SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU

Transkript

1 RAPOR SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU MEHMET UĞUR EKİNCİ

2

3 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU

4 COPYRIGHT 2014 Bu yayının tüm hakları SETA Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı na aittir. SETA nın izni olmaksızın yayının tümünün veya bir kısmının elektronik veya mekanik (fotokopi, kayıt ve bilgi depolama, vd.) yollarla basımı, yayını, çoğaltılması veya dağıtımı yapılamaz. Kaynak göstermek suretiyle alıntı yapılabilir. SETA Yayınları 38 I. Baskı: 2014 ISBN: Tasarım: M. Fuat Er Uygulama: Ümare Yazar Baskı: Turkuvaz Matbaacılık Yayıncılık A.Ş., İstanbul SETA SİYASET, EKONOMİ VE TOPLUM ARAŞTIRMALARI VAKFI Nenehatun Caddesi No: 66 GOP Çankaya Ankara TÜRKİYE Tel: Faks : SETA İstanbul Defterdar Mh. Savaklar Cd. Ayvansaray Kavşağı No: Eyüp İstanbul TÜRKİYE Tel: Faks: SETA Washington D.C. Office 1025 Connecticut Avenue, N.W., Suite 1106 Washington, D.C., USA Tel: Faks: SETA Kahire 21 Fahmi Street Bab al Luq Abdeen Flat No 19 Cairo MISIR Tel:

5 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Mehmet Uğur Ekinci

6

7 ÖNSÖZ 11 BİRİNCİ BÖLÜM GENEL GÖRÜNÜM VE TARİHÇE İKİNCİ BÖLÜM SİYASİ YAPI VE KURUMLAR ÜÇÜNCÜ BÖLÜM GÜNCEL SİYASETİ BELİRLEYEN ÖNEMLİ MESELELER DÖRDÜNCÜ BÖLÜM YEREL MESELELER VE AZINLIKLAR BEŞİNCİ BÖLÜM SİYASİ PARTİLER ALTINCI BÖLÜM SİYASİ ŞAHSİYETLER YEDİNCİ BÖLÜM DİNİ YAPI VE KURUMLAR SEKİZİNCİ BÖLÜM MEDYA DOKUZUNCU BÖLÜM ÖNEMLİ AYDIN VE YAZARLAR DOKUZUNCU BÖLÜM ÖNEMLİ İŞADAMLARI

8

9 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ 11 GENEL GÖRÜNÜM VE TARİHÇE 15 SİYASİ YAPI VE KURUMLAR 19 Yasama Organı ve Seçimler 19 Cumhurbaşkanı 20 Yürütme Organı 20 Yargı 20 Ulusal Güvenlik Kurumları 21 Yerel Yönetimler 22 GÜNCEL SİYASETİ BELİRLEYEN ÖNEMLİ MESELELER 25 Kosova ile Diyalog Süreci 25 AB Üyelik Süreci 27 NATO ile İlişkiler 28 Ekonomik Sorunlar 29 YEREL MESELELER VE AZINLIKLAR 31 Voyvodina 31 Sancak 33 Preşevo Vadisi ve Arnavut Milliyetçiliği 35 SİYASİ PARTİLER 39 Ulusal Siyasi Partiler 39 Bölge/Azınlık Partileri: Voyvodina 60 7

10 Bölge/Azınlık Partileri: Sancak 62 Bölge/Azınlık Partileri: Preşevo Vadisi 66 SİYASİ ŞAHSİYETLER 69 Tomislav Nikolić 69 Aleksandar Vučić 71 Ivica Dačić 73 Nebojša Stefanović 75 Bratislav Gašić 76 Rasim Ljajić 76 Željko Sertić 78 Dušan Vujović 79 Maja Gojković 81 Boris Tadić 82 Bojan Pajtić 84 Sulejman Ugljanin 85 Ćedomir Jovanović 86 Vuk Drašković 87 Velimir Ilić 89 Marko Đurić 90 Zoran Živković 91 Dragan Đilas 92 Vuk Jeremić 93 DİNİ YAPI VE KURUMLAR 97 Sırp Ortodoks Kilisesi 97 Müslümanlar 98 MEDYA 103 Ajanslar 104 Yazılı Basın 104 Radyo-TV 107 İnternet Medyası 109 ÖNEMLİ AYDIN VE YAZARLAR 111 Veran Matić 111 Dušan Bataković 112 Darko Tanasković 113 Đorđe Vukadinović 114 Božidar Đelić 114 Ivan Mrkić 115 Lazar Krstić 116 Muamer Zukorlić 118

11 ÖNEMLİ İŞADAMLARI 121 Miodrag Kole Kostić 121 Miroslav Mišković 122 Milan Beko 123 Milija Babović 124

12

13 ÖNSÖZ Balkanlar, birçok jeostratejik, ekonomik, sosyal ve kültürel sebepten dolayı Türkiye nin en yakından ilgilendiği bölgelerden biri olmuştur. Türkiye nin son yıllarda gelişen ekonomik ve sosyal dinamikleri ve aktif dış politikası, resmi kurumların, iş çevrelerinin ve sivil toplumun Balkanlara yaklaşımına olumlu yansımış, bölge ülke ve toplumlarının da birçok alanda Türkiye yle işbirliğine sıcak bakması sayesinde karşılıklı ilişkilerde kayda değer ilerlemeler meydana gelmiştir. Öte yandan, Türkiye de son yıllarda Balkanlar siyasetinin yeterince yakından takip edilmediği de bir gerçektir. Balkanların 1990 ların sonlarından itibaren yakalamış olduğu istikrar ortamı her ne kadar Türkiye nin bölgeyle olan siyasi, ekonomik ve sosyal bağlarını güçlendirmek için bir fırsat sunsa da stratejik ve akademik araştırma çevrelerinde Balkanlara yönelik ilgiyi azaltmış, araştırmacılar Ortadoğu gibi gündemi daha hareketli ve tartışmalı olan bölgelere yönelmişlerdir. Böylelikle Balkanlardaki güncel siyasi konular üzerine yazılan kitaplar ve medyanın bu konulara ayırdığı yer oldukça sınırlı kalmıştır. Türkiye de Balkanlarla ilgili yapılan araştırma ve yayınlar daha çok tarihsel konulara ve bölgesel politikalara ilişkin veya tematik içerikli olduğundan, Balkan ülkelerinin güncel iç siyasetlerine dair bir kaynak eksikliği söz konusudur. Halbuki, Türkiye ile Balkan ülkeleri arasında gerek hükümetler, gerekse toplumlar arası ilişkilerin derinleştiği günümüzde başta siyasi karar alıcılar, diplomatlar, işadamları ve STK lar olmak üzere Türkiye de Balkanlara bir sebeple ilgi duyan herkesin bölge ülkelerindeki siyasi yapı ve aktörleri iyi tanımalarına ihtiyaç 11

14 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU bulunmaktadır. Zira -Yunanistan hariç- çok partili hayata 1990 lı yılların başında geçen ve demokratikleşme, liberalleşme ve Avrupalılaşma süreçleri halen devam etmekte olan bu ülkelerde siyasi yapı ve aktörlerin etki ve nüfuzu yalnızca siyaset dairesiyle sınırlı kalmamakta, ekonomik ve sosyal hayatın hemen hemen her alanına yansımaktadır. Bu bakımdan, Balkanlar ile ilgili herhangi bir alanda bir proje veya çalışmaya girişmeden evvel bu konularda en azından temel bilgilere sahip olmak esastır. Keza, ülkelerdeki siyasi gelişmeleri yorumlayabilmek ve geleceğe dair isabetli öngörülerde bulunabilmek için siyasi aktörlerin pozisyonları ile aralarındaki fikir ve çıkar çatışmalarının iyi anlaşılması gerekir. SETA olarak bu eksikliği bir ölçüde giderebilmek adına, daha önce başka ülkeler için hazırlamış olduğumuz siyaseti anlama kılavuzlarından Balkanlar için de hazırlamaya karar verdik. İlk etapta hazırladığımız bu çalışma, isimleri literatürde topluca Batı Balkanlar olarak geçen ve Avrupa Birliği ne üyelik süreçlerini henüz tamamlamamış altı ülkeyi (Arnavutluk, Bosna-Hersek, Karadağ, Kosova, Makedonya ve Sırbistan) kapsamaktadır. Balkanların geri kalan ülkelerini ise bundan sonraki çalışmalarımızda incelemeyi amaçlamaktayız. Batı Balkanlardaki siyasi aktörler hakkında biyografik kaynaklar, bölgede güncel siyasete ilişkin nitelikli yayınların azlığı ve medyanın büyük ölçüde siyasi baskı altında bulunması gibi sebeplerden dolayı eksik ve çelişkili bilgilerle doludur. Dolayısıyla burada sunduğumuz bilgilerin isabetliliğini mümkün olduğunca sağlayabilmek için çalışmamızı dikkatli bir okuma ve değerlendirme süreci içinde hazırlamaya özen gösterdik. Siyasi aktörlerle ilgili bilgi almak için bölgede ve uluslararası alanda yayınlanmış birçok farklı kaynağa müracaat ettik. Bununla beraber yazılı kaynaklarla yetinmeyerek Eylül-Kasım 2013 arasında Batı Balkanlarda geniş kapsamlı bir saha araştırması yürüttük. Bu sürede Arnavutluk (Tiran), Bosna-Hersek (Saraybosna, Banja Luka, Mostar), Karadağ (Podgorica, Cetinje, Bar), Kosova (Priştine, Prizren, Mitrovica), Makedonya (Üsküp, Kalkandelen) ve Sırbistan da (Belgrad, Vojvodina, Sancak, Preşevo vadisi) 130 a yakın siyasetçi, siyasi analist, diplomat, bürokrat, gazeteci ve STK temsilcisi ile mülakatta bulunduk. Bizlerle görüşmeyi kabul ederek çalışmamıza yardımcı olan herkese bu vesileyle şükranlarımızı sunarız. Çalışmamızda ülkeler ortak başlıklar altında incelenmiştir. Her ülke için ilk olarak yasama, yürütme ve yargı organlarının ve bellibaşlı kurumlarının anayasa ve kanunlarca öngörülen yapısı hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra ülkenin siyasi gündemini belirleyen önemli meselelere değinilmiş, meselelerin arkaplanı ve mevcut durumu ortaya konmuştur. Bu bilgilerin ardından ülke 12

15 ÖNSÖZ siyasetinde rol oynayan önemli siyasi partilerin tarihçeleri ve programlarında öne çıkan noktalar sunulmuş, daha sonra ise ülkenin önemli siyasi şahsiyetlerin hayat hikayeleri ve siyasi görüşlerine yer verilmiştir. Bunun ardından toplumda öne çıkan ve çoğunlukla siyasetle bağlantılı olduğu bilinen dini yapı hakkında bilgi verilmiştir. Ülkenin önemli basın-yayın kuruluşları ve -varsa- bunların siyasi aktörlerle ilişkileri incelendikten sonra ülkenin siyasi ve sosyal hayatı üzerinde ağırlığı olduğu düşünülen bellibaşlı aydın, işadamı ve diğer toplumsal aktörlere yer verilecektir. Böylelikle ülke siyasetinin genel görünümünün geniş bir perspektifle sunulması hedeflenmektedir. Bu çalışmanın hazırlanabilmesi için proje desteği sunan Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı na ve projenin çeşitli aşamalarında bizden yardımlarını esirgemeyen Senada Zatagić, Karolina Dejnicka, Tilyana Skender, Gloria Shkurti, Juleda Hani, Fatos Dibra, Muhammed Murati, Abdülhamit Yıldırım, Esmer Drkenda, Liburn Mustafa, Betül Doğan, Muhammet Koçak, Furkan Şenay ve ismini burada sayamadığımız meslektaş ve dostlarımıza teşekkürü bir borç biliriz. Balkanların Orta Avrupa ya açılan kapısı ve birçok bakımdan önemli bir ülkesi olan Sırbistan ın ele alındığı bu ciltte, ülkenin siyasi yapısı ve siyasi aktörleri ile beraber, siyaseti doğrudan veya dolaylı olarak etkileyen dini-etnik unsurlar, medya ve iş çevreleri hakkında bilgiler yer almaktadır. Soğuk Savaş ın bitmesiyle çok partili hayata geçen, fakat Komünist düzenin 1990 lar boyunca etkisini güçlü bir şekilde hissettirdiği Sırbistan, Milošević in yönetimden uzaklaştırıldığı 2000 yılından bu yana köklü bir dönüşüm süreci içerisindedir. Bu dönüşüm, ülkedeki siyasi hayatın da oldukça hızlı ve dinamik bir biçimde ilerlediği anlamına gelmektedir. Hazırlamış olduğumuz bu kitap, Sırbistan daki güncel siyasetin ülkemizde daha iyi anlaşılmasına ve bu ülkeye ilişkin bundan sonra yürütülecek çalışmalara katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Batı Balkanlardaki altı ülkenin siyasi yapılarının, kurumlarının ve aktörlerinin tanınması için temel bir başvuru kaynağı olarak hazırladığımız bu altı ciltlik çalışmada bölgenin bütün aktörlerine yer vermek mümkün olmadığından bazı kişi ve kurumlar ister istemez çalışmanın kapsamı dışında bırakılmıştır. Yine de bu ülkelerdeki güncel siyasete ilişkin Türkiye de yayınlanan ilk toplu ve düzenli rehber olma özelliğini taşıyan çalışmamızın Balkanlardaki siyasi hayatın daha iyi anlaşılması için yol gösterici olacağını ümit ediyoruz. Mehmet Uğur Ekinci Nedim Emin 13

16 MACARİSTAN Subotica SIRBİSTAN Tisa Sombor Kikinda V O Y V O D İ N A HIRVATİSTAN Zrenjanin Tuna Novi Sad Vrsac ROMANYA Sava Belgrad Tuna Smederevo Drina Valjevo S I R B İ S T A N Bor Saraybosna Uzice Kragujevac BOSNA-HERSEK BULGARİSTAN Kruševac Nis Novi Pazar KARADAĞ Priştine HIRVATİSTAN Podgorica KOSOVA Presevo Adriyatik Denizi. ARNAVUTLUK Üsküp MAKEDONYA * Kosova nın bağımsızlığı Sırbistan hükümeti tarafından tanınmamaktadır.

17 GENEL GÖRÜNÜM VE TARİHÇE Yüzölçümü km 2 (Ankara nın 3 katı). Nüfus yak (Ankara+İzmir den biraz az). En kalabalık şehir Belgrad (yak ). Nüfus artış hızı yılda binde -4. Yaş ortalaması 42. Nüfusun yüzde 83 ü Sırp. Diğer önemli etnik gruplar: yüzde 4 Macar, yüzde 2 Boşnak, yüzde 1,5 Roman, yüzde 1 Yugoslav, yüzde 1 Karadağlı. Nüfusun yüzde 56 sı şehirli. Resmi dil Sırpça. Bu dil nüfusun yüzde 88 inin anadili. Nüfusun yüzde 85 i Ortodoks, yüzde 5,5 i Katolik, yüzde 3,2 si Müslüman. İşsizlik yüzde te başlayan isyanlar neticesinde Osmanlı İmparatorluğu altında özerk bir statü kazanan Sırbistan ın bağımsızlığı resmen 1878 Berlin Antlaşması nda tanındı. Sırp Krallığı, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Hırvat ve Sloven krallıklarıyla birleşerek Belgrad merkezli Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı nı oluşturdu. Sırp hanedanından gelen 1. Aleksandar Karađorđević in 1929 yılı başında meclisi feshederek iktidarı ele almasıyla devletin adı Yugoslavya Krallığı olarak değiştirildi. İkinci Dünya Savaşı nda Mihver Devletleri nin işgaline uğrayan Yugoslavya da kraliyet taraftarı olan Sırp milliyetçileri (Çetnikler) ile Komünizm i savunanlar (Partizanlar) arasında iç savaş yaşandı. Josip Broz Tito liderliğindeki Partizanların savaşı kazanmasıyla Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti kuruldu. Krallık taraftarları ile bütün muhalif gruplar siyasetten tasfiye edilerek ülke siyasetinde tek parti (Yugoslavya Komünistler Birliği) egemen hale geldi. 15

18 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Belgrad merkezli, altı cumhuriyet (Sırbistan, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Slovenya, Karadağ ve Makedonya), bir özerk eyalet (Voyvodina) ve Sırbistan a bağlı bir özerk bölgeden (Kosova) oluşan Yugoslavya da milliyetçiliğin yasaklanması ve federal unsurlara geniş özerklik verilmesi sayesinde etnik gerilimler fazla yaşanmadı te ülkenin adı Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti olarak değiştirildi te Hırvatların başlattığı ayaklanma sonrasında anayasa değişikliği yapılarak özerk birimlerin yetkileri artırıldı, ayrıca Kosova ya da özerk eyalet statüsü tanındı. Tito nun 1980 yılında ölmesinin ardından ülkede yaşanan siyasi boşluk ve ekonomik sorunlar, etnik gerilimlerin yeniden tırmanmasına sebep oldu lerin sonlarında Sırbistan Cumhurbaşkanı Slobodan Milošević in ülkede nüfus bakımından en geniş topluluk olan Sırpların daha fazla söz hakkı elde etmesi amacıyla merkeziyetçi düzenlemelere girişmesi, diğer etnik unsurların tepkisini çekti. Böylelikle ülkede etnik gerilimler arttı yılında Hırvat ve Sloven üyelerin ayrılmasıyla Yugoslavya Komünistler Birliği dağıldı. Önemli miktarda Sırp nüfusun yaşadığı Hırvatistan ve Bosna-Hersek in Belgrad yönetiminden uzaklaşmaya başlaması üzerine buralarda yaşayan Sırp topluluklar ayaklandı. Çoğunlukla Sırpların oluşturduğu Yugoslavya Ordusu nun (JNA) bu ayaklanmaları desteklemesiyle Yugoslav Savaşları başladı de Hırvatistan, Slovenya, Makedonya ve Kosova, 1992 de ise Bosna-Hersek te düzenlenen referandumların ardından bu cumhuriyetler bağımsızlıklarını ilan etti; Kosova hariç hepsinin bağımsızlığı uluslararası toplum tarafından tanındı. Savaş sırasında Sırp ordusu ve milis güçleri tarafından birçok bölgede Sırp olmayan sivil halka yönelik baskı, saldırı, zorunlu göç ettirme ve katliam gibi uygulamalar gerçekleştirildi. Savaş, 1995 yılında imzalanan Dayton Barış Anlaşması ile noktalandı. Böylece Sırpların yaşadığı toprakların bir kısmı Yugoslavya dan resmen ayrılmış oldu. Savaş sonrasında Milošević yönetiminin Kosova da kontrolü yeniden ele alma çabaları karşısında Arnavutların oluşturduğu Kosova Kurtuluş Ordusu (UÇK) silahlı mücadele başlattı. Yugoslav ordusunun orantısız şiddet kullanması ve sivil halka yönelik baskı ve katliamlar uygulaması üzerine uluslararası toplum meseleye müdahil oldu. Mart 1999 da Rambouillet Anlaşması adı altında önerilen çözümün Yugoslavya hükümetince kabul edilmemesi üzerine NATO Yugoslavya harekatını başlattı. Bir süre devam eden bombardımanın ardından Yugoslav ordusu Kosova dan çekildi. Savaşların uzaması ve ülkenin uluslararası toplumla bir türlü bütünleşememesi yüzünden toplumda Milošević e yönelik öfke arttı. İktidarın bütün engellemelerine rağmen siyasi ve toplumsal alanda güçlenen muhalefet, 2000 yılındaki 16

19 GENEL GÖRÜNÜM VE TARİHÇE seçim usulsüzlüğünün ardından kitlesel gösterilere dönüştü. Baskılar karşısında Milošević iktidarı bırakmak zorunda kaldı. Muhalefetin iktidara gelmesiyle ülkede demokratikleşme ve liberalleşmeye yönelik net ve kararlı adımlar atılmaya başladı. Savaş suçluları hakkında uluslararası kuruluşlarla işbirliğine gidildi. Sırbistan ile federal ortaklığı devam ettiren Karadağ ın statü talepleri karşısında 2003 yılında Yugoslavya Federal Cumhuriyeti kaldırılarak Sırbistan-Karadağ birliği kuruldu. Böylece daha gevşek bir federal yapı benimsendi yılında Karadağ da düzenlenen referandumda bağımsızlık kararı çıkmasıyla Sırbistan ile Karadağ resmen ayrıldı. Birleşmiş Milletler Barış Gücü nün denetimi altında olan Kosova da 2000 li yılların ortalarında Sırplar ve Arnavutlar arasında artan huzursuzluklar karşısında 2006 dan itibaren Kosova nın durumuna dair uluslararası müzakereler başlatıldı. Müzakerelerden Belgrad ve Priştine nin beraber kabul edeceği ortak bir metnin çıkmaması üzerine Kosova Parlamentosu, 17 Şubat 2008 de aldığı kararla bağımsızlığını ilan etti. Bu kararı tanımayan Sırbistan hükümeti, konuyu Uluslararası Adalet Divanı na götürdü. Divan, Temmuz 2010 da verdiği tavsiye niteliğindeki kararda bağımsızlık ilanının uluslararası hukuka aykırı olmadığını açıkladı. Bu karar üzerine, Sırbistan hükümeti Avrupa Birliği nin arabuluculuğunda Priştine hükümeti ile görüşmelere başladı. Kosova nın bağımsızlığının AB tarafından tanınması yüzünden ülke içinde tartışmalara sebep olan AB üyelik hedefi, yine de ana akım siyasi aktörlerin çoğunluğu tarafından benimsendi. Mayıs 2008 de AB ile İstikrar ve Ortaklık Antlaşması imzalayan Sırbistan, Mart 2012 de AB den adaylık statüsü aldı. Tam üyelik için müzakereler halen devam etmektedir. 17

20

21 SİYASİ YAPI VE KURUMLAR YASAMA ORGANI VE SEÇIMLER Çok partili demokrasiye sahip Sırbistan da yasama organı olarak tek kamaralı Milli Meclis bulunmaktadır. Meclisin görevleri arasında anayasayı kabul etmek ve değiştirmek, uluslararası anlaşmaları onaylamak, savaş ve barış ilanına karar vermek, güvenlik hizmetlerini denetlemek, özerk bölgelerin nizamnamelerini onaylamak, af ilan etmek ve yıllık bütçeyi kararlaştırmak bulunmaktadır. Meclis aynı zamanda hükümetin göreve başlaması için güvenoyu verme, Anayasa Mahkemesi üyelerinin, Yüksek Mahkeme başkanının, mahkeme başkanlarının, cumhuriyet başsavcısı ve savcıların, Merkez Bankası başkanının ve kamu denetçisinin (ombudsman) atanması ve görevden alınması gibi yetkilere de sahiptir. Dört yılda bir yapılan genel seçimlerde 250 milletvekili meclise seçilir. Seçimler Cumhuriyet Seçim Komisyonu tarafından yürütülür. 18 yaşını doldurmuş ve Sırbistan da ikamet etmekte olan her vatandaşın seçme ve seçilme hakkı vardır. Partiler tek tek veya koalisyon halinde milletvekili aday listesi çıkarabildiği gibi vatandaş grupları da seçimlere kendi listeleriyle girebilirler. Aday listelerinde her cinsiyetten en az yüzde 33 milletvekili adayı bulundurmak zorunludur. Ülke çapında yüzde 5 ten fazla oy almış parti ve gruplar aldıkları oy oranına göre meclise milletvekili gönderirler. Bu barajın altında kalan parti ve gruplar milletvekili çıkaramaz. Yalnızca Arnavut, Boşnak, Macar, Hırvat, Karadağlı gibi ulusal azınlıkların partileri bundan istisna tutulmuştur. Bu partiler, aldıkları oy oranına göre D Hondt sistemine göre belirlenmiş seçim bölgelerinden çeşitli sayı- 19

22 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU larda milletvekili çıkarabilmektedirler. Örneğin 2014 seçimlerine tek başına giren Voyvodinalı Macarlar Birliği (VMSZ) altı, Sancak Demokratik Hareket Partisi (SDA Sandžaka) ise üç milletvekili çıkarabilmiştir. Milletvekillerinin yemin ederek görevlerine başlamalarının ardından Meclis Başkanı, en az 30 milletvekilinin yazılı olarak teklif ettiği adaylar arasından meclis çoğunluğunun oyuyla seçilir. CUMHURBAŞKANI Devletin başı olan Cumhurbaşkanı ülkenin birliğini temsil eder. Beş yıllığına olmak üzere doğrudan halk tarafından seçilir. Partiler ve vatandaş grupları seçimlerde aday gösterebilirler. Adaylıkların Cumhuriyet Seçim Komisyonu tarafından kabulü için adaylık teklifinin imzayla desteklenmesi gerekir. Seçimde salt çoğunluğun oyunu alan aday cumhurbaşkanı seçilir. Eğer hiçbir aday salt çoğunluğu elde edemezse 15 gün içinde seçim tekrarlanır. İkinci tura ilk turda en çok oyu almış iki aday katılır ve bunların arasında çoğunluğu elde eden aday cumhurbaşkanı seçilir. Bir kişi en fazla iki dönem cumhurbaşkanlığı yapabilir. Cumhurbaşkanının anayasada belirtilen görevleri arasında devleti temsil etmek, mecliste kabul edilen kanunları onaylamak, başbakanı atamak, büyükelçileri tayin ve azletmek ve af ilan etmek bulunmaktadır. Cumhurbaşkanının gerekli durumlarda hükümetin önerisiyle meclisi feshetme yetkisi bulunmaktadır. Milli Güvenlik Kurulu na da başkanlık eden cumhurbaşkanı, başkomutan unvanına sahiptir. YÜRÜTME ORGANI Ülkede yürütme organı hükümettir. Hükümetin başı olan başbakan, cumhurbaşkanı tarafından atandıktan sonra bakanlar kurulunu ve hükümet programını belirler. Hükümet, Milli Meclis te düzenlenen güven oylamasında salt çoğunluğun olumlu oyunu aldığı takdirde resmen göreve başlar. Hükümetin görevleri politikaları belirleyip uygulamak, kanunları uygulamak, tüzükleri çıkarmak, kanun tasarılarını meclise sunmak ve kamu hizmetlerini yönetmektir. YARGI Ülkede yargı kuvveti bağımsız mahkemelerin elindedir. En yüksek mahkeme, nihai temyiz mercii olan Yüksek Mahkeme dir (Vrhovni Sud). Ülkede ayrıca kanun ve kararnamelerin anayasaya uygunluğunun denetlendiği bir Anayasa Mahkemesi bulunmaktadır. Birçok şehirde bulunan sulh, asliye, istinaf ve ticaret mahkemelerinin dışında dört temyiz mahkemesi ve üç idare mahkemesi vardır. Geçici mah- 20

23 SİYASİ YAPI VE KURUMLAR kemelerin ve sıkıyönetim mahkemelerinin kurulamayacağı anayasa tarafından hükme bağlanmıştır. Yargıçların atanma ve özlük işleri Yüksek Yargı Kurulu nca yürütülür. Bu kurulun tabii üyeleri arasında Yüksek Mahkeme Başkanı, Adalet Bakanı ve Milli Meclis in uygun gördüğü bir komisyonun üyesi bulunmaktadır. Savcılar ve savcı vekilleri, Cumhuriyet Başsavcılığı bünyesinde görev yaparlar. Ülkede bir adet Cumhuriyet başsavcısı bulunur. Başsavcı, altı yıllığına Milli Meclis tarafından seçilir. Ayrıca savaş suçları ve organize suçlar için özel yetkili savcılık ofisleri bulunmaktadır. Savcıların bağımsızlığı Devlet Savcılar Kurulu tarafından gözetilir. Cumhuriyet başsavcısı, Adalet Bakanı ve Milli Meclis in uygun gördüğü bir komisyonun üyesi bu kurulun tabii üyeleridir. ULUSAL GÜVENLIK KURUMLARI Ülkenin ulusal güvenlik politikasını Milli Güvenlik Kurulu belirler. Cumhurbaşkanının başkanlık ettiği kurulda güvenlik ve istihbarat kurumlarının en yetkili temsilcileri yer alır. Sırbistan hükümetinin 2009 yılında kabul ettiği ulusal güvenlik strateji belgesine göre ülkenin karşı karşıya olduğu en büyük güvenlik tehdidi Kosova ve Metohiya Özerk Eyaleti nin ayrılıkçılığa teşebbüs etmiş olması dır. 1 Aynı belgede, Yugoslavya nın dağılmasından sonra yaşanan savaşların, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti ne uygulanan uluslararası ambargoların ve Kosova Savaşı sırasındaki NATO bombardımanının yarattığı olumsuz etkilerin halen sürdüğünden bahsedilmektedir. Sırbistan a karşı silahlı saldırı ihtimalinin geçmişe nazaran azaldığı ama ortadan kalkmadığı vurgulanmakta, ayrıca bazı etnik ve dini grupların ayrılıkçılık emelleri önemli bir güvenlik tehdidi olarak görülmektedir. Ulusal güvenliği tehdit eden diğer faktörler olarak ise terörizm, kitle imha silahlarının yayılması, aşırı akımlar, yabancı istihbarat kuruluşlarının faaliyetleri, sınır aşan organize suçlar, yolsuzluk, ekonomik sorunlar, enerjide dışa bağımlılık, savaşlarda ülkeye gelen göçmenlerin durumları, komşularla olan sınır tartışmaları, internet suçları ve çevre sorunlarına dikkat çekilmektedir. 2 Sırbistan Silahlı Kuvvetleri, ülkenin dış silahlı tehditler karşısında savunulmasından sorumludur. Kara ve hava kuvvetlerinden oluşan silahlı kuvvetler, Savunma Bakanlığı na bağlıdır. Genelkurmay Başkanı, 1960 doğumlu Orgeneral Ljubiša Diković tir. 1. National Security Strategy of the Republic of Serbia (Belgrad: 2009), s. 8. ( adresinden erişilebilir.) 2. National Security Strategy of the Republic of Serbia (Belgrad: 2009), s

24 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Silahlı kuvvetlerin ana çatısını oluşturan Kara Kuvvetleri nin karargâhı Niş şehrindedir. Halen Kara Kuvvetleri ne Korgeneral Aleksandar Živković komuta etmektedir. Karargâhı Zemun da olan Hava Kuvvetleri nin komutanı ise Tümgeneral Ranko Zivak tır. Bu iki komutanlığın dışında Genelkurmay a doğrudan bağlı olan bir de Belgrad merkezli Talim Komutanlığı bulunmaktadır. Bu komutanlık, ülkenin birçok şehrinde bulunan askeri talimgâhların idare ve işleyişinden sorumludur. Ordunun Pančevo ve Niş şehirlerinde talim gören bir Özel Kuvvetler Tugayı mevcuttur. 3 İçişleri Bakanlığı na bağlı güvenlik birimleri ülkenin iç güvenliğinden sorumludur. Polis kuvvetlerinin görevleri arasında can ve mal güvenliği, sınırların güvenliği ve terörle mücadele sayılabilir. Devletin üç istihbarat kurumu mevcuttur. Tek sivil istihbarat kurumu olan Güvenlik-Enformasyon Kurumu (BIA), 2002 yılında yayınlanan kanunla yeni adıyla yeniden yapılandırılmıştır. Kurum, devletin güvenliği için bilgi toplamanın yanısıra anayasal düzeni tehdit edici faaliyetler ve organize suçlara karşı istihbarat çalışmalarında bulunur. Kurumun müdürü hükümet tarafından atanır ve görevden alınır. Askeri Güvenlik Kurumu (VBA), orduya bağlı istihbarat ve karşı-istihbarat kurumudur. Çalışmalarından Savunma Bakanlığı aracılığıyla hükümet sorumludur. Yine Savunma Bakanlığı altında faaliyet gösteren Askeri İstihbarat Kurumu (VOA) da dış tehditler konusunda devlete ve orduya bilgi sağlamakla görevlidir. Askeri ataşeler de bu kuruma bağlıdır. Bu üç kurumun çalışmalarını eşgüdümlü olmasını sağlamak için bir Koordinasyon Masası mevcuttur. İstihbarat kurumlarının müdürleri, yılda en az bir kere olmak üzere Milli Meclis e rapor sunarlar. YEREL YÖNETIMLER Ülkede özerk eyaletlerin ve yerinden yönetim esasına göre yapılandırılmış birimlerin varlığı anayasada belirtilmiştir. Buraların kendi nizamnameleri ve meclisleri bulunur. Bu meclislerin üyeleri dört yılda bir yapılan yerel seçimlerle belirlenir. Etnik bakımdan karışık olan yerlerde ulusal azınlıklar nüfusa oranları nispetince yerel meclislerde temsil edilirler. Anayasa nın 182 nci maddesinde Voyvodina ile Kosova-Metohiya olmak üzere iki bölgenin özerkliği tanınmakla beraber Kosova ile Sırbistan arasında fiilen siyasi bir bağ kalmadığından bugün ülkedeki tek özerk eyalet Voyvodina dır. Anayasada yeni özerk birimlerin kurulabileceği gibi var olanların özerkliklerinin or- 3. Bilgiler Sırbistan Savunma Bakanlığı ve Silahlı Kuvvetleri internet sitelerinden derlenmiştir. 22

25 SİYASİ YAPI VE KURUMLAR tadan kaldırılabileceği hükmü yer almaktadır. Eyaletler, şehir planlaması, tarım, çevre, turizm, sanayi, ulaşım, eğitim gibi birçok alanda kendi politikalarını belirleyerek uygulayabilirler. Eyaletlerde alınan kararlar merkezi hükümet tarafından Anayasa Mahkemesi ne götürülebilir. Eyaletler, masraflarını karşılamak için hem bölge gelirlerinden, hem de devlet bütçesinden pay alırlar. Anayasada Voyvodina nın bölgesel gelirlerinin 3/7 sini kendi harcamaları için kullanması, merkezi bütçeden de en az yüzde 7 pay alması öngörülmektedir. Özel statüsü bulunan eyaletlerin dışında belediyeler, vilayetler ve büyükşehir statüsüne sahip olan Belgrad, yerinden yönetim esasına göre yapılandırılmıştır. Belgrad, diğer şehirlerden farklı olarak özel bir yönetmeliğe tabidir. 23

26

27 GÜNCEL SİYASETİ BELİRLEYEN ÖNEMLİ MESELELER KOSOVA ILE DIYALOG SÜRECI Sırbistan anayasasına göre özerk eyalet statüsünü haiz Kosova nın 17 Şubat 2008 tarihinde bağımsızlığını ilan etmesiyle Sırbistan yönetimiyle bağları kopmuş, yalnızca Kosova nın kuzeyinde yaşayan Sırplar Kosova ile bütünleşmeyi reddederek Sırbistan hükümetine bağlılıklarını devam ettirmeye çalışmışlardır. Sırbistan hükümeti Kosova nın bağımsızlığını tanımayı reddetse de Kosova nın uluslararası kamuoyunda geniş tabanlı bir destek bulması, fiili durumun geri çevrilmesinin imkansızlığını göstermektedir. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi nin (BMGK) Kosova Savaşı nı bitiren 10 Haziran 1999 tarihli ve 1244 sayılı kararında Kosova nın siyasi statüsünün uluslararası toplumun da katılımıyla belirlenmesi öngörülmüştü. Yıllar süren müzakerelerin ardından BM Özel Temsilcisi Martti Ahtisaari, 2007 yılında Kosova da bağımsızlık ayarında bir statüye geçilmesini sağlayacak kapsamlı bir plan açıkladı. Bu plana dönemin başbakanı Vojislav Koštunica şiddetle karşı çıksa da AB nin Kosova yı tanıması ve Sırbistan ın tam üyeliğe kabul edilmesi için Kosova ile ilişkilerin normalleşmesini şart koşması ülkedeki diğer siyasi aktörlerin konuya yaklaşımını önemli ölçüde etkiledi. Koštunica nın partisi DSS nin aynı yıl içerisinde hükümetten çekilmesinden bu yana Sırbistan hükümetleri ülkenin AB üyeliğini öncelikli görerek Kosova konusunda müzakereye açık bir duruş izlemişlerdir. Sırbistan daki ana akım siyasi partilerin büyük çoğunluğu hâlâ Kosova nın bağımsızlığının tanınmasına karşı olduğunu ifade etse de Kosova ile ilişkilerin 25

