaretli olduğuna dikkat edilir, Representative Fraction penceresi işaretlenir, Maximum Length penceresine 2.00 rakamı girilir, Apply düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Böylece kilometre ve metre taksimatlı 2 adet ölçek çubuğunun görüntünün altına gelmesi sağlanır. 4. Görüntünün altına gelen ölçek çubuğunun yeri değiştirilmek isteniyorsa, önce ölçek çubuğu mouse un sol düğmesi ile seçilir, takiben çubuğun elemanlarından herhangi birinin üzerine basılır. Ölçek çubuğunun çevresinde bir dikdörtgenin belirmesine dikkat edilerek istenen yere taşınır. Ölçek çubuğunun küçültülmesi veya büyültülmesi olanak dahilinde olmasına karşın, doğruluğun bozulacağı göz önüne alınarak bu işlem yapılmamalıdır. MAP COMPOSER EKRANINA KUZEY OKU NU EKLEMEK: 1. Annotation alet kutusundan Display Annotation Styles aleti seçilerek, Styles for dialoğuna erişilir. 2. Dialoğdaki Symbol Style penceresi üzerine basılarak ekrana gelen As Is dialoğundan Other.. ifadesi seçilir. Ekrana gelen Symbol Chooser dialoğundaki Standard düğmesi altındaki pencere açılarak buraya North Arrows ifadesi getirilir. Şekil-159 Styles for ve As Is dialoğları 3. Alt pencereye gelen kuzey okları listesinden North Arrow 6 ifadesi seçilir. Takiben Size penceresine 30 rakamı girilir ve Units penceresine ise Map ifadesi getirilir. İstenmesi halinde Use Color düğmesinin kullanımı ile kuzey okunun renği değiştirilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 125

132 Şekil-160 Symbol Chooser dialoğu 4. Dialoğ üzerindeki Apply düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. 5. Annotation alet kutusundan Create Symbol Annotation aleti seçilir. Mouse un sol düğmesi ile Map Composer ekranında yerleştirileceği yer üzerine click uygulanır. Böylece kuzey okunun ekranda yer alması sağlanır. 6. Kuzey okunun yerini değiştirmek için, sembol mouse un sol düğmesi ile seçilir ve sürüklenerek istenen yere götürülür. Ebadını değiştirmek için ise, sembolün üzerine cift click uygulanır. Ekrana açılan Symbol Properties dialoğunda gerekli düzeltmeler yapılarak Apply düğmesine basılır. MAP COMPOSER EKRANINA KİTABE (Legend) EKLEMEK: 1. Annotation alet kutusundan Create Rectangle Annotation aleti seçilir. Ekrandaki Mosaic.img görüntüsünün altına mouse un sol düğmesi ile ve sürükleyerek küçük bir kutu çizilir. 2. Çizilen kutu seçilir ve Annotation alet kutusundan Display Annotation Styles aleti seçilerek Styles for dialoğuna erişilir. Dialoğdaki Fill Style penceresi açılır ve ekrana gelen As Is dialoğundan Other.. ifadesi seçilir. 3. Ekrana açılan Fill Style Chooser dialoğundaki Use Outline penceresi seçilir, Use Solid Color penceresi ise pasif duruma getirilir. 4. Use Outline penceresi açılır ve As Is dialoğundan Other.. ifadesi seçilerek Line Style Chooser dialoğuna erişilir. Bu dialoğ üzerindeki Outer Color penceresi vasıtasıyla ekrana gelen renk paletinden uygun bir renk seçilir. 5. Dialoğdaki Apply düğmesine basılır. Takiben tüm dialoğlar, üzerlerindeki Close düğmelerine basılarak kapatılır. Böylece ekrana küçük bir kutunun eklenmesi sağlanır. 6. Annotation alet kutusundan Create Text Annotation aleti seçilir. Mouse un sol düğmesi ile küçük kutunun kenarına basılarak Annotation Text dialoğuna ulaşılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 126

133 7. Dialoğun üzerine örneğin, KESİLMİŞ ORMAN BÖLGELERİ ifadesi yazılır ve takiben OK düğmesine basılır. İstenmesi halinde bu metin başka bir yere taşınabilir, ebadı büyütülebilir veya küçültülebilir. 8. Annotation alet kutusundan Create Polyline Annotation aleti seçilir ve küçük kutunun altına gelecek tarzda bir hat çizilir. 9. Çizilen bu hat, mouse un sol düğmesi ile seçilir ve Annotation alet kutusundan Display Annotation Styles aleti seçilerek Style for dialoğuna erişilir. Dialoğ üzerindeki Line Style penceresi vasıtasıyla As Is dialoğuna ulaşılır ve üzerindeki Other.. ifadesi seçilir. 10. Ekrana açılan Line Style Chooser dialoğundaki Outer Color penceresi açılarak erişilen renk paletinden, mozaik görüntüsünde bu amaç için kullanılan (siyah) renk seçilir. Width penceresine 3.00 rakamı girilir ve Apply düğmesine basılır. 11. Annotation alet kutusundan Create Text Annotation aleti seçilir ve mouse un sol düğmesi ile çizginin yanına click uygulanarak Annotation Text dialoğuna erişilir. Dialoğ üzerine örneğin TAMPON BÖLGESİZ NEHİR KIYISI ifadesi yazılır ve OK düğmesine basılır. İLAVE BİLGİLER: Kitabeler (Legend), Annotation alet kutusu kapsamındaki Create Legend aletinin kullanımı ile otomatik olarak da üretilebilmektedir. Bu alet, özniteliklere (attributes) sahip tematik görüntüler veya vector katmanlarında kullanılmaktadır. 12. Map Composer ekranına örneğin SALMON BALIĞI SÜRÜLERİNE YÖNELİK POTANSİYEL TEHLİKELER başlığının eklenmesi için Annotation alet kutusundan Create Text Annotation aleti seçilir, Map Composer üzerinde bu başlığın konulacağı yer üzerine basılır. Ekrana açılan Annotation Text dialoğuna başlık yazılır ve OK düğmesine basılır. 13. Ekrana gelen başlık yazısı üzerine çift click uygulanarak erişlen Text Properties dialoğundaki Size penceresine 20 rakamı girilir ve Apply düğmesine basılır. 14. Ana başlığın altına örneğin Ön Rapor ve wynoochee Nehri ifadelerinin eklenmesi için, her iki ifade ayrı ayrı Annotation Text dialoğuna yazılır ve OK düğmesine basılarak ekrana gelmesi sağlanır. 15. Ayrı Ayrı düzenlenmiş bu 3 başlığı beraberce başka bir yere taşımak için, aşağıda belirtilen işlemler yapılır. Klavyedaki Shift tuşuna ve mouse un sol düğmesine beraberce basılarak tüm başlıklar seçilir, Annotation alet kutusundan Align Properties Box aleti seçilir, İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 127

134 Ekrana açılan Align dialoğu üzerindeki Top / Bottom grubu altından As is penceresi, Left / Right grubu altından ise Left / Right Center penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Şekil-161 Align dialoğu 3. Böylece 3 başlık beraberce hareket edebilecek duruma gelir. Bundan istifade edilerek bu başlıklar, mosuse un sol düğmesi ile seçilerek ve sürükleme ile, arzu edilen bir yere götürülebilir. SAFHA-4 MAP COMPOSER EKRANINA METİN VE BAZI HARİTA ELEMANLARINI EKLEMEK 4. Annotation alet kutusundan Create Text Annotation aleti seçilir ve mouse un sol düğmesi ile Map Composer ekranın sol alt köşesine basılır. 5. Ekrana gelen Annotation Text dialoğu üzerindeki ASCII File düğmesine basılarak, Select ASCII File dialoğuna erişilir. 6. Dialoğdaki Look in penceresi vasıtasıyla EGTF_CD.1 kütüğü kapsamındaki Salmon Hazards.txt isimli dosya bulunarak seçilir. Takiben ENTER tuşuna ve OK düğmesine basılır. 7. Map Composer ekranı üzerine gelen metnin yeri, istenirse seçilip sürüklenerek değiştirilebilir. Yazının büyüklüğü değiştirilmek isteniyorsa, metin seçilir ve üzerine cift click uygulanarak ekrana açılan Text Properties dialoğundaki Size penceresine uygun bir değer girilir. 8. Gray s Harbor ve Washington State isimlerini, tm_88.img görüntüsü üzerine yazmak için, ilgili yerler üzerine click uygulanır ve ekrana açılan, Annotation Text dialoğuna bu isimler yazılır. Görünmeleri ve okunmalarının daha kolay olması için bu yazıların defaut renği, beyaz renğe dönüştürülür. 9. Bu yazılar, aşağıda belirtilen işlemler ile beyaz renğe dönüştürülür: Mouse un sol düğmesi ile yazılar seçilir. Annotation alet kutusundan Display Annotation Styles aleti seçilir, Ekrana gelen Styles for dialoğundaki Text Style penceresi açılır, As Is dialoğundan Other.. ifadesi seçilir. Ekrana açılan Text Style Chooser dialoğu üzerindeki Custom düğmesine basılır, İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 128

135 Fill Style penceresi açılarak erişilen As Is renk paletinden, beyaz renk seçilir ve Apply düğmesine basılır. 10. Tüm dialoğlar üzerlerindeki Close düğmelerine basılarak kapatılır. 11. tm_88.img görüntüsü üzerindeki Gray s Harbor bölgesi bulunur. Annotation alet kutusundan Create Rectangle Annotation seçilerek bu sahayı kapsayacak şekilde bir dikdörtgen çizilir. aleti 12. Oluşturulan bu dikdörgen; Annotation alet kutusundan Display Annotation Styles aleti seçilerek erişilen, Styles for, Fill Style, Outher.., Use Outline, Solid Black, sıralı işlem ve seçimler ile, istenen renğe ve kalınlığa getirilir. 13. Dialoğ üzerindeki Apply düğmesine basılır. Takiben tüm dialoğlar, üzerlerindeki Close düğmelerine basılarak kapatılır. 14. Annotation alet kutusundan Create Polyline Annotation aleti seçilir. Görüntü üzerine çizilmiş olan dikdörtgenin iki köşesinden, mosaic.img görüntüsünün soldaki iki köşesine doğru doğrular çizilir. Bu çizgilerin renği ve kalınlığı, 9 ncu madde de belirtilen işlemler uygulanarak değiştirilebilir. 15. Tamamlanan harita çıktı düzenlemesi (Map Composition), ekrandaki Save düğmesine basılarak, Composer ikonu kapsamında kayıt edilmesi sağlanır. Şekil-162 Map Composer ekranında hazırlanmış harita çıktı görüntüsü 16. Oluşturulan ve kayıt altına alınan harita çıktısını tekrar ekrana açmak için, ERDAS IMAGINE ikon panelinden Composer ikonu seçilir. Ekrana gelen komut dizininden Open Map Composition ifadesi seçilir. Kayıt edilen kütük / dosya bulunur ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 129

136 AMAÇ: KISIM-4 ÖZELLİKLERİ ÇIKARMAK Bu kısım; görüntünün indirgemesi, tayfsal özelliklerin düzenlenmesi, band aritmetiği, shapefile dosyalarının üretimi ve günlenmesi ile değişiklikleri belirleme ve onları ortaya çıkarma amaçlı uygulamaları içermektedir. KULLANILACAK ALETLER: Subset Contrast Tools NDVI (Normalized Difference Vegatation Index) Shapefile Büyük görüntülerden, daha kolay yönetilebilen küçük görüntüleri üretmek. Görüntünün parlaklık ve kontrastlığını düzenleyerek özellikleri geliştirmek. Bitkilerin sınıflandırılmasında onları göze batacak şekilde ortaya çıkarılmak için gerekli band oranlarını düzenlemek. ArcView kapsamlı shapefile dosyalarını üretmek ve günlemek. Change Detection Farklı veri görüntüleri arasındaki değişiklikleri tanımak ve analiz etmek. UYGULAMA-1 GÖRÜNTÜYÜ İNDİRGEMEK Görüntüyü indirgeme, bir görüntü verisinden ilgi sahasını (AOI), diğer bir deyişle üzerinde çalışma yapılacak küçük bir bölgenin elde edilmesi işlemleri için kullanılan bir terimdir. Bu işlemler sonuçunda, elde edilen görüntünün işlenmesi ve deopolanması daha da kolaylaşmaktadır. Örneğin aşağıdaki uygulamada kullanılacak olan tm_88.img görüntüsü 300 megabyte ebadındadır. Bundan elde edilecek ilgi sahası görüntüsü ise oldukça küçük ebada sahip olacaktır. Böylece, bu görüntü üzerinde yapılacak işlemler daha kısa zamanda olacak ve dopolama yeri de daha küçük olacaktır. 17. Open Layer aleti kullanımı ile, EGTF_CD.2 kütüğü kapsamındaki tm_88.img görüntüsüne erişilir ve ekrana açılır. 18. Takiben üzerinde çalışma yapılacak olan ilgi sahasını aynı ekran üzerine getirmek için; Open Layer aleti ile Select Layer To Add dialoğuna ulaşılır, Files of type penceresine AOI [*.aoi] ifadesi getirilir, EGTF_CD.1 kütüğü altından wynoochee_drainage.aoi dosyası bulunur ve OK düğmesine basılır. 3. Görüntü üzerine, mouse un sağ düğmesi ile basılır. Ekrana açılan komut dizininden Inquire Box ifadesi seçilerek, görüntü üzerine default olarak beyaz renkte bir ilgi sahası kutusunun gelmesi ve bununla ilişkili olarak köşe koordinatlarını içeren Inquire Box dialoğunun ekrana açılması sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 130

