SÖZEL OTOPSİ ARAŞTIRMASI ARA RAPORU

Transkript

1 Z T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI REFİK SAYDAM HIFZISSIHHA MERKEZİ BAŞKANLIĞI HIFZISSIHHA MEKTEBİ MÜDÜRLÜĞÜ BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET ETKİLİLİK PROJESİ SÖZEL OTOPSİ ARAŞTIRMASI ARA RAPORU 24 Aralık 2003 ANKARA

2 2004, RSHMB Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Bu rapor, Başkent Üniversitesi tarafından Sağlık Bakanlığının (Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı (RSHMB) Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü) kullanımı, basımı ve yayımı amacıyla hazırlanmıştır. Sağlık Bakanlığı (RSHMB Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü) dışında hiç kimse bu rapora dayanarak hiçbir hak iddia edemez veya raporu kullanamaz. Bu raporu herhangi bir amaçla kullanan kişi, raporun içeriğinden ötürü zarara uğradığını iddia edemez. Raporun yayınlanmış olması,içeriğine ilişkin teminat verildiği anlamına gelmez. Ne Başkent Üniversitesi, ne Sağlık Bakanlığı (RSHMB Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü), ne de Başkent Üniversitesi ve / veya Sağlık Bakanlığı nın (RSHMB Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü), hangi yetki kademesinde olursa olsun, çalışanı, yöneticisi veya temsilcisi raporda yer alan herhangi bir bilgi veya ifadeden dolayı hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz ve bu kişilerin yukarıda bahsedilenlere ilişkin olarak herhangi bir teminat verdiği veya beyanda bulunduğu iddia edilemez. Tüm hakları saklıdır. Bu eserin tamamı ya da bir bölümü,4110 sayılı Yasa ile değişik 5846 sayılı FSEK uyarınca, kullanılmazdan önce hak sahibinden 52. maddeye uygun yazılı izin alınmadıkça, hiçbir şekil ve yöntemle işlenmek, çoğaltılmak, çoğaltılmış nüshaları yayılmak, satılmak, kiralanmak, ödünç verilmek, temsil edilmek, sunulmak, telli / telsiz ya da başka teknik, sayısal ve / veya elektronik yöntemlerle iletilmek suretiyle kullanılamaz. Ayrıntılı bilgi için: Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, İbrahim Müteferrika Sk. No: Rüzgarlı/Ulus/Ankara, Turkiye( Tel: ; e-posta: [email protected]) II

3 TEŞEKKÜR Bu araştırma Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik projesinin bir bileşeni olup, Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı tarafından finanse edilmiştir. Çalışmanın yapılmasında her türlü desteği sağlayan Sağlık Bakanlığı Makam ı başta olmak üzere Sağlık Projesi Genel Koordinatörleri Dr. Mehmet Fettahoğlu ve Haydar Mezarcı ya; Hıfzısıhha Mektebi Müdürü Dr. Salih Mollahaliloğlu na; araştırmanın planlanması aşamasından itibaren tüm safhalarında bizlerle birlikte bire bir çalışan Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzısıhha Mektebi Müdürlüğünden Uzm. Dr. Nazan Yardım, Dr. Berrak B. Başara, Dr. Ömer Varol, Uzm Dr. Vural Dirimeşe, Uzm. Dr. Mehtap Kartal, Dr. Halil E. Erişti ve ilgili diğer tüm çalışanlarına; Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Projesi yönlendirme, izleme ve bilimsel kurul üyelerine değerli katkılarından dolayı teşekkür ederiz. Ayrıca raporun basım öncesi değerlendirilmesinde emeği geçen Hıfzısıhha Mektebi Müdürlüğü, Halk Sağlığını Geliştirme Bölümü nde görevli Uzm. Dr. Engin Özkan, Dt. Demet Aksoy, Dr. Esin Şener, Dr, Zekiye Çelebi, Dr. İlhan Öztürk, Y.Hem.Serap Taşkaya, Uzm. Dr. Belgin Özhan a teşekkür ederiz. Bu araştırma Başkent Üniversitesi tarafından gerçekleştirilmiştir. Prof. Dr. Seval Akgün ve Yrd. Doç. Dr. Meriç Çolak araştırmanın planlanma, yürütülme, verilerin analizi ve rapor yazımı faaliyetlerini gerçekleştirmişlerdir.prof. Dr. Gül Ergör ve Doç. Dr. Gina Etheredge çalışmanın planlanmasında ve koordinasyonunda katkıda bulunmuşlardır. Sözel otopsi anketi yapılacak ölümlerin tespiti ve verilerin güvenle ulaştırılması başta Yrd. Doç.Dr. Cihangir Özcan olmak üzere Hane Halkı Araştırması ekibi tarafından sağlanmıştır. Türkiye nin sağlık hizmetlerinde önceliklerin saptanabilmesi bu çercevede uygun politika ve stratejileri belirlenebilmesi için bir araç olan bu araştırmanın tamamlanabilmesi için başlangıcından itibaren bize maddi ve manevi destek olan Başkent Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Mehmet Haberal başta olmak üzere Proje Koordinatörü Prof. Dr. Korkut Ersoy, Proje Koordinatör Yardımcısı Doç Dr. Adnan Kısa ya ve emeği geçen herkese teşekkür ederiz. III

4 ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET ETKİLİLİK ÇALIŞMASI İZLEME KURUL ÜYELERİ SAĞLIK BAKANLIĞI Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Dr.Ercan BAL, Dr. Hülya ALTINYOLLAR, Dr. Nihal BABALIOĞLU Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, Dr. Levent EKER, Dr. Arzu KÖSELİ Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Dr. Ertan KAVASOĞLU, Hakime ZAL, Dr.Filiz BOZKURT Verem Savaş Dairesi Başkanlığı, Dr. Binnaz KAYA DURUNAY, Dr.Ayşen Melek AYTUĞ KOŞAN Sıtma Savaşı Dairesi Başkanlığı, Dr.Ömer YEDİKARDEŞLER İlaç Eczacılık Genel Müdürlüğü, Ecz. Eda CİNDOĞLU Bilgi İşlem Daire Başkanlığı, Dr. Songül DOĞAN, Dr. Özlem YİĞİTBAŞIOĞLU Kanser Savaş Dairesi Başkanlığı, Prof.Dr. Murat TUNCER, Dr. Funda TEKİN, Dr. Emire ÖZEN Araştırma Planlama ve Koordinasyon.Kurulu Başkanlığı, İnciser KAYA, İlknur GÜNEY, Rasim CEYHAN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü, Çubuk Devlet Hastanesi, Abdullah YILDIZ Ankara Hastanesi, Dr. Mehmet FETTAHOĞLU IV