28 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU normalleşmesine yönelik çabalar son yıllarda AB üyelik sürecine paralel olarak hız kazanmıştır. Sırbistan ın başvurusu üzerine Uluslararası Adalet Divanı nın Temmuz 2010 da Kosova nın bağımsızlık ilanının uluslararası hukuka aykırı olmadığına dair tavsiye niteliğinde görüş beyan etmesi, Sırbistan da uluslararası toplumun bağımsızlık karşısında tutumunu değiştireceğine yönelik beklentileri iyice zayıflattı. Aynı yıl içerisinde Sırbistan hükümeti, AB arabuluculuğunda Priştine ile ilişkilerin normalleşmesi amacıyla görüşmelere başlamayı kabul etti yılında başlayan görüşmelerin ilk turlarında sınır geçişleri ve serbest dolaşım konularında bir ortak rejim belirlendi. Müzakerelerde ayrıca Belgrad ve Priştine yönetimleri, Kosova nın uluslararası ortamlarda bağımsız bir ülke olarak değil, BMGK nin 1244 sayılı kararı ve Uluslararası Adalet Divanı nın bağımsızlık hakkındaki görüşünün çizdiği çerçeve dahilinde temsil edileceği noktasında anlaştılar. BMGK, 1244 sayılı kararında bir taraftan Kosova üzerinde yürütülen şiddetin bitirilmesini isterken diğer taraftan Yugoslavya Federal Cumhuriyeti nin toprak bütünlüğünün altını çizmiş ve Kosova yı özerk bir bölge olarak nitelendirmişti. Sırbistan hükümeti de Kosova nın bağımsızlığının ardından hep bu kararı gündeme getirmiş ve Kosova nın bağımsız bir ülke olarak tanınmasının BM nin Kosova sorununa yaklaşımının dışına çıktığını ifade etmiştir. Varılan uzlaşma, bir yandan Kosova nın özerkliğini vurgulayan BMGK kararına, diğer yandan Kosova nın bağımsızlığının mümkün olduğuna dair Uluslararası Adalet Divanı mütalaasına atıfta bulunduğundan diplomatik anlamda iki tarafın hassasiyetlerini gözeten bir ara çözüm olmuştur. Bununla beraber, fiiliyatta Kosova nın müstakil bir siyasi varlık olarak uluslararası ortamlarda temsil edilmesine imkan vermektedir. AB nin arabuluculuğundaki görüşmeler, Belgrad ve Priştine yönetimleri arasında 19 Nisan 2013 te bir temel mutabakat metninin imzalanmasını sağladı. Anlaşmada Kosova hükümeti, ülkede Sırpların yoğun yaşadığı kuzey bölgelerindeki belediyelere geniş yetkiler tanırken Sırbistan hükümeti Kosova daki Sırpların Kosova anayasası ve kurumlarıyla uyumlu biçimde hareket etmeleri gerektiğini kabul etmiştir. Ayrıca iki ülke birbirlerinin AB üyelik süreçlerine zarar verecek hareketlerden kaçınacaklarını taahhüt etmişlerdir. 4 Kosova sorununa ilişkin toplumda oluşan bıkkınlık, AB üyeliğinin geniş bir kitle tarafından istenmesi ve hükümetin pozisyonunu halka iyi bir şekilde aktar- 4. Unofficial text of proposed Kosovo agreement, B92, 19 Nisan

29 GÜNCEL SİYASETİ BELİRLEYEN ÖNEMLİ MESELELER ması sayesinde Priştine ile müzakerelerde Sırbistan halkının çoğunluğu hükümete destek vermiştir. 5 Yapılan kamuoyu yoklamalarında halkın dörtte üçüne yakın kesiminin Kosova yı bağımsız bir devlet olarak gördüğü anlaşılmaktadır. 6 Öte yandan, LDP ve SPO gibi küçük partiler dışında ana akım siyasi partiler Kosova nın bağımsızlığının asla tanınmayacağı konusunda hemfikir durumdadırlar. Ayrıca Sırp Ortodoks Kilisesi nin 1766 yılına değin merkezi olan Peć şehrinin Kosova da bulunması Sırplar arasında bu bölgeye manevi bir bağlılık meydana getirmektedir. Bu şartlar altında Kosova ile ilişkilerin hangi noktaya kadar normalleşeceği ve bunun Sırbistan ın AB üyelik sürecine nasıl yansıyacağı hakkında belirsizlikler devam etmektedir. AB ÜYELIK SÜRECI Sırbistan ın Avrupa entegrasyonu son 10 yıl içinde önemli ilerlemeler kaydetmiştir. AB ile Vize Serbestliği ve Geri Kabul Antlaşmaları 2007 yılında imzalanmış ve 2008 yılı başında yürürlüğe girmiştir. Nisan 2008 de AB ile İstikrar ve Ortaklık Anlaşması imzalanmıştır. Sırbistan AB ye 2009 yılında adaylık için müracaat etmiş, aynı yıl AB, Sırbistan a yönelik vize uygulamasını kaldırmıştır. Sırbistan, adaylık statüsünü 1 Mart 2012 tarihinde almıştır. Belgrad ile Priştine arasındaki diyaloğun ilerlemesi ve Nisan 2013 te mutabakatın imzalanmasının hemen ardından AB Sırbistan ile üyelik müzakerelerine başlanmasına karar vermiş, müzakereler Ocak 2014 te başlamıştır. AB nin 2013 yılı sonunda yayınladığı ilerleme raporunda, Sırbistan ın üyelik için siyasi kriterleri büyük ölçüde sağlamakla beraber kamu ve yargı reformu, yolsuzlukla ve organize suçlarla mücadele, basın özgürlüğü ve azınlıkların korunması gibi alanlarda birtakım adımlar atması beklendiği kaydedilmektedir. Ekonomik kriterler bakımından ise ülkede serbest ve rekabetçi piyasanın yerleşmesi için önemli yapısal reformlara ihtiyaç bulunmaktadır. AB ayrıca Sırbistan ile Kosova arasındaki ilişkilerin normalleşmesini üyeliğin bir ön koşulu olarak ortaya koymaktadır. 7 Halen Sırbistan ın ana akım siyasi partileri AB üyeliğini dış politika önceliği olarak görmekteyken, Kosova konusundaki talepler yüzünden AB den vazgeçilmesini ve alternatif dış politika açılımları geliştirilmesini savunan 8 DSS ve 5. CESID düşünce kuruluşundan Ivo Čolović, Bojan Klačar ve Đorđe Vuković ile mülakat, Ekim Most Serbs Acknowledge Independent Kosovo, Poll, Balkan Insight, 5 Mart Serbia 2013 Progress Report, European Commission Staff Working Document, no. 412 (2013). 8. Eski Yugoslavya Dışişleri Bakanı Živadin Jovanović ile mülakat, Ekim

30 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU SRS gibi partiler ile aşırı milliyetçi-muhafazakar gruplar özellikle 2014 seçimleri sonrasında oldukça marjinalleşmiştir. Bununla beraber, yapılan kamuoyu yoklamalarında halkın AB üyeliğine yönelik bakışının ancak kısmen olumlu olduğu görülmektedir. Buna göre, Sırbistan toplumunun yaklaşık yarısı daha iyi bir yaşam standardı beklentisiyle AB üyeliğini desteklemekte, yüzde bandında bir kesim ise AB içinde ekonomik sorunların devam etmesi ve Sırp kimliğinin korunması gibi gerekçelerle üyeliğe karşı çıkmaktadır. 9 NATO ILE İLIŞKILER Sırbistan da Milošević yönetiminin devrilmesinin ardından NATO ile ilişkiler gelişme göstermiştir yılında Preşevo Vadisi ndeki çatışmaların bitirilmesinde NATO nun arabuluculuğu kabul edilmiş, Sırbistan hükümeti 2003 yılında NA- TO nun Barış için Ortaklık (PfP) programına resmen başvurmuştur yılında imzalanan anlaşmayla bu programa dahil olan Sırbistan ile NATO arasında 2011 yılında Bireysel Ortaklık Eylem Planı (IPAP) imzalanmıştır. Halen Sırbistan ile NATO arasında askeri eğitim, savunma ve güvenlik reformu, mayınların temizlenmesi ve kriz yönetimi gibi alanlarda işbirliği faaliyetleri devam etmektedir. 10 Son yıllarda ortak faaliyetlerdeki artışa rağmen Sırbistan ın NATO ya tam üyeliği henüz gündemde değildir. Güvenlik ve savunma politikalarında askeri tarafsızlık ilkesini benimseyen Sırbistan hükümeti, AB üyelik hedefine rağmen Batı bloğunun bir üyesi olmak yerine farklı ülke ve bloklarla dengeli ilişkiler kurmayı istemekte, özellikle Rusya ile ilişkilerine özel önem atfetmektedir. 11 Sırbistan toplumunun NATO üyeliğine bakışı da, NATO nun 1992 yılında Bosna-Hersek e, 1999 yılında da Kosova ya yapmış olduğu müdahaleler yüzünden büyük ölçüde olumsuzdur. Birçok siyasi yorumcu, NATO nun Kosova müdahalesinin gayrimeşru ve gayri insani bir saldırı olduğunu iddia etmekte, 12 bu harekat yüzünden binlerce sivilin öldüğünün veya yaralandığının, ülkenin sanayi, ulaşım, eğitim ve sağlık altyapısının büyük zarar gördüğünün altını çizmektedir. 13 Ülkede halen ana akım partiler içinde NATO üyeliğini yalnızca LDP ve SPO savunmakta, kamuoyu 9. Public opinion on the EU and European integrations February, 2014, TNS Medium Gallup, 4 Nisan 2014; 46% of Serbians now support membership in EU, B92, 5 Ağustos NATO s relations with Serbia ; Serbian minister in Moscow: Russians are our brothers, B92, 15 Ağustos Bu tür görüşler için bkz. Dragomir Vučićević (der.), NATO Aggression: The Twilight of the West (Millennium Group, Belgrad: 2009). 13. Dušan T. Bataković, Serbia s Kosovo Drama: A Historical Perspective (Čigoja Stampa, Belgrad: 2012), s

31 GÜNCEL SİYASETİ BELİRLEYEN ÖNEMLİ MESELELER yoklamalarına göre üyeliği destekleyenlerin oranı yüzde 13 dolaylarında kalmaktadır. 14 Ülkenin stratejik partneri olan Rusya da Sırbistan ın NATO ya üyeliğini kabul edilemez bir kırmızı çizgi olarak görmektedir. 15 EKONOMIK SORUNLAR Komünist düzenden serbest piyasa ekonomisine geçiş Sırbistan da yavaş ve sancılı ilerlemiştir lar boyunca Sırbistan Sosyalist Partisi nin tek parti yönetimi altında liberalleşmeye yönelik atılan adımlar oldukça sınırlı kalmış, uzun süren savaşlar ve 1999 daki NATO müdahalesi ülkenin ekonomi ve altyapısına büyük zararlar vermiştir yılında Milošević in devrilip Sırbistan Demokratik Muhalefeti nin (DOS) iktidara gelmesiyle hız kazanmış olan yapısal reformlar, 2003 yılında dönemin başbakanı Zoran Đinđić in öldürülmesinin ardından yavaşlamış, siyasi istikrarsızlıklar, seçimlerin sıklığı ve 2008 global krizi gibi sebeplerden dolayı istenen seviyeye ulaşamamıştır. Global krizin olumsuz etkilerini IMF ile imzalanan anlaşmalarla aşmaya çalışan Sırbistan hükümeti, buna karşılık kamu sektörünün yeniden yapılandırılması için daha süratli hareket etmeye başlamıştır. 16 Yüzde 30 a varan işsizlik, 17 yoksulluk, dış ticaret açığı, yüksek kamu borç yükü, üretim ve yatırımın azlığı gibi aşılması gereken sorunlar bulunan ülkede, ana akım partilerin tamamı, halkın çoğunluğunun ekonomik sorunlarla boğuşmasından dolayı sosyal adalete vurgu yapmakta ve neoliberal politikalar uygulamakta temkinli hareket etmektedir yılından bu yana iktidarda olan SNS-SPS koalisyonu, makro-ekonomik istikrarın ve mali disiplinin sağlanmasını ve ülkeye daha fazla yabancı yatırım çekilmesini öncelikli hedefler olarak ele almaktadır. 14. Igor Jovanovic, Serbia joins with NATO to target surplus munitions, setimes.com, 7 Ekim Serbia s NATO membership red line for Russia, B92, 27 Kasım Serbia: Country fact sheet, The Economist Intelligence Unit, 23 Nisan Registered unemployment rate nearly 30 percent, B92, 28 Temmuz CESID düşünce kuruluşundan Ivo Čolović, Bojan Klačar ve Đorđe Vuković ile mülakat, Ekim

32

33 YEREL MESELELER VE AZINLIKLAR Sırbistan anayasasının 75 inci maddesine göre ulusal azınlık gruplarına mensup vatandaşlar bireysel haklara ve topluluk haklarına sahiptirler. Buna göre azınlıklar, kültür, eğitim ve dil gibi konularda karar süreçlerine katılım amacıyla kendi milli konseylerini oluşturabilirler. Halen 10 ulusun milli konseyi bulunmaktadır. Bunlar, Bunyevatslar (Bunjevci), Bulgarlar, Boşnaklar, Macarlar, Çingeneler, Rumenler, Rutenler, Slovaklar, Ukraynalılar ve Hırvatlardır. 19 VOYVODINA Ülkenin kuzeyinde yer alan Voyvodina bölgesine Sosyalist dönemde özerklik statüsü verilmiş, özerk yönetimin yetkileri 1974 Anayasası ile daha da genişletilmiştir lerin sonlarında Milošević yönetimi Sırp milliyetçiliğini kışkırtarak özerk bölgelerde merkezi otoriteyi güçlendirme arayışına girmiş ve 1989 yılındaki anayasa değişiklikleriyle Voyvodina nın özerk karar alma yetkileri büyük ölçüde kısıtlanmıştır. Bu yetkilerden bir kısmı Milošević in devrilmesinin ardından geri verilmişse de Sırp siyasetçilerin özerkliğin genişletilmesi konusunda çekingen davranmalarına başta Macarlar olmak üzere azınlıklar tepki göstermektedirler. 20 Voyvodina halen ülkede anayasal olarak özerk eyalet statüsüne sahip iki bölgeden biri olup Kosova nın bağımsızlığı dolayısıyla Sırbistan ın halihazırdaki tek 19. National minorities, Magyar Szó Genel Yayın Yönetmeni Varjú Márta ile mülakat, Ekim

34 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU fiili özerk bölgesidir. Yönetim merkezi Novi Sad şehridir kilometrekarelik bölgenin nüfusu civarındadır. Orta Avrupa ile Doğu Avrupa arasındaki bir geçiş bölgesi olarak nitelendirilebilecek olan Voyvodina, etnik bakımdan oldukça çeşitli bir nüfus yapısına sahiptir. Bölgede Sırpça nın yanısıra Macarca, Slovakça, Hırvatça, Rumence ve Rutence resmi dil kabul edilmektedir. Bölgedeki sayıca en büyük azınlık durumundaki Macarlar yalnızca belli kasabalarda yoğun olarak yaşamaktadır nüfus sayımına göre Kuzey Banat bölgesindeki Ada, Senta, Kanjiža ve Čoka kasabaları ile Kuzey Bačka bölgesindeki Bačka Topola ve Mali Iđoš kasabaları dışında kalan yerlerde Macarlar nüfusun yarısından azdır. Yine de Macar etnik partisi VMSZ, bölgenin tarihsel bakımdan Macar toprakları olduğuna da dikkat çekerek Kuzey Banat ve Kuzey Bačka daki sekiz belediyede Macarlar için özerklik talep etmektedir. Bu talepler Macaristan hükümetinden de destek bulmaktadır. 21 Voyvodina nın bölgesel statüsünü belirleyen temel metin olan Nizamname nin bugünkü hali 2014 yılında Voyvodina Eyalet Meclisi nce kabul edilmiş ve Sırbistan Meclisi tarafından onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Nizamname nin önceki versiyonlarının birçok maddesi Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Daha sonra yapılan değişikliklere örnek olarak Nizamname ye Voyvodina nın Sırbistan ın ayrılmaz bir parçası olduğu ifadesinin eklenmesi, Novi Sad ın başkent yerine yönetim merkezi olarak adlandırılması ve Voyvodina nın Belgrad dan bağımsız olarak uluslararası işbirliği faaliyetlerine girişmesinin yasaklanması sayılabilir. Bu değişiklikler ülkenin bütünlüğünü tehdit altında gören milliyetçi Sırp partilerini rahatlatırken bölge ve azınlık partileri arasında Voyvodina nın özerkliğinin kısıtlandığı düşüncesini kuvvetlendirmiştir. 120 milletvekilinden oluşan Voyvodina Eyalet Meclisi, dört yılda bir yapılan seçimlerle belirlenir. Bölgenin yürütme gücünü elinde bulunduran hükümet, Meclis içerisinden seçilir. Meclis başkanının mecliste grubu bulunan partilerle istişare ederek belirlediği başbakan adayı, hükümet programı ve listesini meclisin güvenoyuna sunar. Milletvekillerinin çoğunluğunun olumlu oy vermesi durumunda hükümet resmen göreve başlar yılından beri Voyvodina başbakanlığını yürüten Bojan Pajtić liderliğindeki Demokrat Parti, 2012 de yapılan son eyalet seçimlerinden de birinci parti olarak çıkmıştır. Halen Voyvodina da Demokrat Parti liderliğindeki koalisyon hükümeti iktidarda olup 12 kişilik kabinenin dokuz üyesi bu partiye men- 21. Politika gazetesi Dış Haberler Editörü Boško Jakšić ile mülakat, Ekim

35 YEREL MESELELER VE AZINLIKLAR suptur. Koalisyonun diğer ortakları olan LSV nin iki, Macar partisi VMSZ nin ise bir bakanı bulunmaktadır. Öte yandan, son yıllarda Sırbistan daki genel eğilime paralel olarak Voyvodina da da SNS ye yönelim artmaktadır. Ayrıca DS nin Voyvodina nın özerkliğinin genişletilmesi konusunda kendisinden beklenen cesur adımları atamaması 22 da bu partiye yönelik desteğin gerilemesine sebep olmaktadır yerel seçimlerinde Novi Sad belediye başkanlığını SNS kazanmıştır yılında yapılan genel seçimlerde de SNS nin başı çektiği seçim ittifakı Voyvodina da diğer partilere ezici bir üstünlük sağlamıştır. Resmi verilere göre bölgede kullanılan oyların yüzde 46 sını SNS nin liderliğindeki ittifak kazanırken SPS nin liderliğindeki ittifak yüzde 11, NDS-Z nin liderliğindeki ittifak yüzde 8, DS ise yüzde 6 oy alabilmiştir. Bu sonuçlara bakılırsa önümüzdeki bölgesel seçimlerde Voyvodina Eyalet Meclisi nde farklı bir siyasi aritmetiğin ortaya çıkması muhtemeldir. Nitekim bu beklentiye sahip olan SNS, bir yandan Voyvodina da erken seçim talep etmekte, 23 diğer yandan da hükümeti düşürmek için muhalefette bulunan partilerle görüşmeler yapmaktadır. 24 Demokrat Parti nin ise bir karşı hamle olarak koalisyon ortakları LSV ve VMSZ ile bağlarını kuvvetlendirmeye çalıştığına, aynı zamanda NDS ye de kabinede yer vermeyi düşündüğüne dair basında haberler çıkmaktadır. 25 Merkez partilerinin dışında Voyvodina da bölge ve azınlık partileri de faaliyet göstermektedir. Çok etnisiteli yapıya sahip olan bölge partileri Voyvodina nın özerkliğinin genişletilmesini savunurken bunun için farklı modeller önermektedirler. Azınlık partileri ise kendi gruplarının haklarını ön plana çıkarmaktadır. Bazı partilerden geniş özerklik, hatta bağımsızlık yönünde radikal öneriler gelmekteyse de nüfusun çoğunluğunu Sırpların oluşturduğu ve diğer halkların da büyük oranda Sırpça bildiği bu bölgede ayrılıkçı fikirlerin yaygınlaşması olası görünmemektedir. SANCAK 19. yüzyılda Osmanlı hükümetince Novi Pazar (Yeni Pazar) merkezli bir sancak haline getirildiği için bu adla adlandırılan Sancak, Müslümanların çoğunlukta yaşadığı bir bölgedir. Bu bölge, Karadağ ile Sırbistan ın 2006 da ayrılmaları sonucunda ikiye bölünmüş, bölgenin halen en büyük şehri olan Novi Pazar, Sırbis- 22. DS, Voyvodina nın özerkliğine dair anayasada belirlenmiş sınırların korunmasından yanadır: DS Novi Sad İl Başkanı Ilija Ćosić ile mülakat, Ekim Neka se sledeća za izbore pripremi Vojvodina!, eizbori.com, 17 Mart SNS i SPS: Pala Vlada Vojvodine, B92.net, 16 Eylül Denis Kolundzija, Democrats Play for Time in Vojvodina, Balkan Insight, 19 Haziran

36 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU tan sınırlarında kalmıştır. Sancak ın Sırbistan da kalan kısmının bugünkü nüfusu civarındadır. Yugoslavya da çok partili hayata geçildiği 1990 da SDA Sandžaka nın kurulmasıyla siyasi örgütlenmelerini başlatan Sancaklı Müslümanlar, bir yıl sonra kendilerini resmi anlamda temsil edecek kurum olarak Sancak Müslüman Milli Konseyi ni (MNVS) kurdular. Bu kurulun aynı yıl düzenlediği referandumda yüzde 99 oranında siyasi özerklik yönünde oy çıktı. Sancak ta Boşnak milliyetçiliğinin güçlenmesi Sırp milliyetçileri arasında endişeleri artırdı lar boyunca Sırp hükümeti bölgeyi sıkı bir denetim altında tuttu; Müslümanlara adeta ikinci sınıf vatandaş muamelesi yapıldı. Savaş sırasında Sancak ın özellikle Bosna-Hersek sınırına yakın kısımlarındaki Boşnak köyleri zorla boşaltıldı, birçok kişi suikasta uğradı. 26 Sancaklı Müslümanların lideri Sulejman Ugljanin üç senelik sürgüne uğradı. Ugljanin ülkeye geri döndükten sonra da Sırbistan hükümeti, Boşnak milliyetçiliğinin ve özerklik fikirlerinin güçlenmesine karşı sıkı tedbirler uygulamaya devam etti. Yaşanan etnik-milliyetçi gerilimler, Sancaklı Müslümanlar arasındaki siyasi bölünme ve rekabet ve bölgedeki işsizlik ve fakirlik yüzünden huzursuzluklar devam etti. Milošević in devrilmesinden sonra Sancak üzerindeki baskılar azalırken Boşnaklar ulusal siyasette daha fazla yer almaya başladı. SDP Genel Başkanı Rasim Ljajić bakanlık görevine getirildi. Özellikle dönemin Demokrat Parti Genel Başkanı ve arası başbakanı olan Zoran Đinđić in olumlu yaklaşımı sayesinde Boşnakların eğitim ve dil hakları konusunda önemli adımlar atıldı. MNVS, 2002 de Boşnak Milli Konseyi (BNV) adını aldı ve devlet tarafından ülkedeki Boşnak halkının meşru temsilcisi olarak resmen tanındı li yılların başlarında Boşnakların haklarına yönelik yapılan iyileştirmelere ve son yıllarda hükümette Sancaklı Boşnak bakanlara yer verilmesine rağmen, Boşnakların Sırbistan hükümetinden talepleri hala devam etmektedir. Boşnak Milli Konseyi, son olarak 1 Mart 2012 tarihli toplantısında aldığı kararlarla bu talepleri dile getirmiştir. Talepler arasında Sancak ın özerkliğinin tanınması, resmi işlerde, eğitimde ve basın-yayında Boşnak dilinin kullanılması, savaş döneminde Sancak ta işlenen katliam ve suçların cezalandırılması, bölgeden göç etmeye zorlanan Boşnakların topraklarına dönmelerine yardımcı olunması ve devlet memurluklarında Boşnakların nüfus oranına göre temsil edilmesi bulunmaktadır Serbia s Sandzak: Still Forgotten, International Crisis Group Europe Report, no. 162 (2005), s Boşnak Milli Konseyi nin Sırbistan da Yaşayan Boşnakların Durumu, Hak ve Hürriyetlerine Dair açıklaması; 34

37 YEREL MESELELER VE AZINLIKLAR PREŞEVO VADISI VE ARNAVUT MILLIYETÇILIĞI Sırbistan ın güneydoğusunda bulunan ve Kosova ve Makedonya ile sınırdaş olan Preşevo vadisi, çoğunluğu Arnavutlardan oluşan bir bölgedir yılında yapılan nüfus sayımına göre bu vadide yer alan en büyük yerleşim yerlerinden Preševo da kişiden ini, Bujanovac ta kişiden ini, Medveđa da ise kişiden sını Arnavutlar oluşturmaktaydı sayımı Arnavutlarca boykot edildiğinden dolayı bu şehirlerdeki Arnavut nüfusa dair daha güncel bir veri bulunmamaktadır. Preşevo vadisi, idari bakımdan Pčinja Vilayeti ne bağlıdır. Yukarıda sayılan üç şehrin haricinde kayda değer bir Arnavut yerleşiminin olmaması sebebiyle vilayette nüfusun yarısından fazlasını Sırplar oluşturmaktadır. Preşevo vadisinde yaşayan Arnavutlar ise kendilerini Kosova nın bir parçası olarak görmekte ve İkinci Dünya Savaşı ndan sonra yapılan bu idari düzenlemeye karşı çıkmaktadırlar de Makedonya ve Kosova nın bağımsızlıklarını ilan etmesinin ardından harekete geçen Preşevolu Arnavutlar, 1-2 Mart 1992 tarihlerinde kendi statülerini belirlemek için referandum düzenlediler. 29 Katılanların büyük bir çoğunluğunun Kosova ile birleşme yönünde oy kullandığı referandum, ne Sırbistan ne de uluslararası toplum tarafından tanındığı için Preşevo vadisi Sırbistan ın bir parçası olmaya devam etti de Kosova da başlayan çatışmalar ve daha sonraki NATO harekatı sırasında bölgeye Kosova dan çok sayıda Arnavut mülteci geldi. Kosova daki UÇK nin desteğiyle Preşevo Vadisi ndeki Arnavutlar arasında Preševo, Medveđa ve Bujanovac Kurtuluş Ordusu (UÇPMB) adında milis örgütlenmesi oluşturuldu. Savaşın bitmesiyle Kosova dan geri çekilen Yugoslav kuvvetlerinin bölgeye girmesi üzerine bu kuvvetlerle UÇPMB arasında silahlı çatışmalar başladı. Yaklaşık 17 ay süren çatışmalar, Zoran Đinđić hükümetinin sunduğu çözüm planının uluslararası toplumun da araya girmesiyle kabul edilmesi sonucunda 2001 yılında sona erdi. NATO ve AGİK in teşvikleriyle imzalanan Končulj Anlaşması na göre genel af ilan edilmesi, çatışmalar sırasında bölgeden göç eden Arnavutların dönmelerine izin verilmesi ve Arnavutların yerel polis teşkilatında ve kamu görevlerinde istihdam edilmeleri karşılığında UÇPMB silah bırakarak kendini feshetti. Sırbistan hükümeti, Preşevo Vadisi ndeki üç şehir için bir koordinasyon ofisi kurarak bölgenin kalkındırılması ve Arnavutların taleplerinin yerine getirilmesi için Census of Population, Households and Dwellings (Statistical Office of the Republic of Serbia, Belgrad: 2003), s Referendum 1992: Albanians in Presevo Valley between Kosovo and Serbia, Presheva Jonë, [tarih yok]. 35

38 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU adımlar atmaya başladı yılında Preševo ve Bujanovac şehirlerinde Arnavutça resmi dil kabul edildi deki ateşkesten bu yana bölgede genel durum sakin olmakla beraber etnik çatışmaların tekrar yaşanma ihtimali ortadan kalkmış değildir. Zira Preşevo vadisinde yaşayan Arnavutlar arasında bölgenin tarihi ve sosyal bakımdan Kosova nın bir parçası olduğuna ve Sırbistan yönetiminin Arnavutlara söz verdiği hakları tanımayacağına dair düşünce oldukça yaygındır. 31 Arnavutlar, Belgrad ın geri kalmışlık, eğitim sorunları ve işsizlik gibi öncelikli şikayetlerinin yanısıra 32 ana dilin ve ulusal sembollerin kullanımı konusunda daha fazla serbestlik talep etmektedirler. Belgrad yönetimi ise, Kosova daki Sırpların durumunu işaret ederek Arnavutların taleplerine ilgisiz yaklaşmaktadır. Özellikle bölgede iş olanaklarının yetersiz olması yüzünden 2000 li yıllarda çok sayıda Arnavut Preşevo Vadisi nden göç etmek zorunda kalmıştır. AB nin Aralık 2009 da Sırbistan ile vizeleri kaldırmasıyla dışarıya göçler daha da artmıştır yılı başlarında Arnavutların 2001 yılındaki çatışmalarda hayatını kaybeden milisler anısına Preševo şehrinde diktikleri anıtın Sırp hükümeti tarafından kaldırılması, bölgede gerginliği kısa süreliğine de olsa tırmandırmıştır. 34 Sorunu çözmek amacıyla Şubat 2013 te hükümet ile Arnavut siyasi temsilcileri arasında görüşmeler başlatılmış, 35 Haziran ayında Belgrad yönetimi, Arnavutların ekonomik kalkınma, anadil ve ulusal sembollerin kullanımı ve yerel yönetimin güçlendirilmesi gibi konulardaki taleplerini kabul etmiştir. Fakat bu konulara yönelik sürdürülen müzakereler, bazı kanun değişikliği taleplerinin reddedildiği gerekçesiyle Arnavut temsilcileri tarafından dondurulmuştur. 36 Arnavutluk hükümetinin 2014 genel seçimlerinde Preşevo dan ortak liste çıkarılmasına yönelik teşviklerine rağmen, Arnavut partilerinden seçimlere yalnızca Demokratik Hareket Partisi (PVD) katılmış, diğerleri ise seçimi boykot etmişlerdir Beata Huszka, The Presevo Valley of Southern Serbia alongside Kosovo: The Case for Decentralisation and Minority Protection, CEPS Policy Brief, no. 120 (2007), s PD Genel Başkanı ve Bujanovac Belediye Başkanı Nagip Arifi ile mülakat, Ekim yılında Kırım ın Rusya ya bağlanma kararı alması, Preşevo vadisindeki Arnavutların Kosova ya bağlanma taleplerini yeniden gündeme getirmelerine yol açmıştır: Serbia Albanians Seeking Union With Kosovo Cite Crimea, Presheva Jonë, 17 Mart Serbia minority rights and national minority councils, transconflict.com, 27 Nisan PVD Genel Başkanı ve Milletvekili Rıza Halimi ile mülakat, Ekim Heqja e lapidarit ne Presheve, shqiptaret sot ne proteste, Panorama, 21 Ocak Jeton Ismaili, Problemet në Luginën e Preshevës mund të zgjidhen në bisedimet Luginë-Beograd, Deutsche Welle, 26 Şubat Albanian parties from south withdraw from talks, B92, 25 Kasım Shqipëria përkrah vetëm Listën unike zgjedhore e jo njëpartiake, presheva.com, 14 Şubat 2014; Përçahet Lugina, Riza Halimi garon në zgjedhjet serbe, presheva.com, 8 Mart 2014; Me kumtesë zyrtare partite shqiptare në Luginë, u thonë Jo zgjedhjeve në Serbi, Presheva Sot, 14 Şubat

39 YEREL MESELELER VE AZINLIKLAR Preşevo vadisindeki Arnavutlar arasındaki siyasi bölünmeler zaman zaman birlikte hareket etmelerini engellemektedir. Arnavutların Sırbistan daki diğer milli azınlıklar gibi kendi milli konseylerini oluşturmaları da bu yüzden gecikmiştir. Galip Beqiri başkanlığında 2009 yılında kurulan Arnavut Milli Konseyi ne ılımlı partiler destek vermekteyken daha milliyetçi Arnavutlar bunun Belgrad ın tercihleri doğrultusunda kurulmuş göstermelik bir kurul olduğunu öne sürerek konseye şüpheyle bakmışlardır. 38 Görüldüğü üzere, bölgedeki Arnavut siyasi aktörlerin faaliyetleri genellikle Arnavutların kendi gündem ve hak talepleriyle sınırlı kalmaktadır. Sırp siyasetçilerle ilişkileri oldukça zayıf olan bu aktörler, Arnavutluk ve Kosova hükümetleri ile ilişkilere önem vermekte ve haklarının korunması için bu ülkelerden destek aramaktadırlar. 39 Bu şartlar altında Preşevo daki Arnavutların Sırbistan a entegrasyonu oldukça yavaş ilerlemektedir. Sırp siyasi aktörleri içerisinde milliyetçi görüşte olanlar bu durumdan fazla şikayetçi olmasalar da ılımlı aktörler Arnavutlardan Preşevo nun ortak sorunları konusunda kendileriyle daha fazla diyaloğa girmelerini beklemektedirler Jeton Ismaili, Ragmi Mustafa: No Recognition for Albanian National Council, Balkan Insight, 6 Nisan Mustafa: Lugina ka nevojë për Kosovën dhe Shqipërine, ta zbatojnë kushtetutën!, Presheva Sot, 11 Şubat SPS Preševo İlçe Başkanı Dragoljub Filipović ile mülakat, Ekim

40

41 SİYASİ PARTİLER ULUSAL SIYASI PARTILER SNS (Srpska Napredna Stranka; Sırp İlerlemeci Partisi) Sırp Radikal Partisi (SRS) kökenli siyasetçilerin 2008 yılında kurdukları merkez-sağ partidir. SRS de Kosova konusunda uzlaşmaz bir tavır sergileyerek AB ile bütünleşmeye karşı çıkan Genel Başkan Vojislav Šešelj karşısında Kosova ve AB ile müzakereden yana tavır alan bir grup milletvekili, önce parti içinde Sırbistan İleri adlı bir grup oluşturmuş, partiden ihraç edilmeleri üzerine de Sırp İlerlemeci Partisi ni (SNS) kurmuşlardır. 21 milletvekilinden oluşan bu grubun liderliğini SRS nin o dönem fiili genel başkanı konumundaki Tomislav Nikolić yapmıştır. Milliyetçi gelenekten gelmekle beraber AB üyeliğini destekleyen, aynı zamanda neo-liberal politikalar önererek hızlı bir refah artışı vaat eden SNS, siyasette yeni bir alternatif olarak halktan kısa sürede destek buldu. Parti, 2012 genel seçimlerine birçok küçük partiyle beraber Haydi Sırbistan İleri adlı seçim ittifakı içerisinde katıldı. İttifak yüzde 24 oyla birinci sırayı alırken SNS mecliste 55 sandalye elde etti. Aynı gün yapılan Cumhurbaşkanlığı seçiminde de partinin lideri Tomislav Nikolić Sırbistan ın dördüncü cumhurbaşkanı seçildi. Nikolić in cumhurbaşkanlığına gelmesi üzerine partinin genel başkanlığına halen bu görevi yürütmekte olan Aleksandar Vučić seçildi. Hükümeti kurarken Sırbistan Sosya- 39

42 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU list Partisi (SPS) ile koalisyona giden parti, başbakanlığı SPS lideri Ivica Dačić e bırakırken SNS Genel Başkanı Vučić, Yolsuzluk ve Suçlardan Sorumlu Başbakan Yardımcılığı ile istihbaratın bağlı bulunduğu Savunma Bakanlığı görevlerini üzerine aldı. SNS, iktidara geldikten sonra ekonomik kalkınma ve yolsuzlukla mücadele konularına ağırlık verdi. Liberal ekonomiye geçiş sürecindeki özelleştirmelerde yaşanan şaibeler ve büyük kartellerin ortaya çıkması daha önceki iktidarların yıpranmasına sebep olmuşken yeni kurulmuş bu partinin yolsuzlukların üzerine gitmesi halktan büyük destek gördü. Her ne kadar SNS kurucularının birçoğu daha önceden SRS nin kadrolarında yer almışsa da yolsuzlukla mücadele konusundaki kararlılığı partiye halkın gözünde yeni ve temiz bir hareket imajını kazandırdı. Genel Başkanı Vučić de özellikle yolsuzlukla mücadele ve yabancı yatırımcıların ülkeye çekilmesi konularında yaptığı girişimler sayesinde dinamik, cesur ve muktedir bir lider olarak kamuoyunda benimsendi. Ayrıca, radikal geçmişine rağmen AB üyeliğini dış politika önceliği olarak gören ve Kosova ile görüşmeleri sürdüren SNS Avrupa dan da destek buldu. 41 Hükümet koalisyonu içerisinde popülerliğini giderek artıran SNS, 2014 genel seçimlerinde kesin bir zafer elde etti. SNS nin Yeni Sırbistan, SPO, SDPS ve Sosyalistler Hareketi (PS) adlı partilerle kurduğu İnandığımız Gelecek (Budućnost u koju verujemo) ittifakı, seçimlerde yüzde 48 in üzerinde oy aldı ve SNS 250 kişilik mecliste 134 sandalye elde etti. SNS, seçimlerden sonra kurulan hükümette SPS ile koalisyon ortaklığını devam ettirmekle beraber başbakanlık dahil birçok bakanlığı kendi üyelerine veya seçim ittifakındaki ortaklarına tahsis etti. Partinin en fazla öncelik verdiği konular arasında ekonomik büyüme, kalkınma ve istihdam bulunmaktadır. Parti, bir yandan ekonomik büyüme için ihracatı ve yabancı yatırımları teşvik eden neo-liberal bir politika benimserken diğer yandan programında sosyal adalete vurgu yapmakta ve bunu sağlamanın yalnızca sol partilere özgü olamayacağını vurgulamaktadır. Parti ayrıca bürokratik, mali ve adli sistemi yeniden yapılandırarak organize suç ve yolsuzlukla kararlı bir şekilde mücadele etmeyi, makroekonomik istikrarı sağlamayı, yoksulluğu azaltmayı, tekelleri ortadan kaldırmayı ve milli gelirin daha adil biçimde dağıtılmasını sağlamayı vaat etmektedir. Bütün bunlar için Sırbistan ın AB üyeliğine fevkalade önem veren parti, gereken reformları süratle yaparak ülkenin en kısa sürede tam üyeliğe kabul edilmesini amaçlamaktadır. NATO üyeliği konusunda ise olumsuz 41. Politika gazetesi Dış Haberler Editörü Boško Jakšić ile mülakat, Ekim