137 Şekil-163 Inquire Box ifadesini içeren komut dizini ve dialoğu 4. Görüntü üzerindeki wynoochee_drainage.aoi sahası seçilir. Takiben Inquire Box dialoğu dialoğundaki Fit to AOI düğmesine basılarak default olarak görüntü üzerine gelmiş olan Inquire Box şeklinin ilgi sahası üzerine gelmesi sağlanır. Bu işlemden sonra Apply düğmesine basmaya gerek yoktur. Şekil-164 tm_88.img görüntüsü, wynoochee_drainage.aoi sahası ve üzerine uyarlanmış Inquire Box şekli 5. ERDAS IMAGINE icon panelindeki DataPrep ikonu üzerine basılır. Ekrana gelen komut dizininden Subset Image ifadesi seçilerek Subset dialoğuna erişilir. 6. Dialoğ üzerindeki Input File: [*.img] penceresine EGTF_CD.2 kütüğü kapsamındaki tm_88.imge ifadesi getirilir. Output File: [*.img] penceresine study_area_tm.img ifadesi yazılır ve From Inquire Box düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 131

138 Böylece, Inquire Box dialoğundaki koordinat değerleri, Subset dialoğundaki ULX, ULY, LRX ve LRY pencerelerinde bulunan değerleri günçelleştirir. 7. Dialoğdaki Output Options grubu altındaki Ignore Zero in Output Stats penceresi işaretlenir. Takiben Select Layers penceresindeki 1: 7 default rakamların yerine 1: 5,7 rakamları girilir. AÇIKLAYICI BİLGİLER: tm_88.imge, LANDSAT uydusunun TM sensörü tarafından çekilmiş ve 7 banda sahip bir görüntüdür. 6 ncı band; termal bir band olup mekansal çözümlemesi 120 metre olup termal yayım yapma kabiliyetine sahiptir. Daha sonraki uygulamalarda, tayfsal yansımaya dayalı sınıflandırma işlemleri yapılacağından, işlemlere sürat kazandırmak amaçıyla, gereksinim duyulmayan 6 ncı band, kombinasyondan çıkarılmıştır. Şekil-165 DataPrep ikonu, Data Preparation komut dizini ve Subset dialoğu 8. Subset dialoğunun altındaki AOI düğmesine basılarak Choose AOI dialoğuna erişilir, üzerindeki Viewer penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Şekil-166 Choose AOI ve Modeller -running model: subset dialoğları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 132

139 9. Subset dialoğundaki OK düğmesine basılır. Ekrana gelen Modeller - running model: subset dialoğunda otomatik olarak yapılan işlemler sonuçunda, aktif duruma gelen OK düğmesine basılır. 10. Ekrana yeni bir Viewer açılır ve oluşturulmuş ve kayıt altına alınmış olan study_area_tm.img isimli ilgi sahası, diğer bir deyişle üzerinde çalışma yapılacak olan bu görüntü bulunarak ekrana getirilir. Şekil-167 tm_88.img, wynoochee_drainage.aoi ve study_area_tm.img görüntüleri 11. Her iki görüntünün içerdiği bilgiler; ERDAS IMAGINE icon paneli üzerindeki Tools menüsünden, Image Information ifadesinin seçilmesi ile ekrana açılan, Image Info dialoğları üzerinden incelenebilir. 12. İki görüntü arasında ilişki kurmak için; herhangibir Viewer üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılır, ekrana gelen komut dizininden Geo. Link / Unlink ifadesi seçilir ve diğer görüntü üzerine basılır. Böylece iki görüntünün birbiriyle ilişkisi sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 133

140 UYGULAMA-2 TAYFSAL ÖZELLİKLERİ KULLANMAK Bu uygulama, görüntünün içerdiği band kombinasyonlarını değiştirmek ve kontrastlığını ayarlayarak, özellikleri geliştirme ve tanınmalarını sağlama amaçını taşımaktadır. SAFHA-1 BAND KOMBİNASYONLARINI DEĞİŞTİRMEK Uydu sensörleri tarafından algılanan görüntülere ilişkin bandların tayfsal yansıma özelliklerinin bilinmesi, ilgi sahasındaki cisimlerin tanınmasına yardım etmektedir. 1. Bir önceki uygulamada üretilen ve ÇALIŞMALAR kütüğüne kaydedilen, study_area_tm.img görüntüsü ekrana açılır. Bu görüntü Near Infrared (NIR) Color Composite (Yakın Infrared Renk Band Kombinasyonu) olarak adlandırılan 4, 3, 2 default band düzenindedir. Bu band kapsamındaki özellikler, aşağıda tabloda belirtilen renklerde görünmektedir. YAKIN INFRARED RENK BAND KOMBİNASYONU ÖZELLİK TİPİ BİTKİ (Vegetation) HUBUBAT (Crops) SULAK ARAZİ (Wetland) SU (Water) YERLEŞİM SAHASI (Urban Areas) ÇIPLAK ARAZİ (Bare Soil) RENĞİ Kırmızı Pembe - Kırmızı Koyu Kırmızı Gölgeli Mavi veya Siyah Cyan - Gri Cyan - Gri 2. Bölgeyi tanımak için ilk aşamada Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek görüntü üzerine, beyaz renkte bir cursor un gelmesi ve ekrana Image Information dialoğunun açılması sağlanır. Şekil-168 Yakın Infrared Renk Band Kombinasyonundaki (4, 3, 2) study_area_tm.img görüntüsü ve Image Information dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 134

141 3. Image Information dialoğundaki Map default ifadesini içeren pencereye Lat / Lon (Coğrafik Koordinat) ifadesi getirilir. Takiben cursor W N koordinatlarına götürülür. Cursor un bulunduğu bölge, cyan renğinde görünen ağaçları kesilmiş bir sahayı içermektedir. Bölge, Interactive Zoom In aleti kullanımı ile büyütüldüğünde, kütüklerin taşınmasında kullanılan yol şebekesi ortaya çıkar. 4. Görüntünün bulunduğu Viewer üzerindeki Raster menüsünden Band Combinations ifadesi seçilerek Set Layer Combinations for dialoğuna erişilir. 5. Dialoğ üzerinde default olarak bulunan 4, 3, 2 band kombinasyonu; Red: 5, Green: 4 ve Blue: 3 olacak şekilde düzenlenir ve Apply düğmesine basılır. Şekil-169 Set Layer Combinations for dialoğu ve Kısa Dalga Infrared Renk Band Kombinasyonundaki (5, 4, 3) study_area_tm.img görüntüsü 6. 5, 4, 3 bandını içeren ve Short Wave Infrared (SWIR) Color Composite (Kısa Dalga Infrared Renk Band Kombinasyonu) olarak adlandırılan bu düzenleme sonuçunda, görüntünün rengi değişir. Kütüklerin taşındığı yol şebekesinin daha iyi tanınmasını sağlayan bu kombinasyonun, özelliklere ilişkin renkleri aşağıdaki tabloda belirtilmiştir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 135

142 KISA DALGA INFRARED RENK BAND KOMBİNASYONU ÖZELLİK TİPİ BİTKİ (Vegetation) HUBUBAT (Crops) SULAK ARAZİ (Wetland) SU (Water) YERLEŞİM SAHASI (Urban Areas) ÇIPLAK ARAZİ (Bare Soil) RENĞİ Gölgeli Yeşil Gölgeli Yeşil Gölgeli Yeşil Siyah Mor Magenta - Pembe 7. Band kombinasyonu; True Color (Gerçek Renkli) olarak adlandırılan Red: 3, Green: 2 ve Blue: 1 olacak şekilde düzenlenir ve Apply düğmesine basılır. True Color renk kombinasyonu, insan gözünün gördüğü renkleri aynen içeren bir band düzenlemesidir. Örneğin insan gözünün yeşil olarak algıladığı özellik, görüntü üzerinde de aynı renktedir. Özelliklere ilişkin renkler, aşağıdaki tabloda belirtilmiştir. GERÇEK RENKLİ BAND KOMBİNASYONU ÖZELLİK TİPİ BİTKİ (Vegetation) HUBUBAT (Crops) SULAK ARAZİ (Wetland) SU (Water) YERLEŞİM SAHASI (Urban Areas) ÇIPLAK ARAZİ (Bare Soil) RENĞİ Zeytin Yeşili Orta açık Yeşil Koyu Yeşil veya Siyah Gölgeli Mavi ve Yeşil Beyaz açık Mavi Beyaz açık Mavi Şekil-170 Gerçek Renkli Band Kombinasyonundaki (3, 2, 1) study_area_tm.img görüntüsü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 136

143 8. Muhtelif Band kombinasyonları düzenlenerek; Ağaçları kesilmiş bölge ve Kütüklerin taşındığı yol şebekesi gibi özelliklerin daha iyi tanınması sağlanır. 9. Band kombinasyonu kapsamındaki her bir band, kendine özgü bilgiyi sağlamaktadır. Bu amaçla ekrana yeni bir View açılır ve study_area_tm.img görüntüsüne erişilir. Select Layer To Add dialoğundaki Raster Options düğmesinin kullanımı ile ekrana gelen dialoğdaki Display as: penceresine Gray Scale ifadesi getirilir ve OK düğmesine basılır. 10. Böylece, Gray Scale (Siyah / Beyaz) renkteki tek bandlı görüntü ekrana açılır. İstenmesi halinde, 3 bandlı ve tek bandlı görüntüler arasında karşılıklı olarak mukayese yapmak için, Link kurulur. View menu Link / Unlink Viewers / Geographical Şekil-171 Aralarında Link kurulmuş 3 ve 1 bandlı görüntüler 11. Gray Scale görüntünün bulunduğu Viewer üzerindeki, Raster menüsünden Band Combinations ifadesi seçilerek Set Layer Combinations for dialoğuna erişilir. 2 nolu katmanı görüntülemek için, dialoğ üzerindeki Layer penceresine 2 değeri getirilir ve Apply düğmesine basılır. Bu işlemler tüm katmanlar için tekrarlanarak, kesilmiş orman bölgesi özelliğini en iyi belirten katman tesbit edilir. 12. Özelliği en iyi gösteren katmanın tesbit edilmesinden takiben, Remove Contents from Viewer aleti kullanılarak, her iki Viewer üzerinde bulunan görüntüler ekrandan çıkarılr. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 137

144 Şekil-172 Set Layer Combinations for dialoğu İLAVE BİLGİLER: LANDSAT TM GÖRÜNTÜSÜNÜN ELEKTROMANYETİK TAYF DAKİ BAND DEĞERLERİ VE KULLANIM ALANLARI BAND 1, MAVİ, µm Kıyı bölgelerini haritalama Orman tiplerini haritalama Kültürel özellikleri tanıma BAND 3, KIRMIZI, µm Farklı bitki türlerini ayırt etmek Toprak sınırları Jelojik sınırlar Kültürel özellikleri tanıma BAND 6, UZUN DALGA IR, µm Termal Analiz Bazı bitkilerin yoğunluğu ve arazi örtüsü tipi BAND 2, YEŞİL, µm Sağlıklı bitkileri ayırt etmek Kültürel özellikleri tanıma BAND 4, YAKIN IR, µm Canlı bitki yoğunluğu Ürün tanıma Toprak / ürün ve araziye ilişkin su kontrastlığı BAND 5, KISA DALGA IR, µm BAND 5, KISA DALGA IR, µm Bitki toprağın içerdiği nem Ürün kuraklık etüdü Bulut, kar ve buzu ayırt etmek Jeolojik kaya tipleri ve toprak sınırları SAFHA-2 BAND KOMBİNASYONLARINI DEĞİŞTİRMEK Muhtelif özellikler, ekseriya çevresindeki benzer renkler veya siyah beyaz tonlar nedeniyle belirgin olarak ortaya çıkmazlar. Farklı sayısal numara (DN) değerlerini içermelerine rağmen çevresi ile benzer görünüştedirler. Bu tip özellikler, kontrastlığın ayarlanması ile geliştirilerek belirgin hale getirilir. 1. Ekrana yeni bir View açılır. Open Layer aleti vasıtasıyla ÇALIŞMALAR kütüğü altındaki study_area_tm.img görüntüsüne erişilir. Raster Options düğmesine basılarak ekrana gelen Select Layer To Add dialoğundaki Fit to Frame ve No Stretch pencereleri seçilir. Takiben OK düğmesine basılarak görüntünün açılması sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 138

145 İLAVE BİLGİLER: ERDAS IMAGINE yazılımı görüntüyü, default olarak Standart Stretch (Standart esneme) özelliğine göre ekrana getirmektedir. Bu olanak, No Stretch penceresi vasıtasıyla düzenlenmektedir. No Stretch penceresi seçilerek görüntü ekrana açıldığında, renk tonları yeknesak ve koyudur. Şekil-173 No Stretch olanağı uygulanmamış (sol) ve uygulanmış (sağ) görüntüler 2. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Contrast / Standart Deviation Stretch (Standart Sapma tarzı esneme) ifadeleri seçilir. Böylece yeknesak ve koyu tondaki görüntü, uygun renk ve tonları içerecek tarzda ekrana açılır. Tekrar ilk görüntüye ulaşmak veya değişiklik için, Raster menüsünden Undo ifadesi seçilir. 3. Görüntünün genel bir kontrastlıkta açılması için, Raster menüsünden Contrast / General Contrast ifadesi seçilerek Contrast Adjust dialoğuna erişilir. Üzerindeki Method penceresine Histogram Equalize ifadesi getirilir ve Apply düğmesine basılır. Bu olanağın tatbiki sonuçunda, bazı özellikler göze batacak hale gelirken bazılarıda kaybolur. Şekil-174 Contrast Adjust dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 139

146 Şekil-175 Standart Deviation Stretch (sol) ve Histogram Equalize (sağ) kontrastlık uygulaması yapılmış görüntüler 4. Raster menüsünden Undo ifadesi seçilir. Takiben tekrar Raster menüsünden Contrast / General Contrast ifadesi seçilerek Contrast Adjust dialoğuna erişilir. Dialoğdaki Method penceresine Linear ifadesi, Slope penceresine 2.5 rakamı ve Shift penceresine ise 15 rakamı getirilerek Apply düğmesine basılır. Apply düğmesine basılır. Böylece görüntü, kırmızının renk tonlarını içerecek şekilde ekrana açılır. Aynı zamanda bazı özelliklerde göze batacak duruma gelir. Şekil-176 Linear olanağına göre düzenlenmiş Contrast Adjust dialoğu ve görüntü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 140