5 Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, Uzm. Dr. Nazan YARDIM, Dr. Berrak BORA BAŞARA, Uzm. Dr. Mehtap KARTAL, Dr. Halil Erkan ERİŞTİ, Dr. Ömer VAROL, Dr. Vural DİRİMEŞE. ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET ETKİLİLİK ÇALIŞMASI YÖNLENDİRME KURUL ÜYELERİ SAĞLIK BAKANLIĞI Müsteşar, Prof. Dr. Necdet ÜNÜVAR Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, Dr. Salih MOLLAHALİLOĞLU İÇİŞLERİ BAKANLIĞI Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, Orhan AKKAYA, Döner TETİK T.C. GENELKURMAY BAŞKANLIĞI TSK Sağlık Komutanlığı, Binbaşı Muharrem UÇAR T.C. BAŞBAKANLIK HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI KİT Genel Müdürlüğü, A. Tuncay TEKSÖZ Dış Ekonomik İlişkiler Genel Müdürlüğü, Ayşe AKKİRAZ T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI Sosyal Sektörler ve Koordinasyaon Genel Müdürlüğü, Muharrem VARLIK, Nihan KIRCALIALİ T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET İSTATİSTİK ENSTİTÜSÜ BAŞKANLIĞI Ulusal Hesaplar Dairesi Başkanlığı, Gülay ERDEN, A. İrfan TÜRKOĞLU, Sevim ETKESEN Sosyal İstatistikler Dairesi Başkanlığı, V

6 Şengül ARSLAN, Nevin UYSAL Araştırma, Tetkik ve İstatistik Teknikler Daire Başkanlığı, Yılmaz ERŞAHİN, Muharrem GÜR T.C. MALİYE BAKANLIĞI Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü, Abdurrahman VARGÜN, BAĞ-KUR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı, Merih DİZİCİ T.C. EMEKLİ SANDIĞI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Sağlık Hizmetleri Daire Başkanlığı, Tarık KANGAL T.C. ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı, Sağlık İşleri Genel Müdürlüğü, Hüseyin BÜYÜKKAYIKÇI, Nuri ŞAŞMAZ ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET ETKİLİLİK ÇALIŞMASI BİLİMSEL KURUL ÜYELERİ HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Doç Dr. Nesrin ÇİLİNGİROĞLU, Doç. Dr. Bahar GÜÇİZ DOĞAN, Uzm.Dr. Banu ÇAKIR, Dr. Sarp ÜNER, Doç. Dr. Hilal ÖZCEBE Tıp Fakültesi Dekanlığı, Bioistatistik Anabilim Dalı, Yrd. Doç. Dr. Pınar ÖZDEMİR GEYİK Nüfus Etütleri Enstitüsü, Prof. Dr. Sabahat TEZCAN, Araş Gör. Elif KURTULUŞ YİĞİT, VI

7 İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Araş.Gör.Zafer ÇALIŞKAN ANKARA ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Sağlık Eğitim Fakültesi Dekanlığı-Sağlık Yönetimi Anabilim Dalı, Yrd. Doç. Dr. İsmail AĞIRBAŞ, Yrd. Doç. Dr. Efsun Ezel ESATOĞLU Siyasal Bilgiler Fakültesi, Yrd.Doç Dr. Hasan ŞAHİN GAZİ ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Doç.Dr.Işıl MARAL Kazaları Önleme ve Araştırma Enstitüsü, Dr. Elif DURUKAN İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dekanlığı, Prof.Dr. Metin Kamil ERCAN MARMARA ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Sağlık Eğitim Fakültesi Dekanlığı, Yrd. Doç.Metin ATEŞ DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dekanlığı, Yrd.Doç. Yasemin YEĞİNBOY KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Yrd. Doç.Dr. Murat TOPBAŞ ERCİYES ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı,Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Prof.Dr. Osman GÜNAY VII

8 KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Tıp Fakültesi Dekanlığı,Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Yrd. Doç.Dr. Nilay ETİLER DERNEKLER Toraks Derneği, Uzm.Dr. Osman ÖRSEL Halk Sağlığı Uzmanları Derneği, Doç.Dr. Hilal ÖZCEBE. Klinik Mikrobiyoloji ve Enfeksiyon Hastalıkları Derneği, Prof. Dr. Halil KURT İç Hastalıkları Uzmanları Derneği, Dr. Gülay SAİN GÜVEN VIII

9 ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET ETKİLİLİK PROJESİ BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ SÖZEL OTOPSİ ÇALIŞMA GRUBU Dr. Seval Akgün, Halk Sağlığı Profesörü, Başkent Üniversitesi Dr. Meriç Çolak, Yrd. Doç. Dr. Başkent Üniversitesi Dr. Gül Ergör, Halk Sağlığı Profesörü, 9 Eylül Üniversitesi Dr. Gina Etheredge, Doç.Dr. Tulane Üniversitesi Erinç Karakan, Araştırma Görevlisi, Başkent Üniversitesi ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET ETKİLİLİK PROJESİ BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ EPİDEMİYOLOJİ GRUBU Dr. Alan Lopez, Halk Sağlığı Profesörü, Quinisland Üniversitesi/Avusturalya, Kıdemli Bilim Danışmanı, Politika için bilgi ve kanıt Bölümü, Dünya Sağlık Örgütü, İsviçre Dr. Seval Akgün, Halk Sağlığı Profesörü, Başkent Üniversitesi Dr. Mithat Çoruh, Profesör, Mütevelli Heyeti Başkanı, Başkent Üniversitesi Dr. Rao Chalapati, Öğretim Görevlisi, Quinisland Üniversitesi/Avusturalya Dr. Gül Ergör, Halk Sağlığı Profesörü, 9 Eylül Üniversitesi Dr. Elena Andresen, Doç. Dr., Saint Louis Üniversitesi Dr. Gina Etheredge, Doç.Dr. Tulane Üniversitesi Dr. Rengin Erdal, Halk Sağlığı Profesörü, Başkent Üniversitesi Dr. Meriç Çolak, Yrd. Doç. Dr.,Başkent Üniversitesi Dr. Özlem Aydın, Başkent Üniversitesi Erinç Karakan, Araştırma Görevlisi, Başkent Üniversitesi IX