43 SİYASİ PARTİLER bir tavra sahip olan SNS, askeri tarafsızlık ilkesini benimsemektedir. 42 Başta Rusya olmak üzere AB dışındaki büyük ülkelerle olan ilişkilere de önem veren partinin Rusya nın hakim partisi Birleşik Rusya ile 2010 yılında imzaladığı bir işbirliği anlaşması bulunmaktadır. 43 SNS, AB üyeliği hedefinden dolayı hükümette olduğu 2012 yılından beri Priştine ile müzakereleri sürdürmektedir. Kosova ile ilişkilerin normalleşmesinin iki tarafın da yararına olduğunu belirten parti, Kosova nın bu sayede Sırbistan ın tecrübesinden yararlanarak idari düzenini sağlamlaştıracağını, Sırbistan ın da bu sayede bölgesel istikrara katkı sağlayacağı fikrindedir. 44 Bununla beraber, Sırbistan ın manevi merkezi olarak gördüğü Kosova nın bağımsızlığının asla tanınamayacağını vurgulamakta, Kosova daki Sırpların şartlarının düzelmesi ve bölgeden ayrılmak zorunda bırakılmış Sırpların geri dönmeleri için azami gayreti göstereceğini ifade etmektedir. Parti, bu konuda Sırp Ortodoks Kilisesi ile yakın işbirliğine girilmesini öngörmektedir. 45 Radikal milliyetçi geçmişi olan SNS nin mutedil bir siyaset anlayışı benimseyerek merkeze kayması ve böylelikle geniş bir kitleye hitap etmesi Sırbistan da aşırı milliyetçiliği marjinalleştirmiştir. 46 Böylelikle önceleri ülkenin en fazla oy alan partilerinden biri olan SRS nin oyları yüzde 2 lere inmiş, daha ılımlı bir milliyetçilik anlayışı olan DSS bile bu siyasi iklimde tutunamayarak 2014 te meclis dışı kalmıştır. SPS (Socijalistička Partija Srbije; Sırbistan Sosyalist Partisi) Komünist Yugoslavya nın tek partisi olan Yugoslavya Komünistler Birliği nin Sırbistan kolunun (SKS) mirasçısı olan SPS, 1990 yılında Slobodan Milošević önderliğindeki SKS ile küçük bir sol parti olan Sırbistan Emekçileri Sosyalist Birliği nin (SSRNS) birleşmesiyle oluşturulmuş, partinin ilk genel başkanlığına Milošević seçilmiştir yılı sonunda yapılan Sırbistan genel seçimlerine ka- 42. Partinin adresinde yer alan programından. 43. Единая Россия договорилась о сотрудничестве с Сербской прогрессивной партией, zaks.ru, 27 Ekim SNS Merkez Yürütme Kurulu Başkanı Radomir Nikolić ile mülakat, Ekim Parti programından. 46. CESID düşünce kuruluşundan Ivo Čolović, Bojan Klačar ve Đorđe Vuković ile mülakat, Ekim Socijalistička partija Srbije, B92, [tarih yok]. 41

44 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU tılan parti yüzde 65 in üzerinde oyla 194 milletvekili çıkarmış, genel başkan Milošević de Sırbistan cumhurbaşkanlığına seçilmiştir. Parti, Slobodan Milošević in liderliği boyunca Büyük Sırbistan ülküsüyle Sırbistan ın eski Yugoslavya toprakları üzerinde hakimiyet kurmasını amaçlamıştır. Böylelikle evvela Kosova ve Voyvodina nın özerk statüsünü kaldırmış, daha sonra ise politikalarını sertleştirerek ülkedeki azınlıklara karşı yıldırıcı politikalar izlemeye başlamıştır. Milošević yönetimi, aynı zamanda Batı dünyasını da düşman görerek karşısına almıştır. 48 Eski düzende kurduğu bağlantılar sayesinde SPS, çok partili hayata geçilmesinin ardından devlet kadroları üzerindeki hakimiyetini devam ettirdiği gibi, liberalizme geçiş sırasında ortaya çıkan büyük zenginler ile sıkı ilişkiler içerisinde olmuştur. Henüz zayıf durumdaki medya kuruluşları üzerindeki baskısını devam ettiren ve seçimlerde usulsüzlüklere de başvuran parti, bu sayede muhalefetin güçlenmesini bir süre engellemiş ve 1990, 1992, 1993 ve 1997 genel seçimlerinde çoğunluğu elde ederek iktidarını sürdürmüştür. Yine de uyguladığı otoriter, aşırı milliyetçi ve agresif politikalar yüzünden savaşların uzamasına ve ülkenin uluslararası toplumdan uzaklaşmasına sebep olan partiye karşı muhalefet gün geçtikçe kuvvetlenmiştir. Eylül 2000 de gerçekleştirilen genel seçimlerde muhalif partilerin birleşerek oluşturdukları Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) bloğu SPS nin üzerinde oy almış, ülke seçim kurulunun seçimlerin yenilenmesine karar vermesi üzerine halk sokağa çıkarak Milošević i iktidardan uzaklaştırmıştır yılında tutuklanan ve Lahey savaş suçları mahkemesinde yargılanan Milošević, 2006 daki ölümüne kadar cezaevinde kalmıştır. Milošević in devrilmesinin ardından gerçekleştirilen Aralık 2000 seçimlerinden yüzde 13,8 oy alan parti, bu tarihten itibaren 2010 yılına kadar muhalefette kalmıştır. Partinin popülerliğinin azalmasında Milošević döneminin hatıralarının rolü olmakla birlikte, ülkenin az gelişmişliği karşısında sosyalist ekonomik politikaların rağbet bulamamasının da etkisi olmuştur. Kaybedilen oyları geri almak amacıyla çizgisini değiştiren parti, zamanla milliyetçi söylemlerini yumuşatmış, toplumsal refaha yönelik vurgularını artırmış ve Avrupa Birliği üyeliğini savunmaya başlamıştır yılında partinin yürütme kurulu başkanlığına gelmesinin ardından partinin gençleşme ve ılımlılaşmasında büyük rol oynayan Ivica Dačić, 2006 yılı sonlarında genel başkanlığa seçilmiştir. Genel başkanlığı halen kendisi yürütmektedir seçimlerine tek başına giden parti, yüzde 5,6 oy alarak ülke barajını az bir farkla geçmiş ve 16 milletvekili çıkarmıştır. SPS, 2008 seçimlerinden bu yana PUPS 48. Daniel Bochsler, The Party System of Serbia, Věra Stojarová ve Peter Emerson (der.), Party Politics in the Western Balkans (Routledge, New York: 2010), s Daniel Bochsler, The Party System of Serbia, s

45 SİYASİ PARTİLER ve JS ile ittifak halindedir. Bu blok, 2008 seçimlerinde yüzde 7,6, 2012 seçimlerinde yüzde 14,5, 2014 seçimlerinde ise yüzde 13,5 oy alarak meclise girmiştir. SPS, 2008 seçimlerinin ardından DS liderliğindeki koalisyon hükümetinde yer almış, Genel Başkan Dačić, İçişleri Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı görevinde bulunmuştur seçimlerinin ardından bu sefer SNS ile hükümet koalisyonuna giden SPS, halen iktidar ortağı konumundadır. Dačić, yılları arasında görev yapan hükümette Başbakan ve İçişleri Bakanı, 2014 seçimlerinin ardından kurulan hükümette de Dışişleri Bakanı ve Başbakan Yardımcısı olarak yer almıştır. Sosyal adalet ve demokratik sosyalizm ilkelerini benimseyen SPS, kapitalist ekonomiye eşitlik yerine sömürü düzeni getirdiğini iddia ederek karşı çıkmakta, işçi ve sendika haklarına programında geniş yer vermektedir. Avrupa değerlerini esas alarak toplumda eşitlik, özgürlük, adalet ve dayanışmayı yerleştirmeyi vaat etmektedir. Yerinden yönetime ihtiyatla yaklaşan parti, bölgeler arası eşitsizliklerin azaltılması ve toprak bütünlüğünün korunması adına yerel yönetimlere verilen yetkilerin sınırlı tutulmasından yanadır. Laikliği ve vicdan özgürlüğünü benimsemekle beraber Sırp Ortodoks Kilisesi nin milli kimliğin ve devletin korunmasına önemli katkıda bulunduğu görüşündedir. Sırbistan ın AB üyeliğini desteklemekte, NATO ya üyeliğin ise ancak toplumsal mutabakatla, yani bir referandum ile mümkün olabileceğini savunmaktadır. Anayasa uyarınca Kosova ve Voyvodina yı iki özerk bölge olarak gören parti, buralarda bölünme veya federalleşmeye sonuna kadar karşı çıkacağını ifade etmektedir. 50 Kosova da yaşayan Sırpların uzun vadede kendi başlarına ayakta kalabilmelerinin uluslararası toplum tarafından güvence altına alınmasını isteyen parti, Kosova konusunda Sırbistan hükümetinin üzerine düşeni yaptığı halde Avrupa nın taahhütlerini yeterince yerine getiremediğinden yakınmaktadır. 51 DS (Demokratska Stranka; Demokrat Parti) Merkez sol bir parti olan Demokrat Parti (DS), 1990 yılında kurulmuş olmakla beraber kendini 1919 yılında kurulup Sosyalist rejim döneminde kapatılan Yugoslav Demokrat Partisi ne dayandırır. 52 Partinin 3 Şubat 1990 da yapılan kuruluş kongresinde ilk genel başkanlığa Dragoljub Mićunović seçildi. Sırbistan genel seçimlerine ilk olarak 1990 yılında 50. Partinin adresinde yer alan programından. 51. SPS MKYK Başkanı Dejan Backović ile mülakat, Ekim Partinin adresindeki tarihçesinden. 43

46 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU giren parti, yüzde 7 nin üzerinde oy alarak 7 milletvekili çıkardı. Vojislav Koštunica liderliğindeki milliyetçi-muhafazakar kanadın ayrılmasının ardından 1992 seçimlerinde oy kaybederek mecliste altı sandalye elde etmesine rağmen bir yıl sonraki seçimlerde yüzde 11,5 oyla 29 sandalyeye sahip oldu yılında göreve gelen ikinci genel başkan Zoran Đinđić in ılımlı tutumu, demokrasi ve eşitliğe yaptığı vurgu ve Batı ile iyi ilişkileri sayesinde toplumda daha fazla destek bulmasıyla parti yükselişini sürdürdü ların ortalarından itibaren Milošević karşıtı koalisyonları örgütleyen parti, nihayet 2000 yılında Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) bloğuyla Milošević i devirmeyi başardı yılında Đinđić in başbakanlığındaki hükümet koalisyonunda büyük ortak olarak yer alan DS, iktidarı sırasında eski cumhurbaşkanı Milošević in Lahey deki Eski Yugoslavya Hakkındaki Uluslararası Ceza Mahkemesi nde (ICTY) yargılanmasının önünü açtı. Organize suçlara karşı da mücadele başlatan Başbakan Đinđić, 12 Mart 2003 tarihinde suikasta uğrayarak hayatını kaybetti yılında yapılan kongrede partinin genel başkanlığına Boris Tadić seçildi. Đinđić in başbakanlığı döneminde partinin koalisyon ortağı DSS ile arası açıldı. Bu sebeple iki parti, 2003 yılı sonlarında yapılan genel seçimlere ayrı bloklar halinde girdi. Seçimlerde DS nin başı çektiği blok, yaklaşık yüzde 12,5 oyla üçüncü sırada yer aldı ve DSS nin kurduğu koalisyon hükümetinde yer bulamadı. Bununla beraber, 2004 yılındaki Sırbistan cumhurbaşkanlığı seçiminde DS nin adayı Boris Tadić, ilk turda yüzde 54 oy alarak cumhurbaşkanı seçildi genel seçimlerinde oylarını yükselten ve yaklaşık yüzde 23 oyla 64 milletvekili çıkaran DS, yeniden DSS ile koalisyona giderek hükümeti kurdu. Fakat 2008 de Kosova nın bağımsızlığını ilan etmesi üzerine bundan sonra özellikle AB üyeliği konusunda tutulacak yol konusunda iki parti anlaşmazlığa düştü ve yeniden seçimlere gidildi. AB üyelik sürecine destek veren DS nin aynı görüşteki SPO ve G17+ gibi bir grup partiyi yanına alarak kurduğu Avrupalı Bir Sırbistan İçin (ZES) adlı ittifak, 2008 seçimlerinden yüzde 38 in üzerinde oy alarak birinci sırada çıktı. Parti, seçimlerin ardından SPS ile koalisyona giderek eski bir DS üyesi olan Mirko Cvetković in başbakanlığında hükümeti kurdu genel seçimlerine Daha İyi Bir Yaşam İçin adlı seçim ittifakı ile giren parti, yüzde 22 oy alarak SNS nin ardından ikinci oldu ve muhalefete düştü. Aynı gün yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde ise partinin adayı Boris Tadić ilk turu az farkla önde tamamlasa da ikinci turda SNS nin adayı Tomislav Nikolić in yaklaşık yüzde 2 oy altında kalarak mağlup oldu seçimlerindeki bu mağlubiyetlerin faturasının Boris Tadić e çıkarılması sonucu Aralık 2012 de yapılan genel kurul- 44

47 SİYASİ PARTİLER da dönemin Belgrad Belediye Başkanı Dragan Đilas partinin yeni genel başkanı seçildi. Fakat partinin düşüşü Đilas ın genel başkanlığında da devam etti yılı başlarında Tadić in istifasından da yara alan parti, bu yıl gerçekleştirilen erken seçimlere Nova Stranka ile beraber girmesine rağmen yüzde 6 oyda kaldı ve yalnızca 17 milletvekili çıkarabildi. Seçimlerin ardından 31 Mayıs 2014 tarihinde düzenlenen olağanüstü genel kurulda Đilas a karşı yarışan Voyvodina Başbakanı Bojan Pajtić yeni genel başkan seçildi. Milošević döneminde yükselen aşırı milliyetçilik ve otoriterliğe karşı çıkan parti, buna rağmen zaman zaman oy kaygılarıyla milliyetçi-muhafazakar partilere ve seçmenlere yönelik jestlerde bulunmaktan çekinmemiştir li yılların büyük bölümünde milliyetçi bir parti olan DSS ile ittifakını devam ettiren parti, devletin Sırp Ortodoks Kilisesi ne tanıdığı ayrıcalıkları desteklemiş ve zaman zaman Kosova konusunda milliyetçi bir dil kullanmıştır. Partinin milliyetçilerden kesin olarak ayrıldığı nokta ise AB üyeliğine verdiği destek olmuştur. 53 Partinin politikalarının merkezinde AB üyelik hedefi bulunmaktadır. Bununla beraber, AB nin üyelik için Kosova nın tanınmasını bir ön şart olarak sunması durumunda bunun kabul edilmemesi gerektiği görüşündedir. 54 Demokratik değerleri benimsemekle beraber merkeze yakın dengeli bir siyaset izleyen DS, ekonomi politikalarında da dengeli bir tutum benimsemekte, ülkede istihdam artırılırken adaletli gelir dağılımına özen gösterilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. 55 Parti, Sosyalist Enternasyonal e ve Avrupa Sosyalistler Partisi ne üyedir. NDS (Nova Demokratska Stranka; Yeni Demokrat Parti) Eski cumhurbaşkanı Boris Tadić in başkanlığında Demokrat Partili (DS) bir grup eski üye tarafından 2014 yılı başlarında kurulmuş sosyal demokrat partidir de genel başkanlığı bırakmasından itibaren DS yönetimiyle görüş ayrılıkları yaşayan Tadić, 2014 erken seçimleri öncesinde partisinden istifa ederek Yeni Demokrat Parti yi (NDS) kurdu. Seçimlere az zaman kalmasından ve seçimlere katılabilmek için gereken parti teşkilatının oluşturulmasının zorluğundan 53. Daniel Bochsler, The Party System of Serbia, s DS Dış İlişkiler Kurulu Başkanı Dušan Spasojević ile mülakat, Ekim Partinin adresindeki programından. 45

48 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU dolayı öncelikle dernek statüsünde örgütlenen NDS, küçük bir parti olan Yeşiller Partisi (ZS) ile birleşerek NDS-Z adlı koalisyonu oluşturdu. Bu koalisyonda Tadić resmen yöneticilik pozisyonunda bulunmamakla beraber fiilen genel başkan gibi hareket etti. 56 Mart 2014 te gerçekleştirilen seçimlere Voyvodina Sosyal Demokrat Birliği (LSV) ve birkaç küçük partiyle beraber giren NDS-Z koalisyonu, yüzde 5,7 oy alarak seçim barajını aşmayı başardı ve toplam 18 milletvekili elde etti. Bu milletvekilliklerinin 10 tanesi NDS ye aittir. Seçimlerin ardından parti, Yeşiller Partisi nden ayrılarak müstakil olarak teşkilatlanmaya başlamıştır. Ekonomik reformlar, AB uyum süreci ve çevrenin korunması gibi konulara vurgu yapan parti, dünya çapında 30 kadar sosyal demokrat partinin oluşturduğu Progressive Alliance a (PA) üyedir. Dveri Srpske (Sırp ın Kapıları) Dveri Srpske, resmen dernek statüsünde olan milliyetçi-muhafazakar bir sivil toplum hareketidir yılında Belgrad daki bir grup öğrencinin Dveri Srpske dergisini yayınlanmalarıyla başlayan bu hareket zamanla genişledi lerin sonlarından itibaren ekonomi, tarım politikaları, dış politika, popüler kültür gibi çeşitli konularda panel, gösteri ve yürüyüşler düzenledi; milli kültür ve değerlerin yozlaşmasını, yolsuzlukları ve Kosova konusunda Avrupa ya verilen tavizler i protesto etti. Dveri, 10 Şubat 2011 de bir basın toplantısıyla mevcut siyasi partiler vatandaşın sorunlarıyla ilgilenmek yerine kendi çıkarlarının peşinde olduğu için bir sonraki seçimlere bir siyasi parti değil, milli mutabakata dayalı bir toplumsal hareket olarak katılma kararı aldığını açıkladı. 57 Dveri nin Milli Mutabakat adını verdiği ve Şubat 2011 de kabul ettiği program 10 ana maddeden oluşmaktadır: (1) Sırplar ın biyolojik varlığını korumak için aileye azami önem verilmesi, (2) sosyal dayanışmanın ve vatanseverliğin geliştirilmesi, (3) neoliberalizm karşısında milli ekonomi, sanayi ve teknolojinin tesisi, (4) planlı ve sürdürülebilir kalkınma, (5) milli iradenin hakim kılınması, (6) siyasetle işbirliği yapan iç ve dış çıkar gruplarıyla mücadele, (7) milli menfaatlere dayalı bir dış politika, (8) ülke dışında yaşayan Sırplarla ilişkilerin kuvvetlendirilmesi, (9) milli değerleri ön planda tutan bir eğitim ve kültür politikasının benimsenmesi, (10) coşku ve heyecanla hareket edilmesi, ümidin kaybedilmemesi. 56. Karić šef Tadiću, Večernje Novosti, 21 Şubat Partinin web sitesindeki adresinden. 46

49 SİYASİ PARTİLER Dveri, Batı dünyasına şüpheyle bakmakta, Batı nın küreselleşme adı altında Sırp-Ortodoks kültürünü, değerlerini, yaşam tarzını, toplum ve aile yapısını dönüştürmeye çalıştığını iddia etmektedir. Ülke siyasetinin dış güçlerin baskısı altında olduğunu, medya ve çıkar gruplarının da siyasi aktörlerin elinde olduğunu öne sürerek bu sistemi kırmayı amaçlamaktadır. 58 Dış politikada Sırbistan için en uygun politikanın aktif ve silahlı tarafsızlık olduğunu savunan Dveri, ülkenin Avrupa-Atlantik bloğunun hegemonyasından süratle kurtulması gerektiğini ifade etmektedir. Buna göre, Avrupa ile görüşmeler dondurulmalı, NATO ya üye olunmamalı ve asıl stratejik ortak Rusya olmak üzere BRICS ülkeleriyle ilişkilere ağırlık verilmelidir. 59 Dveri ayrıca Kosova yı geçici işgal altında kabul etmekte ve uygun uluslararası koşullar oluştuğunda buranın yeniden Sırp hakimiyetine gireceğini öngörmektedir. 60 Dveri hareketi, 2012 de yapılan genel seçimlerde yüzde 4,35 oy alarak yüzde 5 lik barajın altında kaldı ve milletvekili çıkaramadı. Aynı gün yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde hareketin adayı Vladan Glišić yüzde 2,8 oy aldı genel seçimlerinde parti, yüzde 3,6 oyla yine baraj altında kaldı. Bununla beraber çeşitli şehirlerin belediye meclislerinde Dveri li üyeler bulunmaktadır. Tek bir lideri olmayan Dveri, bir idare kurulunca yönetilmektedir. DSS (Demokratska Stranka Srbije; Sırbistan Demokrat Partisi) 1992 yılında DS deki Vojislav Koštunica liderliğindeki milliyetçi-muhafazakar kanadın bu partiden istifa ederek kurdukları sağ partidir. Parti, Milošević in baskıcı yönetimine karşı çıkmakla ve Sırbistan ın Avrupa ya yönelmesi gerektiğini savunmakla beraber 1990 lar boyunca Büyük Sırbistan idealini korumuştur. Buna göre, Sırpların yaşadığı her bölgenin Sırbistan olduğunu kabul eden parti, Milošević in imzaladığı Dayton Antlaşması na karşı çıkmıştır. 61 Parti, 1990 ların başlarında SPO ile beraber hareket eden parti, 1993 teki Sırbistan genel seçimlerine tek başına girerek yüzde 5 oyla yedi milletvekili çıkardı yılındaki federal seçimlere ise DS, SPO ve Sırbistan Yurttaşlar İttifakı (GSS) 58. Dveri Srpske İdare Kurulu Üyesi Vladan Glišić ile mülakat, Ekim Dveri Srpske İdare Kurulu Üyesi Vladan Glišić ile mülakat, Ekim 2013; Dveri izlaze na sledeće izbore, RTS, 25 Temmuz 2014; Анти НАТО протест Двери у Новом Саду, RTV, 23 Haziran Partinin web sitesindeki adresinden. 61. Daniel Bochsler, The Party System of Serbia, s

50 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU ile Beraber adlı seçim bloğunun altında girerek ana muhalefette dört milletvekiliyle yer aldı. Aynı yıl Kasım ayında yapılacak yerel seçimlere tek başına girmek isteyerek bu ortaklıktan ayrıldı. Yerel seçimlere hile karıştırıldığı iddiasıyla muhalefetteki bazı partilerle beraber 1997 genel seçimlerini boykot eden parti, Milošević karşıtı Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) bloğuna katıldı. Genel Başkan Koštunica, 24 Eylül 2000 deki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Milošević e rakip oldu. Liberal ve milliyetçi-muhafazakarların desteğini alarak oyların çoğunluğunu elde etti. Milošević in sonucu kabul etmemesi ve ülke seçim kurulunun seçimleri tekrar ettirmek istemesi üzerine çıkan ayaklanma neticesinde Milošević geri adım attı ve Koštunica cumhurbaşkanı oldu. Koštunica, bu tarihten Mart 2003 e kadar Yugoslavya Federal Cumhuriyeti nin dördüncü ve son cumhurbaşkanı olarak görev yaptı. Aralık 2000 deki erken genel seçimlere DOS bloğu altında katılan DSS, mecliste 45 milletvekiliyle temsil edildi. 62 Koštunica nın Lahey deki Eski Yugoslavya Hakkındaki Uluslararası Ceza Mahkemesi nin (ICTY) yargılama hakkına karşı çıkması ve savaş suçu şüphelilerini buraya göndermek istememesi DSS ile DOS un diğer üyeleri arasında krize sebep oldu ve parti 2001 yılında bu koalisyondan ayrıldı. 63 Aralık 2003 te yapılan Sırbistan genel seçimlerinde DSS nin başını çektiği seçim ittifakı yüzde 18 oyla ikinci oldu. Seçimlerin ardından birkaç ay süren pazarlıklar sonrasında SPS nin dışardan desteklediği DSS-SPO-NS azınlık hükümeti kuruldu ve Koštunica başbakanlığa geldi seçimlerinde Nova Srbija (Yeni Sırbistan) ile girdiği ittifakla yüzde 16,5 oy alan DSS, bu sefer DS ile ittifaka giderek iktidardaki yerini korudu yılında Kosova nın bağımsızlığını ilan etmesi ve AB ülkelerinin çoğunluğunun Kosova yı tanıması üzerine AB ye karşı milliyetçi bir siyaset izlemeye başlayan parti, hükümet ortakları DS ve G17+ ile bu konuda ciddi fikir ayrılığına düştü. 64 Başbakan Koštunica nın AB üyelik sürecinin dondurulmasını gündeme getirmesi üzerine koalisyon hükümeti dağıldı ve erken seçimlere gidildi. 65 Seçimlerde DSS, Nova Srbija ve JS partilerinin kurdukları ittifak yüzde 11,6 oyla 30 milletvekili çıkardı ve böylece DSS muhalefete düştü. DSS, tek başına girdiği 2012 seçimlerinde yüzde 7 lik bir oy oranıyla parlamentoda 21 sandalye elde etti. Parti, 2014 seçimlerinde ise oyların yüzde 4,24 ünü alarak yüzde 5 barajına takıldı ve tarihinde ilk kez parlamentoya giremedi. Partinin kurucu başkanı Koštunica, bu başarısızlık üzerine aktif siyaseti bıraktı Demokratska stranka Srbije, B92, [tarih yok]. 63. Daniel Bochsler, The Party System of Serbia, s Daniel Bochsler, The Party System of Serbia, s. 106; Koštunica: DSS samostalno na izbore, RTS, 2 Şubat Serbia ruling coalition collapses, bbc.co.uk, 8 Mart Serbia Opposition Chiefs Resign After Poll Blows, Balkan Insight, 20 Mart

51 SİYASİ PARTİLER Kendisini merkez sağ bir parti olarak tanımlayan DSS, kuruluşundan itibaren AB değerlerini ve liberal ekonomiyi savunmuştur. Bu bakımdan son yıllarda gerek ulusal gerekse uluslararası medyada şovenist ve radikal milliyetçi bir parti olarak gösterilmesine karşı çıkmaktadır. 67 Parti öte yandan ülkenin toprak bütünlüğünden vazgeçilemeyeceğini ve normal şartlarda AB ile entegrasyon taraftarı olduğu halde 68 Kosova konusu dayatıldığı müddetçe AB üyeliğine karşı olduğunu ifade etmektedir. İktidar partilerinin Kosova ile yapılan müzakereleri AB üyeliği için tek yol olarak göstermelerini eleştiren DSS, bunun yerine Avrupa ile ekonomik ve ticari entegrasyona öncelik verilmesinin ülkenin çıkarlarına daha fazla hizmet edeceği görüşündedir. Siyasi ve askeri alanlarda ise Sırbistan ın tarafsız kalarak Rusya, Çin, Türkiye gibi ülkelerle ilişkilerini geliştirmesi durumunda AB nin içişlerine müdahalesini sınırlı tutacağı fikrini öne sürmektedir Ekim 2014 te gerçekleştirilecek kongreye kadar partinin başkanlığını vekâleten Aleksandar Popović yürütecektir. Eski başkan Koštunica kongrede başkanlığa aday olmayacağını açıklamıştır. Parti, Uluslararası Demokrat Birliği ne (IDU) üyedir. LDP (Liberalno Demokratska Partija; Liberal Demokrat Parti) 2005 yılında Ćedomir Jovanović liderliğinde Demokrat Parti kökenli bir grup tarafından kurulmuştur. Partinin kurucuları, daha önce Demokrat Parti de Liberal Demokratlar kanadını oluşturmuş ve bir süre parti içi muhalefet yürüttükten sonra partiden ihraç edilmiş kişilerdir. Bu grubun DS yönetimiyle ayrıldığı konuların başında Kosova nın bağımsızlığının tanınması gelmekteydi genel seçimlerine Sırbistan Yurttaşlar İttifakı (GSS), Sosyal Demokratlar Birliği (SDU) ve LSV partileriyle kurduğu seçim ittifakıyla giren parti, yedi milletvekili çıkarmayı başardı. Aynı yıl ülkenin en eski liberal-demokrat partilerinden olan GSS nin kendisine katılmasıyla güç kazandı seçimlerine SDU ve Sırbistan Hıristiyan Demokrat Partisi (DHSS) yi yanına alarak giren LDP, bir önceki seçimlere yakın bir oy oranı almakla beraber milletvekili sayısını 11 e çı- 67. DSS Genel Başkan Yardımcısı Slobodan Samardžić ile mülakat, Ekim Nitekim Sırbistan ın AB ile İstikrar ve Ortaklık Antlaşması, 2007 yılında Koštunica nın başbakan olduğu dönemde imzalanmıştır. 69. DSS Genel Başkan Yardımcısı Slobodan Samardžić ile mülakat, Ekim Ola Listhaug, Sabrina P. Ramet ve Dragana Dulić (der.), Civic and Uncivic Values: Serbia in the Post-Milošević Era (CEU Press, Budapeşte: 2011), s

52 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU kardı seçimlerine SPO nun da dahil olduğu sekiz partili Geri Dönüş bloğunun altında giren LDP, mecliste 12 sandalye elde etti seçimlerine yalnızca SDU ile ortaklık yaparak giren LDP, yüzde 3 ün biraz üzerinde oy aldı ve tarihinde ilk kez meclis dışı kaldı. Meclis dışında da olsa aktif muhalefet yapmayı sürdüren parti, ülkenin tek bir adamın hegemonyası altında plansız bir şekilde yönetildiğini öne sürerek gerek ekonomik sorunların aşılması, gerekse çağdaş dünya ile bütünleşilmesi için kaybedilecek zamanın olmadığını vurgulamaktadır. 72 Partinin dış politikadaki dört ana hedefi Kosova ile ilişkilerin normalleşmesi, Balkanlarda bölgesel uzlaşmanın sağlanması, NATO üyeliği ve AB üyeliğidir. Ülkedeki ana akım partilerin çoğundan farklı olarak LDP, Kosova nın bağımsızlığının kabul edilmesi gerektiğini vurgulamakta, NATO üyeliğini Batı ile entegrasyonun ve uzun süreli barışın olmazsa olmaz bir koşulu olarak görmekte ve Balkanlardaki birçok sorundan Sırpların sorumlu olduğunu kabul etmektedir. 73 Parti, ülkenin dünyanın değişim hızına ayak uyduramadığını ve tepeden tırnağa yenilenmesi gerektiğini öne sürmekte, bunun için toplumdan gelen her türlü talebin dikkate alınmasını istemektedir. 74 Toplum hayatında özgürlükleri savunan LDP, Sırbistan da eşcinsel haklarını en çok gündeme getiren partilerden biridir. Partinin liberal bir model üzerine kurulu ekonomi programını Viyana Uluslararası İktisat Çalışmaları Enstitüsü nde çalışan tecrübeli iktisatçı Vladimir Gligorov kaleme almıştır. Parti, Liberal Enternasyonel e müşahit, Avrupa için Liberal ve Demokratlar İttifakı na ise tam üyedir. JS (Jedinstvena Srbija; Birleşik Sırbistan) 2004 yılında kurulmuş, muhafazakar-popülist bir partidir. Partinin kurucusu Dragan Marković (Palma), Jagodinalı bir işadamı olup daha önce eski bir çete lideri Željko Ražnatović in (Arkan) başkanlığını yaptığı milliyetçi Sırp Birlik Partisi nde (SSJ) on yıl kadar bulunmuştur. 75 Partinin kurulduğu yıl Jagodina be- 71. Partinin web sitesindeki adresinden. 72. Bkz., partinin web sitesindeki ve adresleri. 73. LDP Dış İlişkiler Sorumlusu ve MKYK Üyesi Mirko Gaspari ile mülakat, Ekim The Center for Euro-Atlantic Studies ın Sırpça sayfasında yer alan Dogovor.pdf adresinden. 75. Jedinstvena Srbija, B92, [tarih yok]. 50

53 SİYASİ PARTİLER lediye başkanlığına seçilen Marković, bu görevi 2012 yılına kadar devam ettirmiştir. Kendisi halen JS nin genel başkanlığını sürdürmektedir seçimlerinde DSS ile birlikte hareket eden JS, mecliste iki sandalye elde etti. Kosova nın bağımsızlığının ardından AB üyeliği konusunda DSS ile ters düşen JS, 2008 seçimlerinde SPS ve PUPS ile koalisyona gitti ve üç milletvekili çıkardı ve 2014 seçimlerine de aynı partilerle beraber giren JS, bu seçimlerden sırasıyla sekiz ve yedi sandalye elde etmiştir. Parti, 2008 den beri hükümetlere bakan vermemekle beraber siyasetin iktidar kanadında yer almaktadır. Pragmatik bir anlayışa sahip olan parti, laf değil çözüm üretmeyi esas aldığını ifade etmektedir. 76 Yerel yönetimlerin güçlendirilmesini savunan JS, özelleştirmeye karşı olmamakla birlikte madenler, akarsular gibi milli kaynakların devlet tarafından işletilmesi taraftarıdır. Yerli çiftçiye destek verilerek tarım ürünlerinin ithalinde sınırlamalar getirilmesini önermektedir. Eğitim politikalarının devletin ve ülke ekonomisinin ihtiyacına göre planlanmasını savunmaktadır. AB üyeliğini destekleyen JS, savaş suçları konusundaki yargılamaların Lahey deki ICTY yerine ulusal mahkemelerde yapılması gerektiğini öne sürmektedir. 77 Uzun süredir Jagodina şehrinin belediye başkanlığını elinde bulunduran partinin burada yaptığı sosyal yardımlar ve altyapı projeleri partinin en çok övündüğü konulardan biridir. 78 PUPS (Partija ujedinjenih Penzionera Srbije; Sırbistan Birleşik Emekliler Partisi) 2005 yılında kurulan PUPS, programında emeklilerin haklarına ve sosyal adalete öncelik veren bir sol partidir seçimlerinde barajı aşamayarak meclise giremeyen parti, 2008 yılından bu yana SPS ve JS ile ittifak halindedir seçimlerinde beş, 2012 ve 2014 seçimlerinde ise 12 milletvekili çıkararak mecliste temsil edilmiştir den bu yana siyasetin iktidar kanadında yer alan partinin müteveffa Genel Başkanı Jovan Krkobabić, yılları arasında başbakan yardımcılığı ve arasında çalışma bakanlığı yapmıştır. Partinin kurucularından olan Jovan Krkobabić, 2006 yılından 22 Nisan 2014 tarihindeki vefatına değin partinin genel başkanlığını yürütmüştür. Halen partinin başkanlığını vekaleten oğlu Milan Krkobabić yapmaktadır. 76. Partinin web sitesindeki adresinden. 77. Partinin web sitesindeki adresinde yer alan programından. 78. Partinin web sitesindeki adresinden. 51

54 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Nova Srbija (Yeni Sırbistan) Sırp Yenilenme Hareketi nden (SPO) ayrılan Velimir Ilić ve beraberindeki bir grup tarafından 1998 yılında kuruldu. Ulusal bir parti olmasına rağmen merkezi Čačak şehrindedir yılında Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) içinde yer alarak sekiz milletvekiliyle ilk kez Sırbistan meclisine giren parti, o günden bu yana genel seçimlere farklı koalisyonlar bünyesinde katılmıştır seçimlerinde SPO ile seçim ittifakı yapan parti, dokuz milletvekili çıkardı ve seçimlerin ardından DSS liderliğinde kurulan azınlık hükümetinde bir bakanla yer aldı seçimlerine DSS ve JS ile beraber giren parti, mecliste 14 sandalyeye sahip olurken hükümet koalisyonuna bir bakanla katılmaya devam etti. Bir yıl sonra yenilenen seçimlere yine DSS ile beraber katıldı ve dokuz milletvekili çıkardı seçimlerinde SNS nin liderliğindeki seçim ittifakında yer aldı. Sekiz milletvekili çıkaran parti, seçimlerden sonra SNS-SPS liderliğinde kurulan koalisyon hükümetinde bir bakanla temsil edildi seçimlerinde yine SNS ile beraber hareket eden Nova Srbija, mecliste altı sandalye elde etti ve SNS liderliğindeki koalisyon hükümetinde bir bakanla yer aldı. Kuruluşundan beri genel başkanlığını Velimir Ilić in yapmakta olduğu parti, kendini modern, ulusal, halkçı ve monarşist bir parti olarak tanımlamaktadır. 80 Meşruti monarşiye geçilerek Karađorđević hanedanından bir varisin yeniden kral olarak tanınması fikrindedir. Laik devlete bağlılığını bildirmekle beraber Sırp Ortodoks Kilisesi nin devletçe desteklenmesini ve okullarda dini eğitim verilmesini istemektedir. Avrupa kurumlarıyla bütünleşmeye önem vermektedir. Dengeli bir ekonomi anlayışı olan parti, serbest piyasa ile sosyal adaletin bir arada gerçekleştirilmesini savunmaktadır. Merkezi hükümetin verimsizliğine işaret ederek yerinden yönetim ilkesinin daha fazla benimsenmesi gerektiğine vurgu yapmaktadır. 81 SPO (Srpski Pokret Obnove; Sırp Yenilenme Hareketi) Kendi kurmuş olduğu Sırp Milli Yenilenme Hareketi nden (SNO) ayrılan Vuk Drašković tarafından 1990 yılında kuruldu. Kurulduğu dönemde par- 79. Nova Srbija, B92, [tarih yok]. 80. Partinin adresindeki web sitesinden. 81. Bu konuda partinin web sitesinde adresindeki belgelere bakılabilir. 52