147 5. Raster menüsünden Undo ifadesi seçilir. Ekrana, Viewer#2 açılır ve üzerine EGTF_CD.2 kütüğü altındaki tm_88.img görüntüsü getirilir. Bu görüntünün 4, 3, 2 band kombinasyonunda olduğuna dikkat edilir. 6. Viewer#2 deki Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek, görüntünün üzerine beyaz renkteki Cursor işaretinin gelmesi sağlanır.. Bu Cursor u kesilmiş ağaçları içeren bölge ve üzerine getirmek için; ekrana açılan dialoğdaki Map penceresine Lat / Lon ifadesi getirilir ve X penceresine W, Y penceresine ise N koordinat değerleri girilir. 7. View menüsünden Scale / Scale Tools ifadeleri seçilerek Frame Scale dialoğuna erişilir, üzerindeki Scale 1: penceresine rakamı girilir ve Apply düğmesine basılır. 8. Sınırlandırılmış bir bölgeye Stretch uygulamak için, Viewer üzerindeki AOI menüsünden Tools ifadesi seçilerek erişilen AOI alet kutusundan, Create Rectangle AOI aleti seçilir. Mouse un sol düğmesi ile ve sürükleyerek görüntüdeki kesilmiş orman sahası üzerine bir dikdörtgen çizilir. 9. Raster menüsünden, Contrast / General contrast ifadesi seçilerek Contrast Adjust dialoğuna erişilir. 10. Dialoğ üzerindeki Method penceresine Linear ifadesi getirilir, Slope penceresine 2.5, Shift penceresine ise 15 rakamları girilir ve Apply düğmesine basılır. Şayet ekrana Attention dialoğu gelirse, üzerindeki No düğmesine, takiben ekrana açılan Warning dialoğundaki OK düğmesine basılır. Böylece bu sahanın gelişmesi sağlanır. Şekil-177 Stretch (esnetme) ile geliştirilmiş kesilmiş orman sahası görüntüsü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 141

148 UYGULAMA-3 BAND ARİTMETİĞİNİ KULLANMAK IMAGINE yazılımı, daha önce tanımlanmış ve Normalized Difference Vegetative Index (NDVI) olarak adlandırlan band aritmetiğini veya indislerini kullanarak; bitki, bulut / su / kar, kaya / çıplak arazi, kesilmiş ormanlık saha vb. özellikleri geliştirerek belirleme olanağını sağlamaktadır. Bu band aritmetiği, elektromanyetik tayfın yakın ınfrared (near Infrared) ve görünen kırmızı (visible red) bandlarına dayalıdır. Muhtelif bandları seçerek yapılan analiz çalışması esnasında yazılım, bitki analizi için default olarak yakın ınfrared ve görünen kırmızı bandlardan bilgi sağlamaktadır. Bitkiler özellikle yakın ınfrared bölgede yansıma yaparlar. Bitki ve su arasındaki kontraslık bu bölgede görünür. Tayfın görünen kırmızı bandında; bitki, çıplak arazi, kayalık arazi ve insan yapısı cisimler çok iyi kontrastlık sağlarlar. Çıplak veya satıhdaki insan yapısı cisimlere göre bitkiler, tayfın görünen kırmızı bandına eğilim gösterirler, bu nedenle koyu renkte görünürler. Çıplak veya satıhdaki insan yapısı cisimler ise, tayfın bu kısmında açık renkte ve parlak bir görüntü verirler. NDVI değerininin hesaplanmasında, farklı bandların sayısal numara (DN) değerleri kullanılır. Bir DN değeri, veri bandındaki bir pixel in değeridir. Keza DN değeri, atmosferin ve yer sathının ne kadar radyasyon emdiğine ve sensöre ne miktar yansımayı geri gönderdiğine bağlı olarak değişmektedir. LANDSAT TM görüntütülerinin NDVI değeri, aşağıda belirtilen formüle göre hesaplanmaktadır: NDVI = Band 4 Band 3 / Band 4 + Band 3 LANDSAT TM sensörü, elektromanyetik tayfdaki yakın ınfrared (IR) yansımayı Band 4 e, görünen kırmızı (R) yansımayı ise Band 3 e kaydetmektedir. Bu durum göz önüne alındığında, formül aşağıda belirtilen şekle dönüşür. NDVI = (IR R) / (IR + R) NDVI hesaplama yöntemi kullanıldığında, bitki örtüsünün bulunduğu sahaları göze batacak şekilde gösteren, tek bantlı siyah-beyaz bir görüntü meydana gelir. Hesaplamalar sonucunda; bitkiler için pixel değerleri elde edilmektedir. Muhtelif özelliklere ve bandlara göre hesaplanmış değerler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. ÖZELLİK IR DEĞERİ GÖRÜNEN KIRMIZI DEĞERİ SONUÇ NDVI DEĞERİ BİTKİ YÜKSEK DÜŞÜK YÜKSEK BULUT / SU / KAR DÜŞÜK YÜKSEK NEGATİF KAYALAR / ÇIPLAK TOPRAK YÜKSEK YÜKSEK SIFIRA YAKIN İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 142

149 1. ERDAS IMAGINE icon panelindeki Interpreter ikonu seçilerek ekrana açılan komut dizininden Spectral Enhancement ve aynı isimli komut dizininden ise Indices ifadeleri seçilir. Şekil-178 Interpreter ikonu, Spectral Enhancement ve Indices ifadelerini içeren komut dizinleri 2. Ekrana açılan Indices dialoğu üzerindeki Input File: [*.img] penceresine, ÇALIŞMALAR kütüğü altındaki study_area_tm.img görüntüsüne ilişkin ifade getirilir. Output File: [*.img] penceresine ise NDVI.img ibaresi yazılır ve ENTER tuşuna basılır. Takiben dialoğdaki Sensor penceresine Landsat TM, Select Function penceresine ise NDVI ifadeleri getirilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-179 Indices dialoğu 3. Modeler-running model dialoğunda otomatik olarak yapılan işlemler sonuçunda, aktif duruma gelen OK düğmesine basılır. Böylece, siyah beyaz tonlarda oluşan bu görüntü yazılımın users kütüğü altına kayıt edilmesi sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 143

150 4. Users kütüğü altında ndvi.img adını taşıyan görüntüyü ekrana açmak için; Open Layer / Select Layer To Add / Recent alet, dialoğ ve düğmesinin kullanımı ile görüntüye erişilir. Raster Options düğmesi altındaki No Stretch penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Şekil-180 Siyah / beyaz ndvi.img görüntüsü 5. EGTF_CD.2 kütüğünden tm_88.img görüntüsü bulunur. Raster Options düğmesi altındaki Clear Display penceresi pasif duruma getirilir ve OK düğmesine basılarak aynı Viewer üzerine gelmesi sağlanır. 6. View menüsünden Arrange Layer ifadesi seçilerek ekrana açılan dialoğ üzerindeki ndvi.img katmanı, mouse un sol düğmesi ile seçilerek, tm_88.img katmanının üstüne taşınır ve Apply düğmesine basılır. Şekil-181 Aynı Viewer üzerine getirilmiş ndvi.img ve tm_88.img görüntüleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 144

151 7. Utility menüsünden Swipe ifadesi seçilerek Viewer Swipe dialoğuna erişilir. Görüntü zoomlanarak büyütür ve takiben dialoğ üzerindeki sürgü sağa veya sola doğru hareket ettirilerek her iki görüntünün karşılıklı olarak mukayesesi yapılır. Şekil-182 Viewer Swipe dialoğu 8. Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek, görüntünün üzerine cursor un gelmesi ve bununla ilişkili olarak bir dialoğun ekrana açılması sağlanır. 9. Dialoğdaki Map penceresine Lat / Lon ifadesi getirilir ve ekrana gelen Lon ve Lat pencerelerine aşağıdaki maddelerde verilen koordinatlar girilerek buradaki özelliklerin ne ve niçin olduğu belirlenir. a W N koordinatındaki özellik nedir? b W N koordinatındaki özellik nedir? c W N koordinatındaki özellik niçin koyu tondadır? İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 145

152 UYGULAMA-4 SHAPE DOSYALARINI (Shapefiles) ÜRETMEK VE GÜNÇELLEŞTİRMEK Bu uygulama, daha önce geliştirilen ve belirgin hale gelen özellikleri içeren bir çalışma sahası üzerinde, vektor bazlı shape dosyalarının, üretilmesini ve güncelleştirilmesi amaçını taşımaktadır. 1. Ekrana, daha önce oluşturulmuş ve ÇALIŞMALAR kütüğü altında bulunan ndvi.img görüntüsü getirilir. Open Layer aleti kullanımı ile erişilen Select Layer To Add dialoğundaki Files of type penceresine Shapefile [*.shp] ifadesi getirilir. Look in penceresi vasıtasıyla EGTF_CD.1 kütüğü altından recent.shp dosyası seçilir ve OK düğmesine basılarak bu dosyanın görüntü üzerine açılması sağlanır. Şekil-183 ndvi.img görüntüsü üzerine açılmış recent.shp dosyası ve Vector alet kutusu 2. Viewer ekranındaki Vector menüsünden Enable Editing ifadesi seçilir. Takiben yine Vector menüsünden Tools ifadesi seçilerek Vector alet kutusunun açılması sağlanır. Bu alet kutusu, Viewer üzerindeki Show Tool Palette for Top Layer aletinin kullanımı ile de açılabilir. 3. Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek görüntü üzerine cursor un ve ilgili dialoğunun ekrana açılması sağlanır. Dialoğ üzerine, W N ve W N koordinatları yazılarak, shape dosyasında olmayan, yeni kesilmiş orman bölgeleri bulunur. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 146

153 4. İlk aşamada dialoğ üzerine W N koordinatı girilerek cursor un bu bölge üzerine gitmesi sağlanır. Vector alet kutusundan Place a simple closed polygon aleti seçilir. Mouse un sol düğmesine basılarak kesilmiş orman bölgesinin sınırları çizilir ve çift click tatbiki ile sayısallaştırma işlemi tamamlanır. Böylece bölgenin cyan renginde ortaya çıkması sağlanır 5. Çizilen bu poligonun doğruluğunu arttırmak için, evvela poligon seçilir ve takiben Vector alet kutusundan Reshape a single line by moving, adding or deleting vertices aleti üzerine basılarak poligonun sınırları üzerine düğüm noktalarının gelmesi sağlanır. İstenmesi halinde shape üzerine ilave düğüm noktaları eklenebilir, mevcut olanlardan bazıları silinebilir veya başka bir yere taşınabilir W N koordinatları için 4 ncü ve 5 nci maddelerde belirtilen işlemler aynen uygulanarak buradaki kesilmiş orman sahası bölgesi de shape haline getirilir. Şekil-184 Shape haline getirilmiş ve düğüm noktalarını içeren kesilmiş orman sahaları 7. Shape oluşturma işlemleri tamamlandığında File menüsünden Save / Top Layer As ifadesi seçilir. Ekrana açılan Save recent.shp As: dialoğundaki Save as: [*.shp] penceresine, recent_edit.shp ifadesi yazılır. ENTER tuşuna ve OK düğmelerine basılarak kayıt edilmesi sağlanır. 8. Viewer üzerindeki Vector menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Attributes for dialoğuna ulaşılır. Dialoğdaki Edit menüsünden Column Attributes ifadesi seçilir. 9. Ekrana açılan Column Attributes dialoğundaki New düğmesine basılır. Yeni dialoğ üzerindeki Title penceresine Distance ifadesi yazılır. Type penceresinde Integer ifadesinin bulunduğuna dikkat edilir ve OK düğmesine basılır. Böylece, Attributes for dialoğuna Distance sutünunun eklenmesi sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 147

154 10. Ekrandaki Shape görüntülerinden herhangibiri mouse un sol düğmesi ile seçilir. Bu seçim ile, buna ilişkin Attributes for dialoğundaki record da otomatik olarak seçilmiş olur. Viewer üzerindeki Measure Points, Lines and Areas aleti seçilir. Ekrana açılan Measurement Tool for dialoğundan Measure Lengths and Angles aleti seçilerek, kesilmiş orman bölgesinden en yakın nehre uzanan bir doğru çizilir. 11. Measurement Tool for dialoğu üzerine gelen uzunluk değeri, Attributes for dialoğundaki ilgili olduğu kayıdın karşısına ve Distance sütunun altına yazılır ve ENTER tuşuna basılır. Tüm bölgelere ilişkin uzunluklar belirlenir ve dialoğ üzerine yazılır. Bu işlemlerin otomatik olarak yapılması mümkün olup ilerideki uygulamalarda açıklanacaktır. Şekil-185 Ormanları kesilmiş bir saha, Attributes for ve Measurement Tool for dialoğları 12. İşlemlerin tamamlanmasını takiben Viewer ekranındaki File menüsünden Save / Top Layer ifadesi seçilerek uygulamanın kayıt edilmesi sağlanır. 13. ERDAS IMAGINE ana menülerinden Session menüsü altındaki Close All Viewer ifadesi seçilerek ekrandaki tüm viewer ve dialoğların kapanması sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 148