10 ÖZET Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Projesi çalışması kapsamında gerekli olan ölüm nedenlerinin tespit edilebilmesi için varolan rutin kayıt sisteminin değerlendirilmesinin yanısıra sözel otopsi araştırması yürütülmüştür. Bu araştırma Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik projesinin bir bileşeni olup, Türkiye nin sağlık hizmetlerinde önceliklerin saptanabilmesi ve bu çerçevede uygun politika ve stratejilerin belirlenebilmesi için bir araç olmuştur.türkiye yi temsil eden bir örneklem üzerinde Türkiye geneli için yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarını ortaya çıkaran, sözel otopsi yöntemiyle ölüm nedenlerini saptayan kesitsel bir araştırmadır. Ayrıca bu araştırmada ölüm nedenlerine tanı konulmasında sözel otopsi yönteminin doğruluğunu belirleme amaçlı metodolojik tipte bir araştırmada gerçekleştiriliştir. Ulusal Sağlık Araştırması nın bir bileşeni olan bu araştırmada, proje ekibi tarafından hazırlanan Sözel Otopsi anket formu ile örnekleme çıkan hanelerde ve bu hanelerin 2 öncesi ve 2 sonrası komşu hanelerde, son bir yıl içerisinde, meydana gelen ölümler hakkında çeşitli bilgiler toplanmıştır. Örnekleme çıkan cevaplayıcının son bir yıl içinde o hanenin dışında ölmüş olan kardeşleri için de aynı bilgiler toplanmıştır. Ayrıca araştırmada bu ölümlerden hastanede gerçekleşmiş olanların tamamının hastane kayıtlarına ulaşılmış ve hastane kayıtlarından yararlanılarak uygulanan Sözel Otopsi anketlerinin geçerlilik analizleri gerçekleştirilmiştir. Bu araştırma nın kısa vadede amaçları; Türkiye ulusal, kentsel ve kırsal alan için yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarını belirlemek, Türkiye geneli için 0-28 gün, 29 gün-5 yaş ve yetişkin ölümlerinde hekimler tarafından gerçekleştirilen sözel otopsi yöntemi ile ölümlerin tıbbi nedenlerini tanımlamak, elde edilen bu bulgular ile Türkiye nin demografik yapısını gösteren veri kaynakları ile yaşam tablolarına katkıda bulunmak, Türkiye de ki demografik yapı ve ölüm nedenleri ile ilgili diğer tüm veri kaynakları ile birlikte sözel otopsi sonuçlarını da kullanarak Türkiye ulusal, kentsel, kırsal alan ve bölgesel ölüm sayılarını her hastalık ve durum için belirlemek, bu hesaplamalar doğrultusunda hastalık yükü kompenenti olan YLL ve daha sonra DALY hesaplamalarını gerçekleştirmek, Sözel Otopsi yöntemiyle hekimlerin koydukları tanıları hastane kayıtları ile doğrulayarak, konulan tanıların duyarlılık ve seçiciliklerini belirlemek olarak verilebilir. Uzun vadeli amaçları ise, Türkiye nin ölüm sayılarını ve ölüm nedenlerini belirleyerek, bu ö- lüm nedenlerini azaltmaya yönelik programların seçimine yardımcı olmak, ülkemizde sözel otopsi konusunda yapılacak çalışmalara kaynak ve öncü olarak yöntemin toplumumuzdaki uygulanabilirliliğini ortaya koymak, ölümlerle ilgili mevcut veri toplama sisteminin iyileştirilmesine katkıda bulunmaktır. Çalışma sonunda, Türkiye deki ölümlerin nedenleri ile yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarına ulaşılmış ayrıca, bu çalışmadan elde edilen yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları yaşam tablolarının oluşturulmasında kullanılmıştır. Aynı zamanda araştırma sonuçları mortalitenin bir bileşeni olan kaybedilen yaşam yıllarının (YLL) ve daha sonra Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılları, (DALY) hesaplamalarının da temelini oluşturmuştur. Ölüm nedenleri sözel otopsi anketörleri tarafından belirlenmiştir. Bu araştırmada diğer ülkelerde yapılan çalışmalarla karşılaştırmaları yapabilmek amacıyla ölüm nedenlerinin sınıflandırılmasında ICD 10 kodlaması gerçekleştirilmiştir. Sözel otopsinin geçerliliği (doğruluğu) ve güvenirliliği (anketörler arasında), ölüm nedeni için mevcut olan hastane kayıtları gözden geçirilerek test edilmiştir. Sözel otopsi tanılarının geçerliliğinin saptanmasında duyarlılık ve seçicilik (sensitivite ve spesifite) testleri kullanılmıştır. Anketör ve hastane kayıtları ile elde edilen temel ölüm nedenleri ICD 10 kod sistemine göre kodlanmış ve 0-28 gün, 29 gün-5 yaş ve yetişkin grubu için ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Sistemlere göre kodlanılan hastalıklar gruplandırılmış ve geçerlilik ve güvenilirlilik analizleri bu gruplamaya göre gerçekleştirilmiştir. X