55 SİYASİ PARTİLER ti, Komünist düzenin çökmesi ve Yugoslavya nın dağılması ihtimaline karşılık İkinci Dünya Savaşı öncesindeki Yugoslavya Krallığı nı yeniden canlandırmak suretiyle Yugoslav halklarını bir arada tutmayı amaçlamaktaydı. 82 İktidardaki Sırbistan Sosyalist Partisi nin tek başına kabul ettiği anayasaya karşı çıkan, piyasa ekonomisine geçişi savunan ve aynı zamanda milli ve dini değerlere kuvvetli vurgu yapan bir parti olarak kısa sürede ülkenin önde gelen muhalefet partilerinden biri oldu lar boyunca Milošević yönetimine karşı büyük protesto gösterileri düzenledi. Savaş yıllarında milliyetçi sloganlara da zaman zaman başvuran parti, zamanla bundan uzaklaşarak demokratikleşmeyi ve Avrupa ile bütünleşmeyi vurguladı ların ilk yarısında DSS ile birlikte ana muhalefette yer alan SPO, 1996 genel seçimlerine ise DS, DSS ve GSS gibi partilerinin bulunduğu daha geniş bir ortaklık olan Beraber adlı seçim ittifakı içinde katıldı. Fakat bir yıl sonra Drašković ile DS Genel Başkanı Zoran Đinđić arasındaki anlaşmazlık yüzünden bu ittifak dağıldı. 85 İttifakın dağılmasının ardından Genel Başkan Yardımcısı Velimir Ilić in başkanlığındaki bir grup partiden istifa ederek Yeni Sırbistan adlı partiyi kurdular. SPO, 1997 de diğer büyük muhalif partilerin boykot ettikleri Sırbistan genel seçimlerine girerek bu partilerin tabanlarından gelen desteğin de sayesinde yüzde 19 un üzerinde oyla 45 milletvekili çıkardı yılı başlarında Milošević in mutabakat çağrısına olumlu cevap vererek hükümet koalisyonunda yer aldı, fakat bu ortaklık da ancak birkaç ay sürdü. Aynı yıl içinde Genel Başkan Drašković e yönelik düzenlenen suikast teşebbüsünde Drašković hayatta kalsa da partinin dört üyesi hayatını kaybetti. 86 Bir önceki seçimlerde gösterdiği yüksek başarıdan cesaret alan parti, 2000 seçimlerinde Milošević e karşı oluşturulan Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) bloğuna girmeyerek tek başına yarışmayı tercih etti. Ne var ki, yüzde 3 civarında oyla ülke barajını geçemeyerek meclis dışı kaldı seçimlerine bu sefer Yeni Sırbistan partisiyle beraber giren SPO, mecliste 13 sandalye kazanmayı başarırken seçimlerin ardından kurulan azınlık hükümetinde yer aldı. Fakat iki yıl sonra yaşanan parti içi anlaşmazlıklar sonucu dokuz milletvekili partiden ayrılarak Sırp Demokratik Yenilenme Hareketi (SDPO) adında yeni bir parti kurdu seçimlerine tek başına giren SPO, oyların yüzde 3,3 ünü alarak ülke barajını aşamadı. 82. SPO Genel Başkanı Vuk Drašković ile mülakat, Ekim Vladimir Goati, Izbori u Srbiji u Crnoj Gori od 1990 do 2013, (CESID, Belgrad: 2013), s. 25, 36, 45, Partinin web sitesinde adresinde yer alan programından. 85. Vladimir Goati, Izbori u Srbiji u Crnoj Gori od 1990 do 2013, s Parti programından. 53

56 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU 2008 seçimlerine Demokrat Parti (DS) liderliğindeki Avrupalı Bir Sırbistan İçin (ZES) ittifakı altında giren parti, dört milletvekiliyle meclise girdi ve Boris Tadić hükümetinde bir bakanla yer aldı seçimlerinde LDP ile ortaklık kurarak Geri Dönüş adlı seçim bloğu içerisinde seçimlere gitti ve dört milletvekili çıkardı seçimlerine SNS nin başında bulunduğu blokla beraber giren parti, halen beş milletvekiliyle mecliste temsil edilmektedir. Kendini Komünizm öncesi Sırbistan ın değerlerini savunan liberal ve milli bir parti olarak tanımlayan SPO, Komünist dönemde askıya alınan demokratik değerlerin ülkeye yeniden kazandırılmasını istemektedir. Sırbistan ın dünyada hak ettiği yeri alması için AB ye üyeliğin şart olduğunu ortaya koyan parti, aynı zamanda NATO üyeliğini de desteklemektedir. 87 Kosova nın Sırbistan dan fiilen ve resmen ayrılmış olduğunu ve bu gerçeğin acı da olsa kabul edilmesi gerektiğini ifade eden parti, Sırbistan ın Kosova dahil bütün komşularıyla sorunlarını bir an evvel çözerek ilişkilerini geliştirmesinden yanadır. 88 Nova Stranka (Yeni Parti) Demokrat Parti nin (DS) eski genel başkanı ve eski başbakanlardan Zoran Živković tarafından 2013 yılında kurulmuş partidir. Partinin görüşleri DS den pek farklı olmasa da bu partinin programını yeterince kararlı bir şekilde uygulayamadığı ve daha nitelikli bir kadroyla hareket etmek gerektiği düşüncesiyle kurulmuştur. 89 DS ile bağlarını koparmayan parti, 2014 seçimlerine bu partiyle ittifak yaparak girmiş ve mecliste iki sandalye elde etmiştir. Ülkede kurumsallaşmanın yetersiz olduğunu ve işlerin kişisel olarak yürütülmesinden dolayı eski sorunlara kökten çözüm getirilemediğini vurgulayan Yeni Parti, siyasi kurumların ve bürokrasinin daha etkin ve verimli çalışabilmesi için süratle yeniden yapılandırılması gerektiği görüşündedir. İşsizlik, yolsuzluk ve yoksullukla daha hızlı ve kararlı mücadele edilmesini savunmakta, özelleştirmelerin hukuka uygun olarak gerçekleştirilerek serbest piyasanın güçlendirilmesini istemektedir. AB üyeliğini desteklemektedir Parti programından. 88. SPO Genel Başkanı Vuk Drašković ile mülakat, Ekim Two New Political Parties Join Serbian Stage, Balkan Insight, 8 Şubat Partinin web sitesinde adresinde yer alan manifestodan; ayrıca bkz., Alena Bukilić, Potpredsjednica Nove Stranke: Nema zečeva iz šešira, Monitor, 9 Ağustos

57 SİYASİ PARTİLER SDPS (Socijaldemokratska Partija Srbije; Sırbistan Sosyal Demokrat Partisi) Dönemin Sancak Demokrat Partisi Genel Başkanı Rasim Ljajić tarafından 2009 yılı sonlarında bir ulusal parti olarak kurulmuştur seçimlerine Demokrat Parti ile beraber Daha İyi bir Hayat İçin Seçim (Izbor za bolji život) adlı ittifakla giren SDPS, 10 milletvekili çıkardı. Seçimlerden sonra koalisyon hükümeti kurma çalışmaları yapan SNS ile SPS partileri SDPS başkanı Ljajić e de bakanlık teklifi götürdü. Ljajić in bu teklifi kabul etmesiyle SDPS, koalisyon hükümetinde yer aldı. SDPS, 2014 seçimlerine iktidardaki büyük ortağı SNS ile beraber girdi ve ittifakın seçimden büyük bir farkla galip çıkması sonucu meclise 10 milletvekili gönderdi. SDPS, bir sosyal demokrat parti olarak eşitlik, dayanışma ve sosyal adalet gibi temalara vurgu yapmaktadır. Partinin öncelik verdiği konular arasında uzun süreli ve sağlıklı kalkınma, ekonomik eşitsizliklerin giderilmesi ve gelirin adil dağıtılması gelmektedir. Bunlarla ilişkili olarak parti, zenginlerin daha çok vergilendirilmesini, küçük girişimcilere devletin teşvik sağlamasını savunmaktadır. Bunların yanısıra demokratik reformların sürdürülmesi, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, bürokrasinin azaltılması, eğitim ve tarıma yönelik devlet desteğinin artırılması, şiddete, organize suçlara ve yolsuzluğa karşı tedbirlerin güçlendirilmesi ve her türlü ayrımcılığın ortadan kaldırılması gibi önerileri vardır. Kalkınmanın hızlandırılması ve bölgeler arası eşitsizliklerin giderilmesi için ülkenin etnik bazlı olmayan bölgelere ayrılarak buralara mahsus politikaların yerel düzeyde belirlenip uygulanmasını savunmaktadır. Programında Kosova nın bağımsızlığının kabul edilemeyeceğini belirten parti, bununla beraber bölgede özerkliğin mümkün olan en geniş şekilde işlemesi gerektiği görüşündedir. 91 URS (Ujedinjeni Regioni Srbije, Sırbistan Birleşik Bölgeleri) Bugünkü adını 2010 yılında alan URS, 1997 yılında kurulmuş ekonomi odaklı bir kuruluş olan G17+ nın geleneğinden gelmektedir. Başlangıçta bir sivil toplum örgütü olan G17+, 2002 yılı sonlarında dönemin başbakan yardımcısı Miroljub Labus un liderliğinde bir siyasi parti olarak yeniden yapılandırıldı. Labus aynı yıl cumhurbaşkanlığına aday oldu, fakat seçilemedi yılında 91. Partinin web sitesindeki adresinde yer alan programından. 55

58 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU başbakan Đinđić in suikasta uğraması sonrasında ülkede oluşan siyasi karışıklık içerisinde partiye katılımlar arttı seçimlerine SDP adlı sosyal demokrat partiyle beraber giren G17+, mecliste 31 sandalye elde ederek DSS, SPO ve NS ile beraber koalisyon hükümetinde yer aldı. Fakat koalisyon 2006 da Ratko Mladić in ülkesine iadesi konusunda fikir ayrılığına düşünce, Avrupa ile bütünleşme adına bunun gerçekleştirilmesini savunan G17+ ortaklıktan ayrıldı. Aynı yıl partinin genel başkanı Labus un istifası üzerine düzenlenen kongrede, partinin kurucularından, eski Sırbistan Merkez Bankası Başkanı Mlađan Dinkić başkanlığa seçildi başındaki seçimlere yalnız giren G17+, yüzde 6,8 oy oranıyla 19 milletvekili çıkardı ve DS-DSS önderliğinde kurulan koalisyon hükümetinin küçük ortaklarından biri oldu. Ertesi yıl Kosova nın bağımsızlığı sonrası oluşan hükümet krizinde DS nin yanında yer alan parti, 2008 erken genel seçimlerine de Boris Tadić liderliğindeki Avrupalı Bir Sırbistan İçin (ZES) ittifakı altında katıldı. ZES in birinci olduğu seçimlerde 23 milletvekili çıkaran G17+, Mirko Cvetković kabinesinde iktisat ve sağlık bakanlıklarını aldı. G17+, 2010 yılında bir grup küçük parti ve sivil toplum kuruluşuyla Sırbistan Birleşik Bölgeleri (URS) adı altında birleşti de Genel Başkan Dinkić in iktisat bakanlığından alınmasına rağmen hükümetten ayrılmayan URS, 2012 seçimlerinde 5,5 oy alarak yeniden meclise girdi ve SNS-SPS koalisyon hükümetinde yer aldı yılında, hükümetin iki büyük ortağı arasında URS nin koalisyonda devam edip etmemesi üzerine tartışma yaşandı. Başbakan Dačić in URS nin hükümetten ayrılmaması durumunda ortaklığa son vereceğini açıklaması üzerine 93 URS koalisyondan ayrıldı. Merkez-sağ çizgide, ekonomik konulara öncelik veren bir parti olan URS, ülkenin kalkınması için öncelikle yerel yönetimlerin güçlendirilerek bölgesel kalkınmanın sağlanması gerektiği inancındadır. Ortak yönleri az gelişmişlik olmakla beraber ülkenin her bölgesinin ayrı özellikleri olduğuna işaret eden parti, kalkınma projelerinde yerel yönetimlerin kararlarına öncelik verilmesini, devletin ise daha ziyade destekleyici bir işleve sahip olmasını önermektedir. Parti, bölgeselleşmenin ekonomik yararları dışında ülkede ayrılıkçı fikirleri de zayıflatacağı kanaatindedir. Sırbistan ın AB üyeliğini destekleyen URS, Kosova konusunda ise tanıma dışında her türlü çözüm modelinin müzakere edilebi- 92. G17 Plus, B92, [tarih yok]. 93. Serbian PM demands removal of URS from his cabinet, dalje.com, 30 Temmuz

59 SİYASİ PARTİLER leceği düşüncesindedir. 94 Parti, Sırbistan ın komşularıyla ve dünyadaki bütün demokratik ülkelerle ilişkilerinin geliştirilmesini istemekte, NATO nun giderek ülkeyi çevrelediğinin altını çizerek bu kuruluşa üyeliğin ciddi anlamda masaya yatırılması gerektiğini vurgulamaktadır seçimlerine tek başına giren URS, oyların yüzde 3 ünü alarak yüzde 5 lik ülke barajını geçemedi. Bunun üzerine Dinkić, parti başkanlığından istifa etti. Dinkić in istifasının ardından partinin çalışmaları fiilen durma noktasına gelmiştir. Yüklü miktarda birikmiş borçları olan partinin kapanabileceği konuşulmaktadır. 96 Nitekim Dinkić ten sonra genel başkanlığı vekaleten yürüten Verica Kalanović başta olmak üzere bir grup parti üyesi, Haziran 2014 te Sırbistan Halk Partisi (NSS) adında yeni bir partinin kuruluşunda yer almıştır. Parti, Uluslararası Demokrat Birliği ne (IDU) tam, Avrupa Halk Partisi ne (EPP) ortak üyedir. NSS (Narodna Stranka Srbije, Sırbistan Halk Partisi) Aralarında URS Genel Başkan Vekili Verica Kalanović, URS Genel Başkan Yardımcısı ve Loznica Belediye Başkanı Vidoje Petrović ile URS Başkanlık Divanı Üyesi ve Trstenik Belediye Başkanı Miroslav Aleksić in de bulunduğu bir grup tarafından Haziran 2014 te kurulmuştur. İlk kongresinin Ekim 2014 te yapılacağı açıklanan parti, ülkenin tamamında faaliyet gösteren iş çevrelerinin örgütlenerek bir araya getirilmesi yoluyla ekonominin canlandırılmasını hedeflediğini ifade etmekte, tarımın canlandırılmasını da önemsemektedir. 97 Kuruluşunda URS üyelerinin yer alması ve ekonomik kalkınmayı ön plana çıkarması bakımından G17+ geleneğinin bir devamı olan bu partinin URS yerel teşkilatlarından da destek bulması, 98 henüz faaliyetlerine resmen son vermemiş olan URS nin yerini alacağı ihtimalini kuvvetlendirmektedir. 94. URS Genel Başkan Yardımcısı Suzana Grubješić ile mülakat, Ekim Partinin web sitesindeki adresinde yer alan programından. 96. Bojan Cvejić, Gde je nestao URS, Danas, 24 Temmuz Osniva se Narodna stranka Srbije, Kurir, 21 Haziran Narodnu stranku podržali i odbori URS-a sa juga Srbije, juznevesti.com, 23 Haziran

60 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU SRS (Srpska Radikalna Stranka, Sırp Radikal Partisi) Aşırı milliyetçi bir parti olan SRS, Vojislav Šešelj tarafından 1991 yılında kurulmuştur. Šešelj, 1990 da Mirko Jović and Vuk Drašković ile beraber Sırp Milli Yenilenme Hareketi ni (SNO) kurmuş, fakat kısa süre bu kişilerle anlaşamayarak bu partiden ayrılmıştır. Šešelj in oluşturduğu Çetnik Hareketi, bir yıl sonra Halkın Radikal Partisi (NRS) adlı bir başka partiyle birleşerek Sırp Radikal Partisi (SRS) adını almıştır. Parti, aşırı milliyetçi çizgisiyle savaş yıllarında Sırp halkının bir kesiminden destek bulmuştur. Sırp-Ortodoks olmayan unsurların Sırbistan topraklarından atılmasını açıkça savunan partinin Çetnik adlı milis güçleri, Bosna-Hersek, Hırvatistan ve Voyvodina gibi yerlerde katliam, baskı ve zorla göç ettirme gibi faaliyetlerde bulunmuşlardır. 99 Bundan dolayı başta Genel Başkan Šešelj olmak üzere partinin birçok üyesi daha sonra Lahey de kurulan Eski Yugoslavya Hakkındaki Uluslararası Ceza Mahkemesi nde (ICTY) yargılanmıştır. Başlangıçta bu partiye olumsuz yaklaşmayan Milošević, 1990 ların ortalarından itibaren gerek iktidarını koruma, gerekse uluslararası topluma mesaj verme kaygısıyla bu partiye yönelik baskı ve saldırılarını artırdı. Buna karşılık SRS, Milošević karşısındaki diğer büyük muhalif partiler olan DS ve DSS ile yakınlaştı yılında Milošević in ulusal mutabakat çağrısına cevap vererek hükümette bir süre yer aldı. Bu sebeple Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) bloğundan dışlanan parti, ülkenin 2000 yılında Milošević in devrilmesiyle değişen siyasi ikliminde kendi başına hareket etmek durumunda kaldı. Yine de Sırbistan halkına kendini yolsuzluklara bulaşmamış ve Batı nın dayatmalarına karşı çıkabilen tek parti olarak göstermeyi başaran SRS, özellikle etnik bakımdan karışık yerlerde yaşayan milliyetçi Sırpların desteğini alarak 100 bölünene değin ülkenin en fazla oy alan partilerinden biri olmaya devam etti. Genel Başkan Šešelj, hakkında 2003 yılından itibaren ICTY tarafından başlatılan soruşturma yüzünden Lahey de alıkonmuş, bu yüzden şartlı salıverildiği 2014 yılına kadar partiyi vekaleten başka kişiler yönetmiştir yılında bu görevi devralan Tomislav Nikolić, partinin çizgisini aşırı sağdan merkeze çekmeye çalışmıştır. Nikolić in liderliğinde SRS, 2003 ve 2007 seçimlerinden birinci parti 99. Daniel Bochsler, The Party System of Serbia, s Daniel Bochsler, The Party System of Serbia, s

61 SİYASİ PARTİLER olarak çıkmış, fakat diğer partilerin koalisyona gitmeleri yüzünden hükümette yer alamamıştır. Nikolić ayrıca bu partinin adayı olarak iki kere girdiği cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikisini de ikinci turda kaybetmiştir. Nikolić in Kosova nın bağımsızlığına karşı tutumu devam etse de, AB ye yaklaşımı Šešelj ile aralarının açılmasına sebep oldu. Nikolić, 2008 de Šešelj in Sırbistan ın AB İstikrar ve Ortaklık Anlaşması na karşı çıkması üzerine partiden ayrıldı ve partinin genel sekreteri Aleksandar Vucić ve kendi taraftarlarını alarak, Sırp İlerlemeci Partisi ni (SNS) kurdu. Bu ayrışma, SRS yi marjinalleştirerek toplumsal tabanını ciddi anlamda azalttı. Parti, bölünene kadar -hep muhalefette kalsa dameclisteki en güçlü partilerden biriyken bölünmeden sonraki iki seçimde yüzde 5 lik ülke barajını aşamadı. En son yapılan 2014 genel seçimlerinde Naša ve Obraz gibi aşırı milliyetçi sivil toplum örgütlerinin desteğini alsa da 101 ülke çapında yüzde 2 oyda kalmıştır. Bugün adeta her şeye muhalefet eden bir siyaset çizgisi izleyen SRS, Batı dan talimat almayan tek siyasi parti olduğunu savunmaktadır. 102 Parti, ideolojisinin çekirdeğinde yer alan Büyük Sırbistan mefkuresine ilişkin söylemlerini son yıllarda yumuşatmakla beraber, 103 dini, tarihi ve ekonomik bakımdan Sırbistan ın bir parçası olarak gördüğü Kosova nın bağımsızlığını kesinlikle kabul etmemekte ve bu konuda müzakerelere dahi girilmemesi gerektiğini belirtmektedir. Sırbistan ın egemenlik haklarının ve siyasi kararlarının Brüksel e devredilmesini ulusal çıkarlara aykırı bulan parti AB üyeliğine karşı çıkmakta, Sırbistan ın İsviçre ve Norveç gibi AB ye üye olmadan da Avrupa ülkeleriyle ilişki kurabileceğini iddia etmektedir. Dış politikada öncelikle Rusya ile ilişkilerin geliştirilmesini esas almaktadır. 104 Parti, programında Sırp Ortodoks Kilisesi ile özel bir bağı olduğunu ortaya koymakta ve devletin milli değerlerin korunması yönünde Kilise ile işbirliği yapması gerektiğini savunmaktadır. Üniter devlet yapısının hem daha basit, hem de daha az masraflı olduğunu iddia ederek federalizme karşı çıkmaktadır. Buradan hareketle yürütme gücünün olabildiğince merkezde toplanması fikrindedir. 105 Partinin genel başkanlığını Nikolić in ayrıldığı 2008 yılından 2012 yılına kadar Dragan Todorović yürütmüş, bu tarihten itibaren de Nemanja Šarović yü Right-wing Movement to Run in Serbian Polls, Balkan Insight, 26 Şubat Marlene Spoerri, Crossing the Line: Partisan Party Assistance in Post-Milošević Serbia, Democratization, c. 17, no. 6 (2010), s Bojana Barlovac, Key Parties in Serbia, Balkan Insight, 3 Nisan SRS Genel Başkan Vekili Nemanja Šarović ile mülakat, Ekim Partinin web sitesindeki adresinde yer alan programından. 59

62 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU rütmektedir. Šešelj in ICTY tarafından tahliye edilmesi ve kendisine siyasi yasak getirilmemesi durumunda yeniden partinin başına geçmesi beklenmektedir. Partinin Sırbistan dışında Republika Srpska, Kosova, Makedonya ve Karadağ da da teşkilatları vardır. BÖLGE/AZINLIK PARTILERI: VOYVODINA LSV (Liga Socijaldemokrata Vojvodine; Voyvodina Sosyal Demokratlar Birliği) Voyvodina nın en güçlü bölgesel partisidir. Ülkede parlamenter düzene geçildiği 1990 yılında Novi Sad da kurulmuştur. Partinin kurucusu, halen genel başkanlık görevini sürdüren Nenad Čanak tır. Yugoslavya nın dağılma sürecinde savaş karşıtı bir siyaset yürüterek bu konuda gösteriler düzenleyen parti, merkezi hükümetin bölgede seferberlik ilan ederek asker toplamasına ve Hırvatların ülke dışına göç ettirilmesine karşı çıktı lar boyunca Milošević aleyhinde gösteriler yaparak Voyvodina nın özerkliğinin geri gelmesini talep etti. Ülkenin uzun vadede istikrarı için Sırbistan ın Belgrad, Voyvodina, Şumadya, Güneydoğu Sırbistan, Sancak ve Kosova şeklinde örgütlenecek bir federal yapıya dönüştürülmesini önerdi. 106 Milošević in devrilmesinin ardından demokrasinin yeniden güçlenmesiyle federalizm talebinden vazgeçen parti, Voyvodina nın yönetiminde Belgrad ın etkisinin azaltılmasını ve özerk idarenin olabildiğince güçlendirilmesini savunmaktadır Anayasası çizgisinde düzenlemelerin yeniden hayata geçirilmesini isteyen LSV, mevcut düzenlemelerin dahi yeterince uygulanmadığından, örneğin Voyvodina nın merkezi bütçeden aldığı payın anayasada öngörülen yüzde 7 ye ulaşmadığından şikayet etmektedir. 107 Voyvodina nın üretken bir bölge olduğunun altını çizerek, bölgenin merkezi bütçeye olan katkısı karşısında merkezi bütçeden almakta olduğu payın adil olmadığı iddiasındadır. Voyvodina nın çok kültürlü toplumsal yapısına vurgu yapan parti, etnik çizgide siyaset yapılmasını eleştirmektedir. Bununla beraber bölgede faaliyet gösteren etnik partilerle özerklik konusunda birçok konuda ortak talepler öne sürmektedir. 108 Parti, 2012 Voyvodina seçimlerinin iki turunda ortalama yüzde 8 oy alarak bölge meclisinde 10 sandalye elde etmiştir genel seçimlerine ise NDS-Z ile 106. Partinin web sitesindeki adresinde yer alan bilgilerden LSV Milletvekili ve Başkanlık Divanı Üyesi Olena Papuga ile mülakat, Ekim LSV Milletvekili ve Başkanlık Divanı Üyesi Olena Papuga ile mülakat, Ekim

63 SİYASİ PARTİLER ittifak yaparak katılmıştır. Bu ittifak, Voyvodina dan yüzde 8, ülke genelinde ise yüzde 6 civarında oy almış ve seçimlerin sonucunda LSV, Sırbistan meclisinde beş milletvekiliyle temsil edilmeye hak kazanmıştır. VMSZ (Vajdasági Magyar Szövetség; Voyvodina Macarları İttifakı) Voyvodina merkezli bir Macar partisi olan VMSZ, bu bölgedeki en güçlü azınlık partisidir. Parti, Sırbistan daki Macarların ilk partisi olan Demokratik Voyvodina Macarları Topluluğu ndan (VMDK) 1994 yılında ayrılarak kurulmuştur. Partinin merkezi Macaristan sınırındaki Subotica (Szabadka) şehrindedir. Parti öncelikli olarak Macar kimliğinin kültürünün, dilinin ve bölgedeki Macar tarihi varlığının korunması gibi konulara yoğunlaşmakta, Macaristan ile olan bağların kuvvetlenmesi için gayret göstermektedir. 109 Sırbistan ın AB üyeliğini destekleyen parti, bunun için hükümetten demokratikleşme, yolsuzlukla mücadele ve azınlık hakları konularında önemli adımlar atmasını beklemektedir den beri partinin başkanlığını halen Voyvodina Eyalet Meclisi başkanlığı görevini de yürütmekte olan István Pásztor yapmaktadır. Voyvodina nın mevcut statüsünü geçici olarak gördüğünü belirten parti, yapılacak yeni anayasada Avrupa değerleri esas alınarak bölgenin özerkliğinin genişletilmesini istemektedir. 111 Milošević döneminde Macarları azınlık konumuna düşürmek ve kendi kendilerine ayakta kalabilmelerini engellemek için bölgenin sınırlarında ve toplumsal dokusunda değişiklik yapıldığını öne sürerek Macarların en yoğun olarak yaşadığı Kuzey Banat ve Kuzey Bačka daki sekiz belediyenin birleştirilerek özel bir statüye kavuşturulmasını önermektedir. Özellikle Sırp milliyetçi ve sağ partilerin Voyvodina daki sorunları görmek istemediğinden yakınan parti, Kosova konusunda son zamanlarda atılan olumlu adımları Voyvodina da da görmek istediklerini belirtmektedir. Ayrılıkçılığın Voyvodina da Sırp nüfusun çoğunlukta olması dolayısıyla makul bir yol olmadığını kabul eden parti, ileride Sırbistan ın AB ye üye olmasının Macarların anavatanlarıyla bütünleşmeleri için yeterli zemini oluşturacağını ifade etmektedir. 112 Parti, prensip olarak seçimlerde tek başına yarışmaktadır Voyvodina seçimlerinde yüzde 6 civarında oy alan parti, Voyvodina meclisinde yedi millet Partinin web sitesindeki adresinden VMSZ Genel Başkan Yardımcısı Pál Károly ile mülakat, Ekim J. Simić, Vojvodini autonomija kao Baskiji, Večernje Novosti, 31 Mayıs VMSZ Genel Başkan Yardımcısı Pál Károly ile mülakat, Ekim

64 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU vekili elde etmiştir genel seçimlerinde ise Voyvodina dan yüzde 8, ülke genelinde ise yüzde 2 civarında oy alarak Sırbistan meclisinde altı milletvekiliyle temsil edilmeye hak kazanmıştır. Parti, Uluslararası Demokrat Birliği ne (IDU) tam, Avrupa Halk Partisi ne (EPP) müşahit üyedir. BÖLGE/AZINLIK PARTILERI: SANCAK SDA Sandžaka (Stranke demokratske akcije u Sandžaku; Sancak Demokratik Hareket Partisi) 1990 yılında bir grup Sancaklı Boşnak tarafından Bosna-Hersek teki SDA nın bir kolu olarak kurulmuştur. Kurucuları arasında partinin bugüne kadarki tek genel başkanı Sulejman Ugljanin, bugünkü SDPS ve SDP Genel Başkanı Rasim Ljajić ve bugünkü Sancak Başmüftüsü Muamer Zukorlić de yer almıştır. Kuruluşundan itibaren Sancaklı Müslümanların haklarını ve özerkliğini savunan parti, milli örgütlenmenin temellerini 1991 de kurulmasına önayak olduğu Sancak Müslüman Milli Konseyi (MNVS) ile atmıştır. Partinin savaş döneminde Bosna-Hersek teki SDA ile sıkı ilişkilerinin devam etmesinden dolayı Genel Başkan Ugljanin Sırbistan makamlarınca ülke dışına çıkmaya zorlandı. Ugljanin in yurt dışında bulunduğu yılları arasında partinin faaliyetleri yavaşladığı gibi Rasim Ljajić in liderliğinde SDP nin kurulması partinin tabanını böldü. Ugljanin in geri döndüğü 1996 dan itibaren Sancak ta SDA Sandžaka ile SDP arasında sert bir siyasi rekabet yaşandı. SDP karşısında Sancak taki küçük partileri yanına alarak Sancak Listesi adı altında seçimlere katılan SDA Sandžaka, her defasında azınlık kontenjanından meclise milletvekili göndermeyi başarmıştır. Genel Başkan Ugljanin, yılları arasında Novi Pazar belediye başkanlığı, arasında da hükümette portföysüz bakanlık görevlerinde bulunmuştur. Ulusal siyasetle ilgilenmeyen parti, Sancak tan meclise seçilmiş tek parti olarak kendini Boşnakların tek meşru siyasi temsilcisi olarak görmektedir. 113 Boşnakların sorunlarına yoğunlaşmakta ve Sırbistan Kosova daki Sırplar için ne haklar öngörüyorsa aynısının Sancak taki Boşnaklara tanınmasını istemektedir SDA Sandžaka Genel Sekreteri ve Novi Pazar ın eski belediye başkanı Vasvija Gusinac ile mülakat, Ekim 2013; Ugljanin očekuje razgovor sa Vučićem, Telegraf, 8 Nisan Sulejman Ugljanin: Bosniaks in Serbia need to receive everything that Kosovar Serbs get, Oslobođenje, 16 Aralık

65 SİYASİ PARTİLER Sırbistan daki Boşnak azınlığın kimlik ve değerlerinin korunması, bireysel ve toplu haklarının geliştirilmesi ve kamu hayatına katılımının sağlanması gibi konulara öncelik veren parti aynı zamanda Sancak ın ekonomi ve altyapısının geliştirilmesini ve bu bölgede yerinden yönetimin güçlendirilmesini vurgulamaktadır. Ülkenin AB ve NATO üyeliğini destekleyen, azınlık hakları, ekonomik kalkınma, hukukun üstünlüğü gibi konulara vurgu yapan 115 partinin 1990 lardaki milliyetçi pozisyonuyla karşılaştırıldığında medeni hakları ve ekonomiyi daha fazla ön plana çıkardığı görülmektedir yerel seçimlerinde genellikle tek başına yarışan parti, Sjenica ve Tutin kasabalarında birinci sırayı alırken Novi Pazar da SDP nin yaklaşık 3000 oy altında kalarak ikinci oldu genel seçimlerinde ise Novi Pazar da oyların yüzde 34 ünü alarak SDP nin SNS ile yaptığı seçim ittifakının gerisinde kaldı. Ülke çapında yüzde 1 oy alan parti üç milletvekili çıkararak geçen döneme nazaran bir sandalye fazla elde etmiş oldu. SDP (Sandžačka Demokratska Partija, Sancak Demokrat Partisi) SDA Sandžaka nın kurucularından olan Rasim Ljajić in bu partiden ayrılması sonrasında 1995 yılında Sancak Koalisyonu (Koalicije Sandžak) adıyla kurduğu parti, 2000 yılında Sancak Demokrat Partisi (SDP) adını almıştır. 116 Partinin 2000 seçimlerinde Milošević karşıtı DOS bloğunda yer alması, Genel Başkan Ljajić in Sırbistan siyasetindeki profilini yükseltmiş ve kendisinin bundan sonra birçok kez hükümette yer almasını sağlamıştır seçimlerinde Voyvodina dan LSV ve VMSZ ile ittifak yapan SDP barajın altında kalarak meclise giremediği halde Ljajić bakanlık yapmaya devam etmiştir. Parti, 2007 ve 2008 genel seçimlerinde DS ile ortaklık yapmış, ve sırasıyla üç ve dört milletvekiliyle mecliste temsil edilmiştir. Belgrad da bakanlık görevleri devam eden Ljajić, 2009 yılında ulusal bir parti olarak SDPS yi kurmuş ve Sancak ın yerel meselelerini SDP ye bırakmıştır. Böylelikle Rasim Ljajić ulusal düzeydeki siyasete daha fazla yoğunlaşırken SDP de Ljajić in hükümetteki konumundan istifade etme imkanına sahip olmuştur. Bu dönemde SDP nin genel başkanlığına 115. Partinin web sitesindeki adresinde yer alan bilgilerden Sırbistan Sosyal Demokrat Partisi nin (SDPS) web sitesindeki adresinde yer alan Rasim Ljajić biyografisinden. 63

66 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Rešad Hodžić gelmiştir yerel seçimlerine DS liderliğindeki seçim bloğunun içerisinde katılan SDP, Sancak ın en büyük iki belediyesi olan Novi Pazar ve Prijepolje de birinci sırayı almıştır. SDP ve SDPS arasında daha sağlam ve verimli işbirliği için iki parti arasındaki ilişkiler Eylül 2013 te yeniden yapılandırıldı. Buna göre, iki partinin kendi ad, sembol ve kimliklerini korumakla beraber tek bir genel başkanlık ve merkez yönetim organlarına sahip olması benimsendi. Bu sayede iki parti arasında Almanya daki CDU/CSU modelinde bir ortaklık kurulmuş oldu. 117 SDPS Genel Başkanı Rasim Ljajić, iki partinin birliği sonrasında SDP nin genel başkanlığını da yeniden devralmıştır. Çoğunlukla Boşnak üyelerden oluşan SDP, Boşnakların haklarını savunmakla beraber kuruluşundan itibaren Sancak bölgesinin çok etnisiteli kimliğine dikkat çekerek Boşnak milliyetçiliğini benimsemediğini ifade etmiştir. 118 Sancaklıların ekonomik ve sosyal bakımdan en iyi noktaya gelmesini savunan parti, bunun için ülkedeki bütün siyasi ve sosyal kesimlerle iyi ilişkiler kurulması ve hamasi milliyetçilikten uzak durulması gerektiği görüşündedir. 119 Parti, uluslararası sosyal demokrat değerlere bağlılığını vurgulamakta, Sancak ta bölgenin doğal ve sosyal kaynaklarının kullanımı yoluyla ekonomik kalkınmanın sağlanmasını ve işsizliğin azaltılmasını savunmaktadır. 120 BDZ (Bošnjačka Demokratska Zajednica; Boşnak Demokrat Topluluğu) 2010 yılında Muamer Zukorlić destekçisi Boşnakların kurduğu partidir. Kurulduğundan beri başkanlığını Zukorlić in kayınbiraderi Emir Elfić yapmaktadır. Parti, Boşnakların sosyal ve siyasi hakları için bir araya getirilmesini ve kurumlarının sağlamlaştırılmasını amaçlamaktadır yılında Sancak taki dini kurumlar üzerinden yaşanan ayrışmada kendine siyasi destek arayan Zukorlić taraftarları, Belgrad Müftüsü Jusufspahić i destekleyen Ugljanin in siyasi rakibi Rasim Ljajić e yaklaşarak 2008 seçimlerinde Lja Ljajić na čelu unije SDP i SDPS!, Telegraf, 20 Eylül Partinin web sitesindeki adresinde yer alan bilgilerden Novi Pazar Belediye Başkanı Meho Mahmutović ile mülakat, Ekim SDP usvojio program rada za lokalne izbore u Rožajama, sandzakpress.net, 14 Ocak Partinin web sitesindeki adresinde yer alan programından. 64

67 SİYASİ PARTİLER jić in partisi SDP yi desteklediler. Fakat hükümette yer almasına rağmen Ljajić in bu konuda kararlı adım atmaması bu grupta hayal kırıklığı oluşturdu. Daha sonra Sırbistan hükümetinin Zukorlić e bağlı listenin kazandığı 2010 yılında Boşnak Milli Konseyi seçimlerini geçersiz sayması ve milli konseylerin yönetiminde halk oyunun üçte ikisinin temsili gibi yeni düzenlemeler getirmesi üzerine Ljajić ten ümidini tamamen kesen grup, kendi siyasi örgütünü kurmaya karar verdi. Bu kararda, Sancak ın iki büyük partisinin o dönem Sırbistan hükümetinde koalisyon ortağı olmasının ve dolayısıyla Boşnakların özerkliğini savunacak bir partinin bulunmamasının da etkisi olduğu söylenebilir. 122 Böylelikle Boşnak Demokrat Topluluğu (BDZ) 2010 yılında Novi Pazar da kuruldu. Partinin başına, daha önce SDP nin Novi Pazar teşkilatında çalışmış genç bir siyasetçi olan, aynı zamanda Zukorlić in kayınbiraderi Emir Elfić getirildi. Parti, 2012 seçimlerine Macar, Hırvat ve Slovak partilerinin de yer aldığı Hep Beraber (Sve Zajedno) adlı ittifak altında katıldı. Parti beklediği oyu alamasa da Genel Başkan Elfić, Boşnak azınlık kontenjanından milletvekili seçildi. Elfić in milletvekili olmasının ardından Zukorlić taraftarları ile arasındaki fikir uyuşmazlığı arttı. Elfić in Zukorlić in parti üzerindeki nüfuzunu kırmaya yönelik girişimlerinin ardından Zukorlić destekçileri Mart 2013 te partiden ayrıldı. Bölünmeden sonra Zukorlić taraftarlarının desteğini kaybeden BDZ nin bundan böyle Sancak ta geniş bir tabana hitap edebilmesi çok güç görünmektedir. Nitekim partinin 2014 seçimlerinde küçük Macar ve Hırvat partileriyle yaptığı ittifak, ülke çapında yalnızca yüzde 0,11 oy almıştır. BDZ Sandžaka (Bošnjačka demokratska zajednica Sandžaka; Sancak Boşnak Demokrat Topluluğu) BDZ den ayrılan Muamer Zukorlić destekçileri tarafından 2013 yılında kurulmuştur. Partinin kurucuları, Emir Elfić in BDZ nin programına ihanet ettiğini ve gerçek BDZ yi kendilerini temsil ettiklerini savunmaktadırlar. 123 Partinin kuruluşundan bu yana başkanlığını Jahja Fehratović yapmaktadır. Muamer Zukorlić, partinin önceliklerinin İslam cemaatindeki bölünmüşlüğün giderilmesi, vakıf mülklerinin iadesi ve Boşnak Milli Konseyi ve Uluslararası 122. Edina Szöcsik ve Daniel Bochsler, On Fissions and Fusions of Ethnic Minority Parties, Julien Danero Iglesias, Nenad Stojanović ve Sharon Weinblum (der.), New Nation-States and National Minorities: A Comparative Perspective (Essex: ECPR, 2013), s S. Novosel, Osnovana BDZS, Danas, 8 Ağustos