155 UYGULAMA-5 DEĞİŞİKLİKLERİ TESBİT ETMEK VE TANIMAK Bu uygulama; iki zaman periyodu arasında örneğin, arazi örtüsü veya arazi kullanımında meydana gelen değişiklikleri ortaya çıkarmak ve onları tanımak amaçını içermektedir. 1. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer aleti kullanımı ile, ÇALIŞMALAR kütüğü altındaki ndvi.img görüntüsü; seçilir, Raster Options düğmesi kapsamındaki No Stretch penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılarak Viewer üzerine getirilir. 2. Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek, cursorun görüntü üzerine gelmesi ve Image Information dialoğunun ekrana açılması sağlanır. Dialoğ üzerindeki Map ifdesinin bulunduğu pencereye Lat / Lon ifadesi getirilir. Takiben Lon penceresine W, Lat penceresine ise N kordinatları yazılır. Böylece cursor, bu kordinatın bulunduğu doğrusal özelliğin üzerine gelir. 6. Ekrana 2 nci bir Viewer açılır ve üzerine aşağıda belirtilen işlemler yapılarak. ortho_281.img ve 47123b51.tif görüntüleri getirilir. Open Layer aleti vasıtasıyla ÇALIŞMALAR kütüğü kapsamında bulunan ve 1990 yılında çekilmiş olan ortho_281.img isimli hava fotoğrafına erişilir ve OK düğmesine basılır. Open Layer aleti kullanımı ile erişilen Select Layer To Add dialoğundaki Files of type penceresine TIFF [*.tif] ifadesi getirilir. EGTF_CD.1 kütüğü altında bulunan, 1995 yılında çekilmiş olan 47123b51.tif görüntüsü bulunur, Raster Options düğmesi kapsamındaki Clear Display penceresi pasif duruma getirilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-186 ndvi.img (sol) ortho_281.img ve 47123b51.tif (sağ) görüntüleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 149

156 4. IMAGINE icon panelindeki Interpreter ikonuna basılır. Ekrana açılan komut dizinlerinden Utilities ve Change Detection ifadeleri seçilir. Şekil-187 Interpreter ikonu, Utilities ve Change Detection ifadelerini içeren komut dizinleri 5. Ekrana açılan Change Detection dialoğu üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır: Şekil-188 Change Detection dialoğu Before Image: [*.img] penceresine, ortho_281.img ifadesi getirilir, After Image: [*.img] penceresine, 47123b51.tif ifadesi getirilir, Image Difference File:[*.img] penceresine change_90-95_diff.img ibaresi yazılır, İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 150

157 Highlight Change File:[*.img] penceresine change_90-95_high.img ibaresi yazılır, Increases More Than penceresine 35.0 rakamı girilir, Decreases More Than penceresine 35.0 rakamı girilir, OK düğmesine basılır, Modeller-running model dialloğunda, otomatik olarak yapılan işlemler sonuçunda aktif duruma gelen OK düğmesine basılır. Böylece tanımlanan ve değişiklikleri içeren 2 görüntü dosyası üretilimiş olur. 6. Ekrandaki tüm viewer lar ve komut dizinleri kapatılır. Takiben ekrana 4 adet Viewer açılır. Open Layer aleti kullanımı ile erişilen Select Layer To Add dialoğundaki, Recent düğmesine basılarak ekrana gelen dialoğdan; ortho_281.img, 47123b51.tif, change_90-95_diff.img ve change_90-95_high.img görüntüleri seçilir ve ayrı ayrı Viewer lar üzerine açılır. 7. Session ana menüsünden Tile Viewers ifadesi seçilerek, 4 Viewer ın ekrana uyarlanması sağlanır. View menüsünden Link / Unlink Viewer / Geographical ifadeleri seçilerek bu görüntüler arasında link sağlanır. Takiben Utility menüsünden Inquire Cursor seçilir. Böylece 4 görüntü, cursor u içerecek duruma gelir. 8. View menüsünden Scale / Scale Tool aleti seçilir. Ekrana açılan Frame Scale dialoğu üzerindeki Scale 1: penceresine rakamı girilir ve Apply düğmesine basılır. Şekil-189 Birbiri ile ilişkilendirilmiş ortho_281.img, 47123b51.tif, change_90-95_diff.img ve change_90-95_high.img görüntüleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 151

158 9. change_90-95_high.img görüntüsü, Roam / Rotate Image aleti kullanılarak incelenir ve aşağıda verilen koordinatlar üzerine gidilerek meydana gelen değişikliklerin ne olduğu tesbit edilir W N W N W N 10. Yukarıda koordinatları verilen bölgelerde, yılları arasında değişiklikler meydana gelmiştir. Gerektiğinde Measure Points, Lines and Areas aleti ve Measurement Tool for dialoğu kullanılarak ölçmeler yapılabilir. 11. Session menüsünden Close All Viewer ifadesi seçilerek tüm ekranlar kapatılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 152

159 KISIM-5 COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMİ (GIS) ANALİZLERİ Arazi örtüsüne ilişkin sınıflandırma ve ölçümlerine ilişkin konular, birbirini takip eden 3 uygulama üzerinde açıklanacaktır. KULLANILACAK ALETLER: Image Interpreter Unsupervised Classification Knowledge Classifier Coğrafi Bilgi Sistemi Analizlerini yapmak için kullanılan bir seri aleti içermektedir. Uzaktan algılanan görüntülerden tematik bilgiyi çıkaran bir sınıflandırma metodudur. Kıymetlendirmeciler tarafından daha önce üretilmiş bilginin kullanımı ile görüntünün sınıflandırmasını sağlar. UYGULAMA-1 UNSUPERVISED SINIFLANDIRMA Bu uygulamada; Landsat TM görüntüsündeki arazi örtüsü sınıflandırılaracaktır. SAFHA-1 ITERATIVE SELF-ORGANIZING ANALYSIS TECHNIQUE (ISODATA) 1. IMAGINE icon paneli üzerindeki DataPrep ikonuna basılarak erişilen komut dizininden, Unsupervised Classification ifadesi seçilir. (Unsupervised, benzer tayfsal özelliklere sahip pixelleri otomatik olarak gruplayan bir sınıflandırma yöntemidir.) 2. Ekrana açılan Unsupervised Classification (Isodata) dialoğu üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır: Input Raster File: [*.img] penceresine Study_area_tm.img ifadesi getirilir, Output Raster File: [*.img] penceresine Study_area_unsup.img ifadesi yazılır, Input Raster File: [*.img] penceresine Study_area_tm.img ifadesi yazılır, Initializing Options düğmesine basılır. 3. Ekrana gelen File Statistics Options dialoğundaki Principal Axis penceresi işaretlenir. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. 4. Tekrar Unsupervised Classification (Isodata) dialoğuna dönülür ve üzerindeki Color Sheme Options düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 153

160 Şekil-190 Unsupervised Classification (Isodata) ve File Statistics Options dialoğları 5. Ekrana açılan Output Color Sheme Options dialoğu üzerindeki Approximate True Color penceresi işaretlenir, band kombinasyonu için; Red penceresine 4, Green penceresine 3 ve Blue penceresine ise 2 rakamı getirilir. Takiben Close düğmesine basılır. Şekil-191 Output Color Sheme Options dialoğu 6. Unsupervised Classification (Isodata) dialoğu üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır: Maximum Iterations penceresine 10 rakamı getirilir, Convergence Threshold penceresinin değerini içermesi sağlanır, Number of Classes penceresine 12 rakamı getirilir, OK düğmesine basılır. İLAVE BİLGİLER: Maximum Iterations, yazılımın veriyi kaç defa tekrarlayarak kümelendireceğini ifade eder. Convergence Threshold, işlemin tekrarlanması esnasında, değişmeksizin kümelere atanacak olan pixel yüzdesini belirtir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 154

161 7. Ekrana gelen Isodata dialoğunda, otomatik tekrarlama işlemlerinin tamamlanması sonuçunda aktif duruma gelen OK düğmesine basılır. Şekil-192 Isodata dialoğu 8. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Yukarıda belirtilen işlemlerle tematik hale dönüşen ve kayıt altına alınan Study_area_unsup.img görüntüsü, bulunarak Viewer üzerine getirilir. Şekil-193 Tematik Study_area_unsup.img görüntüsü ve Raster Attributes Editor dialoğu 9. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. Bu dialoğdaki Class Names penceresi altında daha önce tanımlanmış olan 12 sınıf (Class1- Class12) yer alır. Bu sınıflar daha sonra çıktı amaçlarına yönelik olarak adlandırılacaktır. 10. Dialoğdaki Column Properties-Add, Delete, Edit, etc aleti seçilerek Column Properties dialoğuna erişilir. Sınıflara ilişkin default renkleri yedeklemek için, yeni bir renk sütunu oluşturulur. Bu amaçla dialoğ üzerinde, aşağıda belirtilen işlemler yapılır. New düğmesine basılır, Editable penceresinin işaretli olduğuna dikkat edilir ve Title penceresine Color 2 ifadesi yazılır, Type penceresine Color ifadesi getirilir, Columns penceresi altındaki Color 2 ifadesi, Up veya Down düğmeleri kullanılarak Color ifadesinin altına getirilir, İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 155

162 OK düğmesine basılarak, tüm renkleri siyah olan Color 2 sütunun, dialoğdaki Color sütunun yanında yer alması sağlanır. 11. Raster Attributes Editor dialoğundaki Color ifadesinin üzerine mouse un sol düğmesi ile basılarak seçilmesi sağlanır. Takiben dialoğ üzerindeki Copy düğmesine basılır, Color 2 sütunu seçilir ve Paste düğmesine basılarak, sınıflara ilişkin renklerin bu sütunda aynen görünmesi sağlanır. 12. Raster Attributes Editor dialoğundaki Column Properties aletine basılarak, tekrar aynı isimli dialoğa erişilir. Columns penceresi altından Class Names ifadesi seçilir, Display Width penceresine 30 rakamı girilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-194 Column Properties ve. Raster Attributes Editor dialoğları 13. Böylece dialoğda, üzerinde çalışma yapılacak yedek renk sütununa ve 30 karekterle tanımlanmıs sınıf isimleri sütunlarına sahip olunur. SAFHA-2 SINIFLARI BELİRLEMEK VE ETİKETLEMEK Görüntülerin karşılıklı olarak mukayesesi ve incelenmesi sonuçunda, arazi örtüsüsünün, orman, çıplak arazi gibi gerçek sınıfları belirlenir. Bu sınıflar Raster Attributes Editor dialoğundaki default Class1, Class2 ve Class 12 olarak tanımlanmış sınıfların yerine konulur. 1. Ekranda halen açık olan Study_Area_unsup.img görüntüsünün yanına, yeni bir Viewer açılır ve üzerine ÇALIŞMALAR kütüğünde bulunan Study_Area_tm.img görüntüsü getirilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 156

163 2. Bu görüntüler, Utility mensünden Inquire Cursor ve View menüsünden Link/Unlink Viewers / Geographical ifadeleri seçilerek, birbiri ile ilişkilendirilir. 3.. Raster Attributes Editor dialoğundaki Class 1 e ilişkin ve Color sütunu altındaki renk üzerine, mouse un sol düğmesi ile basılır. Ekrana açılan As Is renk paletinden örneğin Gold renği seçilir. 4. Böylece Class 1 olarak tanımlanan sınıf, Study_Area_unsup.img görüntüsü üzerinde gold renginde ortaya çıkar. 5. Her iki görüntü büyütülerek ve karşılıklı olarak mukayese edilerek, bu sınıfın SU (nehir, göl, gölet vb.) olduğu belirlenir. 6. Raster Attributes Editor dialoğu üzerindeki. Edit menüsünden Undo Last Edit ifadesi seçilerek Gold renğinin kalkması sağlanır. Bunun yerine 3 ncü maddede belirtilen işlemler yapılarak Mavi renk getirilir. Takiben Class Name sütunu altındaki Class 1 ifadesinin yerine SU ifadesi yazılır. 7. 3, 4, 5 ve 6 ncı maddelerde yapılan işlemler tüm class lara (2-12) aynen uygulanır ve bunlara ilişkin sınıflar belirlenir. Hemen hemen aynı özellikler için numaralı sınıf adları (ORMAN 1, ORMAN 2 gibi) verilebilir. Takiben yapılacak işlemlerle bunlar aynı sınıf altında toplanabilir. 8. işlemler tamamlandığında, Raster Attribute Editor dialoğundaki File menüsünden Save ifadesi seçilerek uygulama kayıt altına alınır. Takiben dialoğ ve viewer kapatılır. Şekil-195 Raster Attributes Editor dialoğu ve sınıflandırılmış görüntü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 157

164 SAFHA-3 SINIFLARI BİRLEŞTİRMEK VEYA TEKRAR KODLAMAK Çalışma esnasında birden fazla tekrarlanarak oluşturulan sınıfların, bir isim altında toplanmasına gereksinim duyulabilir. Birleştirme veya tekrar kodlama amaçına yönelik olarak yapılacak işlemler aşağıda belirtilmiştir. 1. Ekranda yeni bir Viewer açılır ve üzerine bir önceki safhada oluşturulan ve ÇALIŞMALAR kütüğü altındaki Study_area_unsup.img görüntüsü getirilir. 2. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğunun ekrana açılması sağlanır. 3. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Recode ifadesinin seçilmesi ile Recode: dialoğuna erişilir. Bu dialoğ, benzer sınıfların bir sınıf altında toplanmasına olanak sağlamaktadır. Örneğin ORMAN 1, 2, 3 ve 4 olarak adlandırılmış alt sınıflar, birleştirilerek ORMAN adlı bir sınıfın altına toplanır. 4. Recode: dialoğu üzerinde birleştirilecek sınıflar, örneğin ORMAN 1, 2, 3 ve 4 ifadelerini içeren sıralar, mouse un sol düğmesi ve klavyedeki SHIFT tuşunun beraberce kullanımı ile seçilir. New Value penceresine 2 rakamı getirilir ve Change Selected Rows düğmesine basılır. Birleştirilecek diğer sınıflar için yukarıdaki açıklamalara benzer tarzda aşağıda belirtilen işlemler yapılır: BOS ARAZI 1 ve 2 ifadelerini içeren sıralar seçilir, New Value penceresine 3 rakamı getirilir ve Change Selected Rows düğmesine basılır, DIKILEN ORMAN 1, 2 ve 3 ifadelerini içeren sıralar seçilir, New Value penceresine 4 rakamı getirilir ve Change Selected Rows düğmesine basılır, KESILEN ORMAN 1 ve 2 ifadelerini içeren sıralar seçilir, New Value penceresine 5 rakamı getirilir ve Change Selected Rows düğmesine basılır. 5. İşlemler tamamlandığında, Apply düğmesine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Böylece Study_area_unsup.img görüntüsü, default renklerdeki birleştirilmiş sınıfları içerecek tarzda, ekrana gelir. Şekil-196 Recode: dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 158