11 Türkiye yi temsil eden bir örneklem planı ile seçilen 480 blok tan 12,000 hane ile bunların iki sağ ve iki sol komşu toplam 60,000 hane ziyaret edilmiş, bu hanelerde gerçekleşen son bir yıl içerisindeki ölümler ile örnekleme çıkan hanedeki cevaplayıcıların o hane dışındaki kardeş ölümleri sorgulanmıştır. Nüfus tespiti yapılan komşu hanelerde ise toplam kişinin yaşadığı tespit edilmiştir. Bu nüfusun içinde yaş ve cinsiyeti belli olmayanlar çıkartıldığında kişiye ulaşılmıştır. Örnekleme çıkan ana hanelerde kişinin yaşadığı belirlenmiştir. Komşu hanelerdeki nüfus ile birleştirildiğinde ulaşılan toplam nüfus yaş ve cinsiyeti belli olmayanlar çıkartıldığında dir. Sözel Otopsi çalışmasın da yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları bu nüfus üzerinden değerlendirilmiştir. Toplam 1185 ölüm tespit edilmiştir ancak 15 ölümün bir yıldan eski ölüm olması ve yaş ve cinsiyeti tam olarak belirlenememesi nedeniyle 1170 ölüme ulaşılmıştır ölüm içerisinde ise cevaplayanın hane dışında yaşayan geçerli 81 kardeş ölümünün hanesi ziyaret edilmediği için bu 81 ölümde toplam ölümler içerisinden çıkartılmış yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları 1089 ölüm üzerinden yapılmıştır. Ölüm nedenlerinin analizinde ise 1170 ölüm içerisinde ; ölümlerin bir kısmı hakkında haneye dört kez ziyaret yapılmasına rağmen bilgi verecek kişi bulunamamıştır veya adres tespit edilememiştir Bazı hanelerde ise aile yetkilisi anketi uygulamak istememiştir ölüm içerisinden 1089 ölüme sözel otopsi uygulanabilmiştir. Daha sonraki aşamada verilerin ayrıntılı değerlendirmesi sırasında 1089 ölüm içerisinde ölü doğum şüphesi olan 5 ölüm, ölü doğum olarak kabul edilmiş ve bu 5 ölüme ait bilgilerin değerlendirmesi ayrı analiz edilmiştir. Bu nedenle sözel otopsi anket sonuçlarının değerlendirmesi toplam 1084 ölüm anketi üzerinden gerçekleştirilmiştir. Sözel otopsi anketleri uygulama sırasında anket tipi 0-28 gün, 29 gün - 5 yaş ve yetişkin anketi olarak kodlanmıştır. Toplam 1084 ölümden 35 ölüm (%3,2) 0-28 gün bebek ölümü, 68 ölüm (% 6,3) 29 gün -5 yaş ölümü ve 981 ölüm (%90,5) ise yetişkin ölümü olarak belirlenmiştir. Ölüm nedenlerinin değerlendirmesinde ise, 28 adet ölüme ait temel ölüm nedeni tanısı, yeterli bilgi elde edilemediği için, hekim tarafından konulamamıştır. Tüm ölümler hane ölümleri, kardeş ö- lümleri ve iki sağ, iki sol komşu ölümleri olarak ayrılmıştır. Tespit edilen tüm ölümlerde hane halkı ölümü 326 (% 27,9), kardeş ölümü 87 (% 7,4), komşu ölümü ise 751 (% 64,2) olarak belirlenmiştir. 6 adet ölüme ait bilgi elde edilememiştir (%0,5). Sözel otopsi uygulanan ölümlerdeki hane halkı ölümü 301 (% 27,6), kardeş ölümü 87 (% 8,0), iki sağ iki sol komşu ölümü ise 701 (% 64,4) olarak tespit edilmiştir. Cevaplayanın son bir yıl içerisinde hane dışında yaşadığını belirttiği kardeş ölüm sayısı ise 87 dir. Ulusal Sağlık Araştırmasından tespit edilen kardeş ölümlerinin 6 tanesinin yaşından emin olunamadığı için bu ölümler analizlerde kapsam dışı bırakılmıştır. Cevaplayanın son bir yıl içerisinde hane dışında yaşayan kardeşlerin yaşadığı haneler ziyaret edilmediği için 81 ölüm yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarının hesap edilmesinde dikkate alınmamıştır. Sonuç olarak yaşa ve cinsiyete özel ö- lüm hızlarının hesaplandığı toplam geçerli ölüm sayısı 1089 dur. Tespit edilen ölümler 3 bölgeye ayrılmıştır. Tespit edilen ölümler içerisinde hastanede meydan gelen ölümlerin tamamının hastane kayıtlarına gidilmiştir. Bu araştırmada 1089 ölümden 5 tanesi ölü doğum olduğu için, 1084 ölüm içerisinden 327 ölümün (%30,2) hastanede gerçekleşmiş olduğu saptanmıştır. 327 hastane ölümünün tümünün hastane kayıtlarındaki mevcut ölüm nedenlerine ait bilgiler, ölüm nedeni tespit formu yardımıyla toplanmıştır. 327 hastane ölümünden 255 ölümün hastane kayıtlarına ulaşılabilmiş, bu oran ise toplam hastane ölümlerinin % 78 ini oluşturmuştur. Sözel otopsi anketinin geçerlilik ve güvenirlilik çalışmaları ön-test çalışmasında yapılmıştır. Sözel otopsinin geçerliliği ve güvenirliliği (anketörler arasında), ölüm nedeni için mevcut olan hastane kayıtları gözden geçirilerek test edilmiştir. Sözel otopsi tanılarının geçerliliğinin saptanmasında duyarlılık ve seçicilik testleri kullanılmıştır. Dünya Sağlık Araştırması kapsamında kullanılmak üzere geliştirilen ankette yer alan Mortalite Modülü ve bu modüle yapılan eklemelerle geliştirilen sözel otopsi anketini ve yöntemi test edebilmek amacıyla 63 ölüm üzerinde bir ön-test çalışması gerçekleştirilmiştir. Güvenirlilik için 30 sözel otopsinin, geçerlilik için ise 63 sözel otopsi değerlendirmeye alınmış, güvenirlilik Kappa uyum katsayısı hesaplanarak yapılmıştır. Hastanede gerçekleşen ölümlerin 15 i 0-28 gün bebek ölümü, 15 i 29 gün- 5 yaş çocuk ölümü ve 225 i 5 yaş üzeri yetişkin ölümleridir. Son bir yıl içerisinde kentsel ve kırsal alanda toplam 35 tane 0-28 gün bebek ölümü saptanmıştır. Bu bebeklerin % 57,1 inin ölümünün hastanede gerçekleşmiş olduğu görülmüştür. 20 hastane ölümünden 15 ine ulaşılabilmiştir. 5 ölümün hastane kayıtları tespit edilememiştir. Bu yaş grubunda toplam 68 XI

12 çocuk ölümü mevcuttur. Hastanede gerçekleşmiş ölüm sayısı ise 18 (% 26,5) dir. 18 hastane ölümünden 15 inin (% 83,3) hastane kaydına ulaşılmıştır. 5 yaş üzeri ölümlerinde toplam 981 ölüm içerisinde hastanede gerçekleşmiş ölüm sayısı 289 dur (% 29,4). Hastanede gerçekleşmiş 289 ölümden 225 ine (% 77,9) ulaşılmıştır. Araştırma sonuçlarının analizinde ilk bölüm tanımlayıcı tablolardan oluşmaktadır. Sözel O- topsi araştırması sonucu Türkiye genelinde 0 yaş grubu ölüm hızı erkek çocuklarda binde 20,2 olarak saptanırken, kız çocuklarda bu hız binde 22,9 olarak belirlenmiştir. Kaba ölüm hızları değerlendirildiğinde Türkiye de kaba ölüm hızı binde 5.1 bulunmuştur. Bu hız erkeklerde binde 6,0 kadınlarda ise binde 4,2 dir. Kentsel alanda kaba ölüm hızı binde 4,7 olarak, erkeklerde kaba ölüm hızı binde 5,9, kadınlarda ise binde 3,7 dir. 0 yaş grubu kentsel alanda kız bebek ölüm hızı binde 12,7, erkek bebek ölüm hızı binde 17,2 dir. Türkiye kırsal alan 0 yaş grubunda, kız bebeklerde ölüm hızı binde 38,1 olarak saptanmıştır. Erkek bebek ölüm hızı binde 24,1 dir. Türkiye de kırsal alanda saptanan kaba ölüm hızı binde 5,5 olarak tespit edilmiştir. Kadınlarda kırsal alan kaba ölüm hızı binde 4.9 olarak saptanırken kırsal alanda erkeklerde bu oran binde 6,3 dür. Bölgelere göre kaba ölüm hızları değerlendirmesi sonucunda, Marmara ve Ege bölgesinde kaba ölüm hızı toplamda binde 4,5, kadınlarda binde 2,9, erkeklerde binde 6,0 olarak saptanmıştır. Akdeniz bölgesi kaba ölüm hızı ise toplamda binde 3,6, kadınlarda binde 3,6, erkeklerde binde 4,9 dur. İç Anadolu bölgesinde, kaba ölüm hızı toplamda binde 7,5, kadınlarda binde 6,7, erkeklerde binde 8,2 olarak elde edilmiştir. Karadeniz bölgesinde ise aynı değerler sırasıyla binde 5,5, kadınlarda binde 4,1 erkeklerde binde 5,7 dir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi kaba ölüm hızı ise, toplamda binde 5,0, kadınlarda binde 4,5, erkeklerde binde 5,5, şeklinde elde edilmiştir. Erkeklerde doğumda beklenen yaşam süresi 72,6 olarak saptanırken, kadınlarda doğumda beklenen yaşam süresi ise 77,19 dur. Her iki cinsiyet birlikte değerlendirildiğinde ise doğumda beklenen yaşam süresinin 74,80, bebek ölüm hızının ise binde 22 olduğu görülmektedir. Kentsel alanda erkeklerde doğumda beklenen yaşam süresi 71,82, kadınlarda 77,78 dir. Kırsal alanda bu değerler, doğumda erkeklerde 73,32, kadınlarda ise 76,10 dur. Kentsel alanda her iki cinsiyet birleştirildiğinde bebek ölüm hızı 15/1000, doğumda beklenen yaşam süresi ise 74,60 olarak bulunmuştur. Türkiye kırsal alanda her iki cinsiyeti birleştirerek elde edilen yaşam tablosuna göre 0 yaş grubu ölüm hızı kırsal alanda binde 31,0, doğumda beklenen yaşam süresi ise 74,74 olarak saptanmıştır. Türkiye geneli için 5q0 değeri olarak kabul edilen 5 yaş altı ölüm olasılığı erkeklerde binde 27,0 kadınlarda binde 32,8 olarak bulunurken bu değerler kentsel alanda erkeklerde binde 20,0, kadınlarda binde 20,0, kırsal alanda ise erkeklerde binde 35,5, kadınlarda binde 50,5 olarak saptanmıştır yaş arası ölüm olasılığını veren 45q15 değerleri ise Türkiye geneli, kentsel ve kırsal alan, kadın ve erkeklerde benzerlikler göstermektedir. Türkiye genelinde erkeklerde 45q15 binde 163,4 olarak saptanmış iken kadınlarda bu oran binde 60,0 dır. Aynı değerin kentsel alanda dağılımı sırasıyla binde 176,5, 62,0, kırsal alanda ise binde 145,9, kadınlarda ise binde 59,8 dir. Kentte erkek ölümleri %63, kadın ölümleri %37; kırda ise aynı sırayla %54,2 ve %45,8 dir. Ölümlerin % 3,2 si 0-28 gün bebek ölümleri, % 6,3 ü 29 gün-5 yaş çocuk ölümleri ve % 90,5 i yetişkin ölümleri olarak belirtilmiştir. Kentte gerçekleşen ölümlerin % 92,9 u yetişkin ölümü, % 4,5 i 29 gün-5 yaş çocuk ölümleri, % 2,5 i ise 0-28 gün bebek ölümleridir. Bu oranlar kırda, % 87,5, % 8,4 ve % 4,1 olarak belirlenmiştir gün bebek ölümlerinin % 51,4 ü erkek, % 48,6 sı kız bebektir. 29 gün-5 yaş çocuk ölümlerinin % 45,6 sı erkek, % 54,4 ü kız çocuktur. Yetişkin ölümlerinde ise, erkek ölümleri % 60,2, kadın ölümleri % 39,8 dir. Toplamda ise yine erkek ölümleri % 59,0, kadın ölümleri % 41,0 olarak belirlenmiştir. XII