68 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Novi Pazar Üniversitesi nin karşılaştığı sorunların giderilmesi olduğunu ifade etmiştir. 124 Parti, Müslüman-Boşnak-Sancaklı kimliğinin altını çizmekte, buna bağlı olarak özgür bir İslam birliğini, Boşnak dilinin, kültürünün ve milli benliğinin korunmasını ve Sancak bölgesinin Avrupa standartlarında özerkliğini savunmaktadır. 125 Sancak ın özerkliği konusunda Ljajić ve Ugljanin in sessiz kalmasını eleştiren parti, bu konuda bir boşluğu doldurduğunu iddia etmektedir. Partinin Genel Başkan Yardımcısı Admir Muratović, kendi vatanlarında yaşamak isteyen ve ayrımcılığa maruz kalmaktan bıkan Sancaklı Boşnakların özerkliğinin er ya da geç gündeme geleceği inancındadır. 126 BDZ Sandžaka, 2014 seçimlerine LDP liderliğindeki seçim ittifakı içerisinde katılmış, bu ittifak Novi Pazar da yüzde 19 oy alarak SDA Sandžaka ve SDP nin gerisinde kalmıştır. BÖLGE/AZINLIK PARTILERI: PREŞEVO VADISI PVD (Partia për Vertim Demokratik; Demokratik Hareket Partisi) 1990 yılında kurulan PVD, Preşevo vadisindeki Arnavutların en eski partilerindendir. Partinin kurucusu Riza Halimi halen genel başkanlığı sürdürmektedir. Öncelikli amacı Sırbistan da Arnavut varlığı ve kimliğinin korunması ve ilerletilmesi olan PVD, 127 ılımlı ve Belgrad ile işbirliğine açık bir siyasi duruşa sahiptir. Parti içi tartışmalar ve bölünmeler yüzünden 2012 yerel seçimlerinde önemli bir oy kaybı yaşayarak Preşevo vadisinde PDSH nin ardından ikinci olan PVD, 128 diğer Arnavut partilerinin boykot ettikleri 2014 genel seçimlerine tek Arnavut partisi olarak katılmıştır. Seçimlerde Preševo daki oyların yüzde 71 ini, Bujanovac taki oyların ise yüzde 51 ini alarak azınlık kontenjanından mecliste iki milletvekiliyle temsil edilme hakkı kazanmıştır M. Nićiforović, Zukorlić: Gej grupa ne ruši islam, Večernje Novosti, 10 Şubat Partinin web sitesindeki adresindeki bilgilerden BDZ Sandžaka Genel Başkan Yardımcısı Admir Muratović ile mülakat, Ekim Partia për Veprim Demokratik kremtoi 21-vjetorin, koha.net, 16 Ekim Zgjedhjet në Preshevë fiton PDSH, në Bujanoc PD, shqiptarja.com, 7 Mayıs 2012; Shkëlqimi dhe rënia e PVD-së!, Telegrafi, 29 Haziran Zgjedhjet në Serbi, shqiptarët marrin dy deputetë, Gazeta Shqip, 17 Mart

69 SİYASİ PARTİLER 2001 deki ateşkesin ardından Belgrad yönetiminin Preşevo Vadisi ne yönelik tutum ve politikalarının olumlu anlamda değiştiğini kabul eden parti, buna karşılık özellikle Arnavutların kamuda istihdamı ve bölgenin kalkındırılması konularında yeterli adımların atılmadığının altını çizmektedir. Arnavutlar tarafından girişilen aşırı milliyetçi söylemlerin ve şiddet eylemlerinin Belgrad ın bölgeye güvenlik merkezli yaklaşımına meşruiyet kazandırdığını vurgulayan parti, ekonomik, kültürel ve siyasi talepler konusunda Belgrad ile diyalog halinde olmayı tercih etmektedir. 130 PDSH Preshevë (Partia Demokratike Shqiptare Preshevë; Preşevo Arnavut Demokrat Partisi) 1990 yılında kurulmuş bir Arnavut partisidir. Partinin genel başkanı Ragmi Mustafa, aynı zamanda sekiz yıldır Preševo belediye başkanlığı görevini yürütmektedir. Milliyetçi bir parti olan PDSH, her etnik grubun kendi kaderini tayin hakkını savunmakta, buna göre Preşevo vadisindeki Arnavutların özerklik veya Kosova ya bağlanma konusundaki iradelerine saygı gösterilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Parti, programında milli değerlerin korunması ve yaşatılması, her düzeyde ana dilde eğitimin verilmesi, diğer ülkelerdeki Arnavut üniversitelerinin denkliğinin tanınması, serbest piyasa ekonomisinin geliştirilerek Avrupa pazarıyla entegrasyonun sağlanması ve bölgeye dışarıdan, özellikle Arnavut sermayedarlar tarafından, gelecek yatırımların teşvik edilmesi gibi konulara yer vermektedir. 131 PDSH, 2012 yerel seçimlerinde Preşevo vadisi çapında birinci parti olmuş ve Preševo belediye başkanlığını yeniden kazanmıştır PVD Genel Başkanı ve Milletvekili Rıza Halimi ile mülakat, Ekim Partinin web sitesindeki adresinde yer alan programından Zgjedhjet në Preshevë fiton PDSH, në Bujanoc PD, shqiptarja.com, 7 Mayıs

70 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU PD (Partia Demokratike; Demokrat Parti) PVD yönetimini baskıcı bularak istifa eden 133 Nagip Arifi liderliğindeki bir grup tarafından 2011 yılında kurulmuştur. 134 Arnavutluk ta dönemin iktidar partisi olan Demokrat Parti yi model almış ve kuruluşundan itibaren bu partiyle yakın ilişki içerisinde olmuştur. 135 Partinin Preşevo vadisinde yerel yönetimlerin yetkilerinin genişletilmesi, Arnavutça nın resmi yazışmalarda kullanılması, ulusal simgelerin serbestçe kullanılmasına izin verilmesi, kamuda daha fazla Arnavutun istihdam edilmesi, bölgede güvenliğin yerel kuvvetlere bırakılması, yüksek öğretimde Arnavutça programların açılması, okullarda Kosova ve Arnavutluk kurumlarınca hazırlanan müfredat ve ders kitaplarının esas alınması gibi öncelikli talepleri vardır. 136 Parti, henüz yeni kurulmuş olmasına rağmen Mayıs 2012 de gerçekleştirilen son yerel seçimlerde Bujanovac ta birinci parti olmuş ve Genel Başkan Arifi, Bujanovac belediye başkanlığına yeniden seçilmiştir Nagip Arifi: Për Luginën e Preshevës, Referendumi i 1 dhe 2 marsit të vitit 1992, presheva.com, 18 Ağustos Zyrtarisht regjistrohet Partia Demokratike nga Bujanoci, presheva.com, 15 Ağustos PD Genel Başkanı ve Bujanovac Belediye Başkanı Nagip Arifi ile mülakat, Ekim Programi Zgjedhor i Partısë Demokratike (PD) Me Seli Në Bujanoc, Kosova Lindore, 4 Nisan 2012; PD Genel Başkanı ve Bujanovac Belediye Başkanı Nagip Arifi ile mülakat, Ekim Zgjedhjet në Preshevë fiton PDSH, në Bujanoc PD, shqiptarja.com, 7 Mayıs

71 SİYASİ ŞAHSİYETLER TOMISLAV NIKOLIĆ Sırbistan Cumhurbaşkanı ve Sırp İlerlemeci Partisi nin (SNS) kurucu lideri olan Tomislav Nikolić, 1952 yılında Kragujevac ta doğdu. İşçi bir aileden gelen Nikolić, teknik liseyi bitirdikten sonra Novi Sad Üniversitesi Ekonomi ve Mühendislik Yönetimi Bölümü nden mezun oldu. 138 Çeşitli iş kollarında işçi ve yönetici olarak çalıştı yılında milliyetçi çizgideki Halkın Radikal Partisi ne girdi. 139 Partinin başkan yardımcısı iken bu parti Sırp Milli Uyanış Hareketi ile birleşerek Sırp Radikal Partisi ni oluşturdu. Nikolić burada da Genel Başkan Vojislav Šešelj in yardımcılığını üstlendi yılında ilk kez milletvekili seçildi te düzenlediği izinsiz miting düzenlemekten ve polise mukavemetten dolayı mahkemece ceza alarak 2 ay hapis yattı de kurulan Sırp Radikal Partisi-Sırbistan Sosyalist Partisi (SRS-SPS) koalisyonunda Sırbistan cumhurbaşkanı yardımcısı oldu. Ağustos 1999 dan itibaren 138. Sırp İlerlemeci Partisi nin (SNS) web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Od Zenice do Sheveningena, Politika, 1 Aralık

72 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Yugoslavya federal hükümetinde başbakan yardımcılığı yaptı yılında Yugoslavya cumhurbaşkanlığı seçimlerine adaylığını koydu, fakat yaklaşık yüzde 6 oyda kalarak seçilemedi te Demokrat Parti nin (DS) boykot ettiği Sırbistan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde ise en yüksek oyu almasına rağmen seçimler katılım azlığı dolayısıyla iptal edildi te yenilenen seçimleri ikinci turda DS nin adayı Boris Tadić karşısında kaybetti yilinda Šešelj in Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi nde yargılanmaya başlaması sebebiyle Sırp Radikal Partisi nin başına vekaleten geçti de Sırbistan Meclis Başkanı seçilen Nikolić, seçildikten sonra yaptığı konuşmada ABD ve AB nin hegemonyası karşısında Rusya ile yakınlaşmayı savundu. 141 Fakat bir hafta içinde DS ve Sırbistan Demokrat Partisi nin (DSS) SNS yi devre dışı bırakarak hükümeti kurmak için anlaşması üzerine meclis başkanlığından istifa etti cumhurbaşkanlığı seçimlerinde partisi tarafından yeniden aday gösterilen Nikolić, seçimlerin ikinci turunda Tadić ten yaklaşık yüzde 2,5 daha az oy aldı ve yine seçilemedi. AB üyeliğine destek verdiği için Šešelj ile yaşadığı görüş ayrılığı sebebiyle parti içi baskılar sonucu Eylül 2008 de Sırp Radikal Partisi nin liderliğinden istifa etti. Parti içinde Sırbistan İleri adlı bir grup kurdu. Bunun üzerine grubuyla beraber partiden ihraç edildi. Eylül 2008 de ihraç edilenlerle beraber Sırp İlerlemeci Partisi ni (SNS) kurdu ve partinin başına geçti. 6 Mayıs 2012 de yapılan belediye, parlamento ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinde birçok parti ve grubun katılımıyla oluşturulan Haydi Sırbistan İleri adlı seçim ittifakının liderliğini yaptı. Cumhurbaşkanlığı seçiminde yine Tadić ile yarışan Nikolić, ikinci turda yüzde 2 ye yakın bir farkla seçimleri kazandı. Cumhurbaşkanlığına seçilmesinden birkaç gün sonra bütün vatandaşların cumhurbaşkanı olmak adına partisinden istifa etti ların başlarında Çetnik hareketinde yer alan ve Karadağ ve Krajina yı da içine alacak bir Büyük Sırbistan idealini benimseyen Nikolić, 2000 li yıllarda söylem değiştirerek uluslararası sınırlara ve komşu ülkelerin toprak bütünlüğüne saygı duyulması gerektiğini ifade etmeye başlamıştır. 143 Sırbistan ın AB üyeliğini destekleyen Nikolić, bununla beraber Başbakan Vučić e nazaran Rusya ya daha 141. Marija Ristic, Serbia s Nikolic May Tilt Army Towards Russia, Balkan Insight, 29 Mayıs Serbia s new president quits as party leader, B92, 24 Mayıs Serbians choose new parliament, president, local govts, B92, 6 Mayıs

73 SİYASİ ŞAHSİYETLER yakın bir görüntü çizmektedir. 144 Kosova sorununun çözümü için Priştine ile diyaloğa açık olmakla beraber hükümete nazaran daha az tavizkar bir çizgide olup özellikle Kosovalı Sırplar ın özerkliği konusunda ısrarcıdır. 145 İngilizce ve Rusça bilmektedir. ALEKSANDAR VUČIĆ Sırp İlerlemeci Partisi (SNS) Genel Başkanı ve Başbakan Aleksandar Vučić, 1970 yılında Belgrad da doğdu. Babası ekonomist, annesi ise gazeteciydi. Belgrad Üniversitesi Hukuk Fakültesi ni bitirdi. Bir süre Kanal S adlı bir televizyon istasyonunda muhabirlik yaptıktan sonra 1993 te Sırp Radikal Partisi ne girdi ve Sırbistan meclisine seçildi te partinin genel sekreterliğine getirildi. 146 Dönemin siyasi iklimine uygun olarak aşırı milliyetçi bir pozisyona sahip olan Vučić in Büyük Sırbistan ideali için çalıştığı 147 Srebrenica katliamı sırasında öldürülen tek bir Sırp a karşılık 100 Müslüman ın öldürüleceği yolunda ifadeler kullandığı bilinmektedir yılları arasında Sırbistan Sosyalist Partisi nin (SPS) başı çektiği Mirko Marjanović hükümetinde Enformasyon Bakanı olarak görev alan Vučić, bakanlığı döneminde gerçekleşen NATO harekatı sırasında basına sansür uygulaması ve bazı Batılı gazetecileri sınırdışı etmesiyle gündeme geldi. 149 Bu dönemde medyaya yönelik yapılan baskılar hâlâ olumsuz biçimde hatırlanmaktadır ve 2008 seçimlerinde Belgrad belediye başkanlığına aday oldu, fakat seçilemedi. Eylül 2008 de, Genel Başkan Nikolić ve ekibinin partiden ihraç edilmesi üzerine kendisi de istifa etti. Sırp İlerlemeci Partisi nin kurucuları arasında 144. Omer Karabeg, Vučić i Nikolić - rivali ili uigrani dvojac, Radio Free Europe Radio Liberty, 13 Temmuz Biljana Pekusic ve Linda Karadaku, Serbia s platform for Kosovo talks met with criticism, setimes.com, 8 Ocak 2013; Biljana Pekusic ve Linda Karadaku, Serbian parliament adopts resolution on Kosovo, setimes.com, 15 Ocak 2013; Financial control aligned with EU acquis, B92, 27 Kasım 2013; Postage stamp edition to mark launch of EU accession talks, B92, 21 Ocak Aleksandar Vučić, Vreme, 5 Hazıran A zealot in power, The Economist, 22 Mart Milos Mitrovic, IBNA/Interview with editor of Danas daily Dragoljub Draza Petrovic Vucic is obsessed with the media, balkaneu.com, 11 Haziran Monroe E. Price, Media and Sovereignty: The Global Information Revolution and its Challenge to State Power (The MIT Press, Cambridge, MA: 2002), s. 8-9; ayrıca bkz., Attacks on the Press 1999: Yugoslavia, cpj.org, [tarih yok] Danas Gazetesi Dış Haberler Editörü Miloš Mitrović ile mülakat, Ekim

74 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU yer alan Vučić, partinin genel başkan yardımcılığına getirildi. Nikolić in Mayıs 2012 de cumhurbaşkanı seçilmesi ve partisinden istifa etmesinin ardından vekaleten partinin genel başkanlığını yürüten Vučić, aynı yıl Eylül ayında yapılan parti kongresinde oy birliğiyle genel başkan seçildi. Halen bu görevi sürdürmektedir. Mart 2012 genel seçimlerinde partisi birinci sırayı almasına rağmen Vučić, kurulan koalisyon hükümetinde başbakanlığı SPS li Ivica Dačić e bırakarak Savunma Bakanı ve Yolsuzluk ve Suçlardan Sorumlu Başbakan Yardımcısı olarak görev aldı. Bu dönemde yolsuzluklar üzerine kararlı biçimde giderek halkın destek ve sempatisini kazandı. Savunma Bakanı olarak istihbarat kurumlarının da başında olması yolsuzluklar konusunda daha etkin hareket etmesini sağladı. Ülkenin en güçlü işadamlarından Miroslav Mišković in 2012 yılı sonlarında yolsuzluk suçlamasıyla tutuklanması, Vučić in yolsuzluklara karşı kararlı mücadelesini göstermesi bakımından önemli bir işaret oldu. Ekonomik kalkınma ve yatırım konularına yaptığı güçlü vurgu, işsizliğin yüksek olduğu ülkede vatandaşın geleceğe yönelik ümitlerini artırdı. Böylece kısa bir sürede genç, muktedir ve gelecek vaat eden bir lider izlenimini vererek halkın gözünde diğer siyasetçilerden farklı bir konuma geldi. Bütün bu sebeplerden dolayı, Vučić in ülke siyaseti üzerinde gitgide artan ağırlığı muhalefetten gelen bütün eleştirilere rağmen toplumda büyük bir tepki doğurmadı. 151 AB üyeliğini Sırbistan için en önemli önceliklerden biri olarak gören Vučić, Kosova nın bağımsızlığını tanımamakla beraber AB üyeliğinin gecikmemesi için bu meselenin Priştine ile doğrudan müzakereler yoluyla en kısa zamanda halledilmesi gerektiğini savundu. 152 Yolsuzluk ve yoksullukla mücadelede olduğu gibi Kosova konusunda da kararlı bir tutum izlemesi ve halka kendini iyi anlatması toplum nazarında olumlu karşılandı. Geçmişteki aşırı milliyetçi çizgisini terk ederek ılımlı, reformcu ve Avrupa yanlısı bir anlayışı benimseyen Vučić, bu sayede Batı dünyasının da desteğini arkasına aldı. 153 Vučić in başbakan yardımcılığı döneminde çizdiği güçlü ve dinamik lider profili, partisinin 2014 seçimlerinden büyük bir zaferle ayrılmasını sağladı. SNS nin birinci parti olarak 250 kişilik mecliste 134 sandalye elde ettiği seçimlerin ardından Vučić, 27 Nisan 2014 te başbakanlık görevini devraldı. Başbakanlı CESID düşünce kuruluşundan Ivo Čolović, Bojan Klačar ve Đorđe Vuković ve Danas Gazetesi Dış Haberler Editörü Miloš Mitrović ile mülakat, Ekim Matt Robinson, Serbs must resolve Kosovo relations for EU talks in June, Reuters, 22 Ocak 2013; Deputy PM: EU remains Serbia s main goal, B92, 7 Aralık Kim Sengupta, Aleksandar Vucic: The man who s bringing Belgrade in from the cold, The Independent, 4 Ağustos

75 SİYASİ ŞAHSİYETLER ğa geldiğinde, ülke ekonomisinin kapsamlı olarak yeniden yapılandırılması, mali istikrarın ve büyümenin bir arada gerçekleştirilmesi, ülkeye büyük yatırımcıların çekilerek istihdamın artırılması ve en geç 2020 yılına kadar AB ye tam üye olunması gibi konulara öncelik vereceğini açıklamıştır. 154 Ortaya koyduğu reformcu ve AB yanlısı söylemlere karşılık, Vučić in yazılı ve görsel basın üzerinde vesayet kurduğuna ve elde ettiği siyasi gücün giderek otoriter bir hale gelebileceğine yönelik endişeler de sıklıkla dile getirilmektedir. 155 Satrançla çocuk yaşlardan beri yakından ilgilendiği ve şarap koleksiyonu yaptığı bilinen Vučić, İngilizce ve temel düzeyde Fransızca ve Rusça bilmektedir. 156 IVICA DAČIĆ Sırbistan Sosyalist Partisi Genel Başkanı, Dışişleri Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Ivica Dačić, 1966 da Kosova nın Prizren şehrinde doğdu. Doğumundan birkaç ay sonra ailesiyle Žitorađa şehrine yerleşti. Köyde doğup büyümüş bir polis memurunun oğludur. Çeşitli bilgi yarışmalarında ve spor müsabakalarında boy gösteren parlak bir çocuk olarak yetişti yılında Belgrad Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi Gazetecilik Bölümü nü birincilikle bitirdi. Üniversite öğrenimi sırasında Komünist-Sosyalist gruplarda yer aldı da Belgrad Genç Sosyalistler Birliği nin başkanı seçildi, bir yıl sonra da Sırbistan Sosyalist Partisi ne (SPS) girdi de ilk kez milletvekili seçildi. Kısa süre içinde partinin merkez kurul ve komitelerinde önemli görevler aldı. Slobodan Milošević in 2000 yılında cumhurbaşkanlığından ayrılışına kadar partinin sözcülüğünü yaptı. Milošević e yakınlığından dolayı zaman zaman Küçük Slobodan olarak nitelendirildi de Milošević in cumhurbaşkanlığından ayrılması sonrasında kurulan geçiş hükümetinde Enformasyon Bakanlığı nı iki eş bakanla beraber bir yıl kadar yürüttü yılındaki kongrede partinin yürütme kurulu başkanlığına seçildi. Bu esnada 154. Vučić takes office in Serbia, pledges EU reform, Euractiv, 28 Nisan 2014; ayrıca bkz. SNS nin web sitesindeki adresinde yer alan haber Milos Mitrovic, Vucic sacks top police officials, balkaneu.com, 20 Haziran 2014; Dragan Stavljanin, Is Serbia Headed For Orbanization? Radio Free Europe Radio Liberty, 18 Mart Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Nitekim 2012 de başbakanlığa gelmesi özellikle komşu ülkelerde basına Küçük Slobodan geri döndü şeklinde yansımıştır: Reakcije iz HR: Mali Sloba se vraća, B92, 28 Haziran

76 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU partiyi genç ve ılımlı üyelerle yenilemeye başladı yılı Sırbistan cumhurbaşkanlığı seçimlerine partisinin adayı olarak katıldı, yüzde 4 oyla beşinci sırada yer aldı. 3 Aralık 2006 tarihinde yapılan parti kongresinde diğer aday Milorad Vučelić i ikinci turda mağlup ederek SPS nin başkanlığına seçildi. O günden beri partinin başkanlığını yürütmektedir de başkan olarak girdiği ilk genel seçimlerde partisinin başı çektiği seçim ittifakı yüzde 8 oyla dördüncü sırayı alsa da seçimlerin ardından kurulan koalisyon hükümetinde yer aldı. Bu kabinede Dačić, içişleri bakanlığı ve başbakan yardımcılığı görevlerini üstlendi. 6 Mayıs 2012 tarihinde yapılan cumhurbaşkanlığı seçimine partisinin adayı olarak katılan Dačić, yüzde 14 oyla üçüncü sırayı aldı. Aynı gün yapılan genel seçimlerde yüzde 15 oy alarak oylarını 2008 seçimlerine göre oylarını neredeyse ikiye katlayan SPS, seçimlerden birinci parti olarak çıkan SNS ile koalisyon kurmayı kabul etti. SNS den cumhurbaşkanı seçilmiş olan Nikolić, hükümeti kurma görevini Dačić e verdi. Dačić başbakanlığa geldikten sonra yaptığı konuşmada Bizi 2000 yılında devirenlere teşekkür ediyorum. Eğer devirmeselerdi hatalarımızı fark edip değişemez ve bugün bu noktaya gelemezdik 158 diyerek Milošević dönemindeki görüşlerinin değiştiğini açıkça ifade etti. Başbakanlığı döneminde içişleri bakanlığı görevini de yürüten Dačić, AB nin arabuluculuğunda Kosova Başbakanı Hashim Thaçi ile normalleşme müzakerelerini başlatmış ve 19 Nisan 2013 teki mutabakatı Sırbistan adına imzalamıştır erken genel seçimlerinde SPS nin liderliğini yaptığı seçim ittifakı yüzde 13,5 oyla SNS nin ardından ikinci sırada yer aldı. SNS ile hükümet koalisyonunda kalmayı kabul eden Dačić, yeni kurulan hükümette dışişleri bakanı ve başbakan yardımcısı olarak görev aldı. Halen bu görevleri sürdürmektedir. Ülkede ekonomik durumun düzeltilip iyileştirilmesini milli öncelik kabul eden Dačić, 159 Avrupa Birliği üyeliğini de Sırbistan için alternatifi olmayan stratejik bir hedef olarak görmektedir. 160 Kosova nın bağımsızlığını tanımayı reddetmekle beraber 161 daha önce kullandığı sert ve agresif üslubu başbakanlığı döneminde terk etmiştir. Sırbistan ın bölgede güvenlik, istikrar ve uzlaşmanın sağlanması için gereken adımları atacağını 162 ve meselenin iki tarafın da çıkarına olacak şekilde halledilmesini istediğini 163 ifade etmektedir Matt Robinson, We ve changed : New Serb PM is ex-aide to Milosevic, Chicago Tribune, 27 Temmuz Profile: Prime Minister Ivica Dacic of Serbia, bbc.co.uk, 27 Temmuz Dačić: EU entry is Serbia s strategic goal, B92, 18 Temmuz 2012; Dačić: Ulazak u EU nema alternativu, Vesti, 20 Haziran EU commissioner shares same goal with PM, B92, 5 Mayıs Profile: Prime Minister Ivica Dacic of Serbia, bbc.co.uk, 27 Temmuz President meets with Albanian counterpart during summit, B92, 15 Temmuz

77 SİYASİ ŞAHSİYETLER 1992 de İstanbul da yapılan dörtlü finalde Avrupa şampiyonu olan Partizan basketbol takımının başkanlığını yapan Dačić ayrıca bir süre ülkesinin Milli Olimpiyat Komitesi nde başkan yardımcısı olarak görev almıştır. 164 İngilizce ve Rusça bilmektedir. NEBOJŠA STEFANOVIĆ İçişleri Bakanı Nebojša Stefanović, 1976 yılında Belgrad da doğdu. Belgrad daki Megatrend Üniversitesi İşletme Bölümü nden mezun olduktan sonra çeşitli özel şirketlerde çalıştı ve siyasette aktif olarak yer aldı. Megatrend Üniversitesi İktisat Bölümü nden 2011 yılında yüksek lisans, 2013 yılında ise doktora derecesi aldı. Basında doktora tezinin çalıntı olduğuna ve aynı zamanda üniversitenin rektörü olan danışmanının da doktorasının sahte olduğuna yönelik haberler çıkmış, 165 Stefanović ise bu haberlerin siyasi maksatlı olduğunu öne sürerek iddiaları reddetmiştir. 166 Siyasete Sırp Radikal Partisi nde (SRS) atılan Stefanović, 2004 yılında Belgrad şehir meclisine girdi genel seçimlerinde milletvekili seçildi ve Meclis Ticaret ve Turizm Komisyonu başkanlığını yaptı yılındaki bölünmede partisinden ayrılarak Sırp İlerlemeci Partisi nin kurucuları arasında yer aldı. Partinin Merkez Kurulu nda çeşitli görevler aldı yerel seçimlerinde Belgrad şehir meclisi üyeliğine, genel seçimlerde ise milletvekilliğine yeniden seçildi. Aynı yıl Sırbistan Meclis Başkanı oldu. İki yıla yakın süre bu görevi sürdüren Stefanović, 2014 seçimlerinin ardından kurulan yeni hükümette içişleri bakanlığı görevine getirildi. Halen içişleri bakanlığının yanısıra SNS Merkez Kurulu başkan yardımcılığı ve Belgrad il başkanlığı görevlerini de yürütmektedir. Rusça ve İngilizce bilmektedir Bkz., partisinin sitesindeki adresi; ayrıca bkz., Dačić: Drago mi je da sam deo Partizanove istorije, sportske.net, 16 Nisan Uglješa Grušić, Branislav Radeljić ve Slobodan Tomić, Kako do doktorata? Lako! Slučaj ministra Stefanovića, Peščanik, 3 Haziran 2014; M. Leskovac, Verbić: Mića Jovanović nema doktorat iz Londona!, Blic, 12 Haziran Kendi web sitesindeki adresinde yer alan söyleşiden Kendi web sitesindeki adresinde yer alan biyografiden. 75

78 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU BRATISLAV GAŠIĆ Savunma Bakanı Bratislav Gašić, 1967 yılında Kruševac ta doğdu. Niş Üniversitesi İktisat Fakültesi ni bitirdi yılından itibaren ticaretle uğraştı. Santos adlı çay-kahve ithalat şirketi ile Kruševac ta yayın yapan Plus TV kanalını kurdu ve 20 yıl kadar yönetti. Spor kulüplerinde yöneticilik yaptı. Bir süre Yunanistan da yaşadıktan sonra Sırbistan a dönerek 2008 yılında Sırp İlerlemeci Partisi nin (SNS) kurucuları arasında yer aldı genel seçimlerinde SNS den milletvekili seçildiyse de bir ay sonra Kruševac Belediye Meclisi tarafından belediye başkanı seçildi ve milletvekilliğini bıraktı. Nisan 2014 te savunma bakanlığı görevine getirilene kadar belediye başkanlığını sürdürdü. Ayrıca 2013 yılında bir süre devletin doğalgaz şirketi Srbijagas ın yönetim kurulu başkanlığını yaptı. Eylül 2012 den beri SNS genel başkan yardımcılığı görevini yürütmektedir. Sırbistan da NATO nun imajının 1999 yılındaki bombalamalar yüzünden halen olumsuz olduğunu vurgulayan Gašić, NATO üyeliğine temkinli yaklaşmakta, bununla beraber Barış için Ortaklık programının Sırbistan ın savunması için oldukça yararlı olduğunu kabul etmektedir. Bu şartlar altında Sırbistan ın askeri tarafsızlığını devam ettirmesinin en makul yol olduğunu ifade etmektedir. 169 İngilizce ve Yunanca bilmektedir. 170 RASIM LJAJIĆ Sırbistan Sosyal Demokrat Partisi (SDPS) ve Sancak Demokrat Partisi (SDP) Genel Başkanı, Ticaret, Turizm ve Telekomünikasyon Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Rasim Ljajić, 1964 yılında Sancak bölgesinin Novi Pazar şehrinde doğdu. Saraybosna Üniversitesi Tıp Fakültesi nden mezun oldu yılları arasında çeşitli gazete ve dergilerde yazılar yazdı Сандра Милетаковић, Интервју: Братислав Гашић, подпредседник СНС: Ми, Крушевљани, волимо црнце, нисмо расисти! pravda.rs, 25 Ekim Kosovo je najveći bezbednosni rizik, Vesti, 12 Mayıs Sırbistan hükümetinin web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s

79 SİYASİ ŞAHSİYETLER Siyasi hayata 1990 yılında atılan Ljajić, Bosna-Hersek teki Demokratik Hareket Partisi ne (SDA) üye oldu. 172 Aynı yıl partinin Sancak kolunun (SDA Sandžaka) kurucuları arasında yer aldı ve genel başkan yardımcılığı görevini üstlendi. Milliyetçi ve özerklikçi yönü baskın olan Genel Başkan Ugljanin den farklı olarak Boşnakların siyasete katılımını artırmayı ve Sancak ın demokratikleşmesini savunan Ljajić in çizgisi zamanla parti yönetiminden farklılaştı. Nihayet 1994 te partiden resmen koptu ve Sancak Koalisyonu (Koalicije Sandžak) adlı yeni bir siyasi oluşum başlattı. Koalisyonun adı 2000 yılında Sancak Demokrat Partisi (SDP) olarak değiştirildi. 173 Kurduğu bu partiler sürekli Ugljanin in partisiyle rekabet halinde oldu. Milošević e karşı kurulan Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) bloğunda aktif olarak yer alması sonucu Milošević sonrası dönemde Sırbistan siyasetindeki en önemli Boşnak siyasetçilerden biri haline geldi yılında Milošević in devrilmesiyle kurulan ilk demokratik hükümette Milli ve Etnik Topluluklar Bakanı oldu te Yugoslavya Federal Cumhuriyeti nin Sırbistan- Karadağ a dönüşmesinin ardından kurulan hükümette İnsan ve Azınlık Hakları bakanlığı görevinde bulundu yılına kadar Kosova ve Preşevo bölgelerinin koordinasyonuyla sorumlu resmi dairelerin yöneticiliğini yaptı. Mayıs 2007 den Temmuz 2012 ye kadar Sırbistan Çalışma ve Sosyal Politika Bakanlığı görevini yürüttü. Ekim 2009 da Sırbistan Sosyal Demokrat Partisi ni (SDPS) kurdu ve partinin genel başkanlığına seçildi. Temmuz 2012 de kurulan koalisyon hükümetinde Ticaret ve Telekomünikasyon Bakanı ve Başbakan Yardımcısı olarak görev yaptı seçimleri sonrasında bu görevlerini korumakla beraber turizm bakanlığı görevi de kendisine verildi. AB ve Kosova konularında hükümetin genel görüşünü benimseyen Ljajić, AB üyelik sürecinin hızlandırılması için Kosova sorununun en kısa zamanda çözüme kavuşturulmasını istemekte, bağımsızlığın ise asla tanınamayacağını ifade etmektedir. 174 Ljajić, Sancak Müslüman cemaatindeki bölünmüşlüğün kabul edilemeyeceğini ve yeni bir İslam Birliği kurulmasını savunurken, Müftü Zukorlić in siyasi mücadeleye girişmesini de zararlı bulmaktadır. 175 Temmuz 2004 ten beri Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi ile İşbirliği Konseyi nin başkanlığını yapan Ljajić, İngilizce ve Rusça bilmektedir Irfan Ajanović, SDA: Fotomonografija (SDA, Saraybosna: 2010), s SDPS nin web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden We need sustainable solution for Kosovo, B92, 4 Kasım Ljajić: Muftija Zukorlić je štetan!, Telegraf, 14 Ağustos

80 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU ŽELJKO SERTIĆ Ekonomi Bakanı Željko Sertić, 1967 yılında Voyvodina bölgesinin Sečanj kasabasında doğdu. Orta öğrenimini Novi Sad da tamamladı yılında Gotra adlı pazarlama şirketini kurarak iş hayatına atılan Sertić, ithalat-ihracat, elektrikelektronik ve inşaat sektörleri başta olmak üzere birçok alanda küçük ve orta ölçekli işletmelerde çalıştı. Magma, Forex ve Konrad adlı şirketlerde yöneticilik yaptı yılında kurulan Sırp İlerlemeci Partisi ne (SNS) üye oldu ve partinin ekonomik faaliyetlerini yürüten ekibin başında yer aldı. 176 Sırbistan Ticaret ve Sanayi Odası nın (PKS) Mart 2013 teki kongresinde başkanlık seçimine tek aday olarak giren Sertić, oy birliğiyle bu göreve seçildi. Bu görevin başındayken aynı zamanda 1 Ocak 2014 ten itibaren Avrupa Ticaret ve Sanayi Odaları Birliği nin (Eurochambers) yönetim kurulunda yer aldı. Ülkede ekonomik büyüme için kurumsallaşmanın ve özel sektöre ağırlık verilmesinin şart olduğuna inanan Sertić, 177 serbest piyasanın tam anlamıyla yerleşmesi ve dış yatırımların artması için yapısal reformların hızla gerçekleştirilmesi konusunda hükümete açık destek verdi. 178 Ayrıca dış ticaretle ilgili çalışan resmi kurumların ortak bir platformda bir araya getirilmesi yoluyla yeni bir ekonomik diplomasi modeli geliştirilmesini önerdi. 179 Reformculuk ve dinamizmiyle Başbakan Vučić in güvenini kazanan Sertić, 2014 yılının Eylül ayında ekonomi bakanlığına getirildi. Göreve gelmesinin ardından yaptığı açıklamada öncelikli olarak özelleştirmelere ve kamu işletmelerinin yeniden yapılandırılmasına yoğunlaşacağını ifade etti. İktidar partileri Sertić in geçmişi temiz bir işadamı olduğuna vurgu yaparken muhalefetten ise kendisinin Sırbistan ın kökleşmiş sorunlarını çözebilecek yeterliliğe sahip olmadığına dair eleştiriler gelmektedir Željko Sertić novi predsednik PKS, B92, 28 Mart 2013; Zorica Vuletić, Nezavisna Privredna komora je neophodna srpskoj privredi, economy.rs, [Mayıs 2013] Сертић: За економију потребни добри програми, Večernje Novosti, 23 Ağustos Сертић: Вучић предложио мере које је привреда тражила, Večernje Novosti, 6 Nisan Сертић: Нови модел економске дипломатије, Dnevnik, 6 Ocak Сертић изабран за министра привреде, Tanjug, 3 Eylül 2014; M. R. Milenković, Babić: Sertić bez mrlje u biografiji, Danas, 4 Eylül