165 6. Raster Attributes Editor dialoğu, üzerindeki File menüsünden Close ifadesi seçilerek kapatılır. 7. Birleştirilmiş sınıfları içerecek tarzda ekrana gelmiş olan Viewer üzerindeki File menüsünden File menüsünden Save / Top Layer As ifadeleri seçilir. Ekrana açılan dialoğdaki Save as: [*.img] penceresine örneğin study_area_recode ifadesi yazılır. ENTER tuşuna ve OK düğmesine basılır. 8. Sınıflandırılmış ve default renkleri içeren görüntünün yeni isimlerini ve renklerini düzenlemek için, Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek erişilen Raster Attributes Editor dialoğu üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır: SU sınıfının ismi ve renği aynen bırakılır, ORMAN 1 sınıfının sadece ismi ORMAN, ORMAN 2 sınıfının ismi BOS ARAZI, rengi ise gri, ORMAN 3 sınıfının ismi DIKILEN ORMAN, rengi ise açık yeşil, ORMAN 4 sınıfının ismi KESILEN ORMAN, rengi ise sarı, olarak düzeltilir. Şekil sınıfa göre düzenlenmiş Raster Attributes Editor dialoğu ve düzenleme öncesi / sonrasındaki görüntü 9. İşlemler bitirildiğinde, dialoğ üzerindeki Save Changes to File düğmesine basılarak yapılan değişikliklerin kayıt edilmesi sağlanır. Takiben dialoğ kapatılır ve Viewer üzerindeki Save Top Layer düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 159

166 UYGULAMA-2 ANALİZLERE YÖNELİK SINIFLANDIRMA HAZIRLIĞI 6 safhayı içeren bu uygulamada; tekrar kodlanan (recoded) dosyanın kullanılması ile, kesilen orman sahası gibi önemli özellikleri ortaya çıkarmak için rutin kümelenme ve çevre uzunluklarının analizi yapılacaktır. SAFHA-1 KÜMELENDİRİLMİŞ GÖRÜNTÜYÜ ÜRETMEK 1. IMAGINE icon panelinden Interpreter ikonu seçilir. Ekrana açılan Image Interpreter komut dizininden GIS Analysis / Clump ifadeleri seçilir. Clump terimi, birbiri ile bitişik durumdaki pixel gruplarını belirlemek ve tek kimliğe atamayı ifade etmektedir. Sınıflar Kümeler Şekil-198 Interpreter ikonu, Image Interpreter komut dizini sınıflar ve kümeler (Clumps) 2. Ekrana açılan Clump dialoğu üzerinde, aşağıda belirtilen işlemler yapılır: Input File: [*.img] penceresine, ÇALIŞMALAR kütüğünde bulunan study_area_recode.img görüntüsü getirilir, Output File: [*.img] penceresine, study_area_clump.img ifadesi yazılır, Connected Neighbors penceresinede, 8 rakamının olduğuna dikkat edilir, Ignore Zero in Stats penceresi işaretlenir, OK düğmesine basılır. 3. Modeller-runnig model: dialoğunda işlemler tamamlandığında aktif duruma gelen OK düğmesine basılır. 4. Oluşan study_area_clump.img görüntüsüne Open Layer aleti ve Recent düğmesi vasıtasıyla erişilir ve bir ekrana açılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 160

167 4 Neighbor search 8 Neighbor search Şekil-199 Clump dialoğu, komşuluk araştırması (Neighbor search) ve study_area_clump.img görüntüsü SAFHA-2 KÜMELELERİN ÇEVRE UZUNLUĞUNU HESAPLAMAK 1. IMAGINE icon panelinden Interpreter ikonu seçilir. Ekrana açılan Image Interpreter komut dizininden GIS Analysis / Perimeter ifadeleri seçilir. 2. Ekrana gelen Perimeter dialoğu üzerindeki Input Clumped File: [*.img] penceresine study_area_clump.img görüntüsü getirilir. Island Perimeter ve Island Count pencereleri işaretlenir, takiben OK düğmesine basılır. Şekil-200 Perimeter dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 161

168 3. Otomatik olarak yapılan işlemler tamamlandığında aktif duruma gelen OK düğmesine basılarak uygulamanın kayıt edilmesi sağlanır. 4. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer aleti vasıtasıyla study_area_clump.img görüntüsüne erişilir. Raster Options düğmesi kapsamındaki Display as: penceresinde Pseudo Color ifadesinin bulunduğuna dikkat edilir ve OK düğmesine basılarak görüntünün Viewer üzerine gelmesi sağlanır. 5. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. Şekil-201 Raster Attributes Editor ve Add Area Column dialoğları 6. Editor dialoğuna Area ve Circularity başlıklı sütunları eklemek için, Raster Attributes Editor dialoğu üzerindeki Edit menüsünden Add Area Column ifadesi seçilerek aynı isimli dialoğa ulaşılır. 7. Add Area Column dialoğu üzerindeki Units penceresine hectares ifadesi getirilir ve OK düğmesine basılır. 8. Raster Attributes Editor dialoğu üzerindeki Column Properties aleti seçilerek aynı isimli dialoğa erişilir. 9. Column Properties dialoğu üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır: New düğmesine basılır ve Title penceresine Circularity ifadesi yazılır, Type penceresine Real ifadesi getirilir, Formula kısmındaki More düğmesine basılır, Ekrana gelen Formula dialoğu üzerindeki Formula penceresine, dialoğun Columns, Function ve Formats pencerelerindeki ifadeler ve matematik operatörleri kullanılarak, aşağıdaki formül yazılır. (4*pi * Area *10000) / ($ Perimeter,exterior * $ Perimeter,exterior ) İşlemler tamamlanınca OK düğmesine basılır. 10. Yazılan formülün Column Properties dialoğu üzerindeki Formula penceresine geldiğine dikkat edilir, Apply on OK penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 162

169 Şekil-202 Column Properties ve Formula dialoğları 11. Böylece Area ve Circularity sütunlarının Raster Attributes Editor dialoğuna eklenmesi sağlanmış olur. Dialoğ üzerindeki Save changes to file aleti kullanılarak yapılan çalışma kayıt altına alınır. Şekil-203 Area ve Circularity sütunları eklenmiş Raster Attributes Editor dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 163

170 SAFHA-3 KESİLMİŞ ORMAN SAHALARINI GÖRÜNTÜ ÜZERİNE ÇİZMEK Bu safhanın amaçı, optimum geometri kullanımı ile kesilmiş ormanlık sahaları görüntü üzerine çizmektir. 1. study_area_clump.img görüntüsü ekrana açılır. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadeleri seçilirek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. 2. Dialoğdaki Row sütunu altındaki herhangibir yere mouse un sağ düğmesi ile basılır ve ekrana gelen komut dizininden Criteria ifadesi seçilir. 3. Ekrana açılan Selection Criteria dialoğunun Criteria penceresine, aşağıdaki formül, sadece mouse kullanımı ile girilir. $ Area >=.4 and $ Circularity >=.15 and $ Original Value ==4 Formülün sonundaki 4 rakamı, sınıflandırma esnasında kesilen orman sahalarına verilen orijinal değerdir. Bu formül;.4 hektardan büyük ve eşit, daireselliği.15 den büyük ve eşit olan, kesilen orman sahalarını seçmek için düzenlenmiştir. Şekil-204 Selection Criteria dialoğu 4. Dialoğdaki Select düğmesine basılır. Böylece Raster Attribute Editor dialoğunda tanımlanan ve formüle uyan kesilen ormanlık sahalar, sarı renkte seçili duruma gelir. Takiben Selection Criteria dialoğu kapatılır 5. Raster Attribute Editor dialoğunda Color sütunu altındaki, seçilmiş olan sıralardan herhangibirinin üzerine, mouse un sol düğmesi ile basılır. Ekrana gelen As Is renk paletinden örneğin kırmızı renk seçilir. Böylece Görüntü üzerindeki kesilmiş orman sahaları, kırmızı renkte ortaya çıkar. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 164

171 Şekil-205 Formüle uygun olarak Raster Attribute Editor dialoğu üzerinde seçilmiş olan kesilen orman sahaları Şekil-206 study_area_clump.img görüntüsü üzerinde seçilmiş, kesilen orman sahalarının görünüşü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 165

172 SAFHA-4 SAHALARI MASKELEMEK Bir önceki safhada kesilmiş orman sahaları belirlenmiş ve görünür hale getirilmiştir. Bu safhada ise maskeleme tekniği (Masking techique) kullanılarak bazı sahaları ön plana çıkaran, bir daimi dosya üretilecektir. 1. ERDAS IMAGINE icon panelindeki Main menüsünden Image Interpreter ifadesinin seçilmesi ile ekrana açılan komut dizininden, Utilities / Mask ifadeleri seçilerek Mask dialoğuna erişilir. 2. Mask dialoğu üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır: Input File:[*.img] penceresine, ÇALIŞMALAR kütüğü altındaki study_area_recode.img görüntüsü getirilir, Input Mask File:[*.img] penceresine, ÇALIŞMALAR kütüğü altındaki study_area_clump.img görüntüsü getirilir, Output File:[*.img] penceresine, Clear_cut_rmask.img ifadesi yazılır, Ignore Zero in Output.Stats penceresi işaretlenir, Setup Recode düğmesine basılır. Şekil-207 Mask ve Thematic Recode dialoğları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 166

173 3. Ekrana gelen Thematic Recode dialoğundaki Value sütununun altındaki herhangibir yere, mouse un sağ düğmesi ile basılır. Ekrana açılan komut dizininden Criteria ifadesi seçilerek Selection Criteria dialoğuna erişilir. 4. Selection Criteria dialoğunun Criteria penceresine; sadece mouse kullanımı ile ve sınıflandırma esnasında kesilmiş orman sahaları için 4 rakamı ile tanımlanmış Orginal Value değeri göz önüne alınarak, aşağıdaki förmül girilir. Takiben Select düğmesine basılır. $ Area >=.4 and $ Circularity >=.15 and $ Original Value ==4 Şekil-208 Selection Criteria dialoğu 5. Böylece, Thematic Recode dialoğu üzerinde orijinal değeri 4 olan ve formüle uyumlu kesilmiş orman sahaları seçilmiş olur. Takiben Selection Criteria dialoğu kapatılır. 6. Thematic Recode dialoğu üzerindeki New Value penceresine 1 rakamı getirilir ve Change Selected Rows düğmesine basılır. Böylece, orijinal değerleri 4 olan seçilmiş sıraların New Value değerleri 1 olur. 7. Kesilmiş orman sahaları dışındaki diğer alanlar, ters işlem yapılarak belirlenir. Bunun için dialoğdaki Value sütunu altındaki herhangibir yere mouse un sağ düğmesi ile basılır ve ekrana açılan komut dizininden, Invert Selection ifadesi seçilir. Böylece daha önce seçilmemiş olan sahaların seçilmesi sağlanır. 8. Dialoğ üzerindeki New Value penceresine 0 rakamı getirilir ve Change Selected Rows düğmesine basılır. Bu adımda kesilmiş orman sahalarının dışındaki tüm parseller mask (sıfır değerli) edilmiş olur. 9. Thematic Recode dialoğundaki OK ve takiben Mask dialoğundaki OK düğmelerine basılır. Modeller-running model: dialoğunda yapılan işlemler tamamlandığında, aktif duruma geçen OK düğmesine basılarak çalışma kayıt altına alınır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 167

174 + Şekil-209 Kesilmemiş orman sahalarını gösteren Thematic Recode dialoğu ve Mask işlemleri 10. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer aleti ve Recent düğmesinin kullanımı ile clear_cut_mask.img görüntüsüne erişilir ve seçilir. Raster Options düğmesi kapsamındaki Display as: penceresinde Pseudo Color ifadesinin bulunduğuna dikkat edilir. Takiben OK düğmesine basılarak görüntünün Viewer üzerine gelmesi sağlanır. Şekil-210 clear_cut_mask.img görüntüsü ve Raster Attribute Editor dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 168

175 11. Default renkleri içeren görüntünün daha iyi görünmesini sağlamak için, Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. Dialoğdaki Color sütunu altında renği değiştirilecek yer üzerine mouse un sol düğmesi ile basılır ve ekrana gelen As Is renk paletinden uygun bir renk seçilir. 12. Yapılan renk değişikliklerinin kayıt altına alınması isteniyorsa, Raster Attributes Editor dialoğundaki File menüsünden Save ifadesi seçilir. Takiben dialoğ kapatılır. SAFHA-5 SAHALAR ETRAFINDA TAMPON BÖLGELERİNİ OLUŞTURMAK Bu safhada, kesilmiş orman sahalarının etrafında tampon bölgeleri meydana getirilecektir. Böylece erozyona sebep olabilecek bu bölgelerin, Wynoochee nehrine olan etkileri analiz edilecektir. 1. ERDAS IMAGINE icon panelindeki Interpreter ikonu üzerine basılır ve ekrana açılan komut dizininden, GIS Analysis / Search ifadeleri seçilerek Search dialoğuna erişilir. Search, IMAGINE yazılımında Tampon oluşturmak için kullanılan bir terimdir. 2. Search dialoğu üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır: Input Image or Vector:[*.img] penceresine, ÇALIŞMALAR kütüğü altındaki clear_cut_mask.img görüntüsü getirilir, Output Image File:[*.img] penceresine, wynoochee_cuts_buffer.img ifadesi yazılır, Ignore Zero in Stats penceresi işaretlenir, Distance to Search (in pixels) penceresine, 4 rakamı girilir, Classes penceresine, sınıflandırmada kesilmiş orman sahalarının tanımlanmasında kullanılan 4 rakamı girilir, Takiben OK düğmesine basılır. Şekil-211 Search dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 169