13 15-49 yaş arası kadınların ölümlerine ait bilgiler incelendiğinde, toplam 40 tane yaş kadın ölümü bulunmaktadır. Cevap alınanlar içerisinde % 9,5 inin hamileliğinde tansiyon yüksekliği, bacaklarda ödem ya da fazla kilo kaybı durumu belirtilmiştir. Doğum yaparken ölen kadın saptanmamıştır yaş arası kadınların % 13,6 sında devam eden ateş olduğu belirtilmiştir. UHY-ME Sözel Otopsi Araştırmasında iki anne ölümü saptanmış olup bir tanesi öldüğünde hamile diğeri ise, doğum sonrası 6 hafta içinde gerçekleşen anne ölümüdür gün bebek ölümlerinin % 45,7 si Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde, % 20,0 ı İç Anadolu bölgesinde, % 14,3 ü Marmara ve Ege bölgesinde ve %11,4 ü Karadeniz bölgesinde görülürken en az oranda bebek ölümü Akdeniz bölgesinde tespit edilmiştir (% 8,6). 29 gün-5 yaş çocuk ölümlerinin dağılımında ilk sırada % 70,6 ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi, ikinci sırada % 11,8 ile Marmara ve Ege bölgesi daha sonra % 10,3 ile İç Anadolu bölgesi gelmektedir. Akdeniz bölgesinde 29 gün -5 yaş çocuk ölümü %1,5 olarak belirlenmiştir. Yetişkin ölümlerinde ise, Marmara ve Ege bölgesi ilk sırada yer almaktadır (% 31,6). İç Anadolu bölgesinde % 23,9, Doğu ve Güneydoğu Anadolu da % 22,1, Karadeniz bölgesinde % 12,2 ve Akdeniz bölgesinde % 10,2 olarak belirlenmiştir. Sözel Otopsiyi gerçekleştiren doktor tanılarına göre saptanan temel ölüm nedenleri 0-28 gün bebek ölümleri, 29 gün-5 yaş çocuk ölümleri ve 5 yaş üzeri ölüm nedenleri şeklinde Türkiye geneli, kent ve kır ayrımına göre ayrı ayrı sunulmuştur. Türkiye 0-28 gün yaş grubu erkek ve kız bebeklerin ölüm nedenlerinin değerlendirilmesinde ilk sırayı % 26,5 ile yenidoğanın solunum distres sendromunun aldığı saptanmıştır. % 11,8 ile yenidoğan bakteriyel sepsis ile preterm diğer bebekler ikinci sırayı almaktadır. % 8,8 ile doğum anoksisi üçüncü sırada yer alan diğer ölüm nedenidir. Erkek bebeklerde de Türkiye geneli ile aynı şekilde ilk sıraları % 27,8 ile yenidoğanın solunum distres sendromu, % 16,7 ile pretern bebekler, % 11,1 ile neonatal sepsis ve doğum anoksisi almaktadır. Kız bebeklerde % 25,0 ile yenidoğanın solunum distres sendromu ve % 12,5 ile neonatal sepsis gelmektedir. Türkiye kentsel alanda 0-28 gün yaş grubu erkek ve kız bebeklerin ölüm nedenlerinin değerlendirilmesinde ilk sırayı % 14,3 ile preterm bebekler, doğum anoksisi ve neonatal sepsis almaktadır. İkinci sırayı %7,1 ile septisemi, yaygın damar-içi pıhtılaşma, menenjit, hidrosefali, pnömoni, yenidoğanın solunum distres sendromu, yenidoğan mekonyum aspirasyonu ve pnömotoraks almaktadır. Türkiye kırsal alanda 0-28 gün erkek ve kız bebeklerde ölüm nedenlerinin dağılımının değerlendirmesinde, ölümlerin % 40 ında yenidoğanın solunum distres sendromu, % 10 unda preterm, neonatal sepsis olduğu görülmektedir. Bu çalışmada da prematürelik ve buna bağlı ortaya çıkan hastalıkların, bu yaş grubu kırsal alan ölümlerinin önemli bir bölümünü oluşturduğu görülmektedir. Türkiye 29 gün-5 yaş grubunda erkek ve kız çocuklarda ölüm nedenlerinin dağılımında ilk sırada pnömoni % 13,4, ikinci sırada menenjit % 7,5, üçüncü sırada % 6,0 ile bronkopnömoni, ve septisemi, dördüncü sırada ise % 4,5 ile enfeksiyon kaynaklı ishal ve gastroenterit, trafik kazalarının aldığı görülmüştür. Erkek çocuklarda % 16,7 ile pnömoni, % 13,3 ile menenjit ilk sıralarda yer alırken kız çocuklarının ölüm nedenlerinin değerlendirilmesinde; % 10,8 ile pnömoni, % 8,1 ile septisemi, %5,4 ile bonkopnömoni, trafik kazaları, kızamık, protein-enerji malnütrisyonu ve astım diğer ölüm nedenleri yer almaktadır. Türkiye kentsel alanda 29 gün-5 yaş grubunda erkek ve kız çocuklarda ölüm nedenlerinin dağılımında pnömoninin %11,5 ve enfeksiyon kaynaklı ishal ile gastroenterit ve astımın % 7,7 oranında ölüm nedeni olduğu görülmektedir. Türkiye kırsal alanda 29 gün-5 yaş grubunda erkek ve kız çocuklarda ölüm nedenlerinin dağılımının incelenmesinde, % 14,6 oranında pnömoni, % 9,8 oranında menenjit ve septisemi, % 7,3 oranında bronkopnömoni saptanmıştır. Türkiye genelinde ölüm nedenler arasında ilk sırada % 12,5 ile XIII