81 SİYASİ ŞAHSİYETLER Belgrad da 2005 yılında kurulmuş bir özel üniversite olan Union Üniversitesi nden İşletme ve Sanayi Yönetimi alanında lisans derecesi bulunan Sertić, İngilizce bilmektedir. 181 DUŠAN VUJOVIĆ Maliye Bakanı Dušan Vujović, 1951 yılında Požarevac ta doğdu. Belgrad Üniversitesi İktisat Bölümü nü bitirdikten sonra aynı bölümden yüksek lisans ve doktora derecesi aldı. ABD nin Kaliforniya Üniversitesi nde doktora sonrası araştırmalarda bulundu yılları arasında Yugoslavya İstatistik Enstitüsü nde ve Belgrad Üniversitesi nde çalıştıktan sonra uzun yıllar Dünya Bankası nda çeşitli görevlerde bulundu. Bu görevleri sırasında özellikle eski Komünist ülkelerin mali ve kurumsal dönüşümleri üzerine yoğunlaştı. Belgrad da Singidunum Üniversitesi ne bağlı İktisadi, Mali ve İdari Bilimler Fakültesi nde öğretim üyeliği yapan Vujović, aynı zamanda Harvard Üniversitesi İşletme Okulu nda öğretim üyesi ve Varşova daki CASE Enstitüsü nde uzman olarak görev almıştır. Sırbistan Maliye Bakanlığı nın süreli yayını Finansije nin editörlüğünü yapan Vujović in makroekonomik politikalar, kalkınma ve kurumsal reformlar konusunda akademik yayınları vardır seçimlerinin ardından kurulan kabinede ekonomi bakanlığı görevine getirilen Vujović, bundan birkaç ay sonra Lazar Krstić in maliye bakanlığından istifası üzerine bu bakanlığa kaydırıldı. Ekonominin yeniden yapılandırılmasının sancılı ama gerekli bir süreç olacağını belirten Vujović, 182 özellikle devlet harcamalarının kısılması ve faizlerin düşürülmesi gerektiğine vurgu yapmaktadır. 183 Öte yandan Başbakan Vučić in ekonomi politikaları ve özelleştirmelere zaman zaman müdahil olması yüzünden aralarında gerginlik olduğuna dair basında haberler çıkmaktadır. 184 İngilizce ve Rusça bilmektedir Sırbistan Ticaret ve Sanayi Odası nın (PKS) web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden Ma kakva svađa, Vučić i Vujović k o braća rođena, Vesti, 10 Haziran Novi ministar privrede: Država više neće biti pijani milioner, Blic, 29 Nisan Tišina Tamo! Vujović je ministar kog je Vučić ućutkao, Blic, 9 Haziran 2014; Ma kakva svađa, Vučić i Vujović k o braća rođena, Vesti, 10 Haziran Sırbistan hükümetinin web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden. 79

82 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU ALEKSANDAR VULIN Sosyalistler Hareketi (PS) Genel Başkanı ve Çalışma, İstihdam, Emekliler ve Sosyal İşler Bakanı Aleksandar Vulin, 1972 yılında Novi Sad da doğdu. Aslen Bosnalıdır. Kragujevac daki Hukuk Fakültesi ni bitirdikten sonra milletvekili seçildiği 2012 yılına kadar Super Press ve Color Press yayın gruplarında yönetici olarak çalıştı. Gazete ve dergilerde köşe yazıları yazdı, ayrıca birkaç roman kitabı yayınlandı. 186 Genç yaşta siyasete atılan Vulin, 1990 ların başlarında kurulan ve Komünist düzenin geri gelmesini savunan Komünistler Birliği-Yugoslavya İçin Hareket adlı ittifakın liderlerinden biri oldu yılında Milošević in eşi Mirjana Marković in fiili liderliğindeki Birleşik Yugoslav Solu (JUL) ittifakının kurucuları arasında yer aldı. Bir süre genel başkan yardımcılığı ve sözcülüğünü yaptığı bu ittifaktan 1998 yılında siyasi prensiplerini gerekçe göstererek ayrıldı de Demokratik Sol Parti (PDL) adlı bir parti kurarak başına geçti. Bu parti, 2002 yılı sonlarında Sırbistan Sosyalist Partisi ne (SPS) katıldı. SPS nin Merkez Yürütme Kurulu nda görev alan Vulin, 2006 yılında parti içerisinde ortaya çıkan rüşvet skandalında Genel Başkan Dačić in sorumluluğu üzerine almamasını eleştirerek partiyle yollarını ayırdı seçimleri sonrasında SPS nin Demokrat Parti (DS) ile koalisyona gitmesini eleştirerek partiden istifa eden bir grup arkadaşıyla beraber aynı yıl Sosyalistler Hareketi (Pokret Socijalista, PS) adlı yeni bir sol parti kurdu. Halen bu partinin başkanlığını yapmaktadır. Sosyal demokrat görüşe sahip bu parti, 2012 seçimlerinden bu yana SNS ile ittifak halindedir ve halen mecliste üç milletvekiliyle temsil edilmektedir yılında yerel seçimlerde Rakovica da meclis üyesi, genel seçimlerde de milletvekili seçilen Vulin, Meclis e girdikten birkaç ay sonra Kosova-Metohiya Dairesi nin müdürlüğüne getirildi. Eylül 2013 te ise kendisine hükümette Kosova-Metohiya dan sorumlu portföysüz bakanlık görev verildi. Başlangıçta Priştine ile müzakerelere oldukça soğuk yaklaşan Vulin, Kuzey Kosova daki Sırpların kendi kendilerini yönetmek amacıyla oluşturduğu yapıların meşru ve haklı 186. Biografije novih ministara, Vreme, 5 Eylül Momir Turudić, Politika po principu sve je dozvoljeno, Vreme, 31 Ekim Intervju: Aleksandar Vulin, Vesti, 20 Ocak

83 SİYASİ ŞAHSİYETLER olduğunu savunmuştur. 189 Görevi sırasında Priştine ile diyaloğun ilerlemesine ve Brüksel Anlaşması nın imzalanmasına engel olmamakla beraber, Kosova daki Sırpların haklarını savunmaya devam etmiş ve bağımsızlığın asla tanınamayacağını vurgulamıştır. 190 Vulin, 2014 seçimlerinin ardından kurulan hükümette Çalışma, İstihdam, Emekliler ve Sosyal İşler Bakanı olarak görev almaktadır. MAJA GOJKOVIĆ Sırbistan Meclis Başkanı Maja Gojković, 1963 yılında Voyvodina nın Novi Sad kentinde doğdu. Novi Sad Üniversitesi Hukuk Fakültesi nden mezun olduktan sonra babasının avukatlık şirketinde aile hukuku konularında avukatlık yapmaya başladı. Yugoslavya da çok partili hayata geçildiği 1990 yılında Halkın Radikal Partisi ne (NRS) girerek siyaset hayatına atılan Gojković, ertesi yıl bu partinin de katılımıyla oluşturulan Sırp Radikal Partisi nin (SRS) kurucuları arasında yer aldı seçimleriyle ilk kez Federal Yugoslavya meclisine milletvekili olarak girdi yılındaki seçimlerde ayrıca Voyvodina Eyalet Meclisi ne seçildi yılları arasında Sırbistan hükümetinde portföysüz bakan olarak görev alan Gojković, yılları arasında ise Federal Yugoslavya hükümetinde başbakan yardımcılığını yürüttü yerel seçimlerinde Novi Sad belediye başkanlığına seçildi ve dört yıl boyunca bu görevi sürdürdü. Belediye başkanlığı sırasında partinin daha ılımlı bir çizgi benimseyerek merkeze kaymasını savunduğu için parti yönetimiyle arası açılan Gojković, 2008 yılında diğer muhaliflerle beraber SRS den ihraç edildi. Partiden ayrılanların Tomislav Nikolić liderliğinde kurdukları Sırp İlerlemeci Partisi ne (SNS) katılmayarak Halk Partisi (NS) adında yeni bir parti kurdu ve partinin genel başkanlığına seçildi yılları arasında ayrıca Novi Sad İl Meclisi üyeliği yaptı. Gojković in liderliğindeki NS, başlangıçta DSS ve Nova Srbija gibi milliyetçi-muhafazakar partilere yakın durmasına rağmen 191 Mayıs 2012 genel seçimle Bojana Barlovac, Serbia s New Kosovo Office Chief Strikes Militant Line, Balkan Insight, 26 Temmuz Vulin: Kosovo je naš Jerusalim, mi ne možemo biti Srbi bez Kosova, Blic, 21 Mart 2014; Vulin: Obligations from Brussels Agreement met, Tanjug, 17 Nisan Ipak sam zvezda prelaznog roka, Večernje Novosti, 21 Ekim

84 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU rine URS listesinden katıldı. Biri Genel Başkan Gojković olmak üzere iki milletvekiliyle Sırbistan Meclisi ne giren parti, seçimlerin ardından URS yönetiminin bilgisi dışında Demokrat Parti ile pazarlıklara girişmesi üzerine URS den ihraç edildi. 192 Buna rağmen URS nin de yer aldığı SNS-SPS koalisyon hükümetini destekleyen Gojković, aynı yılın sonlarında kurucusu olduğu NS den ayrıldı ve SNS ye üye oldu. Gojković, daha önce katılmayı reddetmiş olduğu SNS ye geçişini, bu partinin radikal çizgiden ayrıldığına ve halkın sorunlarını çözecek güçlü bir parti haline geldiğine inandığını söyleyerek açıklamıştır seçimleriyle SNS milletvekili olarak yeniden meclise giren Gojković, seçimlerin ardından partisinin adayı olarak meclis başkanı seçildi. Halen bu görevi yürütmekte, ayrıca Parlamentolar Arası Birlik (IPU) ve GDAÜ Parlamenterler Asamblesi nde Sırbistan ın heyet başkanlığını yapmaktadır. 194 SNS Başkanlık Kurulu üyesi olan Gojković, İngilizce ve Almanca bilmektedir. BORIS TADIĆ NDS Genel Başkanı ve eski Sırbistan Cumhurbaşkanı Boris Tadić, 1958 de Saraybosna da doğdu. Felsefe profesörü bir baba ve psikiyatrist bir annenin oğludur. 195 Belgrad Üniversitesi Sosyal Psikoloji Bölümü nü bitirdi. Kısa bir süre klinik psikolog olarak çalıştı, bir lisede psikoloji öğretmenliği ve Radio Index te yayıncılık yaptı da Demokrat Parti ye girdi. Partinin genel başkan yardımcısı iken Kasım 2000-Mart 2003 arasında Yugoslavya Federal Cumhuriyeti İletişim Bakanı, Mart 2003-Nisan 2004 arasında ise Sırbistan-Karadağ Savunma Bakanı olarak görev yaptı. Savunma bakanlığı döneminde NATO ya üyelik çerçevesinde orduda önemli reformlar gerçekleştirildi; Genelkurmay, 2. Dünya Savaşı ndan beri ilk defa Savunma Bakanlığı na bağlandı. 196 Demokrat Parti Genel Başkanı ve Başbakan Đinđić in öldürülmesinin ardından 2004 te partinin yeni genel başkanı seçildi. Partinin yeni lideri olarak aynı yıl 192. Stranka Maje Gojković isključena iz URS-a jer je nudila poslaničke mandate DS-u, Blic, 26 Haziran Gojković od danas član poslaničkog kluba naprednjaka, Blic, 4 Aralık Sırbistan Meclisi nin web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Boris Tadic: President of Serbia, setimes.com. 82

85 SİYASİ ŞAHSİYETLER yapılan Sırbistan cumhurbaşkanlığı seçiminde aday oldu. Seçimleri ilk turda yaklaşık yüzde 54 oyla kazandı ve 11 Temmuz 2004 te resmen cumhurbaşkanı oldu de yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunda yüzde 50.3 oy alarak az farkla da olsa yeniden seçildi. Yine 2008 yılında yapılan genel seçimlerde partisinin öncülüğündeki Avrupalı Bir Sırbistan İçin (ZES) ittifakı en fazla oyu aldı. Sekiz yıl kadar süren cumhurbaşkanlığı döneminde Tadić, siyasi konulara esnek ve pragmatik yaklaşmış, ılımlı bir dış politika izlemiştir lardaki savaş sırasında Sırplar tarafından gerçekleştirilen savaş suçlarından dolayı Boşnaklardan ve Hırvatlardan ayrı ayrı özür diledi. 197 Bosna-Hersek in toprak bütünlüğüne saygı gösterdiğini ve bu ülkenin gerek NATO ya, gerekse AB ye üyeliğini desteklediğini birçok defa açıkça belirtti yılında Papa yı ziyaret eden ilk Sırp cumhurbaşkanı oldu de Kosova nın bağımsızlığını ilan etmesi karşısında bunu Sırbistan ın asla tanımayacağını belirterek sorunun BM Güvenlik Konseyi nce halledilmesini isterken, 200 Başbakan Koštunica nın muhalefetine rağmen AB ile İstikrar ve Ortaklık Antlaşması nın imzalanmasına yeşil ışık yaktı. 201 Tadić, 2012 yılında arka arkaya yapılacak olan cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimlerinin beraber yapılarak halkın iradesinin siyasete daha iyi yansıması adına Nisan 2012 de cumhurbaşkanlığından istifa etti ve seçimlerde bu makama tekrar aday oldu. Fakat kendisi yüzde 47,3 oy alarak seçilemediği gibi milletvekili seçiminde de DS nin başında bulunduğu ittifak oy kaybı yaşayarak ikinci sırada yer aldı. Bu mağlubiyetler sonucu partiden gelen baskılara karşı koyamayarak yıl sonundaki kongrede parti başkanlığını Dragan Đilas a bıraktı. Her ne kadar bu kongrede Demokrat Parti kendisini onursal başkan ilan etmişse de Tadić, bu tarihten sonra parti içi muhalefete benzer bir tutum izledi. Nihayet 2014 erken seçimleri öncesinde partisinin Nova Stranka (Yeni Parti) ile ittifak görüşmelerine girmesine karşı çıkarak Demokrat Parti den ve onursal başkanlıktan istifa etti. 202 Yanına aldığı bir grup üyeyle beraber Yeni Demokrat Parti yi (NDS) kurdu. Partinin kuruluşundan çok kısa süre sonra düzenlenen 2014 genel seçimlerinde barajı geçmesi sayesinde bu partinin lideri olarak meclise girdi Serb leader apologises in Bosnia, bbc.co.uk, 6 Aralık 2004; Tadić se izvinio građanima Hrvatske, B92, 24 Haziran Policy of peace Serbia s goal - Tadić, B92, 1 Aralık 2007; Inzko: Break-up of Bosnia not option, B92, 19 Eylül Serb president wants Pope Benedict XVI to visit country, pravda.ru, 29 Eylül Tadić warns of legal vacuum in Kosovo, B92, 18 Mart 2008; Biden: Forge bilateral relations, B92, 20 May Tadić to sign SAA, if offered, B92, 11 Nisan Boris Tadic Quits Serbia s Democratic Party, Balkan Insight, 30 Ocak

86 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Uzun yıllar boyunca Belgrad Drama ve Sanatlar Üniversitesi nde siyaset ve reklamcılık üzerine dersler veren Tadić, kendi kurduğu Demokrasi ve Siyasi Beceriler Gelişim Merkezi adlı kuruluşun beş yıl süreyle başkanlığını yürütmüştür. İngilizce ve az Fransızca bilmektedir. BOJAN PAJTIĆ Demokrat Parti Genel Başkanı ve Voyvodina Başbakanı Bojan Pajtić, 1970 yılında Voyvodina nın Senta kasabasında doğdu. Novi Sad Üniversitesi Hukuk Fakültesi ni bitirdikten sonra bir süre Novi Sad Bölge Mahkemesi nde çalıştı. Daha sonra aynı bölümde Borçlar Hukuku üzerine yüksek lisans yaptı. Serbest avukat ve tiyatro oyuncusu olarak çalıştı yılında siyasete atıldı. Bir sene kadar Halk Partisi nde yer aldıktan sonra 1996 da Demokrat Parti ye girdi. Partinin Novi Sad İl Yönetim Kurulu üyeliği ve başkanlığı yaptı. Daha sonra partinin merkez kurullarında da görev alarak 2012 de genel başkan yardımcılığına yükseldi yılında yapılan yerel seçimlerde Sırbistan meclisine milletvekili olarak girdi yılında yapılan yerel seçimler sonrasında Voyvodina da yeni ihdas edilen başbakanlık makamına bir koalisyon hükümeti kurarak geldi ve bu görevini 2008 ve 2012 seçimleri sonrasında da devam ettirdi. 31 Mayıs 2014 tarihinde yapılan Demokrat Parti olağanüstü genel kurulunda dönemin genel başkanı Dragan Đilas ı 180 oyla geride bırakarak partinin genel başkanı oldu. İktidardaki SNS yi popülist ve otokratik olmakla eleştirmekte, 204 bu partiye karşı güçlü bir gölge kabine oluşturmak için her türlü siyasal ve toplumsal işbirliğine girmeye hazır olduğunu söylemektedir yılında Novi Sad Üniversitesi Hukuk Fakültesi nden Medeni Hukuk alanında doktora derecesi alan Pajtić, İngilizce ve Macarca bilmektedir Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Pajtić: Naši partneri neće sa SNS, B92, 10 Haziran Milan Laketić, Bojan Pajtić za Blic : Neka Đilas bira funkciju, Blic, 2 Haziran DS nin web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden. 84

87 SİYASİ ŞAHSİYETLER SULEJMAN UGLJANIN SDA Sandžaka Genel Başkanı Sulejman Ugljanin, 1953 yılında Kosova nın kuzeyindeki Mitrovica şehrinde doğdu. Saraybosna daki Diş Hekimliği Fakültesi nden mezun olduktan sonra Kosova ya döndü ve Novi Pazar Sağlık Merkezi nde on iki yıl diş hekimliği yaptı. 207 Yugoslavya da çok partili hayata geçilmesinin ardından 1990 yılında Saraybosna da kurulan Boşnak partisi SDA nın ilk merkez yürütme kurulunda görev aldı. 208 Aynı yıl SDA nın Sancak kolunun (SDA Sandžaka) kurucuları arasında yer alan Ugljanin, yapılan ilk kongrede genel başkanlığa seçildi. O tarihten bu yana partinin liderliğini sürdürmektedir yılında SDA Sandžaka nın kurulmasının ardından Sırbistan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday olan Ugljanin, e yakın oy alarak dördüncü sırada yer aldı. Mayıs 1991 de Sancak Milli Konseyi nin (MNVS) kurulmasında büyük rol oynadı ve ilk başkanı seçildi. 209 Böylece Sancaklı Müslümanların liderliği pozisyonunu pekiştirdi yılında anayasal düzeni tehdit etme, bölücülük ve terörizm suçlamaları yüzünden hükümet tarafından ülkeyi terk etmesi istenen Ugljanin, Türkiye ye yerleşti da Sırbistan makamlarının geri dönmesine izin vermeleri üzerine ülkeye dönerek siyasi faaliyetlerini devam ettirdi. Kasım 1996 daki genel seçimlerde SDA Sandžaka liderliğindeki Sancak Listesi koalisyonunun adayı olarak Yugoslavya federal meclisine milletvekili olarak girdi cumhurbaşkanlığı seçimlerinde yeniden aday olan Ugljanin, bu defa in biraz üzerinde oy alabildi. Aynı yıl milletvekili dokunulmazlığı kaldırılarak geçmişte bölücülük yaptığı iddiasıyla yargılanmaya başladı yılına kadar süren yargılama sonunda Ugljanin beraat etti yılları arasında Novi Pazar belediye başkanlığını yapan Ugljanin, Temmuz 2008 de DS liderliğinde kurulan Mirko Cvetković hükümetine az gelişmiş bölgelerden sorumlu portföysüz bakan olarak alındı. Daha sonra hükümet 207. Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Irfan Ajanović, SDA: Fotomonografija (SDA, Saraybosna: 2010), s Otvoreni Parlament in web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden SDA nın web sitesindeki adresinde yer alan bilgilerden. 85

88 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU değişiklikleri olsa da Ugljanin bu görevi 2014 yılına kadar sürdürdü. Bakanlık yaptığı dönemde hükümetin Boşnaklara olan ilgisizliğinden yakınmış ve zaman zaman hükümeti Boşnakların hakları konusunda adım atmaya çağırmışsa da çabaları ses getirmemiştir de Sırbistan daki Boşnak Müslüman cemaatinin kurumsal ayrışmasında Hamdija Jusufspahić başkanlığındaki Belgrad merkezli grubu destekleyen Ugljanin, 212 daha sonra mevcut liderlerin yer almadığı yeni bir liderlikle ortak bir İslam birliği kurulması fikrini savunmuştur. 213 ĆEDOMIR JOVANOVIĆ Liberal Demokrat Parti (LDP) Genel Başkanı Ćedomir Jovanović, 1971 de Belgrad da iktisatçı bir anne-babanın çocuğu olarak dünyaya geldi. Kendisi de iktisat lisesini bitirdikten sonra Belgrad Üniversitesi İktisat Bölümü nü kazandı, fakat buradaki öğrenimine devam etmedi. Daha sonra Belgrad Drama ve Sanatlar Üniversitesi nin Dramaturji bölümüne kaydoldu ve buradan 27 yaşında mezun oldu. 214 Buradaki öğrenimi esnasında çeşitli ajans ve radyo-tv kanallarında gazeteci olarak çalıştı. Üniversite öğrencisiyken Milošević karşıtı öğrenci protestolarında liderlik yaptı. Ayrıca üniversiteden birkaç arkadaşıyla kurduğu Öğrenci Siyaset Kulübü ile 1997 seçimleri için boykot propagandası yaptı. Kulübün 1998 de Demokrat Parti ye katıldığını açıklamasıyla Jovanović de bu partinin bir üyesi oldu. Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) bloğunun seçim kampanyasını yürüttü yılında yapılan Sırbistan genel seçimlerinde meclise girdi. Demokrat Parti içinde hızla yükselen Jovanović, 2001 de genel başkan yardımcılığına geldi, ayrıca bu partinin içinde bulunduğu DOS bloğunun meclis grup başkanlığını yaptı yılında Demokrat Parti Genel Başkanı ve Başbakan Zoran Đinđić in öldürülmesinin ardından kurulan Zoran Živković hükümetinde Avrupa ile Bütünleşme Bakanı ve Başbakan Yardımcısı olarak görev aldı. Fakat partinin yeni başkanı Boris Tadić in DSS ile koalisyona gitmesine karşı çıkması 211. Ugljanin: Neću da budem fikus, Telegraf, 17 Mayıs 2013; Sulejman Ugljanin: Bosniaks in Serbia need to receive everything that Kosovar Serbs get, oslobodjenje.ba, 16 Aralık 2013; N. Kočović, Ugljanin: Bošnjaci se nalaze pred istrebljenjem, radiostoplus.com, 19 Mayıs Sırbistan İslam Cemaati Başkanı Adem Zilkić ile mülakat, Ekim IZuS: Ugljanin se meša u poslove IZ, B92, 6 Şubat Čedomir Jovanović, Vreme, 11 Ocak

89 SİYASİ ŞAHSİYETLER yüzünden parti yönetimiyle fikir ayrılığına düştü genel seçimlerinde partisi tarafından aday gösterilmediği gibi, 2004 teki Demokrat Parti kongresinde de yönetim kuruluna seçilemedi. Bunun üzerine parti içinde Liberal Demokratlar kanadını oluşturarak parti içi muhalefet yürütmeye başladı. Bu grup parti tüzüğünü ihlal ettiği gerekçesiyle Aralık 2004 te partiden ihraç edildi. Kasım 2005 te arkadaşlarıyla beraber Liberal Demokrat Parti yi kurdu ve partinin genel başkanlığına seçildi. Girdiği ilk genel seçim olan 2007 seçimlerinde başkanlığını yaptığı blok yüzde 5 oyla 15 milletvekili çıkardı. Bir sene sonraki erken seçimlere ise tek başına giren LDP, yine yüzde 5 oy aldı. Aynı yıl cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday olan Jovanović e de yine yüzde 5 oy çıktı genel seçimlerinde liderliğini yaptığı Geri Dönüş ittifakı yüzde 7 oyla 19 milletvekili çıkarırken yine aday olduğu cumhurbaşkanlığı seçimlerinde oyların ancak yüzde 5 ini alabildi. Daha sonra milletvekilliğinin yanısıra Meclis Çevre Koruma Komisyonu nun başkanlığını yürüten Jovanović, 2014 seçimlerinde partisi seçim barajını geçemediğinden meclise giremedi. Seçimlerdeki başarısızlık sonrasında genel başkanlıktan istifa etmeyi reddetmiş ve ülke çapında siyasi parti, sendika ve STK temsilcilerinin katılımıyla geniş bir muhalefet bloğu oluşturmak için çalışmalara başlamıştır. 215 İngilizce ve Fransızca bilmektedir. 216 VUK DRAŠKOVIĆ Sırp Yenilenme Hareketi (SPO) Genel Başkanı Vuk Drašković, 1946 yılında Banat bölgesinin Međa kasabasında doğdu. Belgrad Üniversitesi Hukuk Fakültesi ni bitirdi. Üniversite öğrencilik yıllarından başlayarak 1980 lerin başlarına kadar Tanjug Haber Ajansı nda muhabirlik yaptı. Daha sonra Yugoslav İşçi Sendikası nda basın danışmanlığı görevini aldı. Aynı zamanda yazarlığa yöneldi ve bu dönemde birçok romanı yayınlandı. 217 Üniversite yıllarında Yugoslavya Komünistler Birliği ne giren Drašković, buna rağmen Komünizme şüpheyle bakmaktaydı da çok partili hayata ge Nebojsa Radišić, Jovanović sa Stevanovićem i Ničićem formira savez kao alternativu Vučiću, Blic, 17 Haziran Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s SPO Kragujevac teşkilatı web sitesindeki adresinde bulunan bilgilerden. 87

90 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU çilmesiyle siyasette aktif olarak yer almaya başladı. Mirko Jović ve Vojislav Šešelj ile beraber Yugoslavya da çok partili hayata geçişin ardından kurulan ilk partilerden olan Sırp Milli Yenilenme Partisi ni (SNO) kurdu; fakat birkaç ay sonra bu iki siyasetçiyle anlaşmazlığa düştü ve partiyle yollarını ayırdı. Kendisi bu ayrılığın, silahlı mücadeleyi tercih etmeyip azınlıkların haklarının tanınacağı demokratik bir sisteme süratle geçilmesini savunduğu için gerçekleştiğini ifade etmektedir. 218 Sırp kimliğinin korunarak Batı dünyasıyla bütünleşmeyi savunan Drašković, 1990 da milliyetçi-demokrat çizgideki Sırp Yenilenme Hareketi (SPO) adlı partiyi kurdu ve partinin genel başkanlığına seçildi. Aynı yıl yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde Milošević e rakip oldu, fakat oyların yalnızca yüzde 16 sını alabildi. Yugoslavya nın Sırpların liderliğinde bir bütün olarak kalmasını savunmakla beraber savaşa karşı çıkarak diğer halklara birlik-bütünlük çağrıları yaptı. Ülkenin demokratikleşmesini desteklerken Kosova da çözüm olarak bölgenin kantonlara ayrılarak yerel yönetimlerin güçlendirilmesini önerdi. 219 Ülkedeki milliyetçilik, ayrılıkçılık ve yolsuzluk gibi temel sorunların önüne geçilebilmesi için monarşinin yeniden kurulması gerektiğini savundu. 220 Savaşçı ve ırkçı tutumunu eleştirdiği Sırbistan Cumhurbaşkanı Milošević e karşı yürüttüğü kampanya ve gösteriler yüzünden zaman zaman tutuklandı, hatta hapis yattı yılında yeniden cumhurbaşkanlığına aday oldu, fakat SPS ve SRS adaylarının arkasından üçüncü sırada yer aldı yılı başlarında Kosova Krizi devam ederken iktidardaki Sosyalist Parti nin milli mutabakat arayışıyla getirdiği teklif üzerine dış politikadan sorumlu başbakan yardımcılığına geldi, fakat birkaç ay sonra görevden alındı. Aynı yıl kendisine yönelik bir suikast teşebbüsünden yaralı olarak kurtuldu. 222 Milošević e karşı kurulan Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) bloğunun dışında kalmayı tercih eden Drašković in partisi SPO, 2000 deki seçimlerde barajı geçemeyerek meclis dışı kaldı cumhurbaşkanlığı seçiminde yeniden aday olan Drašković, yüzde 4 ün biraz üzerinde oy alabildi genel seçimlerine ise Yeni Sırbistan (NS) partisiyle ittifak yaparak girdi ve yeniden milletvekili seçildi. Seçimler sonrasında sağ partilerin kurduğu azınlık hükümetinde dışişleri bakanlığına getirildi. Karadağ ın bağımsızlığından sonra da Mayıs 2007 ye değin Sırbistan dışişleri bakanlığı görevini sürdürdü seçimlerine koalisyon ortağı 218. SPO Genel Başkanı Vuk Drašković ile mülakat, Ekim Sırbistan Dışişleri Bakanlığı nın web sitesindeki mfa.gov.rs/officials/draskovic_e.html adresinde yer alan biyografisinden Monarchy is key to European integration: Draskovic, B92, 22 Aralık Gordana Andric, Serbian Presidential Elections Since 1990, Balkan Insight, 1 Nisan Vuk Drašković Biografija, eizbori.com, 7 Ekim

91 SİYASİ ŞAHSİYETLER bulunduğu DSS ve G17+ ile katılmakla beraber seçimler sonrasında SPS nin başı çektiği koalisyon hükümetine girdi ve yurtdışında yaşayan Sırplardan sorumlu bakanlık görevine getirildi. Drašković, 2012 seçimlerinde Liberal Demokrat Parti (LDP), 2014 seçimlerinde de iktidardaki Sırp İlerlemeci Partisi (SNS) ile ittifaklar kurmak suretiyle partisini meclis içinde tutmayı başarmıştır. Kosova nın kaybedildiğinin kabullenilerek bu ülkenin bağımsızlığının tanınması çağrısında bulunan Drašković, 223 ülkede bunu açıkça savunan ilk siyasi liderlerden biri olmuştur. Bu konuda diretmenin Sırbistan a hiçbir şey kazandırmayacağını, Kosova yı destekleyen politikalarından dolayı Batı dünyasına düşmanlık beslemenin de doğru bir yol olmadığını belirten Drašković, dünya savaşlarında mağlup olup daha sonra kendini toparlayan Almanya, Japonya ve Türkiye örneklerinde olduğu gibi Sırbistan ın dünyayla entegre biçimde yeniden büyüyüp gelişebileceği kanısındadır. Sırbistan a parlamenter demokrasinin İkinci Dünya Savaşı sonrasında suni olarak getirildiği ve monarşinin Sırp toplumuna daha uygun olduğu fikriyle parlamenter monarşiyi savunmakla beraber, Sırbistan halkının monarşinin geri gelmesine büyük ölçüde karşı olması dolayısıyla bunun günümüz itibariyle ancak nostaljik bir hayal olduğunu kabul etmektedir. 224 Kendisiyle beraber uzun süredir siyasetin içinde olan eşi Danica Drašković, aynı zamanda devlete ait petrol şirketi NIS in yönetim kurulu üyesidir. Rusça ve İngilizce bilmektedir. VELIMIR ILIĆ Nova Srbija (Yeni Sırbistan) Genel Başkanı ve Acil Durumlardan Sorumlu Portföysüz Bakan Velimir Ilić, 1951 yılında Čačak ta doğdu. Belgrad Üniversitesi Teknoloji Fakültesi İnşaat Malzemeleri Bölümü nden mezun olduktan sonra uzun yıllar inşaat sektöründe çalıştı. 225 Siyasete 1990 yılında Sırp Yenilenme Hareketi ne (SPO) üye olarak atılan Ilić, ilk olarak 1993 seçimlerinde Sırbistan Meclisi ne milletvekili olarak girdi yılında Čačak belediye başkanlığına seçildi ve 2004 e kadar iki dönem bu görevi sürdürdü. Parti yönetimiyle düştüğü anlaşmazlık üzerine 1997 yılında bir grup arkadaşıyla SPO dan ayrıldı 223. Serbian Ex-Foreign Minister Calls For Expunging Kosovo From Constitution, Radio Free Europe Radio Liberty, 7 Ağustos 2010; Драшковић: Србију су скупо коштали Принципови хици у Сарајеву, srbin.info, 7 Eylül SPO Genel Başkanı Vuk Drašković ile mülakat, Ekim Bkz., adresindeki biyografisi. 89

92 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU ve ertesi yıl Nova Srbija adlı partiyi kurdu. Kuruluşundan bu yana partinin genel başkanlığını yapmaktadır yılında Milošević e karşı kurulan Sırbistan Demokratik Muhalefeti (DOS) bloğuna katılan Ilić, Milošević in devrilmesiyle sonuçlanan protesto gösterilerinin önde gelen liderlerinden biri oldu. 226 Bu dönemde yükselen popülerliğine rağmen Milošević in devrilmesinden sonra kurulan koalisyon hükümetinde görev almadı. Kasım 2003 te düzenlenen ve daha sonra katılım azlığından dolayı iptal edilen seçimlerde Sırbistan cumhurbaşkanlığına aday olan Ilić, oyların yüzde 9 unu alarak üçüncü sırada yer aldı. Aralık 2003 teki genel seçimlerden önce yeniden SPO ile yakınlaştı ve bu partiyle birlikte girdiği seçimlerden beklenmedik bir başarıyla çıktı. Seçimlerinin ardından DSS, G17+, SPO ve Nova Srbija partilerince kurulan azınlık hükümetinde Yatırımlar Bakanlığı görevini üstlendi. Üç buçuk yıl kadar bu görevi sürdürdükten sonra 2007 de bakanlıkların yeniden düzenlenmesinin ardından Altyapı Bakanlığı na getirildi yılındaki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday olan Ilić, yaklaşık yüzde 7,5 oy alarak üçüncü sırada yer aldı. Aynı yıl yapılan genel seçimlerde yeniden meclise girdi genel seçimleri öncesinde SNS nin liderliğindeki seçim ittifakına katıldı. Seçimlerin ardından kurulan Ivica Dačić hükümetinde İmar ve Şehir Planlama Bakanı olarak görev aldı seçimlerine de SNS ile ittifak halinde giren Ilić, halen Acil Durumlardan Sorumlu Portföysüz Bakan olarak görev yapmaktadır yılında Čačak Teknoloji Fakültesi nden yüksek lisans derecesi almıştır. 227 Rusça bilmektedir. 228 MARKO ĐURIĆ Kosova-Metohiya Dairesi Müdürü Marko Đurić, 1983 yılında Belgrad da doğdu. Henüz lise öğrencisiyken Slobodan Milošević karşıtı sokak eylemlerinde yer aldı. Bir süre Radyo Belgrad da gazetecilik yaptı yılında girdiği Hukuk Fakültesi nden 2010 yılında mezun olmuş, 229 daha sonra Novi Sad Ticaret Akademisi Hukuk Bölümü nde lisansüstü çalışmalara başlamıştır Serbia s bulldozer of change, bbc.co.uk, 9 Ekim Nova Srbija nın web sitesindeki adresinde yer alan bilgilerden Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Marko Đurić, direktor Kancelarije za Kosovo i Metohiju - Biografija, ekapija.com, 26 Mayıs Belgrad Güvenlik Forumu web sitesinden bkz. 90

93 SİYASİ ŞAHSİYETLER Aktif siyasete 2008 yılında Đurić, SNS nin kurucu üyeleri arasında yer aldı. Genç bir üye olarak Aleksandar Vučić in asistanlığını yapmaktayken partide hızla yükseldi. Bir süre partinin hukuk kurulunda görev aldıktan sonra 2010 yılında partinin Merkez Yürütme Kurulu na girdi. Aynı yıl üniversiteden mezun olduktan sonra Belgrad daki Siyaset Araştırmaları Enstitüsü nde araştırmacı olarak çalışmaya başladı. Partisinin dış politika biriminin koordinatörlüğünü üstlendi. Haziran 2012 de cumhurbaşkanlığı görevine henüz başlamış olan Tomislav Nikolić in dış politika danışmanı olarak görevlendirildi. Görevi esnasında Belgrad-Priştine diyalog sürecinde yer aldı. 231 Mayıs 2014 e kadar cumhurbaşkanlığı danışmanlığını sürdüren Đurić, bu tarihte Kosova-Metohiya Dairesi Müdürlüğü ne getirildi. Halen bu görevi yürütmekte ve SNS Başkanlık Divanı üyeliği yapmaktadır. Đurić, Kosova daki mevcut durumdan memnun olmamakla beraber AB üyelik müzakerelerinde ilerleme sağlanması adına Brüksel Anlaşması nın şartlarının en kısa zamanda yerine getirilmesi gerektiği inancındadır. 232 Görevi icabı Kosovalı Sırpların kendi kurumlarını oluşturmasını desteklemekte 233 ve Kosova da daha çok söz sahibi olabilmeleri için onları Kosova kurumlarında görev almaya teşvik etmektedir. 234 İngilizce, İbranice ve az Fransızca bilmektedir. ZORAN ŽIVKOVIĆ Nova Stranka (Yeni Parti) Genel Başkanı ve eski Sırbistan Başbakanı Zoran Živković, 1960 yılında Niş te doğdu. Belgrad daki İktisat Yüksek Okulu nun İşletme Bölümü nden mezun olduktan sonra iş hayatına atıldı ve ithalat-ihracatla uğraştı. Siyasete 1992 yılında Demokrat Parti ye (DS) üye olarak giren Živković, parti içinde hızla yükselerek bir yıl sonra Niş il başkanlığına getirildi. Aynı yıl yapılan genel seçimlerde Sırbistan meclisine milletvekili olarak girdi te ise DS nin genel başkan yardımcılığına seçilerek 2000 li yılların başlarına değin bu görevi sürdürdü yerel seçimlerinde Niş belediye başkanlığına seçildi lı yılların sonlarında DOS bloğunun aktif üyelerinden biri olarak Milošević karşıtı muhalefetin ve sokak eylemlerinin 231. Марко Ђурић директор Канцеларије за КиМ, RTS, 26 Mayıs Ђурић: До септембра ћемо испунити обавезе из Бриселског споразума, RTV, 27 Haziran Ђурић: ЗСО је будућност Срба, RTV, 4 Temmuz Ђурић: Остварено потпуно јединство косовских Срба, RTV, 24 Haziran Zoran Živković, Vreme, 20 Mart