176 3. Modeller-running model: dialoğu üzerinde otomatik olarak yapılan tampon oluşturma işlemleri sonuçunda, aktif duruma geçen OK düğmesine basılır. 4. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer aleti ve Recent düğmesinin kullanımı ile oluşturulan wynoochee_cuts_buffer.img görüntüsüne erişilir. Raster Options düğmesi kapsamındaki Display as: penceresine Pseudo Color ifadesi getirilir ve OK düğmesine basılarak bu görüntünün, Viewer üzerine açılması sağlanır. Şekil-212 wynoochee_cuts_buffer.img görüntüsü 5. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. 6. Dialoğ üzerindeki Row sütunu altındaki 0 ve 5 değerlerini içeren sıralar, SHIFT tuşu ve mouse un sol düğmesi beraberce kullanılarak seçilir. Takiben bu seçilmiş sıraların Opacity sütunlarındaki default değerlerinin yerine 0 rakamı girilir. 7. İki sıranın seçililik durumu devam ederken, Row sütunu altındaki herhangibir yere mouse un sağ düğmesi ile basılır ve ekrana açılan komut dizininden Invert Selection ifadesi seçilir. Şekil-213 Raster Attributes Editor dialoğları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 170

177 8. Raster Attributes Editor dialoğundaki Edit menüsünden Colors ifadesi seçilerek aynı isimli dialoğa erişilir. 9. Colors dialoğundaki Slice Type penceresine By Equal Areas ifadesi getirilir, Apply düğmesine basılır, takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Şekil-214 Colors dialoğu 10. Raster Attributes Editor dialoğundaki Save changes to file aleti üzerine basılarak, meydana getirilen tampon bölgeleri kayıt altına alınır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Şekil-215 Tampon bölgeler oluşturulmuş wynoochee_cuts_buffer.img görüntüsünün genel ve büyütülmüş görünüşleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 171

178 SAFHA-6 KESİLEN ORMAN SAHALARINA YÖNELİK OLUŞTURULAN GÖRÜNTÜLER VE KATMANLARI EKRANA AÇMAK Bu safhada, Kesilen orman sahalarına ilişkin olarak daha önceki uygulamalarda meydana getirilen görüntü ve vector bazlı dosyalar ekrana açılacaktır. Bunun amaçı nehre olan tehdidin belirlenmesidir. 1. Ekrana yeni bir Viewer açılır ve aşağıda belirtilen işlemler yapılarak görüntüler ve vector katmanı bu Viewer üzerine getirilir. Open Layer aleti kullanımı ile, ÇALIŞMALAR kütüğü kapsamındaki study_area_tm.img görüntüsü seçilerek açılır. Open Layer aleti kullanımı ile erişilen Select Layer To Add dialoğundaki Raster Options düğmesi kapsamındaki Display as: penceresine Pseudo Color ifadesi ve Clear Display penceresi pasif duruma getirilerek, ÇALIŞMALAR kütüğü kapsamındaki wynoochee_cuts_buffer.img görüntüsü seçilerek açılır. Open Layer aleti kullanımı ile erişilen Select Layer To Add dialoğundaki Files of Type penceresine Arc covarage ifadesi, Vector Options düğmesi kapsamındaki Clear Display penceresi pasif duruma getirilerek, ÇALIŞMALAR kütüğü kapsamındaki hydro_00 vector katmanı seçilerek açılır. Şekil-216 study_area_tm.img, wynoochee_cuts_buffer.img görüntülerini ve hydro_00 vector katmanını içeren Viewer İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 172

179 2. Viewer üzerindeki görüntü büyütülerek, kesilen ormanlık sahalara ilişkin tampon bölgelerin, muhtelif yerlerde nehir ile bitişik olduğu gözlenir. Bu husus, ileride meydana gelecek erozyonun, nehri büyük ölçüde tehdit edeceğine işaret etmektedir. Şekil-217 Nehri tehdit edecek erozyon sahaları 3. Viewer üzerindeki File menüsünden Save / View ifadeleri seçilerek View dialoğuna erişilir. Dialoğ üzerindeki File name penceresine örneğin clearcuts ifadesi yazılır. Klavyedeki ENTER tuşuna, takiben OK düğmesine basılarak çalışma kayıt altına alınır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 173

180 UYGULAMA-3 EXPERT SİSTEM İLE NEHRİN HASSASİYETİNİ BELİRLEMEK ERDAS yazılımının uzmanlar tarafından hazırlanmış Knowledge Classifier olarak adlandırılmış bir olanağı bulunmaktadır. Bunun kullanılması ile, nehirlerin, kesilmiş orman sahalarından aldıkları tortunun (sediment) az veya çokluğu belirlenir. 1. ERDAS IMAGINE icon panelinden Classifier ikonu seçilir. Ekrana açılan Classification komut dizininden Knowledge Classifier ifadesi seçilerek Knowledge Classification dialoğuna erişilir. Şekil-218 Classifier ikonu, Classification komut dizini ve Knowledge Classification dialoğu 2. Dialoğ üzerindeki Knowledge Base [*.ckb] penceresine EGTF_CD.1 kütüğü kapsamındaki sensitivity.ckb dosyası getirilir ve Next düğmesine basılır. 3. Ekrana açılan Knowledge Classification SELECT THE CLASSES OF INTEREST dialoğu üzerindeki default ifadeler aynen Kabul edilerek Next düğmesine basılır. Şekil-219 Knowledge Classification SELECT THE CLASSES OF INTEREST dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 174

181 4. Ekrana açılan Knowledge Classification SELECT THE INPUT DATA FOR CLASSIFICATION dialoğu üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır. Takiben Next düğmesine basılır. Variable sütunu altındaki Soil ifadesinin karşısındaki pencerede, soils_95.img görüntüsünün bulunduğuna dikkat edilir. Tematik olan bu görüntü, sahanın toprak durumunu göstermektedir. Variable sütunu altındaki Parcels ifadesinin karşısındaki pencerede, wynoochee_cuts_expert.img görüntüsünün bulunduğuna dikkat edilir. Tematik olan bu görüntü, kesilmiş orman sahalarını göstermektedir. Variable sütunu altındaki Streams ifadesinin karşısındaki pencereye, ÇALIŞMALAR kütüğü altındaki hydro_00 vector katmanı getirilir. Variable sütunu altındaki DEM ifadesinin karşısındaki pencerede, dem_99.img görüntüsünün bulunduğuna dikkat edilir. Bu görüntü, arazinin sayısal yükseklik modelini içermektedir. Şekil-220 Knowledge Classification SELECT THE INPUT DATA FOR CLASSIFICATION ve Knowledge Classification SELECT CLASSIFICATION OUTPUT OPTIONS dialoğları İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 175

182 5. Ekrana gelen Knowledge Classification SELECT CLASSIFICATION OUTPUT OPTIONS dialoğu üzerindeki Output Classified Image:[*.img] penceresine sensitivity_3 ifadesi yazılır ve OK düğmesine basılır. 6. Modeller-running model dialoğunda otomatik olarak yapılan işlemler sonuçunda aktif duruma gelen OK düğmesine basılır. 7. Ekrana açılan Classify eexp dialoğunda otomatik olarak yapılan işlemler sonuçunda aktif duruma gelen OK düğmesine basılarak uygulama kayıt altına alınır. Şekil-221 Modeller-running model ve Classify eexp dialoğları 8. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Aşağıdaki işlemler yapılarak 2 görüntü ve 1 vektor katmanı bu Viewer üzerine açılır. Open Layer aleti vasıtasıyla erişilen ÇALIŞMALAR kütüğü kapsamındaki study_area_tm.img görüntüsü seçilir ve ekrana getirilir. Open Layer aleti vasıtasıyla erişilen EGTF_CD.1 kütüğü altında bulunan wynoochee_cuts_expert.img görüntüsüne erişilir ve seçilir. Takiben Raster Options düğmesi kapsamındaki Clear Display penceresi pasif duruma getirilir ve OK düğmesine basılarak, ekrana getirilir. Open Layer aleti ve Recent düğmesi ile, sensitivity_3.img görüntüsüne erişilir ve seçilir. Takiben Raster Options düğmesi kapsamındaki Clear Display penceresi pasif duruma getirilir ve OK düğmesine basılarak, ekrana getirilir. sensitivity_3.img vector katmanı, nehirler ve dereleri belirtmekte olup, kırmızı renkte gösterilenleri, kesilen orman sahalarından etkilenen kısımlara işaret etmektedir. 9. Viewer üzerindeki Utility menüsünden Flicker ifadesi seçilerek Viewer Flicker dialoğuna erişilir. Takiben bu dialoğ üzerindeki Manual Flicker düğmesi veya Auto mode penceresi seçilerek, görüntü üzerindeki vector katmanının açılıp kapanması veya otomatik olarak yanıp sönmesi sağlanır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 176

183 Şekil-222 study_area_tm.img ve wynoochee_cuts_expert.img görüntüleri ile sensitivity_3.img vector katmanının genel ve büyütülmüş görünüşleri Şekil-223 Viewer Flicker dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 177

184 KISIM-6 TOPOGRAFİK ANALİZ (Topographic Analysis) Topografik analiz, diğer bir deyişle arazi analizi konusu, yükseklik verisinin işlenmesi ve grafik simülasyonunu kapsar. Topografik analize yönelik yazılım, topoğrafik veri kapsamındaki yükseklik (Z) değerlerini kullanarak işlem yapar ve bu değerleri tüm X ve Y koordinatına göre tekrar kodlar. Topografik veri temelde; toprağın ve arazinin durumuna bağlı olarak insanların, vasıtaların ve makinaların üzerinde hareket edebileceği yerlerin belirlenmesi, rota dizaynı, kirlilik, görünürlük vb. uygulamalar için kullanılır. Bu uygulamaların başlıcaları aşağıda belirtilmiştir. Sayısal Yükseklik Modeli (Digital Elevation Model:DEM) Eğim Görüntüsü (Slope) Bakı Görüntüsü (Aspect) Gölgeli Kabartma Görüntüsü (Shaded Relief) Renkli Kabartma Görüntüsü (Painted Relief) Raster Münhani Görüntüsü (Raster Contour) Görünürlük Analizi (Viewshed Analysis) 3 Boyutlu Stereo Görüntü (Anaglyph) Topografik veri, GIS modellemesi veya sınıflandırmanın ana unsurunu teşkil eder. Örneğin yaban hayatını tanıma, yükseklik verisine bağlıdır. Eğim ve bakı, uygun yerleşimin ve yolar dışı hareketin belirlenmesine olanak sağlar. Keza arazi verisi bitkilerin sınıflandırılmasında da kullanılmaktadır. UYGULAMA-1 SAYISAL YÜKSEKLİK MODELİNİ ÜRETMEK (Create a Digital Elevation Model) Sayısal Yükseklik Modeli, topografik analizin temelini teşkil eder. Yukarıda belirtilen tüm uygulamalar bu temele dayalı olarak yapılır. Sayısal Yükseklik Modelinin üretimi için; Point Coverage, Line Coverage, Annotation Layer, Image File, ASCII File, SDE File ve Shape File tipi dosya verileri kullanılmaktadır. Görüntü dosyalarından DEM üretimi, Stereo görüntülere ve ERDAS IMAGINE modüllerinden Stereo Analyst ve OrthoBase-Pro yazılımları vasıtasıyla yapılabilmektedir. ERDAS IMAGINE yazılımı, Sayısal Yükseklik Modeli (DEM) üretiminde, TIN metodunu kullanmaktadır. Bu metod Linear ve Nonlinear olarak isimlendirilen seçeneklere sahiptir. Bu seçeneklerin birbirine karşı avantajları ve dezavantajları mevcuttur. Bununla beraber Linear seçeneği süratli ve daha iyi sonuçlar sağlamaktadır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 178

185 1. ASCII TİPİ VERİDEN SAYISAL YÜKSEKLİK MODELİ ÜRETMEK: a. Icon panelinden; Interpreter ikonu, takiben Topographic ve surface veya DataPrep ikonu, takiben Create Surface ifadeleri seçilerek 3D Surfacing dialoğuna erişilir. Şekil-224 DataPrep iconu Create Surface ifadesi ve 3D Surfacing dialoğu b. Dialoğ üzerindeki Read New Points aleti seçilerek Read Points dialoğuna erişilir. Bu dialoğdaki Source File Type penceresine ASCII File ifadesi, Source File Name :[*.dat] penceresine ise egtf_cd.2 kütüğü kapsamındaki Inpts.dat dosyası getirilir. Takiben OK düğmesine basılır. Şekil-225 Read Points ve Import Options dialoğları c. Ekrana açılan Import Options dialoğundaki Seperator Charecter penceresine Comma ifadesi getirilir. Column Mapping kısmı altındaki Input Field Number sütunundaki 1, 2, 3 değerlerinin yerine 2, 3, 4 değerleri girilir ve OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 179

186 d. Otomatik olarak yapılan işlemler sonuçunda 3D Surfacing dialoğunun üzerine X, Y koordinatları ve Z yükseklik değerleri gelir. Şekil-226 X, Y ve Z değerlerini içeren 3D Surfacing dialoğu e. İstenmesi halinde bu noktalar, File menüsünden Save As ifadesi seçilerek; Point Coverage (.arcinfo) veya Annotation Layer (.ovr) olarak kayıt edilebilir. f. 3D Surfacing dialoğu üzerindeki Perform surfacing aleti seçilerek Surfacing dialoğuna ulaşılır. Output File: [*.img] penceresine Surface.img ifadesi yazılır. Surfacing Method penceresine Non-Linear Rubber Sheeting ifadesi getirilir. Ignore Zero in Output Stats penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Şekil-227 Surfacing dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 180