14 hipertansiyon gelmektedir. Akut miyokard enfartüs ikinci sırada (% 9,6), akciğer CA üçüncü sırada yer almaktadır (% 5,9). Kadınlarda da birinci ölüm nedeni % 17,0 ile hipertansiyondur. Bunu % 8,0 ile Akut miyokard enfaktüsü (MI), % 5,1 ile diyabetes mellitus takip etmektedir. Erkeklerde ise en önemli ölüm nedeni % 10,7 ile MI dır. Hipertansiyon (% 9,5), akciğer CA (% 8,5), kardiyovasküler hastalık (% 6,2) erkekler arasında saptanan diğer ölüm nedenleridir. Sözel Otopsi sonuçlarına göre 5 yaş üzeri ölüm nedenleri arasında kentsel alanda ilk sırada hipertansiyon (%12,3) daha sonra MI (% 9,1) ve trakea, bronş ve akciğer habis uru (% 6,9) gelmektedir. Kadınlarda birinci neden % 15,7 ile hipertansiyondur, bunu % 7,3 ile MI, % 5,8 ile diyabetes mellitus takip etmektedir. Kadınlarda diğer ölüm nedenleri sırasıyla % 5,2 ile kardiyovasküler hastalık, % 4,2 ile mide kanseri, % 3,1 ile kronik obstruktif akciğer hastalığı ve genel ve tanımlanmamış ateroskleroz dür. Erkeklerde ise en önemli ölüm nedeni % 10,4 ile hipertansiyondur. İkinci sırada %10,1 ile MI gelmektedir. Üçüncü sırada trakea, bronş ve akciğer habis uru gelmektedir (% 9,3). Türkiye kırsal alanda, 5 yaş üzeri grupta hipertansiyon % 12,6 ile ilk sırada yer almaktadır. Daha sonra % 10,3 ile MI ve % 5,3 ile kardiyovasküler hastalık gelmektedir. Kadınlarda birinci ölüm nedeni % 18,4 ile hipertansiyondur. Kadın ölüm nedenleri arasında ikinci sırayı % 8,6 ile MI, üçüncü sırayı ise % 5,9 ile alzheimer almaktadır. 5 yaş üzeri erkekler arasında en önemli ölüm nedeni MI dır. (%11,5). İkinci ölüm nedeni % 8,1 ile hipertansiyondur. Bunu % 7,7 ile kronik obstruktif akciğer hastalığı izlemektedir. Akciğer CA (%7,3), diabetes mellitus (% 3,4) ve trafik kazaları (% 3,0) erkeklerde yetişkin ölümlüğü arasında yer alan diğer nedenlerdir. XIV

15 İÇİNDEKİLER Sayfa No GİRİŞ...8 AMAÇLAR Kısa Vadeli Amaçlar Uzun Vadeli Amaçlar...9 GENEL BİLGİLER Sözel Otopsi Kapsamındaki Çalışmalar...10 YÖNTEM Araştırmanın Evreni Sözel Otopsi Yönteminin Geçerliliğinin Saptanması Araştırmanın Tipi Araştırmanın Zamanı Veri Toplama Ulusal Sağlık Araştırması Sözel Otopsi Anket Formu Ölüm Nedenlerinin Tanımlanması Sözel Otopsi Uygulama Zamanı Anketör Seçimi ve Eğitimi İzleme Geçerlilik Analizleri Veri Analizi Geçerlilik ve Güvenirlilik Ön Test Uygulaması Ana Alan Uygulaması Araştırmada Kullanılan İstatistiksel Yöntemler Çalışmanın Sınırlılıkları...24 BULGULAR Yaşa ve Cinsiyete Özel Ölüm Hızları, Türkiye Sözel Otopsi Anket Sonuçlarının Değerlendirmesi Araştırmaya Katılanların Dağılımları Ölene Ait Genel Bilgiler Ölümle Bağlantılı Tıbbi Öykü Yetişkin Ölümlülüğü Gün Arası Bebek Ölümleri Gün- 5 Yaş Arası Ölen Çocuklar Ölü Doğumlara Ait Bulgular Ölüm Nedenleri Günlük Ölen Erkek ve Kız Bebeklerde Temel Ölüm Nedenleri Gün-5 Yaş Arası Ölen Erkek ve Kız Çocuklarda Temel Ölüm Nedenleri Yaş Üzeri Erkek ve Kadınlarda Ölüm Nedenleri Sözel Otopsi Yönteminin Geçerliliği Günlük Bebek Ölümleri Gün-5 Yaş Arası Çocuk Ölümleri Yaş Üzeri Ölümleri...91 SONUÇ VE ÖNERİLER

16 KAYNAKÇA...99 EKLER EK 1: Ulusal Sözel Otopsi Araştırması Anketör Eğitim Programı EK 2: Sözel Otopsi Anket Uygulaması Doktorları EK 3: Bölgelere ve İllere Göre Ölüm Tespitleri ve Sözel Otopsi Uygulama Dağılımı EK 4: Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Çalışması Verbal Otopsi Denetleme Formu EK 5: Ölüm İstatistik Formu EK 6: Yaşam tablolarında Kullanılan Sembollerin Tanımlanması EK 7: Sözel Otopsi Anketi EK 8: Sözel Otopsi Araştırması El Kitabı

17 KISALTMALAR ARDS : Akut Respiratuar Disstress Sendromu DALY : Sakatlığa AyarlanmışYaşam Yılları DİE : Devlet İstatistik Enstitüsü DSA : Dünya Sağlık Araştırması DSÖ : Dünya Sağlık Örgütü KBY : Kronik Böbrek Yetmezliği KOAH : Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı RDS : Respiratuar Disstress Sendromu SVO : Serebrovasküler Olaylar SEARCH : Society for Education Action and Research in Community Health (Halk Sağlığında Eğitim ve Araştırma Topluluğu) TNSA : Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması UHY-ME : Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Projesi ILO : International Labour Organization (Uluslararası Çalışma Örgütü) YLL : Years Of Life Lost (Kaybedilen Yaşam Yılları) KİBAS : Kafa İçi Basınç Artış Sendromu 3