94 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU örgütlenmesinde önemli rol oynadı yılı sonlarında Milošević in devrilmesinden sonra kurulan federal hükümette içişleri bakanlığı görevine getirilen Živković, üç yıl kadar bu görevi devam ettirdi te Zoran Đinđić in öldürülmesinin ardından 2004 seçimlerine kadar Sırbistan başbakanlığını yürüttü yılındaki DS kongresinde genel başkanlığa aday olan Živković, seçimi Boris Tadić in kazanmasının ardından partideki ağırlığını kaybetti de siyasete ara vererek şarap sektöründeki işletmelerini yönetti, zaman zaman Danas ta köşe yazıları yazdı yılında Nova Stranka nın kurucuları arasında yer aldı ve partinin genel başkanlığına seçildi seçimlerinde partisinin DS ile koalisyona gitmesi sonucu meclise milletvekili olarak giren Živković, hükümete yönelik sert muhalefet yürütmekte, Başbakan Vučić i Sırbistan ın Putin i olmaya çalışmakla suçlamaktadır. 237 Siyasete pragmatik yaklaşan bir lider profili çizen Živković, 238 Rusça ve İngilizce bilmektedir. 239 DRAGAN ĐILAS Eski Demokrat Parti Genel Başkanı ve eski Belgrad Belediye Başkanı Dragan Đilas, 1967 yılında Belgrad da doğdu. Belgrad Üniversitesi Havacılık ve Uzay Mühendisliği bölümünden mezun oldu. Üniversite öğrenimi sırasında Radio Index kanalında bir süre habercilik yaptı. Daha sonra radyodaki bazı arkadaşlarıyla beraber, ileride Yugoslavya nın en önemli kanallarından biri haline gelecek olan B92 nin kurucuları arasında yer aldı. Bu kanalın ilk haber editörü oldu. Üniversite öğrenciliği sırasında Milošević karşıtı protestolarda aktif rol alan Đilas, mezuniyetinin ardından muhalefet partilerinden teklif alsa da bir süre medya sektöründeki kariyerini sürdürmeyi tercih etti yılında Demokrat Parti den siyasete girdi da partinin Belgrad il başkanlığına seçildi genel seçimlerinde parlamentoya girdi ve koalisyon hükümetinde Temmuz 2008 e değin ulusal yatırımlardan sorumlu portföysüz bakan olarak yer aldı Bkz., adresindeki biyografisi Živković: Vučić želi da postane mali Putin, Blic, 7 Mayıs Profile: Zoran Zivkovic, bbc.co.uk, 18 Mart Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s

95 SİYASİ ŞAHSİYETLER 2008 yerel seçimlerinde Belgrad da Demokrat Parti nin kazanması üzerine şehir meclisince belediye başkanı seçildi yılında Demokrat Parti nin genel başkan yardımcılığı görevine getirilen Đilas, Kasım 2012 deki kongrede partinin genel başkanı oldu yerel seçimlerine Daha iyi bir Belgrad için Dragan Đilas adlı seçim ittifakıyla girerek yüzde 35 oyla birinci sırayı aldı ve Belgrad belediye başkanlığı görevine devam etti. 24 Eylül 2013 tarihinde Belgrad Belediye Meclisi nde gerçekleştirilen oylama sonucunda belediye başkanlığından düşürüldü. Gensorunun gerekçesi belediyenin artan borçları olmakla beraber Đilas, Vučić in ülke siyasetinde gittikçe artan nüfuzuna dair söylemiş olduğu sözler yüzünden kendisine bedel ödetildiği iddiasında bulunmuştur seçimlerinde partinin oylarında yaşanan düşüşün ardından 31 Mayıs 2014 tarihinde yapılan kongrede genel başkanlığın iki adayından biri olan Đilas, yarışı Bojan Pajtić e kaybetti. Halen milletvekilliği devam etmektedir. Zengin bir iş adamı olan Đilas, Multikom medya grubunun hissedarlarındandır den bu yana Sırbistan Basketbol Federasyonu başkanlığını yürütmektedir. Ayrıca Naša Srbija ( Bizim Sırbistan ımız ) adlı savaş yetimleri yararına derneğin kurucusu ve başkan yardımcısıdır. İngilizce ve Rusça bilmektedir. 243 VUK JEREMIĆ Eski Dışişleri Bakanı ve Eski BM Genel Kurul Başkanı Vuk Jeremić, 1975 yılında Belgrad da doğdu. Babası Komünist dönemde devletin petrol şirketi Jugopetrol ün müdürlüğünü yapmış olan Jeremić, anne tarafından komünist dönemin nüfuzlu Müslüman-Boşnak ailesi Pozderac lardan gelmektedir. 244 Cambridge Üniversitesi nde teorik fizik öğrenimi gördükten sonra kısa bir süre Londra da birkaç özel şirkette çalıştı. Daha sonra Harvard Üniversitesi nde kamu yönetimi üzerine yüksek lisans yaptı. Harvard daki öğrenimi 240. Đilas gradonačelnik Beograda, B92, 19 Ağustos Bojana Barlovac, Political Coup Ousts Djilas as Belgrade Mayor, Balkan Insight, 24 Eylül 2013; Svetomir Marjanović, Dragan Djilas: I was dismissed because I am speaking about dictatorship, Blic, 25 Eylül Đilas protiv Kuzmanovića, Blic, 24 Kasım Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Boşnak kökenleri dolayısıyla Jeremić, Bosna Savaşı nda her iki cephede de savaşan akrabaları olduğunu söylemiştir: bkz., Nicholas Kulish, Recasting Serbia s Image, Starting With a Fresh Face, The New York Times, 15 Ocak

96 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU sırasında, halen aktif bir dernek olan Yurtdışındaki Sırp Öğrenciler Teşkilatı nın kurucuları arasında yer aldı. Kosova Savaşı sırasında ülkesine dönen Jeremić, Milosević ve savaş karşıtı Otpor! (Direniş!) adlı öğrenci örgütüne girdi. 245 Bu örgütün de eylem ve protestoları sonucu Milosević in siyaseti bırakmasının ardından dönemin Yugoslavya İletişim Bakanı ve aynı zamanda kendisinin liseden psikoloji öğretmeni olan Cumhurbaşkanı Boris Tadić in siyasi danışmanı oldu. Tadić in savunma bakanlığı ve cumhurbaşkanlığı dönemlerinde de kendisine danışmanlık yapmayı sürdürdü. Mayıs 2007 de dışişleri bakanlığına getirilen Jeremić, Demokrat Parti nin iktidarı kaybettiği Temmuz 2012 ye kadar bu görevde kaldı. Bakanlığı süresince başta Birleşmiş Milletler ve AGİK olmak üzere birçok uluslararası kuruluşun toplantılarında ülkesini temsil etti ve konuşmalar yaptı. Orta Avrupa İnisiyatifi, Adriyatik-İyonya İnisiyatifi, Güneydoğu Avrupa İşbirliği Süreci, Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü gibi bölgesel kuruluşların dönem başkanlıklarını yaptı. Ülkesinin başta Avrupa Birliği olmak üzere uluslararası toplumla bütünleşmesi için büyük çaba harcadı. Kosova nın bağımsızlığı konusunda ise tavizkar olmayan bir politika izledi. Kosova bizim Kudüs ümüzdür, 246 Kosova ile AB arasında tercih yapmamız gerekirse Kosova yı seçeriz, 247 Kosova ancak cesedimi çiğneyerek BM ye girebilir 248 gibi sert ve iddialı açıklamalarda bulunan Jeremić, bakanlığı süresince yüzden fazla ülkeyi dolaşarak bu konuda uluslararası destek aradı. 249 Konuyu ayrıca Uluslararası Adalet Divanı na götürdü; fakat beklentilerinin aksine, mahkemeden Kosova nın bağımsızlığının uluslararası hukuka aykırı olmadığı kararı çıktı. Haziran 2012 de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 67. dönem başkanı seçildi. Bir yıl bu görevi yürüten Jeremić, Eylül 2013 te ülkesine döndü. BM görevi devam ettiği sırada Boris Tadić in Demokrat Parti genel başkanlığından ayrılmasından sonra partinin yeni liderliğiyle anlaşmazlığa düşmesi sonucu 14 Şubat 2013 te partisinden ihraç edildi. Halen Belgrad merkezli uluslararası bir düşünce kuruluşu olan Uluslararası İlişkiler ve Sürdürülebilir Kalkınma Merkezi nin (CIR- SD) başkanlığını yürüten Jeremić, Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği ne aday olmak istediğini açıklamıştır Nicholas Kulish, Recasting Serbia s Image, Starting With a Fresh Face Nicholas Kulish, Recasting Serbia s Image, Starting With a Fresh Face Ranko Pivljanin Vuk Jeremić, đak, Blic, 23 Temmuz Jeremić: Kosovo will join UN over my dead body, B92, 11 Temmuz Türkiye yi de ilki Mart 2009 da olmak üzere birkaç kez ziyaret etmiştir Tamara Spaić, Jeremića u UN gura Dačić, Blic, 25 Temmuz

97 SİYASİ ŞAHSİYETLER 2011 den bu yana Sırbistan Tenis Federasyonu başkanlığını yapmakta olan Jeremić, 2013 yılında Davos taki Dünya Ekonomik Forumu nun Genç Global Liderler listesine seçilmiştir. İngilizce ve az Almanca bilmektedir. 95

98

99 DİNİ YAPI VE KURUMLAR 2006 yılında yayınlanmış Kiliseler ve Dini Cemaatler Kanunu na göre ülkedeki dini cemaatler devletten bağımsız ve kanun önünde eşittirler. Kanunda Sırbistan ın geleneksel dinlerine mensup olarak beş kilisenin ve iki dini cemaatin tüzel kişiliği tanınmıştır. Bunlar, Sırp Ortodoks Kilisesi, Roma Katolik Kilisesi, Protestan (Reform) Kilisesi, Slovak Evanjelik Kilisesi, Evanjelik Hıristiyan Kilisesi, Müslümanlar ve Yahudilerdir. SIRP ORTODOKS KILISESI Müstakil (otosefal) Ortodoks kiliselerinden olan Sırp Ortodoks Kilisesi, aynı zamanda Bulgar Ortodoks Kilisesi nden sonra dünyadaki en eski Slav Ortodoks kilisesidir. Sırbistan, Karadağ ve Bosna-Hersek Sırp Cumhuriyeti ndeki Ortodokslar ın büyük bölümünün bağlı olduğu bu kilisenin başta Balkanlar olmak üzere dünyanın çeşitli bölgelerinde ruhban teşkilatı mevcuttur. Sırp Ortodoks Kilisesi bugüne kadar Sırp milliyetçiliğinin ateşli bir savunucusu olmuştur. Dini bir kurum olmasına rağmen siyasi konularda fikir beyan etmekten çekinmemekte ve Sırp milletinin çıkarına olmadığını düşündüğü konularda açıkça eleştirilerde bulunarak hedef gösterebilmektedir. Kilisenin aşırı milliyetçi toplum ve gençlik hareketlerine yakınlığı bilinmektedir. 251 Öte 251. Serbia s Sandzak: Still Forgotten, International Crisis Group Europe Report, no. 162 (2005), s

100 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU yandan, Sırp Kilisesi üzerine çalışmalarıyla tanınan araştırmacı-yazar Živica Tucić e göre ise ruhban sınıfının yekpare bir siyasi görüşü olmayıp Kilise nin asıl önceliği kendi çıkarlarını savunmak, özellikle de Sosyalist idare döneminde devletleştirilen mallarını geri almaktır. Bu yolda Kilise ye destek olan siyasetçiler ise karşılığında Kilise den yakınlık görmekte ve bunu kendileri için bir siyasi güç unsuru olarak kullanmaktadırlar. 252 Ocak 2010 da patrikliğe seçilen Miroslav Gavrilović in (Irinej) de siyasete ilişkin ilginç çıkışları gözlenmektedir. Örneğin, Bosna-Hersek Sırp Cumhuriyeti ni en genç Sırp devleti olarak nitelendirmesi, Bosna-Hersek teki Yüksek Temsilcilik Ofisi nce (OHR) eleştirilmiştir. 253 Patrik, Ocak 2013 te ülkede toplumsal bütünlüğün sağlanması için krallığın yeniden ihdas edilmesi görüşünü ortaya atmıştır. 254 Kosova nın bağımsızlığına da karşı çıkan Patrik, bölge halklarını Sırbistan yönetimi altında yaşamaya davet etmektedir. 255 Öte yandan şayet Kosova bağımsız olabiliyorsa Bosna-Hersek teki Republika Srpska nın da bağımsızlığının meşru görülmesi gerektiği kanaatindedir. 256 Dünya çapında örgütlenmiş olan Sırp Ortodoks Kilisesi ne bağlı beş metropolitlik (Belgrad-Karlovci, Dabar-Bosna, Karadağ-Kıyı Bölgesi, Zagreb-Ljubljana ve Avustralya-Yeni Zelanda), bir özerk başpiskoposluk (Ohri-Makedonya) ve 34 piskoposluk bulunmaktadır. Belgrad da ikamet eden patrik aynı zamanda Belgrad-Karlovci metropolitidir. MÜSLÜMANLAR 2011 sayımına göre Sırbistan da yaşayan Müslümanların sayısı civarındadır. Ülkede Müslümanların büyük çoğunluğu güneydeki Sancak ve Preşevo bölgelerinde yaşamaktadırlar. Sancak ta yoğun olarak yaşayan Boşnaklar ve Preşevo da yoğun olarak yaşayan Arnavutların dışında Çingeneler, Aşkaliler ve Goralılar gibi sayıca nispeten az olan topluluklar bulunmaktadır. Sancak taki Müslümanların bağlı olduğu iki ayrı diyanet kurumu bulunmaktayken Preşevo daki Müslümanlar üzerinde Kosova Riyaseti nin etkisi kuvvetli Bojana Milovanovic, Complicated dance between Orthodox Church, Serbian politicians, setimes.com, 30 Mayıs OHR reacts to patriarch s statement, B92, 11 Ocak Serbian Patriarch Irinej states that Serbia needs emperor or king, or some form of parliamentary monarchy, balkans.com, 23 Ocak Serbian Patriarch Irinej calls Kosovo recognition a sin, setimes.com, 4 Ekim Patriarch Irinej: Serbia should annex Republika Srpska, inserbia.info, 16 Mayıs

101 DİNİ YAPI VE KURUMLAR dir lı yıllarda Balkanlara giren ve Sırp milliyetçiliğine ve milleti homojenleştirme teşebbüslerine karşı bir tepki olarak güçlenen Vahabilik de varlığını hâlâ korumaktadır. Vahabilik bugün 1990 lara göre zayıflama eğilimine girmiş olsa da Sancak taki otorite boşluğu bu hareketin yaşam alanını devam ettirmesine yardımcı olmaktadır. 258 Yugoslavya nın dağılması sonucunda, 1882 den beri bölgesel dini otorite konumunda olan Saraybosna daki Riyaset in Bosna-Hersek sınırlarında kalması Sırbistan daki Müslümanların bağlı olacakları dini kurum konusunda tartışmalar meydana getirdi. Saraybosna daki Riyaset i manevi merkez kabul edenler Sancak ta Müftü Muamer Zukorlić in liderliğinde örgütlendi. Belgrad da önceden mevcut olan müftülük ise Sırbistan da bağımsız bir riyaset kurumunun oluşturulması gerektiğini savundu. Böylece uzun süre Belgrad ve Sancak ta iki ayrı yapı var olmaya devam etti yılında yayınlanan Kiliseler ve Dini Cemaatler Kanunu nda her dini cemaatin yalnızca tek bir resmi temsilcisinin olabileceği kuralının getirilmesinin ardından Müslüman cemaatlerin tek bir çatı altında birleştirilmesinin hazırlıkları başladı. Fakat Saraybosna nın otoritesinin kabul edilip edilmemesi hususu sonuca ulaştırılamadığından iki başlı yapı kanundaki kısıtlamaya rağmen devam etti. Her iki taraf da halen diğerini kendi altında birleşmeye çağırmaktadır. Halihazırda iki kurumun fiili varlığını kabul eden 259 Sırbistan hükümeti ise, Müslüman cemaatinin merkezi Belgrad da olacak ve Saraybosna dan bağımsız çalışacak bir şekilde yapılandırılmasını istemektedir. Elbette bu iki başlılığın en önemli unsurlarından birinin vakıf malları üzerindeki rekabet olduğu kuşkusuzdur. Sırbistan da hükümetin vakıf mallarını iade etmeyi kabul etmesinin ardından her iki taraf da ülkedeki Müslümanların gerçek temsilcisinin kendileri olduğunu iddia ederek vakıf mallarının kendilerine verilmesi gerektiğini savunmaktadır. Sancak Müslüman cemaatindeki bu iki başlılığın ortadan kaldırılması için Türkiye 2011 yılında arabulucu olarak devreye girmiş ve hem iki grupla hem de Sancak taki iki büyük partinin liderleri Ljajić ve Ugljanin ile görüşmüş, fakat bunlardan somut bir sonuç çıkmamıştır. Daha sonra Sancak ta yaklaşık 100 kadar imam, akademisyen ve öğretmen bir araya gelerek İslam Birliği ni Birleştirme 257. Verske podele i na jugu Srbije, RTS, 3 Kasım İslam Birliği ni Birleştirme İnisiyatifi Üyesi Jakub Leković ile mülakat, Ekim Ahmet Alibašić, Serbia, Yearbook of Muslims in Europe içinde, der. Jørgen S. Nielsen vd., (Brill, Leiden ve Boston: 2012), s

102 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU İnisiyatifi adı altında bir sivil toplum hareketi başlatmışlardır. Bu grup, Saraybosna daki Riyaset ile anlaşma içerisinde Sırbistan ın kendi riyasetinin oluşturulmasını ve mevcut dini liderlerin bu yeni yapıda yer almamalarını savunmaktadır. 260 Sırbistan daki İslam Cemaati (Islamska Zajednica u Srbiji): Sırbistan daki İslam Cemaati (IZuS), Saraybosna daki Riyaset e bağlılığını ilan eden Müslümanların dini kurumudur. Yugoslavya nın parçalanmasının ardından 1993 yılında Sancak İslam Cemaati bölgesel bir kurum olarak adıyla kurulmuştur de bugünkü ismiyle ulusal bir kurum şeklinde yeniden yapılandırılmıştır. Kuruluşundan itibaren cemaatin liderliğini yapan Muamer Zukorlić, 2014 yılında başkanlık görevini bırakmış, yerine yardımcısı Mevlud Dudić seçilmiştir. İlahiyat profesörü olan Dudić, daha önce Zukorlić e bağlı kurumlardan Uluslararası Novi Pazar Üniversitesi nde rektörlük ve Dünya Boşnak Kongresi nde senato üyeliği yapmıştır. IZuS un idaresi altında 120 den fazla cami bulunmaktadır. Kurulduğundan itibaren eğitime büyük önem veren IZuS a bağlı olarak Novi Pazar da İslami Çalışmalar Fakültesi, lise düzeyinde eğitim veren Gazi İsa Bey Medresesi, Kuran kursu ve iki sıbyan mektebi bulunmaktadır. El-Kelimeh adlı yayınevine sahip olan IZuS un Glas Islama (İslam ın Sesi) adlı bir aylık yayın organı vardır. Ayrıca Dudić ve Zukorlić in de hissedarı bulunduğu Radio Refref adlı bir radyo istasyonu mevcuttur. Sırbistan İslam Cemaati (Islamska Zajednica Srbije) : Sırbistan İslam Cemaati (IZS), IZuS un 2007 de ulusal bir dini kurum olarak yeniden yapılandırılması karşısında Saraybosna daki Riyaset in otoritesinin devamını istemeyen Belgrad Müftüsü Hamdija Jusufspahić liderliğindeki bir grup din adamı tarafından kuruldu. Kuruluşundan bu yana başkanlığını (reisü l-ulema) tecrübeli bir imam olan Adem Zilkić yapmaktadır. Bu kurumun kuruluşunda Belgrad yönetiminin ve Sancak taki iki büyük siyasi partinin destekleyici rol oynadığı iddia edilmektedir. 261 Reisü l-ulema Zilkić, IZS nin 1866 yılından beri devamlılığı olan bir kurum olduğunu, IZuS un ise Saraybosna daki Riyaset e dayanarak kendine hukuki bir dayanak aradığını iddia etmektedir. Muamer Zukorlić in siyasi faaliyetlerini de 260. İslam Birliği ni Birleştirme İnisiyatifi Üyesi Jakub Leković ile mülakat, Ekim Ahmet Alibašić, Serbia, s Sırbistan daki İslam Cemaati nin de iddiası bu yöndedir: Mevlud Dudić ile mülakat, Ekim

103 DİNİ YAPI VE KURUMLAR eleştirerek din adamlarının dünyevi bir mesele olan siyasete karışmaması ve bütün siyasi akımlara eşit mesafede durması gerektiğini savunmaktadır. 262 Müftü Jusufspahić, Zukorlić ile anlaşmaya hazır olduğunu, fakat Sırbistan ile Bosna-Hersek in iki ayrı ülke olmaları bakımından kendi dini kurumlarına sahip olmaları gerektiğini ifade etmektedir. 263 Ayrıca IZS, bir ulusal kurum olarak sadece Sancaklı Boşnakların değil, Sırbistan daki bütün Müslümanların resmi temsilciliğini üstlenmekte, böylelikle ülkedeki bütün İslami vakıf mülkleri üzerinde hak iddia etmektedir Sırbistan İslam Cemaati Başkanı Adem Zilkić ile mülakat, Ekim Šta će reći Dodik: Zukorlić kandidat za predsednika Republike Srpske?, Telegraf, 27 Ocak Sırbistan İslam Cemaati Başkanı Adem Zilkić ile mülakat, Ekim

104

105 MEDYA Sırbistan da 1990 lar boyunca hükümetin sıkı kontrolü altında olan yazılı ve görsel basın, Milošević in devrilmesinin ardından daha özgür bir ortama kavuşmuş, yasalarda yapılan düzenlemeler de bu ortamı pekiştirmiştir. 265 Öte yandan, basının bağımsızlığı ve tarafsızlığı hala sorunlu bir durumdadır. Medya sektöründe hâlâ önemli bir aktör konumunda olan devletin elinde Mayıs 2014 itibariyle 79 medya kuruluşu bulunmaktadır. Hükümet, bu kuruluşların özelleştirilmesi için yasal hazırlıkların devam ettiğini söylemekteyse de 266 bugüne kadar bu çalışmalar oldukça yavaş ilerlemiştir. Özel girişimciye ait olan basın-yayın kuruluşlarının bir kısmı doğrudan siyasi ve ekonomik çıkar gruplarına aitken, geri kalanı ise maddi kaynaklarının kısıtlı olması yüzünden kendilerine reklam veren çevreleri incitmemeye gayret etmektedir. 267 Özellikle medyanın toplam reklam gelirlerinin yaklaşık yüzde 40 ının devletten gelmesi, 268 hükümete yönelik eleştirilerin sınırlı kalmasına sebep olmaktadır. Uluslararası şirketlerin sahip olduğu gazeteler dahi hükümetle olan ilişkilerin bozulmaması adına eleştirel bir siyasi duruş benimsemekten çoğu zaman kaçınmaktadırlar. 269 Ayrıca son yıllarda ülke siyasetinde 265. Magyar Szó Genel Yayın Yönetmeni Varjú Márta ile mülakat, Ekim Bojan Cvejić, Privatizaciju očekuje 79 medija u vlasništvu države, Danas, 11 Mayıs Danas Gazetesi Dış Haberler Editörü Miloš Mitrović ile mülakat, Ekim Troublesome times, The Economist, 12 Nisan Jovanka Matić ve Dubravka Valić Nedeljković, Serbia, Media Integrity Matters: Reclaiming Public Service Values in Media and Journalism (Peace Institute, Ljubljana: 2014), s

106 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU ağırlığı artan Aleksandar Vučić in medyaya yönelik gitgide daha fazla baskı uyguladığı basın mensuplarınca dile getirilmekte ve bu konuda uluslararası toplumdan uyarılar gelmektedir. 270 Ülkenin coğrafi, sosyal ve kültürel farklılıklarından dolayı ulusal düzeyde yayın yapan televizyon kanalı sayıca az olmakla beraber kablolu ve dijital yayın teknolojisinin yerleşmesiyle son yıllarda bir artış içine girmiştir. Buna karşılık ülkede çok sayıda bölgesel ve yerel radyo-televizyon kuruluşu yıllardır faaliyet göstermektedir. Sırbistan da yayın yapan bütün radyo-televizyon kanallarının lisansları Cumhuriyet Yayın Kurulu (RRA) tarafından verilmektedir. AJANSLAR Tanjug (Yeni Yugoslavya Telgraf Ajansı): 1943 yılında Komünist Parti tarafından kurulan Tanjug, halen Sırbistan Cumhuriyeti nin resmi haber ajansı olarak varlığını sürdürmektedir. ( Beta: 1992 yılında devletin güdümündeki haber kaynakları karşısında objektif habercilik yapmak amacıyla bir grup gazeteci tarafından kurulmuş özel haber ajansıdır. Bugün ülkenin en önemli haber ajanslarından biridir. Ajansın Sırpça nın dışında İngilizce, Macarca, Arnavutça ve Roman dilinde haber yayınları vardır. ( YAZILI BASIN Politika: 1904 yılında kurulmuş olan Politika, Balkanların en eski günlük gazetelerindendir. Ortak sahipleri, devletin de hissedarı bulunduğu Politika AD Beograd şirketi ile Rus OOO East Media şirketidir. Rus şirket, gazetenin yüzde 50 hissesini 2012 yılında Alman West Allgemeine Zeitung dan satın almıştır. 271 Politika, ülkedeki en prestijli ve en yüksek tirajlı gazetelerdendir. ( Danas (Bugün): 1997 yılından beri yayınlanan günlük gazetedir. Birçok hissedarı bulunan Dan Graf şirketince çıkarılmaktadır. Sosyal demokrat bir çizgide yayın yapmakta, sosyal ve ekonomik konulara dair konferanslar düzenlemektedir. ( Hrvoje Šimičević, Od malog od palube do kapetana s pikom na medije, h-alter.org, 25 Haziran 2014; Censorship, self-censorship, pressure on media, B92, 9 Haziran Misha Savic, WAZ Sells 50% of Serbia s Politika to East Media, RTS Reports, Bloomberg, 18 Temmuz

107 MEDYA Kurir (Kurye): 2003 yılından beri yayınlanan günlük tabloid gazetedir. Sahibi eski bir gazete patronunun oğlu Aleksandar Rodić olan gazete, özellikle yolsuzluklar konusunda sansasyonel haberler yayınlamasıyla ünlüdür. Gazetenin SNS hükümetine yakın bir pozisyonu olduğu söylenmektedir. 272 ( Večernje Novosti (Akşam Haberleri): 1953 yılından beri yayın yapan bir günlük gazetedir. Komünist dönemin önde gelen gazetelerinden biri olan gazete, 1990 larda Milošević in açıkça yanında yer almış ve adeta bir propaganda organı gibi çalışmıştır. 273 Milošević yönetiminin sona erdiği 2000 yılından sonra yeniden yapılandırılmış ve okuyucu sayısını tekrar artırmıştır. Gazetenin çoğunluk hisseleri işadamı Milan Beko ya aitken 2014 yılında devlete geçmiştir. 274 ( Blic (Flaş): 1996 dan beri yayın hayatını sürdüren günlük gazetedir. Kurulduğu dönemde Milošević karşıtı sokak ve öğrenci protestolarına dair yaptığı cesur yayınlar sayesinde hızla popülerlik kazanmıştır yılından beri çoğunluk hissesi Ringier Axel Springer şirketine aittir. Popüler içeriğinden dolayı ülkenin en yüksek tirajlı gazetelerindendir. Sırpların dışında, Kiril alfabesine aşina olmayan azınlıkların da günlük siyaseti en çok takip ettikleri gazetelerden biridir. 275 Merkez-sol bir duruşa sahip olan gazete bu bakımdan DS ye yakın görülmektedir. 276 ( Alo!: Ülkenin en yüksek tirajlı gazetelerinden biri olan Alo!, sansasyonel haberlere ve magazine çokça yer veren bir tabloid gazetedir yılından beri yayın yapmakta ve Ringier Axel Springer şirketi tarafından çıkarılmaktadır. ( 24 Sata (24 Saat): Geliri aldığı reklamlara dayanan ve bedava dağıtılan günlük haber gazetesidir yılından beri yayınlanan bu gazete Ringier Axel Springer şirketi tarafından çıkarılmaktadır. ( Jovanka Matić ve Dubravka Valić Nedeljković, Serbia, s Pål Kolstø, haz., Media Discourse and the Yugoslav Conflicts: Representations of Self and Other (Ashgate, Surrey: 2009), s Sırbistan Gazeteciler Derneği nin web sitesindeki adresinde yer alan haberden Magyar Szó Genel Yayın Yönetmeni Varjú Márta ile mülakat, Ekim Misha Savic, Serbia, Nations in Transit 2014, NIT14_Serbia_final.pdf, s

108 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Informer (Haberci): SNS hükümetine yakın bir pozisyona sahip olan 277 bu günlük gazetenin sahibi ve genel yayın yönetmeni gazeteci Dragan J. Vučićević tir den beri çıkmakta olan bu gazetenin tirajı son yıllarda artmıştır ( Magyar Szó (Macar Sözü): 1944 yılından beri çıkmakta olan günlük Macarca gazetedir. Voyvodina nın en önemli yerel gazetelerinden olan Magyar Szó nun merkezi Novi Sad şehrindedir. Gazete, siyaset sayfalarında yerel gündeme ve Macar dünyasını ilgilendiren haberlere ağırlık vermektedir. ( Dnevnik (Günlük): Voyvodina nın en uzun süredir yayınlanan gazetesi olan Dnevnik, aynı zamanda bölgede Kiril alfabesiyle Sırpça yayınlanan tek gazetedir den beri yayın hayatını sürdüren gazetenin sahibi, Novi Sad Belediyesi nin ana hissedarı olduğu Dnevnik Holding dir. ( Vreme (Zaman): 1990 yılında bir grup liberal gazeteci tarafından kurulmuş haftalık haber dergisidir. Aynı zamanda ülkenin en ünlü avukatlarından olan, derginin kurucu üyesi ve en önemli hissedarı Srđa Popović 2013 yılında vefat etmiştir. Dergi, Amerikan Time dergisi modelinde yayın yapmakta, 2001 den beri her yıl bir önemli kişiye Yılın Adamı ödülünü vermektedir. Ülkenin saygın yayın organlarındandır. ( Nedeljnik (Haftalık): 2011 yılı sonlarından beri yayın hayatını sürdüren haftalık bağımsız haber dergisidir. Yerli ve yabancı önemli kişilerle yaptığı röportajlar ve açık görüş köşeleriyle öne çıkan kaliteli bir yayın politikası vardır. ( NIN (Haftalık Haber Bülteni): 1935 te yayın hayatına başlamış saygın bir haftalık haber-aktüalite dergisidir. Politika AD tarafından kurulmuş olsa da halen sahibi Ringier Axel Springer şirketidir. Dergi, 1954 yılından beri her yıl olmak üzere alanında prestijli bir ödül olan NIN En İyi Roman Ödülü nü vermektedir. ( Akter (Aktör): Novi Sad merkezli Akter Medya Grubu nun 2008 yılından beri yayınlamakta olduğu haftalık gazetedir. Bunun dışında grubun internet üzerinden 277. Bojana Barlovac, Pro-Govt Serbian Tabloid Blasts New TV Station, Balkan Insight, 8 Nisan

109 MEDYA yayınladığı bir günlük gazetesi bulunmaktadır. Bu gazetelerin genel müdürlüğünü ve başyazarlığını Tihomir Trišić yapmaktadır. ( RADYO-TV RTS (Sırp Radyo ve Televizyonu): Ülkenin resmi radyo-tv kuruluşudur. RTS 1, RTS 2, kültür-sanat ağırlıklı RTS Digital ve ülke dışındaki Sırplara yönelik yayın yapan RTS Satelit adlı televizyon kanalları, Radio Beograd 1, 2, 3, Beograd 202 ve Stereorama adlı radyo kanalları bulunmaktadır. ( RTV Pink: Ülkenin en büyük özel radyo-televizyon kuruluşu olan RTV Pink, Željko Mitrović adlı genç bir girişimci tarafından 1993 yılında kurulmuştur. Halen Mitrović e ait olan ve Balkanların en önemli medya kuruluşlarından biri konumundaki Uluslararası Pink Medya Grubu nca yönetilmektedir. Pink ve Pink 2 televizyon kanalları, çoğunlukla dizi, sinema ve eğlence programları yayınlamaktadır. Kuruluşun ayrıca Radio Pink adlı bir radyo kanalı da bulunmaktadır. Karadağ ve Bosna-Hersek te de televizyon kanalları bulunan Pink Medya Grubu nun sahibi Mitrović in her dönemin siyasi iktidarına yakın olmaya çalıştığına ve kişisel çıkarları doğrultusunda kanallarının haber politikasını etkilediğine yönelik iddialar vardır. 278 ( Prva Srpska Televizija (Sırp Birinci Kanalı): 2006 yılında Amerikan News Corporation tarafından Fox TV adıyla kurulan kanal, Aralık 2009 da Yunan Antenna Grubu tarafından satın alınmış ve ismi Prva olarak değiştirilmiştir. Bu kanalda birçok Türk dizisi yayınlanmış ve halen yayınlanmaktadır. ( B92: 1989 yılında bir grup öğrenci tarafından bir radyo istasyonu olarak kuruldu. İlk yıllarında maddi olarak zorlanan B92, aynı zamanda özellikle savaş döneminde yaptığı hükümet karşıtı yayınlar yüzünden baskı, sansür ve saldırılara maruz kaldı. 279 Daha sonra radyo çalışanlarından Saša Vučinić tarafından kurulan ve Açık Toplum Enstitüsü gibi birçok uluslararası kurum ve şirket tarafından desteklenen Medya Gelişimi Yatırım Fonu ndan (MDIF) aldığı katkılarla güçlenerek büyük 278. Jovanka Matić ve Dubravka Valić Nedeljković, Serbia, s ; Milos Mitrovic, IBNA/Interview with editor of Danas daily Dragoljub Draza Petrovic Vucic is obsessed with the media, balkaneu.com, 11 Haziran Kanalın Milošević döneminde verdiği mücadele için bkz. Matthew Collin, This is Serbia Calling: Rock n Roll Radio and Belgrade s Underground Resistance, (Serpent s Tail, London: 2004). 107

110 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU bir medya kuruluşu haline geldi. 280 MDIF in maddi katkıda bulunmaya devam ettiği bu kuruluşun büyük hissesi Kıbrıs merkezli uluslararası Astonko şirketidir. Kuruluşun CEO su ise Yugoslavya da özgür yayıncılığın öncüsü olarak nitelendirilen kurucu üye Veran Matić tir. B92 nin halen TV B92 ve Info Kanal adlı televizyon kanalları, B92 adlı radyo kanalı, internet portalı, Samizdat B92 adlı yayınevi ve kendisine ait bir kültür merkezi bulunmaktadır. Kanalın son yıllarda ticari ve popüler yayınlara yönelerek eski tarafsız ve güçlü haber anlayışını kaybetmeye başladığına dair eleştiriler yapılmaktadır. 281 ( Happy TV: Çoğunlukla eğlence programları yayınlayan bu kanal, MD Invest ve Ideogram adlı Sırp şirketlerinin ortaklığınca yönetilmektedir yılından bu yana yayın yapmaktadır. ( Nova.rs: Yeni kurulmuş olmasına rağmen yüksek bütçeli film ve diziler yayınlayarak sektöre iddialı bir giriş yapan dijital televizyon kanalıdır. Hisselerinin büyük çoğunluğu Alman işadamı Bernd Matthias Dietel e aittir. ( TV N1: Ekim 2014 te yayın hayatına başlaması planlanan bölgesel haber kanalıdır. 24 saat haber yayını yapması planlanan bu kanal, Belgrad daki merkezinin yanısıra Saraybosna ve Zagreb de yayın ofislerine sahiptir. Kanalın Amerikan CNN televizyonu ile ortaklık anlaşması bulunmaktadır. Kanalın sahibi, Sırbistan, Bosna-Hersek ve Slovenya da kablo TV ve uydu platformları bulunan United Group tur. Uluslararası bir şirket olan United Group un ana hissedarı ise New York merkezli Kohlberg Kravis Roberts (KKR) yatırım şirketidir. ( RT Vojvodina: Voyvodina bölgesi için özel televizyon ve radyo yayınları yapan devlet kuruluşudur. Merkezi Novi Sad dadır. Kuruluşun iki televizyon, üç radyo kanalından başta Sırpça ve Macarca olmak üzere bölgede konuşulan birçok dilde yayın yapılmaktadır. ( RTV Novi Pazar: Sancak bölgesinin en eski radyo ve televizyon kuruluşu olup hisselerinin tamamı Novi Pazar Belediyesi ne aittir den beri radyo, 2002 den beri televizyon yayınları yapmaktadır. ( David Weiss, Innovating Development Finance for Independent Media, Swiss Agency for Development and Cooperation Case Study, no. 10 (2010) Jovanka Matić ve Dubravka Valić Nedeljković, Serbia, s