187 g. Otomatik olarak yapılan işlemlerin tamamlanmasını takiben OK düğmesine basılır. h. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer ve Recent düğmelerinin kullanımı ile Surface.img dosyasına erişilir, seçilerek Viewer üzerine gelmesi sağlanır. Şekil-228 Surface isimli Sayısal Yükseklik Modeli (DEM) 2. LINE COVERAGE TİPİ VERİDEN SAYISAL YÜKSEKLİK MODELİ ÜRETMEK: a. Icon panelinden; Interpreter ikonu, takiben Topographic ve surface veya DataPrep ikonu, takiben Create Surface ifadeleri seçilerek 3D Surfacing dialoğuna erişilir. b. Dialoğ üzerindeki Read New Points aleti seçilerek Read Points dialoğuna erişilir. Bu dialoğdaki File Type penceresine Line Coverage ifadesi, Source File Name :[*.dat] penceresine ise egtf_cd.2 kütüğü kapsamındaki g23a3 isimli dosya, Attribute For Z penceresine ise IGDS-ZVALUE ifadesi getirilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-229 Read Points dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 181

188 b. X, Y koordinatlarını ve Z yükseklik değerlerini içerecek tarzda ekrana gelen 3D Surfacing dialoğu üzerindeki Perform surfacing aleti seçilerek Surfacing dialoğuna ulaşılır. Output File: [*.img] penceresine Satıh.img ifadesi yazılır. Surfacing Method penceresine Non-Linear Rubber Sheeting ifadesi getirilir. Ignore Zero in Output Stats penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. d. Otomatik olarak yapılan işlemlerin tamamlanmasını takiben OK düğmesine basılır. e. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer ve Recent düğmelerinin kullanımı ile Satıh.img dosyasına erişilir, seçilerek Viewer üzerine gelmesi sağlanır. f. Sayısal münhanileri içeren Line Coverage dosyası ile Satıh.img isimli sayısal yükseklik modelini mukayese etmek için, ekrana boş bir Viewer açılır. Open Layer aleti vasıtasıyla erişilen Select Layer To Add dialoğundaki Look in penceresine egtf_cd.2 kütüğü, Files of type penceresine ise Arc Coverage ifadesi getirilir ve ekrana gelen dosyalardan g23a3 dosyası seçilerek OK düğmesine basılır. Şekil-230 Line Coverage münhani haritası ve bundan üretilen Sayısal Yükseklik Modeli UYGULAMA-2 EĞİM GÖRÜNTÜLERİNİ ÜRETMEK (Create a Slope Images) Eğim görüntüleri ekseriya yol yapımı planlamalarında kullanılır. Örneğin yapılacak bir yolun eğiminin azami 15 dereceyi veya yüzde cinsinden bir oranı geçmeyeceği ön görülüyor ise, uygulama sonuçunda bu limite uygun veya olmayan yerler belilenebilir. Diğer tarafdan eğim görüntüleri askeri açıdan önem taşımakta olup, yollar dışı hareketle hedefe yaklaşım planlamasının temel dayanağıdır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 182

189 Eğim, belirgin mesafelerde yüksekliğin değişmesini belirten bir terimdir. Keza eğim belirgin mesafedeki pixel in ebadına da işaret etmektedir. Yazılımdaki eğim fonksiyonu, topografik görüntü dosyasındaki eğimi derece ve oran cinsinden hesaplamaktadır. ERDAS IMAGINE yazılımının eğime yönelik derece ve oran ilişkileri aşağıda belitildiği gibidir: 45 0 lik açı, %100 eğimi, 90 0 lik açı, %200 eğimi, 45 0 den daha az eğim, %1-100 oranını, arasındaki eğim, % oranını ifade eder. 1. Uygulama için, Interpreter iconu üzerine basılır. Takiben Topographic Analysis ve Slope ifadeleri seçilerek Surface Slope dialoğuna erişilir. 2. Dialoğ üzerideki Input DEM File: [*.img] penceresine daha önce oluşturulan Satıh.img ifadesi getirilir. Output File: [*.img] penceresine Egim.img ifadesi yazılır ve ENTER tuşuna basılır. Takiben Output units kısmındaki seçeneklerden Degree (derece) veya Percent (oran) penceresi işaretlenir ve OK düğmesine basılır. Şekil-231 Surface Slope dialoğu 3. Otomatik olarak yapılan işlemlerin tamamlanmasını takiben OK düğmesine basılır. 4. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer ve Recent düğmeleri kullanılarak, oluşturulan Egim.img dosyasına erişilir ve seçilerek Viewer ekranı üzerine getirilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 183

190 Şekil-232 Eğim.img görüntüsü 5. A tipi vasıtaların azami 10 derecelik, B tipi vasıtaların azami 15 derecelik ve C tipi vasıtaların ise azami 20 derecelik eğimli arazide hareket edebileceği kriterlerine göre, bölgenin eğim analizi, renklendirme ile yapılabilir. 6. Bu analiz için önce, Viewer üzerindeki Open layer düğmesi seçilerek Select Layer To Add dialoğuna erişilir. Takiben Raster Options düğmesine basılır ve Display As penceresine Pseudo Color ifadesi getirilerek OK düğmesine basılır. 7. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. Bu dialoğun Row sütunu altındaki değerler eğim derecelerini belirtmektedir. Yukarıda belirtilen kriterler göz önüne alınarak aşağıdaki işlemler yapılır: Row sütunu altından 1-10 derecelerini içeren sıralar seçilir. Color sütunu altındandaki seçilmiş olan bu sıralardan her hangibirinin üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılarak, As Is renk paletine ulaşılır ve Sarı renk seçilir. Row sütunu altından derecelerini içeren sıralar seçilir, yukarıda belirtilen işlemler aynen yapılarak, Mavi renk seçilir. Row sütunu altından derecelerini içeren sıralar seçilir, yukarıda belirtilen işlemler aynen yapılarak, Yeşil renk seçilir. Hareket yapılmasına olanak sağlamayan derecelerini içeren sıralar seçilir, yukarıda belirtilen işlemler aynen yapılarak, Kırmızı renk seçilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 184

191 8. Böylece eğim görüntüsü; A, B ve C tipi vasıtaların hareket edeceği veya edemeyeceği yerleri belirtecek şekle dönüşür. Şekil-233 Raster Attribute Editor dialoğu ve analizi içeren eğim görüntüsü 9. Vasıtaların hareket edebileceği veya edemiyeceği bölgelerin X, Y koordinatlarını, Pixel Value, Red, Green ve Blue değerlerini incelemek için Viewer üzerindeki Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek ekran üzerine gelmesi ve dialoğunun açılması sağlanır. Inquire Cursor hareket ettirilerek istenen yerin bilgileri dialoğdan izlenir. Şekil-234 Üzerine Inquire Cursor getirilmiş eğim analizi görüntüsü ve dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 185

192 UYGULAMA-3 BAKI GÖRÜNTÜLERİNİ ÜRETMEK (Create a Aspect Images) Bakı, herbir pixel deki eğimin hakim olduğu istikamete göre düzenlenmiş gri renkteki bir görüntüsüdür. Bakı, kuzeyden başlamak üzere saat istikametinde leri içerecek tarzda ve derece cinsinden ifade edilir Doğu, Güney, Batı ve 0 0 veya Kuzey yönünü belirtir. Bakı görüntüleri, eğim görüntüleri gibi birçok uygulamada kullanılmaktadır. Örneğin kuzey bölgelerinin kar tutacağı ve buzlanmanın daha uzun olacağı hususları göz önüne alınarak, ulaşım planlamasına olanak sağlamaktadır. Diğer tarafdan tahıl ekim alanlarının ve askeri harekatın planlanmasında da istifade edilen kıymetli bir veridir. 1. Uygulama için, Interpreter iconu üzerine basılır. Takiben Topographic Analysis ve Aspect ifadeleri seçilerek Surface Aspect dialoğuna erişilir. 2. Dialoğ üzerideki Input DEM File: [*.img] penceresine daha önce oluşturulan Satıh.img ifadesi getirilir. Output File: [*.img] penceresine Bakı.img ifadesi yazılır, ENTER tuşuna ve OK düğmesine basılır. 3. Otomatik olarak yapılan işlemlerin bitiminde OK düğmesine basılır. 4. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer ve Recent düğmeleri kullanılarak, oluşturulan Bakı.img dosyasına erişilir ve seçilerek Viewer ekranı üzerine getirilir. Şekil-235 Surface Aspect dialoğu ve Bakı.img görüntüsü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 186

193 , , , istikametlerinin veya benzeri tarzdaki bakı analizi, eğim görüntülerinde olduğu gibi renklendirme ile yapılmaktadır. 6. Bu analiz için önce, Viewer üzerindeki Open layer düğmesi seçilerek Select Layer To Add dialoğuna erişilir. Takiben Raster Options düğmesine basılır ve Display As penceresine Pseudo Color ifadesi getirilerek OK düğmesine basılır. 7. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. Bu dialoğun Value sütunu altındaki değerler istikamet derecelerini belirtmektedir. Yukarıda belirtilen kriterler göz önüne alınarak aşağıdaki işlemler yapılır: Row sütunu altından sıraları seçilir. Color sütunu altındandaki seçilmiş olan bu sıralardan her hangibirinin üzerine mouse un sağ düğmesi ile basılarak, As Is renk paletine ulaşılır ve Sarı renk seçilir. Row sütunu altından sıraları seçilir, yukarıda belirtilen işlemler aynen yapılarak, Mavi renk seçilir. Row sütunu altından sıraları seçilir, yukarıda belirtilen işlemler aynen yapılarak, Yeşil renk seçilir. Row sütunu altından sıraları seçilir, yukarıda belirtilen işlemler aynen yapılarak, Kırmızı renk seçilir. 8. Böylece bakı görüntüsü, yönleri renklerle belirtecek şekle dönüşür. Şekil-236 Raster Attribute Editor dialoğu ve istikamet analizi içeren bakı görüntüsü 9. Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek ekran üzerine gelmesi ve dialoğunun açılması sağlanır. Inquire Cursor hareket ettirilerek istenen yerin koordinat ve istikamet bilgileri dialoğdan izlenir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 187

194 Şekil-237 Üzerine Inquire Cursor getirilmiş bakı analizi görüntüsü ve dialoğu UYGULAMA-4 GÖLGELİ KABARTMA GÖRÜNTÜLERİ ÜRETMEK (Create a Shaded Relief Images) Gölgeli kabartma görüntüler, yükseklikteki varyasyonların (değişimlerin) bir resmini sağlamaktadır. Arazinin gölgeli kabartması, güneşin tanımlanan Azimuth ( ) istikametine ve Elevation ( ) yükseklik açısına bağlı olarak değişmektedir. Bu görüntüler ya DEM verisinden veya DEM verisi üzerine çakıştırılmış (Drape) bir görüntü kombinasyonundan oluşturulur. Gölgeli kabartma görüntüleri, etkili bir grafik aleti olup analiz amaçları için de kullanılabilir. Örneğin bir seri üretilen relief görüntü vasıtasıyla satıhdaki kar örtüsünün erime zamanı belirlenebilir. Keza gri scale tondaki bu görüntüler, aeromagnetic, radar, yer çekimi haritaları vb. hassas detayların geliştirilmesine de olanak sağlamaktadır. Askeri açıdan, çıkarma ve indirme yapılacak bölgelerin analizinde önemli materyallerdir. 1. Uygulama için, Interpreter iconu üzerine basılır. Takiben Topographic Analysis ve Shaded Relief ifadeleri seçilerek aynı isimli dialoğa erişilir. 2. Dialoğ üzerideki Input DEM File: [*.img] penceresine daha önce oluşturulan Satıh.img ifadesi getirilir. Output File: [*.img] penceresine golgeli_rel.img ifadesi yazılır ve ENTER tuşuna basılır. Takiben Ignore Zero in Output Stats penceresi işaretlenir, Solar Azimuth ve Solar Elevation pencerelerine güneşin istikamet ve yükseklik değerleri girilir ve OK düğmesine basılır 3. Otomatik olarak yapılan işlemlerin bitiminde OK düğmesine basılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 188

195 4. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer ve Recent düğmeleri kullanılarak, oluşturulan golgeli_rel.img dosyasına erişilir ve seçilerek Viewer ekranı üzerine getirilir. Şekil-238 Shaded Relief dialoğu ve golgeli_rel.img görüntüsü 5. İstenmesi halinde, Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. Keza, Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek ekran üzerine gelmesi ve dialoğunun açılması sağlanır. Inquire Cursor hareket ettirilerek istenen yerin koordinat bilgileri dialoğdan izlenir. Şekil-239 Raster Attribute Editor dialoğu, üzerine Inquire Cursor getirilmiş golgeli_rel.img görüntüsü ve dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 189

196 UYGULAMA-5 RENKLİ KABARTMA GÖRÜNTÜLERİ ÜRETMEK (Create a Painted Relief Images) Renkli kabartma görüntüler, gölgeli kabartma görüntülerinin renkli bir şekli olup, siyah/beyaz (monokomatik) görüntülere göre arazinin daha çabuk anlaşılmasına olanak sağlarlar. Ayrıca, farklı renkler nedeniyle, eğimin ve yükseklik değişikliklerinin daha kolay tanınmasına imkan verirler. Gölgeli kabartma görüntülerin üretiminde olduğu gibi bunların üretiminde de, güneşin istikameti (Azimuth) ve yükseklik (Elevation) açısı girilerek, istenen zaman dilimindeki arazinin görünüşü ortaya çıkarılır. 1. Uygulama için, Interpreter iconu üzerine basılır. Takiben Topographic Analysis ve Painted Relief ifadeleri seçilerek aynı isimli dialoğa erişilir. 2. Dialoğ üzerideki Input DEM File: [*.img] penceresine daha önce oluşturulan Satıh.img ifadesi getirilir. Output File: [*.img] penceresine renkli_rel.img ifadesi yazılır ve ENTER tuşuna basılır. Takiben Ignore Zero in Output Stats penceresi işaretlenir, Solar Azimuth ve Solar Elevation pencerelerine güneşin istikamet ve yükseklik değerleri girilir ve OK düğmesine basılır 3. Otomatik olarak yapılan işlemlerin bitiminde OK düğmesine basılır. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer ve Recent düğmeleri kullanılarak, oluşturulan renkli_rel.img dosyasına erişilir ve seçilerek Viewer ekranı üzerine getirilir. Şekil-240 Painted Relief dialoğu ve renkli_rel.img görüntüsü 4. İstenmesi halinde, Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. Keza, Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek ekran üzerine gelmesi ve dialoğunun açılması sağlanır. Inquire Cursor hareket ettirilerek istenen yerin koordinat bilgileri dialoğdan izlenir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 190