18 TABLO LİSTESİ Sayfa No Tablo 3.1 Sözel Otopsi Kapsamında Yapılan Bazı Çalışmalar...12 Tablo 5.1 Yaşa ve Cinsiyete Özel Ölüm Hızları, Türkiye (UHY-ME, Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...25 Tablo 5.2 Yaşa ve Cinsiyete Özel Ölüm Hızları Türkiye Kentsel Bölge (UHY-ME, Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...26 Tablo 5.3 Yaşa ve Cinsiyete Özel Ölüm Hızları Türkiye Kırsal Bölge (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...27 Tablo 5.4 Türkiye, Kent-Kır ve Bölgelere Göre Kaba Ölüm Hızları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...28 Tablo 5.5 Türkiye Ulusal Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, 2003)...29 Tablo 5.6 Türkiye Kentsel Bölge Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...31 Tablo 5.7 Türkiye Kırsal Bölge Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...33 Tablo 5.8 Çocuk ve Yetişkin Ölüm Hızları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...34 Tablo 5.9 Sözel Otopsi Anketi Görüşme Sonuçlarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...36 Tablo 5.10 Anketi Cevaplayanların Ölene Olan Yakınlığı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...37 Tablo 5.11 Anketi Cevaplayanların Yaş ve Cinsiyet Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...37 Tablo 5.12 Anketi Cevaplayanların Eğitim Durumu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...38 Tablo 5.13 Ölümlerin Gerçekleştiği Yerlerin Kır ve Kent e Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...38 Tablo 5.14 Ölümlerin Gerçekleştiği Yerlerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003)...39 Tablo 5.15 Ölümlerin Gerçekleştiği Yerlerin Bölgelere Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...39 Tablo 5.16 Evde Gerçekleşen Ölümlerin Cinsiyete Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...40 Tablo 5.17 Evde Gerçekleşen Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...40 Tablo 5.18 Evde Gerçekleşen Ölümlerin Bölgelere Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...41 Tablo 5.19 Ölümlerin Cinsiyete ve Yerleşim Yerlerine Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...41 Tablo 5.20 Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...42 Tablo 5.21 Ölümlerin Cinsiyet ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...42 Tablo 5.22 Ölümlerin Yaş Grupları ve Bölgelere Göre Dağlımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...42 Tablo Yaş ve Üzeri Yetişkin Ölümlerinin Medeni Durumlarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...43 Tablo Yaş ve Üzeri Yetişkin Ölümlerinin Meslek Durumlarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...43 Tablo 5.25 Yetişkin Ölümlerinin Sigara, Alkol ve Madde İlaç Kullanma Durumlarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)

19 Tablo 5.26 Ölenlerin Ölmeden Önce Herhangi Bir Şikayeti Olma Durumu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...44 Tablo 5.27 Ölümden Önceki Belirtilen Şikayetlerin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...45 Tablo 5.28 Ölenlerin Son Bir Yıl İçinde Herhangi Bir Sağlık Personeli Tarafından Görülme Durumu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...47 Tablo 5.29 Ölenlerin Son Bir Yıl İçinde Hastanede Yatarak Tedavi Olma Durumunun Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...48 Tablo 5.30 Belirtilen Ameliyat Türlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...48 Tablo 5.31 Ameliyat Edilen Organların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...49 Tablo 5.32 Cevaplayıcılara Göre Bildirilen Ölüm Tanılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...50 Tablo 5.33 Ölümlerin Doktor Tanısı Alma Durumunun Cinsiyet ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...52 Tablo 5.34 Ölümüm Herhangi Bir Yaralanma Sonucu Olma Durumunun Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003)...52 Tablo 5.35 Ölüme Neden Olan Yaralanmanın Türünün Cinsiyet ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...53 Tablo 5.36 Yaralanmaya Neden Olan Olayların Cinsiyet ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...54 Tablo 5.37 Yaralanmanın Meydana Geldiği Yerin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...55 Tablo 5.38 Yaralanma Sırasındaki Konumun Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...55 Tablo 5.39 Yaralanma Sırasında Yaralanan Vücut Kısımlarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...56 Tablo 5.40 Meydana Gelen Yaralanma Sonucu Gelişen Tıbbi Durumların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...56 Tablo 5.41 Belirtilen Tümör Yerlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003)...58 Tablo 5.42 Ölümden Önceki Mevcut Semptomların ve Durumların Sistemlere Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...59 Tablo 5.43 Cevap Verenler Arasında Yaş Arası Ölen Kadınlara Ait Bulguların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...60 Tablo 5.44 Cevap Verenler Arasında Doğum Öncesi, Doğum Süreci ve Doğum Sonrası Annenin Sağlık Durumunun Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...61 Tablo Günlük Ölen Bebeklerde Doğum ve Doğum Sonrası Karşılaşılan Bazı Durumların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003)...62 Tablo Günlük Ölen Bebeklerde Bebek Canlı Doğduktan Sonra Karşılaşılabilecek Bazı Komplikasyonların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...63 Tablo Gün - 5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Görülen Bazı Komplikasyonların ve Anne Sütü Alma Durumunun Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)

20 Tablo Gün - 5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Aşı Olma ve Döküntülü Hastalık Geçirme Durumlarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...66 Tablo Gün - 5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Görülen Bazı Semptomların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...66 Tablo 5.50 Ölü Doğumlarda Cevaplayıcıya Ait Genel Bilgilerin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, Tablo 5.51 Ölü Doğumlara Ait Genel Bilgilerin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003)...67 Tablo 5.52 Ölü Doğumların, Doğum Öncesi, Doğum Süreci ve Doğum Sonrası na Ait Bulguların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003)...68 Tablo Günlük Ölen Bebeklerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...70 Tablo 5.54 Türkiye Kentsel Bölge de 0-28 Günlük Ölen Bebeklerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiyel, 2003)...71 Tablo 5.55 Türkiye Kırsal Bölge de 0-28 Günlük Ölen Bebeklerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...72 Tablo Gün- 5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı, Türkiye (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...73 Tablo 5.57 Türkiye Kentsel Bölge de 29 Gün- 5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...74 Tablo 5.58 Türkiye Kırsal Bölge de 29 Gün- 5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...75 Tablo Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı, Türkiye (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...76 Tablo Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Saptanan İlk 10 Temel Ölüm Nedeninin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...80 Tablo 5.61 Türkiye Kentsel Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...81 Tablo 5.62 Türkiye Kentsel Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre İlk 10 Temel Ölüm Nedeninin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...84 Tablo 5.63 Türkiye Kırsal Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME, Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...85 Tablo 5.64 Türkiye Kırsal Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre İlk 10 Temel Ölüm Nedeninin Dağılımı (UHY-ME, Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...87 Tablo Günlük Bebeklerde Doktor Tanısına Göre Saptanan Temel Ölüm Nedenlerinin Hastane Kayıtlarında Saptanan Temel Ölüm Nedenleri İle Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)