111 MEDYA RTV Presheva: Preşevo Belediyesi ne ait olan bu kuruluş bölgesel radyo ve televizyon yayınları yapmaktadır. ( İNTERNET MEDYASI E-novine: 2007 sonlarında kurulmuş, Sırbistan ve çevre ülkeler hakkında güncel haber ve yorumlar yayınlayan internet sitesidir. Liberal-sol çizgideki gazetenin kendine özgü, eleştirel, iğneleyici ve mizahi bir üslubu vardır. 282 Editörlüğünü Petar Luković yapmaktadır. ( Telegraf: Ülkenin en çok takip edilen haber portallarından biridir yılından beri Internet Group adlı bilişim ve yatırım şirketince yayınlanmaktadır. ( Branka Mihajlović, E-novine će opstati, Radio Slobodna Evropa, 9 Eylül

112

113 ÖNEMLİ AYDIN VE YAZARLAR VERAN MATIĆ Yugoslavya da özgür yayıncılığın öncüsü olarak nitelendirilen Matić, 1962 yılında Sırbistan ın Šabac şehrinde doğdu. Belgrad Üniversitesi Filoloji Fakültesi ni bitirdi. Gazetecilik hayatına 1980 lerin ilk yarısında başladı. Belgrad, Zagreb ve Ljubljana da bağımsız yazılı ve görsel medya kuruluşlarında çalıştı da Sırbistan daki ilk özel radyo kanalı olan B92 nin kurucuları arasında yer aldı. B92 deki ortağı Saša Mirković ile beraber 1993 te Bağımsız Elektronik Medya Derneği adlı bir STK kurdu. B92 nin yayın yönetmenliğini yürüttüğü 1990 lar boyunca Milošević hükümetini açıkça eleştiren yayınlar yaptı. Bununla birlikte, 1999 da NATO nun Sırbistan ve Karadağ a yönelik bombardımanlarını da sivillere verdiği zarardan dolayı eleştirdi. 283 Basın özgürlüğü için vermiş olduğu mücadeleden dolayı ulusal ve uluslararası düzeyde çok sayıda ödül alan Matić, gazetecilik konularında birçok dilde makaleler kaleme almış ve konferanslar vermiştir. Halen ülkenin en popüler televizyon, radyo ve internet portallarından biri olan B92 nin CEO su ve genel yayın yönetmenidir. Ayrıca kurucusu olduğu Bağımsız Elektronik Medya Derneği nin 283. Serbia closes B92 radio station, bbc.co.uk, 2 Nisan

114 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU ve Sırbistan hükümetince kurulan, gazeteci cinayetlerini araştırma komisyonunun başkanlığını yürütmektedir. 284 DUŠAN BATAKOVIĆ Akademisyen ve diplomat olan Dušan Bataković, 1957 yılında Belgrad da doğdu. Belgrad daki Felsefe Fakültesi nin Tarih bölümünde lisans ve yüksek lisans derecesi aldıktan sonra Paris teki Sorbonne Üniversitesi nde doktorasını tamamladı. Mart 1983 e kadar Tarih Enstitüsü nde çalıştı, daha sonra Sırbistan Bilimler ve Sanatlar Akademisi nin Balkan Enstitüsü ne geçti. Felsefe Fakültesi Tarih Bölümü nde öğretim üyeliği yaptı. Fransa ve ABD deki çeşitli üniversitelerde dersler verdi. Sırp Ortodoks Kilisesi ne Kosova konusunda danışmanlık yaptı ların sonlarından itibaren Milošević in otoriter ve savaşçı idaresine karşı demokrasiyi savunan bir sivil toplum örgütü olarak Demokratik Değişim Konseyi ni kurdu ve bu örgütün liderliğini yaptı. Milošević in devrilmesinden sonra kurulan demokratik hükümetten diplomatlık teklifi alan Bataković, yılları arasında Federal Yugoslavya ve Sırbistan-Karadağ ın Atina büyükelçiliği görevinde bulundu. Daha sonra iki yıl kadar Sırbistan cumhurbaşkanı Boris Tadić in dış siyaset danışmanlığını yaptı arasında Kanada da, yılları arasında da Fransa da Sırbistan büyükelçiliği görevini yürüttü. Bu dönemlerde Kosova üzerine yapılan uluslararası müzakerelerde birçok kez Sırbistan heyetinde yer aldı yılları arasında Lahey deki Uluslararası Adalet Divanı nda Sırbistan delegasyonunun başkanlığını yaptı. Sırbistan ın en önemli tarihçilerinden biri olan Bataković in özellikle 19. ve 20. yüzyıl Sırbistan-Avrupa ilişkileri, Yugoslavya ve Kosova hakkında çok sayıda akademik yayını bulunmaktadır. Sırpça nın dışında İngilizce, Almanca, Rumence ve Arnavutça dillerinde yayınlanmış kitapları vardır. Dünya Sanat ve Bilim Akademisi (WAAS) üyesi olan Bataković in aldığı birçok uluslararası ödül bulunmaktadır. Halen Sırbistan Bilimler ve Sanatlar Akademisi Balkan Araştırmaları Ensti Bkz., adresindeki biyografisi Ko je ovaj čovek? Dušan T. Bataković, Glas Javnosti, 5 Haziran

115 ÖNEMLİ AYDIN VE YAZARLAR tüsü müdürlüğünü yapmakta olan Bataković, 286 İngilizce ve Fransızca ile araştırma düzeyinde Almanca, Rusça ve Arnavutça bilmektedir. 287 DARKO TANASKOVIĆ Akademisyen ve diplomat olan Darko Tanasković, 1948 yılında Hırvatistan ın başkenti Zagreb de doğdu. Belgrad Üniversitesi Filoloji Fakültesi nde Şarkiyat üzerine lisans, yüksek lisans ve doktora dereceleri aldı. Bu fakültede asistanlığa başlayan Tanasković, 1988 yılında profesörlüğe yükseldi. Belgrad daki Filoloji ve İlahiyat fakülteleri, Megatrend Üniversitesi ve Sırbistan Dışişleri Bakanlığı na bağlı Diplomasi Akademisi nde uzun yıllar öğretim görevliliği yaptı. Ayrıca Bosna-Hersek, Makedonya ve Fransa daki üniversitelerde ziyaretçi öğretim görevlisi olarak görev yaptı yılları arasında Yugoslavya Federal Cumhuriyeti nin Ankara büyükelçiliğini yapan Tanasković, yılları arasında Yugoslavya, Sırbistan-Karadağ ve Sırbistan ın Vatikan daki fevkalade büyükelçisi olarak görev aldı. 288 Dilbilim, din ve siyaset gibi farklı alanlarda çok sayıda akademik yayını bulunan Tanasković in ilk baskısı 2010 yılında yayınlanan ve Türkiye nin her zaman Balkanlarda yayılmacı bir ülküsünün var olduğunu iddia ettiği Neo-Osmanlıcılık kitabı 289 Balkan coğrafyasında önemli ses getirmiş ve daha sonra Bulgarca ve İngilizce ye çevrilmiştir. Merkezi Salzburg da bulunan Avrupa Bilimler ve Sanatlar Akademisi ve Sırbistan Dışişleri Bakanlığı na bağlı Dış İlişkiler Konseyi dahil olmak üzere birçok ulusal ve uluslararası kuruluşa üye olan Tanasković, 290 Večernje Novosti gazetesinde köşe yazarlığı yapmaktadır. İngilizce, Fransızca, Arapça, Türkçe, İtalyanca, Rusça, Yunanca ve Latince bilmektedir Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Kendi web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden Belgrad Diplomasi ve Güvenlik Fakültesi web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden Darko Tanasković, Neoosmanizam: Povratak Turske na Balkan (Službeni Glasnik, Belgrad: 2010) Danışma Kurulu nda yer aldığı East West Bridge adlı kuruluşun web sitesindeki aspx?id=160 adresinde yer alan biyografisinden Sırbistan Bilimler ve Sanatlar Akademisi nin web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden. 113

116 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU ĐORĐE VUKADINOVIĆ Akademisyen ve gazeteci olan Đorđe Vukadinović, 1962 yılında Sombor da doğdu. Belgrad daki Felsefe Fakültesi nden mezun oldu. Bir süre lise felsefe öğretmenliği yaptıktan sonra Felsefe Fakültesi nde doktorasını tamamlayarak burada öğretim görevliliği yapmaya başladı. Siyaset felsefesi alanında birçok akademik yayın kaleme aldı. Akademik çalışmalarının yanısıra siyasi gündeme dair analizlerde bulunan Vukadinović, Politika gazetesinde ve haftalık NIN dergisinde köşe yazarlığı, başta RTS olmak üzere yerli ve yabancı televizyon kanallarında siyaset yorumculuğu yapmaktadır. Siyasete ilişkin yayınlanmış kitapları bulunan Vukadinović, ayrıca 1994 yılında kurucuları arasında yer aldığı Nova Srpska Politička Misao (Yeni Sırp Siyasi Düşüncesi) adlı siyaset ve sosyal bilimler dergisinin yayın kurulu başkanıdır. BOŽIDAR ĐELIĆ Eski Maliye ve Ekonomi Bakanı ve eski Başbakan Yardımcısı Božidar Đelić, 1965 yılında Belgrad da doğdu. 8 yaşında annesi ve üvey babasıyla beraber Paris e taşındı ve burada yetişti. Avrupa nın en önemli yüksek öğretim kurumları arasında bulunan Siyasal Çalışmalar Enstitüsü (Sciences-Po) ve Paris Yüksek Ticaret Okulu nda (HEC) öğrenim gördü. Bu okullardan mezun olduktan sonra Paris Yüksek Sosyal Bilimler Okulu nda İktisat, Harvard Üniversitesi nde de Kamu Yönetimi ve İşletme alanlarında yüksek lisans yaptı ların başlarında Polonya ve Rusya hükümetlerine özelleştirme ve liberalleşme konularında danışmanlık yaptı yılları arasında McKinsey & Company şirketinin Paris ve Silikon Vadisi ndeki ofislerinde çalıştı. Ocak 2001 de Sırbistan da hükümeti kuran Zoran Đinđić tarafından meclis dışından Maliye ve Ekonomi Bakanlığı na getirildi. Mart 2004 e değin sürdürdüğü bu görevi sırasında birçok mali reforma imza attı; bütçe açığı ve enflasyonun düşürülmesi ile kaçakçılık ve yolsuzlukla mücadelede önemli ilerlemeler kat etti Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Kendi web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden. 114

117 ÖNEMLİ AYDIN VE YAZARLAR 2004 seçimlerinde Demokrat Parti nin oy kaybetmesi sonrasında Paris e giderek Crédit Agricole grubunun Orta Avrupa sorumlusu olarak çalıştı de Cumhurbaşkanı Tadić in isteğiyle yeniden Sırbistan a döndü ve Avrupa ile Bütünleşme Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı görevlerini üstlendi. Nisan 2008 de Başbakan Koštunica nın karşı çıkmasına rağmen cumhurbaşkanının da desteğiyle AB ile İstikrar ve Ortaklık Antlaşması nı imzaladı seçimleriyle meclise giren Đelić, Temmuz 2008 den itibaren diğer görevlerine ek olarak Bilim ve Teknolojik Kalkınma Bakanlığı nı da üstlendi. Böylece hükümetin birçok sektörde ilerlemeyi ve kalkınmayı hedefleyen Sırbistan 2020 stratejik planını tek elden yürüttü. Aralık 2011 de Avrupa Birliği Konseyi nin Sırbistan a adaylık statüsü vermemesi üzerine bakanlık görevlerinden istifa etti seçimlerinden sonra Demokrat Parti nin yeni lideri Đilas ı destekledi. 295 Milletvekilliği görevi devam etmekteyken Lazard yatırım şirketinin Paris ofisinden yöneticilik teklifi alan Đelić, 2013 yılı sonunda milletvekilliğinden ve partisinin idari görevlerinden istifa ederek Fransa ya yerleşti. 296 Davos taki Dünya Global Forumu nun 2004 yılında seçtiği 200 genç global lider den biri olan 297 Đelić in Sırbistan: Her Şey Daha İyi Olacak (2006) adlı yayınlanmış bir kitabı mevcuttur. İngilizce, Fransızca, Almanca, Rusça, Lehçe ve Slovence bilmektedir. IVAN MRKIĆ Diplomat ve eski Dışişleri Bakanı Ivan Mrkić, 1953 yılında Belgrad da doğdu. Belgrad Üniversitesi Hukuk Fakültesi nden mezun olduktan sonra Dışişleri Bakanlığı nda çalışmaya başladı yılları arasında Yugoslavya nın BM nezdinde siyasi ataşeliğini yürüttü ların başında Avrupa Topluluğu ndaki Yugoslav heyetinde kıdemli müşavir olarak görev aldı yılları arasında Yugoslavya Federal Cumhuriyeti nin ilk cumhurbaşkanı Dobrica Ćosić in baş danışmanlığını yaptıktan sonra 1999 a kadar arasında Kıbrıs Rum Kesimi nde önce maslahatgüzar, daha sonra da büyükelçi olarak görev yaptı Božidar Đelić podneo ostavku, Večernje Novosti, 9 Aralık Djelic: Djilas candidate for PM in next government, serbia-times.com, 6 Kasım Tamara Spajić, Bozidar Djelic: I have not fled DS, blic.rs, 3 Ocak World Economic Forum un web sitesindeki index.html adresinde yer alan biyografisinden. 115

118 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU yılları arasında Dışişleri Bakanlığı İkili İlişkiler Genel Müdür Yardımcılığı ve Genel Müdürlüğü yaptı. Bu tarihten sonra büyükelçi olarak çeşitli görevlere tayin edildi. Son olarak Sırbistan ın Tokyo büyükelçiliği görevinde bulundu yılında Dışişleri Bakanlığı müsteşarlığına atandı. Temmuz 2012 de kurulan kabineye meclis dışından dışişleri bakanı olarak alındı. Nisan 2014 tarihine kadar bu görevi sürdüren Mrkić, aynı yılın Haziran ayından bu yana Cumhurbaşkanı Tomislav Nikolić in dış politika danışmanlığını yapmaktadır. 298 Kosova nın tek taraflı bağımsızlığının kabul edilemeyeceğini ve meselenin müzakereler yoluyla halledilmesi gerektiğini savunan Mrkić, ülkesinin Avrupa Birliği hedefini önemli görmekle birlikte Kosova nın tanınması gibi bir taleple karşılaşmaları durumunda AB ye hayır diyeceklerini ifade etmiştir. 299 İngilizce ve Fransızca bilmektedir. LAZAR KRSTIĆ Eski Maliye Bakanı Lazar Krstić, 1984 yılında Niş te doğdu. Hekim anne ve babanın çocuğudur. 300 Lise eğitimi sırasında matematik alanında gösterdiği üstün başarı ve aldığı ödüller sayesinde ABD hükümetinden üniversite eğitimi için burs kazandı. Yale Üniversitesi Matematik Bölümü nde ve üniversitenin Etik, Siyaset ve Ekonomi programında öğrenim gördü. Buradan mezun olduktan sonra 2013 yılına değin New York ta McKinsey & Company adlı danışmanlık şirketinde çalıştı yılında yaşanan koalisyon krizinde dönemin başbakanı Ivica Dačić tarafından dışarıdan maliye bakanlığına getirilen Krstić, 2014 seçimlerinin ardından kurulan Vučić hükümetinde bu görevi sürdürdü. Genç ve parlak bir teknokrat olarak kendisinden maliyenin yeniden yapılandırılması konusunda çok şey beklenmekteyken önerdiği tedbirlerin Başbakan Vučić tarafından fazla ağır bulunması sebebiyle Temmuz 2013 te bakanlıktan istifa etti. Bununla beraber, Vučić le yakın ilişkilerini sürdürmekte ve kendisine danışmanlık yapmaktadır. 301 İngilizce, Fransızca ve Almanca bilmektedir Novo radno mesto: Mrkić savetuje Tomislava Nikolića, Blic, 2 Haziran FM: World will not reject Kosovo Resolution, B92, 17 Ocak Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Gordana Filipovic, Serbia Finance Minister Quits as Premier Won t Back Cuts, bloomberg.com, 13 Temmuz Sırbistan hükümetinin web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden 116

119 ÖNEMLİ AYDIN VE YAZARLAR SRĐA POPOVIĆ Aktivist ve yazar Srđa Popović, 1973 yılında Belgrad da doğdu. Gazeteci bir anne-babanın oğludur. Belgrad Üniversitesi Biyoloji Fakültesi nden mezun oldu yılında Biyoloji dalında yüksek lisansını tamamlamıştır. Üniversite yıllarında Demokrat Parti ye (DS) katılan Popović, 1994 yılında DS gençlik kolları başkanlığına geldi. Belgrad ve Vračar belediyelerinde meclis üyeliği yapmaktayken aynı zamanda Milošević karşıtı öğrenci ve sokak eylemlerinin liderlerinden biri oldu yılında şiddet içermeyen eylem yöntemini benimseyen Otpor! (Direniş!) hareketini kurdu. 303 Milošević in devrilmesinin ardından yapılan seçimlerde Sırbistan meclisine milletvekili olarak girdi ve dönemin başbakanı Zoran Đinđić öldürülene kadar kendisinin danışmanlığını yaptı. Daha sonra sivil toplum çalışmalarına ağırlık veren Popović, 2007 den itibaren iki yıl Başbakan Yardımcısı Božidar Đelić e sürdürülebilir kalkınma konularında danışmanlık yaptı. 304 Organize ettiği eylem ve kampanyalarla Milošević in devrilmesinde önemli rol oynayan Popović, dünyanın diğer bölgelerindeki anti-demokratik rejimler karşısında sokak hareketlerinin örgütlenmesine destek olmak amacıyla 2003 yılında Uygulamalı Şiddet İçermeyen Eylem ve Strateji Merkezi (CANVAS) adlı bir STK kurdu. Halen yöneticiliğini yaptığı bu STK, Gürcistan, Tunus ve Mısır gibi ülkelerde gerçekleşen devrimler öncesinde buralardaki sokak eylemcilerine destek ve tavsiyelerde bulunmuştur. 305 Popović, Arap ülkelerindeki devrimlere ilham olması bakımından 2011 yılında Foreign Policy dergisi tarafından en önemli 100 küresel düşünürden biri olarak gösterilmiştir yılında iki kişiyle beraber kaleme aldığı Şiddet İçermeyen Mücadelede 50 Önemli Nokta adlı kitap 16 dile çevrilen Popović, bu konuda Belgrad Üniversitesi ve ABD deki Columbia Üniversitesi ve Colorado Koleji nde dersler vermiştir. Davos taki Dünya Global Forumu nun 2013 yılında belirlediği genç global liderler listesinde yer alan 306 Popović in uzun süredir Amerikan düşünce 303. Bkz., adresindeki biyografisi International Communications Partners ın web sitesindeki adresinde yer alan danışma kurulu üyelerine dair bölümden CANVAS ın web sitesindeki adresinde yer alan bilgilerden World Economic Forum un web sitesindeki adresinde yer alan genç global liderler listesinden. 117

120 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU ve istihbarat kuruluşu Stratfor ile bağlarının olduğu Wikileaks belgelerine dayanılarak iddia edilmektedir. 307 MUAMER ZUKORLIĆ Sancak Müftüsü Muamer Zukorlić, 1970 yılında Tutin e bağlı Orlje köyünde doğdu. Saraybosna da Gazi Hüsrev Bey Medresesi nde eğitim aldıktan sonra Cezayir deki Emir Abdülkadir İslami İlimler Üniversitesi nde fıkıh öğrenimi gördü. Daha sonra Lübnan daki Cinan Üniversitesi nde tefsir üzerine lisansüstü eğitim aldı te Sancak İslam Cemaati nin başına geçti ve müftü olarak görev yapmaya başladı. Çeşitli İslami gruplardan ve kendi ticari faaliyetlerinden elde ettiği finansmanla cemaate bağlı çok sayıda eğitim ve kültür kurumu ile sivil toplum kuruluşu açtı, hayır işleri organize etti. Cemaatin 2007 yılında Sırbistan daki İslam Cemaati (IZuS) adıyla kurumsallaşmasıyla buranın başkanı unvanını aldı yılı başında cemaat başkanlığı görevini yardımcısı Mevlud Dudić e bıraktı. 30 Nisan 2014 te Saraybosna daki Riyaset tarafından yeniden Sancak başmüftüsü olarak atandı. Sancak ın özerkliğini ve uzun vadede Boşnakların birliğini savunan Zukorlić, bölgenin siyasi hayatının önemli bir figürüdür. İlk olarak 1990 da Boşnak SDA partisinin kuruluşunda genç bir üye olarak görev alarak siyasi hayatta yer aldı. Ugljanin in sürgünde olduğu dönemdeki otorite boşluğu sırasında müftü olarak toplumun saygı duyduğu kanaat önderlerinden biri haline geldi. Eğitim ve yayın faaliyetleriyle bu konumunu sağlamlaştırdı de dini kurumlar arasındaki ayrışmada siyasi destek arayışıyla Rasim Ljajić e yanaştı. Siyasetten beklediği desteği alamaması üzerine kendi siyasi hareketini oluşturmaya karar verdi. Zukorlić taraftarları 2010 yılında Boşnak Demokrat Topluluğu (BDZ) adlı siyasi partiyi kurdular. Aynı yıl ilk olarak düzenlenen Boşnak Milli Konseyi seçimlerine Zukorlić e bağlı bir sivil toplum örgütü olan Boşnak Kültür Topluluğu (BKZ) kendi listesiyle katılarak SDA Sandžaka ve SDP nin desteklediği gruplarla yarıştı. Zukorlić in listesi seçimlerde en yüksek oyu alarak ku АЛО: Срђа Поповић, вођа Отпора, са супругом ради обавештајне послове за малу ЦИА, Нова Српска Политичка Мисао, 4 Aralık IZuS un web sitesindeki adresinde yer alan biyografisinden. 118

121 ÖNEMLİ AYDIN VE YAZARLAR rula en fazla üye gönderme hakkını kazanmasına rağmen Sırbistan hükümeti bu sonucu tanımayarak seçimlerin yenilenmesine karar verdi. Sancak taki iki büyük siyasi parti karşısında alternatif bir siyasi lider olarak güçlenen Zukorlić, 2012 deki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde bağımsız aday oldu ve e yakın (yüzde 1,4) oy aldı. BDZ içinde Zukorlić in siyasi etkinliği konusunda tartışmaların büyümesi üzerine parti 2013 yılında bölündü ve Zukorlić e bağlı kalanlar BDZ Sandžaka adlı yeni bir parti altında örgütlendiler. Zukorlić karşıtları kendisinin bu tür siyasi maceralara girişmesini güç zehirlenmesi ve megalomanlık olarak nitelendirmektedirler. Zukorlić ise bir din adamının siyasette bu kadar yer almaması gerektiği yönündeki eleştirilere karşılık Sancak taki siyasetçilerin Boşnakların haklarını yeterince savunamamaları yüzünden buna mecbur kaldığı cevabını vermektedir. Cumhurbaşkanlığına da ülke çapında sansasyon yaratarak Sancak taki Müslümanların davasına ilgi uyandırmak için aday olduğunu söylemektedir yılında dönemin başbakanı Zoran Đinđić in desteğiyle ülkenin ilk vakıf üniversitesi olan Uluslararası Novi Pazar Üniversitesi ni kuran Zukorlić, 2008 e kadar bu üniversitenin rektörlüğünü yaptı. Halen bu üniversitenin başkanıdır. Boşnakların dünya çapında örgütlenmesi konusunda önemli faaliyetlerde bulundu. Bu konuda Bosna-Hersek in eski reisü l-uleması Mustafa Cerić ile yakın işbirliği içindedir. Dünya Boşnak Kongresi ve Boşnak Bilim ve Sanatlar Akademisi gibi kuruluşların kurucu üyelerindendir. IZuS un Radio Refref adlı radyo istasyonunun hissedarlarındandır. Kendisine yakın yayın yapan Sandzak TV adlı yayın kuruluşu, ayrıca süreli yayın organları ve çok sayıda internet sitesi mevcuttur. Arapça ve az Türkçe bilmektedir Sancak Müftüsü Muamer Zukorlić ile mülakat, Ekim

122

123 ÖNEMLİ İŞADAMLARI MIODRAG KOLE KOSTIĆ Forbes dergisinin Mayıs 2014 te yayınladığı listeye göre Sırbistan ın en zengin adamı olan 310 Kostić, 1959 yılında Vrbas ta doğdu. Novi Sad daki İktisat Fakültesi nin Bilgi Teknolojileri Bölümü nden mezun oldu yılında Voyvodina da kendi şirketini kurdu larda Demokrat Parti nin üyesi olan Kostić in şirketi bu yıllarda hızla büyüdü. Bu büyümenin partiyle olan yakın ilişkisinden olduğuna yönelik iddialar vardır. 311 Sahibi olduğu MK Grubu, bugün 35 şirketiyle 5000 e yakın kişiye istihdam sağlayan büyük bir holding haline gelmiştir. Sırbistan ın dışında Ukrayna da da önemli yatırımlara sahip olan holdingin iş kolları arasında tarım ve gıda sanayii, turizm ve enerji bulunmaktadır. Özellikle Sunoko şirketi Avrupa nın en önemli şeker üreticilerinden biridir. İş faaliyetlerinin dışında çocuk ve gençler için toplumsal sorumluluk projeleri de yürüten holdingin bu konuda aldığı birçok ödül bulunmaktadır Kostić najbogatiji Srbin, skinuo Miškovića s trona, Večernje Novosti, 29 Mayıs Z. Radović, Pavlović: Miodrag Kostić zahvaljujući zaštiti DS od države kupovao, a da nije platio ni dinar od svojih para!, Večernje Novosti, 22 Kasım MK Grubu nun web sitesindeki Nagrade-i-priznanja-kompanije adresinde yer alan bilgilerden. 121

124 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU 2000 li yıllardan itibaren siyasetten uzak durmayı tercih ettiğini söyleyen 313 Kostić, halen AIK Bankası Yönetim Kurulu nun, Sırp İşadamları Kulübü nün (Privrednik) ve Sırbistan-Belarus İş Konseyi nin başkanlığını yürütmektedir. 314 Haftalık NIN dergisinde zaman zaman ekonomi ve ticaret konularında köşe yazıları yazmaktadır. Karadağ vatandaşlığı bulunan Kostić, Budva, Cenevre, Belgrad ve Kiev de yaşamaktadır. Almanca, İngilizce ve Slovence bilmektedir. 315 MIROSLAV MIŠKOVIĆ Forbes dergisinin 2014 te yayınladığı raporunda ülkenin en güçlü işadamı olarak gösterdiği Mišković, yılında Kruševac yakınlarındaki Bošnjane köyünde doğdu. Belgrad Üniversitesi nin Kragujevac kampüsünde İktisat öğrenimi gördü. 317 Üniversite yıllarında Yugoslavya milli atletizm takımında mücadele etti. Mezuniyetinin ardından Kruševac daki Jugobanka da çalıştı. Daha sonra kimya sanayiinde Yugoslavya nın en büyük şirketi olan Župa ya girdi, bu şirketin finans müdürlüğünü ve CEO luğunu yaptı. Şirketin gösterdiği atılımdan dolayı 1989 yılında ülkesinde en başarılı sanayici seçilen Mišković, aynı yıl Sırbistan daki Stanko Radmilović hükümetinin başbakan yardımcılığına getirildi. Altı ay kadar bu görevi sürdürdükten sonra Yugoslavya nın ilk özel şirketlerinden olan Delta M adlı pazarlama ve sigorta şirketini kurdu. Savaş sırasında şirketini ülke dışına taşıyarak Moskova, Kiev ve Kıbrıs ta faaliyet gösterdi. Savaştan sonra Sırbistan a döndü. Ülkedeki özelleştirmelerden ve istifade ederek faaliyet sahasını genişletti; bankacılık, finans, emlak, yatırım ve tarım gibi sektörlerde faaliyet gösteren Delta Holding i kurdu. 318 Aktif siyasette yer almasa da Sırbistan ın en zengin işadamlarından biri olarak ülkede önemli siyasi nüfuza sahip oldu Gordana Bulatović, Miodrag Kostić: Politika ne ide uz veliki biznis, Blic, 14 Temmuz Sırp İşadamları Kulübü nün web sitesindeki adresinde yer alan bilgilerden Srpski Who is Who (Zavod za udzbenike, Belgrad: 2013), s Gordana Bulatović Pogledajte ko su najbogatiji Srbi i koliko su teški!, Blic, 30 Mayıs Bkz., adresindeki kendi web sitesi The World s Billionaires #891 Miroslav Miskovic, Forbes, 3 Ağustos Miroslav Mišković, B92, 9 Eylül 2005; When laws don t apply, B92, 29 Haziran

125 ÖNEMLİ İŞADAMLARI Milošević in devrilmesinin ardından kurulan hükümetle yakın ilişkiler kuran Mišković, bu yüzden 2001 yılında çeteciler tarafından kaçırıldı, 10 milyon dolar fidye ile serbest kaldı yılında Delta Holding e bağlı Delta Vakfı nı kurarak çok sayıda eğitim, sağlık ve sosyal yardım projesinin yürütülmesini sağladı. 321 Aralık 2012 de bir yolsuzluk operasyonunda tutuklanan Mišković, 7 ayı aşkın süre gözaltında tutulduktan sonra serbest bırakıldı. 322 Serbest bırakılmasının ardından, Başbakan Vučić ile aralarında sorun olabileceğini ama bir işadamı olarak hükümetle işbirliği yapmaya açık olduğunu ifade etmiştir. 323 Sırp Ortodoks Kilisesi tarafından verilmiş Sveta Sava nişanına sahiptir. 324 MILAN BEKO 1961 yılında Karadağ ın Herceg Novi şehrinde doğdu. Belgrad Üniversitesi Trafik Mühendisliği Bölümü nden mezun oldu, fakat bu işte hiç çalışmadı. Spektra adlı pazarlama şirketinde yöneticilik yaptı. Bu şirketin başındayken Demokrat Parti Başkanı Zoran Đinđić ile yakın ilişkiler kurdu, 1993 seçimlerinde Demokrat Parti nin seçim kampanyasını yürüttü. Sırbistan istihbaratının başındaki Jovica Stanišić ile de yakınlaştı. 325 Bu dönemde Dibek adlı bir ithalat-ihracat şirketi kurarak ticarette hızla yükseldi yılında Sırbistan Başbakanı Mirko Marjanović tarafından dışarıdan Özelleştirme ve Ekonomik Dönüşüm Bakanlığı görevine getirildi. Sırbistan ın devlet telekomünikasyon şirketinin özelleştirilmesini gerçekleştirdi. Sırbistan daki bakanlık görevini sürdürürken 1999 yılında federal hükümete Ekonomi Bakanı olarak girdi. Kragujevac taki Zastava şirketinin yönetim kurulu başkanlığını yaptı. Bu dönemde Kosova Savaşı devam ederken Milošević rejimine yakınlığı yüzünden Avrupa ya girişi yasaklandı yılında Milošević in eşi Mirjana Marković in başında olduğu Birleşik Yugoslav Solu (JUL) ittifakının listesinde seçimlere girdi, fakat milletvekili seçilemedi The World s Billionaires #891 Miroslav Miskovic, Forbes, 3 Ağustos Bkz., Delta Vakfı nın adresindeki web sitesi Delta Holding owner Miroslav Miskovic released on Tuesday from custody, inserbia.info, 23 Temmuz Mišković: Imam obavezu da sarađujem sa Vučićem, Blic, 14 Mayıs Poslovna biografija Miroslava Miškovića, economy.rs, 13 Aralık Slobodan Georgijev, Milan Beko: Government enemy No. 1, Balkan Insight, 6 Temmuz

126 SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Daha sonra çeşitli şirketlerde yönetici ve danışman olarak çalıştı. Bu dönemde özelleştirmelerde Večernje Novosti gazetesi, Knjaz Miloš içecek şirketi, süt fabrikası ve C-Market adlı marketler zinciri ile Belgrad Limanı nın bir grup hissesi dahil olmak üzere önemli alımlar gerçekleştirdi. 326 Özellikle Belgrad Limanı nın özelleştirilmesindeki şaibe iddiaları yüzünden daha sonra soruşturmalar geçirdi. 327 Halen Danube Yiyecek Grubu nun CEO su, Belgrad Limanı ve Deneza adlı inşaat şirketinin hissedarı olan Beko nun yakın geçmişte LDP ve SRS gibi partilere maddi yardımda bulunduğu iddia edilmektedir yılının yaz aylarında Başbakan Vučić in teklifi üzerine Sırbistan Devlet Demiryolları nın yönetim kurulu başkanlığına gelmiştir. 329 MILIJA BABOVIĆ 1963 yılında doğdu de Berane de bir giyim mağazası açtıktan birkaç yıl sonra Belgrad da Fashion Company adlı bir tekstil şirketi kurdu. Bu şirketle birçok uluslararası giyim firmasının Sırbistan daki temsilciliğini yaptı yılında Radomir Živanić adlı ortağıyla kurduğu Verano şirketi, otomotiv, giyim, petrol ve bankacılık alanlarında çalışan önemli bir holding haline geldi. Ülkenin en önde gelen işadamlarından biri iken 2002 yılında Zemun çetesi tarafından kaçırılan Babović, yüklü bir fidye karşılığında serbest bırakıldı. Daha sonra Verano Grubu nu bıraktı. Halen ülkenin tarım ve biyokimya alanlarındaki en önemli ihracatçılarından biri olan Viktorija Şirketler Grubu nun hissedarı ve yönetim kurulu başkanıdır. Sırbistan-İtalya İş Konseyi ne ve Sırp İşadamları Kulübü ne (Privrednik) üyedir Milan Beko mešetarenjem došao do milijardi evra, Kurir, 14 Mayıs Businessman Beko questioned by police, B92, 8 Mayıs When laws don t apply, B92, 29 Haziran Milan Beko preuzima upravljanje Železnicom Srbije, Beta, 30 Temmuz Sırp İşadamları Kulubü nün web sitesindeki Бабовић adresinde yer alan biyografisinden. 124

127 MEHMET UĞUR EKİNCİ Bilkent Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü nde lisans, Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümü nde yüksek lisans derecesi aldı. Ohio State Üniversitesi ve Bilkent Üniversitesi nde doktora dersleri aldıktan sonra doktorasını Londra Üniversitesi SOAS Siyaset ve Uluslararası Çalışmalar Bölümü nde tamamladı. Araştırma alanları arasında güncel Balkan politikaları, Avrupa siyaseti, iç siyaset-uluslararası siyaset bağlantıları, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemleri dış politikası ve siyasi tarihi bulunmaktadır.

128 RAPOR SIRBİSTAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU MEHMET UĞUR EKİNCİ Türkiye ile Balkan ülkeleri arasında gerek hükümetler, gerekse toplumlar arası ilişkilerin derinleştiği günümüzde başta siyasi karar alıcılar, diplomatlar, işadamları ve STK lar olmak üzere Türkiye de Balkanlara bir sebeple ilgi duyan herkesin bölge ülkelerindeki siyasi yapı ve aktörleri iyi tanımalarına ihtiyaç bulunmaktadır. Zira -Yunanistan hariç- çok partili hayata 1990 lı yılların başında geçen ve demokratikleşme, liberalleşme ve Avrupalılaşma süreçleri halen devam etmekte olan bu ülkelerde siyasi yapı ve aktörlerin etki ve nüfuzu yalnızca siyaset dairesiyle sınırlı kalmamakta, ekonomik ve sosyal hayatın hemen hemen her alanına yansımaktadır. Bu bakımdan, Balkanlar ile ilgili herhangi bir alanda bir proje veya çalışmaya girişmeden evvel bu konularda en azından temel bilgilere sahip olmak esastır. Keza, ülkelerdeki siyasi gelişmeleri yorumlayabilmek ve geleceğe dair isabetli öngörülerde bulunabilmek için siyasi aktörlerin pozisyonları ile aralarındaki fikir ve çıkar çatışmalarının iyi anlaşılması gerekir. Balkanların Orta Avrupa ya açılan kapısı ve birçok bakımdan önemli bir ülkesi olan Sırbistan ın ele alındığı bu ciltte, ülkenin siyasi yapısı ve siyasi aktörleri ile beraber, siyaseti doğrudan veya dolaylı olarak etkileyen dini-etnik unsurlar, medya ve iş çevreleri hakkında bilgiler yer almaktadır. Soğuk Savaş ın bitmesiyle çok partili hayata geçen, fakat Komünist düzenin 1990 lar boyunca etkisini güçlü bir şekilde hissettirdiği Sırbistan, Milošević in yönetimden uzaklaştırıldığı 2000 yılından bu yana köklü bir dönüşüm süreci içerisindedir. Bu dönüşüm, ülkedeki siyasi hayatın da oldukça hızlı ve dinamik bir biçimde ilerlediği anlamına gelmektedir. Hazırlamış olduğumuz bu kitap, Sırbistan daki güncel siyasetin ülkemizde daha iyi anlaşılmasına ve bu ülkeye ilişkin bundan sonra yürütülecek çalışmalara katkı sağlamayı amaçlamaktadır. ANKARA İSTANBUL WASHINGTON D.C. KAHİRE