197 UYGULAMA-6 RASTER MÜNHANİ GÖRÜNTÜLERİNİ ÜRETMEK (Create a Raster Contour Images) Uygulama, sayısal yükseklik modelinden istifade edilerek raster tarzda yeni münhani hatları katmanın üretimini içermektedir. Münhani hatlarının renkli olarak oluşması, yükseklik farklılıklarının birbirinden ayırt edilmesini kolaylaştırmıştır. Münhani aralıklarının değiştirilmesi de olanak dahilindedir. 1. Uygulama için, Interpreter iconu üzerine basılır. Takiben Topographic Analysis ve Raster Contour ifadeleri seçilerek aynı isimli dialoğa erişilir. 2. Dialoğ üzerideki Input File: [*.img] penceresine daha önce oluşturulan Satıh.img ifadesi getirilir. Output File: [*.img] penceresine raster_mun.img ifadesi yazılır, ENTER tuşuna basılır. Takiben Contour Interval penceresine istenen münhani aralığı değeri girilir OK düğmesine basılır. 3. Otomatik olarak yapılan işlemler bittiğinde OK düğmesine basılır. Ekrana yeni bir Viewer açılır. Open Layer ve Recent düğmeleri kullanılarak, oluşturulan raster_mun.img dosyasına erişilir ve seçilerek Viewer ekranı üzerine getirilir. Şekil-241 Raster Contour dialoğu ve raster_mun.img görüntüsü 4. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna erişilir. Bu dialoğun Elevation sütunu altındaki değerler, münhaninin deniz seviyesinden olan yüksekliğini belirtmektedir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 191

198 Şekil-242 Münhani yüksekliklerini (Elevation) gösteren Raster Attribute Editor dialoğu 5. İstenmesi halinde, münhani yüksekliklerini içeren renkler seçilerek değiştirilebilir 6. Utility menüsünden Inquire Cursor ifadesi seçilerek ekran üzerine gelmesi ve dialoğunun açılması sağlanır. Inquire Cursor hareket ettirilerek istenen yerin koordinat ve yükseklik bilgileri dialoğdan izlenir. UYGULAMA-7 GÖRÜNÜRLÜK ANALİZİ (Viewshed Analysiss) Sivil ve askeri alanda geniş bir uygulama alanı bulunan görünürlük analizi; sayısal yükseklik modeli (DEM) üzerine gözlemci olarak adlandırılan insan, yayın anteni, radar vb. nesnelerin yerleştirilmesine ve bunların arazide görebileceği veya göremiyeceği yerlerin ortaya çıkarılmasına olanak sağlar. Gözlemcinin araziden olan yüksekliği (AGL) veya deniz seviyesinden olan yüksekliği (ASL) ve görüş mesafesi ayarlanabilir. Görünürlük analizi ile; elektronik yayınların ulaşabileceği veya radarın kaplama alanları belirlenebilir. Bu paralelde, yayını engelleyen arazi kesimi göz önüne alınarak yeni yansıtıcı veya role istasyonlarının yapımı planlanabilir. 1. Viewer üzerindeki Open Layer aletinin kullanımı ile erişilen Select Layer To Add dialoğundan egtf_cd.2 kütüğü kapsamındaki eldodem.img dosyası seçilir. Raster Options düğmesine basılır, Fit to Frame penceresinin aktif olduğuna dikkat edilir ve OK düğmesine basılarak, sayısal yükseklik modelinin (DEM) Viewer a açılması sağlanır. 2. Open Layer aleti ile aynı kütük içeriğindeki eldoatm.img isimli raster görüntüye ulaşılır ve seçilir. Takiben Raster Options düğmesine basılır, Clear Display penceresindeki işaret kaldırılır ve OK düğmesine basılarak görüntü aynı Viewer üzerine getirilir. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 192

199 Şekil-243 eldodem.img isimli DEM ve üzerine getirilmiş eldoatm.img görüntüsü 3. Utility menüsünden Image Drape ifadesi seçilerek 3 boyutlu arazi görüntüsü elde edilir. Bu görüntü yükseklik verisini eldodem.img den renkleri ise eldoatm.img den alır. Aynı zamanda eldodem.img görüntüsünün üzerine Eye (Gözlemci) ve Target (Hedef) isimli işaretler açılır. Şekil-244 Eye ve Target işaretleri açılmış eldodem.img ve 3 boyutlu Image Drape görüntüleri İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 193

200 4. Image Drape görüntüsü, eldodem.img görüntüsünün tamamını kapsamadığından detay seviyesinin (LOD) ayarlanması gerekmektedir. Bunun için, Image Drape görüntüsü üzerindeki View menüsünden LOD Control ifadesi seçilerek Level of Detail dialoğuna erişilir. 5. Level of Detail dialoğundaki DEM LOD [%] penceresine 100 değeri girilir, ENTER tuşuna ve Apply düğmelerine basılır. Takiben Close düğmesine basılarak dialoğ kapatılır. Şekil-245 Level of Detail ve Viewer Selection Instructions dialoğları 6. Icon panelinden Interpreter ikonu seçilir, takiben Topographic Analysis ve Viewshed ifadeleri seçilerek Viewer Selection Instructions dialoğuna erişilir. eldodem.img ve eldoatm.img görüntülerinin bulunduğu viewer üzerine mouse un sol düğmesi ile basılır. Böylece, 2 görüntü birbiriyle bağlanmış olur ve Viewshed dialoğunun ekrana açılması sağlanır. 7. Image Interpreter ve Topographic Analysis dialoğları kapatılır. 8. Viewshed dialoğundaki Function düğmesi aktif hale getirilir ve Output Type penceresine Multiple Viewsheds ifadesi getirilir. Bu arada sağ ekrandaki Color ve Definition sütunları altındaki renk ve tanımları (Hidden: Görünmeyen, Visible: Görünen, Perimeter: Görüş alanı) incelenir. Takiben Observer düğmesi aktif hale getirilerek bu seçeneğe ilişkin dialoğa erişilir. Şekil-246 Function düğmesi kapsamındaki Viewshed dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 194

201 9. Observer dialoğu gözlemcinin bulunduğu yere ilişkin; X, Y koordinatlarını, ASL (Deniz seviyesinden olan yükseklik), AGL (Araziden olan yükseklik), Range (menzil), Azimuth (İstikamet) ve FOV (Görüs sahası açısı) bilgilerini içerir. İstenmesi halinde bu değerler değiştirilebilir ve bölgeye diğer bir gözlemci de eklenebilir. Şekil-247 Observer düğmesi kapsamındaki Viewshed dialoğu 10. Viewshed dialoğundaki X koordinatı sütununa değeri girilir ve ENTER tuşuna basılır. Y koordinatı sütununa değeri girilir ve ENTER tuşuna basılır. Takiben Apply düğmesine basılır. 11. Böylece Viewshed dialoğundaki kriterlere göre, 1 nci gözlemcinin görebileceği (açık mavi), göremiyeceği yerler ile görüş alanı dairesi (kırmızı), eldodem.img ve eldoatm.img görüntülerinin bulunduğu ve yeni ismi Intervis1_ob.img olan viewer üzerine gelir. Şekil-248 Görünebilen alanları gösteren Intervis1_ob.img görüntüsü İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 195

202 12. Bölgeye ikinci bir gözlemci eklemek için, Viewshed dialoğu üzerindeki Create düğmesine basılır. Dialoğa eklenen 2 nci sıranın X sütununa değeri girilir ve ENTER tuşuna basılır. Y sütununa değeri girilir ve ENTER tuşuna basılır. Takiben Apply düğmesine basılır. Şekil nci gözlemci bilgileri girilmiş Viewshed dialoğu 13. Böylece, 2 nci gözlemcinin de gördüğü ve görmediği alanlar, Intervis1_ob.img görüntüsü üzerine çizilmiş olur. Viewshed dialoğundaki Function düğmesine basılarak ekrana açılan dialoğdan 2 nci gözlemcinin gördüğü yerlere ilişkin renk (koyu mavi) belirlenir. Şekil gözlemcinin görüş alanlarını içeren görüntü ve Viewshed dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 196

203 14. Gözlemci ve hedefin durumunu düzenlemek ve Viewer lar arasındaki bağlantıyı sağlamak için; Eye şekli mouse un sol düğmesi ile seçilerek 1 nolu görüş alanının üstüne, Target şekli ise seçilerek 2 nolu görüş alanının üstüne getirilir. Keza bu işlemin tersi de yapılır. Böylece Image Drape görüntüsünün, gözlemci ve hedefin durumuna göre değiştiği görülür. Şekil nci gözlem alanından 2 nci alana ve 2 nci gözlem alanından 1 nci alana bakış 15. Gözlemciden hedefe bakışın parametrelerini ve grafiğini incelemek için, Image Drape görüntüsündeki Position menüsünden Current position ifadesi seçilir. Ekrana açılan Position Parameters dialoğundan istenen bilgilere ulaşılır. Şekil-252 Position Parameters dialoğu 16. Oluşturulan görünürlük uygulamasını kayıt etmek için, Viewshed dialoğundaki Save düğmesine basılarak erişilen dialoğun Viewshed File: [*.img] penceresine vs_tour.img ifadesi yazılır ve OK düğmesine basılır. Takiben Viewshed dialoğu kapatılır. 17. Viewshed dialoğundaki verinin sorgulanması için viewer üzerindeki Raster menüsünden Attributes ifadesi seçilerek Raster Attributes Editor dialoğuna ulaşılır. İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 197

204 18. Raster Attributes Editor dialoğundaki Edit menüsünden Add Class Names ifadesi seçilir. Böylece dialoğa Class Names başlıklı bir sütun eklenir. Row sütunu altındaki 1, 2 3, 4 nolu sıralara Perimeter, Hidden Region, Visible by One Observer ve Visible by Two Observer ifadeleri yazılır. Yazılan her ifadeden sonar, ENTER tuşuna basılır. 19. Dialoğa Area sütununun eklenmesi için, Edit menüsünden Add Area Column ifadesi seçilir. Ekrana gelen aynı isimli dialoğun Units penceresine acres ifadesi getirilir ve OK düğmesine basılır. Böylece dialoğun sonuna Area başlıklı bir sütun eklenmiş olur. 20. Raster Attributes Editor dialoğundaki Edit menüsünden Column Properties ifadesi seçilerek aynı isimli dialoğa erişilir. Dialoğun Columns penceresi altındaki Area ve Histogram ifadeleri Up düğmesi kullanılarak Color ifadesinin altına getirilir. Area ifadesi seçilir, takiben OK düğmesine basılır. Şekil-253 Add Area Column ve Column Properties dialoğları 21. Böylece Area ve Histogram değerleri, Raster Attributes Editor dialoğuna eklenmiş olur. File menüsünden Save ifadesi seçilerek dialoğ kayıt altına alınır. Şekil-254 Raster Attributes Editor dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 198

205 22. Görünürlük analizini içeren viewer üzerindeki herhangibir yere mouse un sol düğmesi ile basıldığında, Raster Attributes Editor dialoğunda o yere ilişkin bilgileri içeren sıra sarı renkte görülür. 23. Raster Attributes Editor, Viewshed dialoğları, Intervis1_ob.img ve Image Drape görüntüleri kapatılır. UYGULAMA-8 ANAGLYPH METODU İLE 3 BOYUTLU STEREO GÖRÜNTÜ ÜRETMEK (Create a 3D stereo images with Anaglyph method) Anaglyph, oryante edilmiş veya edilmemiş 2 stereo çiftten 3 boyutlu görüntü oluşturan bir metoddur. Bu metod ile üretilmiş görüntü, kırmızı ve mavi/yeşil renkli gözlük kullanılarak 3 boyutlu olarak görünür. Görünüşü, birbirini izole eden renkler sağlamaktadır. 1. Interpreter ikonu, Topographic Analysis ve Anaglyph ifadeleri seçilerek Anaglyph Generation dialoğuna erişilir. 2. Dialoğ üzerinde aşağıda belirtilen işlemler yapılır: Input DEM : [*.img] penceresine egtf_cd.2 kütüğü kapsamındaki eldodem.img isimli sayısal yükseklik modeli getirilir, Input Image : [*.img] penceresine aynı kütük kapsamındaki eldoatm.img görüntüsü getirilir, Output Image : [*.img] penceresine anaglyph.img ifadesi yazılır ve ENTER tuşuna basılır, Left Eye ve Right Eye pencerelerine kullanılacak gözlüğün renkleri getirilir, İstenmesi halinde Exaggeration (abartı) penceresine örneğin 2 değeri girilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-255 anaglyph.img dialoğu İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 199

206 3. Otomatik olarak yapılan işlemlerin tamamlanmasını takiben OK düğmesine basılır. 4. Ekrana yeni bir viewer açılır ve oluşturulan anaglyph.img görüntüsüne erişilerek açılması sağlanır. 5. Viewer üzerindeki Raster menüsünden Band Combinations ifadesi seçilerek ekrana gelen Set Layer Combination for dialoğu üzerindeki 3, 2 ve 1 değerlerinin yerine 1, 2 ve 3 değerleri girilir ve OK düğmesine basılır. Şekil-256 Set Layer Combination for dialoğu 6. Oluşan 3 boyutlu stereo modele, krmızı ve mavi/yeşil rekli gözlükle bakıldığında yükseklikler ve çukurlar 3 boyutlu olarak görünür. Şekil-257 Anaglyph metodu ile üretilmiş 3 boyutlu stereo model İŞLEM ŞİRKETLER GRUBU 200