21 Tablo Gün 5 Yaş Arası Çocuklarda Doktor Tanısına Göre Saptanan Temel Ölüm Nedenlerinin Hastane Kayıtlarından Saptanan Temel Ölüm Nedenleri İle Karşılaştırılması (UHY-ME, Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...90 Tablo Yaş Üzeri Ölümlerde Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Doktor Tanısına Göre Saptanan Gruplandırılmış Temel Ölüm Nedenleri ve Gruplandırılmış Temel Hastane Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003)...92 Tablo 5.68 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (Tüm Kanser Vakaları) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...93 Tablo 5.69 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (Akciğer CA) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...93 Tablo 5.70 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (İskemik Kalp Hastalıkları) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...93 Tablo 5.71 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (Serebrovasküler Olaylar, SVO) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...93 Tablo 5.72 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (Hipertansiyon) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...94 Tablo 5.73 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (Diabetes Mellitus) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...94 Tablo 5.74 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (Kronik Böbrek Yetmezliği, KBY) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...94 Tablo 5.75 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (KOAH) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)...95 Tablo 5.76 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi, (MI) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003)

22 GİRİŞ Doğum ve ölümler hakkında edinilen bilgiler bir toplumun sağlık ihtiyaçlarını tahmin etmekte ve gerekli sağlık hizmetlerinin planlanmasında önemlidir. Bu bilgiler arasında özellikle ülke düzeyinde ölüm hızlarının ve ölüm nedenlerinin bilinmesi gerek koruyucu ve gerekse tedavi edici hizmetlerin planlanmasında ve yerine getirilmesinde son derece büyük bir önem taşımaktadır. Bilindiği üzere, Türkiye de sağlık ihtiyaçlarının doğru ve tam olarak tahmin edilebilmesi ve ülke koşullarına uygun sağlık planlamasının yapılabilmesi için gerekli olan sağlıklı bir rutin bilgi toplama sistemi mevcut değildir. Özellikle ölümlerle ilgili birincil veri kaynakları Devlet İstatistik Enstitüsü nden (DİE) elde edilen il ve ilçe ölüm istatistikleridir. Ancak DİE yalnızca il ve ilçe merkezlerinde meydana gelen ölümler hakkındaki bilgileri toplayabilmektedir. Bu nedenle de Türkiye de, ölümlere ilişkin il ve ilçe merkezlerinden daha küçük yerleşim birimlerini de kapsayan tüm Türkiye yi temsil yeteneğinde, bilgi bulunmamaktadır. Dolayısıyla bu tür verilerin eksikliğinden dolayı Türkiye de, sağlık yatırım ve harcamalarının bölgesel dağılımı, bölgenin mevcut durum analizleri sonucu belirlenen sağlık gereksinimlerinden çok, politik karar süreçlerine ve önceki yıllardaki bütçe düzenlemelerine göre yapılmaktadır. Bu bağlamda, halk sağlığı ve sağlık planlaması açısından bölgesel gereksinimlerin değerlendirilip, kaynak dağıtımı sürecinde karar mekanizmalarına yardımcı olabilecek, bilimsel yöntemlerin geliştirilmesi büyük önem taşımaktadır. Rutin bilgi toplama sisteminin sağlıklı olmadığı ülkelerde, toplumdaki ölüm bilgilerini elde etmek için 1937 yılından beri sözel otopsi yöntemine başvurulmaktadır. Sağlık enformasyon sistemlerinin gelişmiş olduğu ülkelerde önemini yitirmiş ancak, sağlık enformasyon sisteminin sağlıklı bir şekilde işletilemediği ülkelerde önemini korumaya devam etmektedir (1-6). Zamana bağlı sağlık durumu ölçütleri konusunda son otuz yıldır süregelen bilimsel çalışmaların ardından, 1993 yılında tamamlanıp yayınlanan Küresel Hastalık Yükü (KHY) Çalışması ile ortaya atılan hastalık yükü kavramı ve bu kavramın ölçütü olarak önerilen DALY, (Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılı) sağlık planlamacılarına, toplumsal sağlık gereksinimlerini daha geniş anlamda saptamayı olası kılan yeni bir yaklaşım sunmaktadır. DALY kavramı, çeşitli hastalıkların neden olduğu prematür ö- lümler ile ölümle sonuçlanmayan, ancak uzun dönemli sakatlık ve işlev kaybına neden olan hastalık durumlarının yol açtığı hastalık yükünün, tek bir ölçüt ile değerlendirilebilmesini amaçlamaktadır. Bu nedenle Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Projesi çalışması kapsamında erken mortaliteye bağlı olarak kaybedilen muh temel yaşam yıllarının hesap edilebilmesi için gerekli olan yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarının ve ölüm nedenlerinin tespit edilebilmesi için varolan rutin kayıt sisteminin değerlendirilmesinin yanısıra bir sözel otopsi araştırması da yürütülmüştür. Elde edilen yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları yaşam tablolarının oluşturulmasında kullanılmıştır. Aynı zamanda araştırma sonuçları mortalitenin bir bileşeni olan kaybedilen yaşam yıllarının (YLL) ve daha sonra, (DALY) hesaplamalarının da temelini oluşturmuştur. 8

23 AMAÇLAR Bu araştırma kısa vadede ve uzun vadede şu amaçları gerçekleştirmek üzere planlanmış ve uygulanmıştır. 2.1 Kısa Vadeli Amaçlar 1. Türkiye ulusal, kentsel ve kırsal alan için yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarını belirlemek, 2. Türkiye geneli için 0-28 gün, 29 gün-5 yaş ve yetişkin ölümlerinde hekimler tarafından gerçekleştirilen sözel otopsi yöntemi ile ölümlerin tıbbi nedenlerini tanımlamak, 3. Elde edilen bu bulgular ile Türkiye nin demografik yapısını gösteren veri kaynakları ile yaşam tablolarına katkıda bulunmak, 4. Türkiye de ki demografik yapı ve ölüm nedenleri ile ilgili diğer tüm veri kaynakları ile birlikte sözel otopsi sonuçlarını da kullanarak Türkiye ulusal, kentsel, kırsal alan ve bölgesel ölüm sayılarını her hastalık ve durum için belirlemek, bu hesaplamalar doğrultusunda hastalık yükü kompenenti olan YLL ve daha sonra DALY hesaplamalarını gerçekleştirmek 5. Sözel otopsi yöntemiyle hekimlerin koydukları tanıları hastane kayıtları ile doğrulayarak, konulan tanıların duyarlılık ve seçiciliklerini belirlemek 2.2 Uzun Vadeli Amaçlar 1. Türkiye nin ölüm sayılarını ve ölüm nedenlerini belirleyerek, bu ölüm nedenlerini azaltmaya yönelik programların seçimine yardımcı olmak, 2. Ülkemizde sözel otopsi konusunda yapılacak çalışmalara kaynak ve öncü olarak yöntemin toplumumuzdaki uygulanabilirliliğini ortaya koymak 3. Ölümlerle ilgili mevcut veri toplama sisteminin iyileştirilmesine katkıda bulunmak. 9

24 GENEL BİLGİLER 3.1 Sözel Otopsi Kapsamındaki Çalışmalar Sözel otopsi uygulamalarının başlangıcı 1930 lu yıllara dek gider ise de, gelişmiş ve ayrıntılı ilk uygulaması, 1990 yılında Johns Hopkins Üniversitesi tarafından yapılmıştır. Bu yöntem, ölümden sonra, ölen kişinin yakınları ile görüşülerek ölüme neden olan hastalık konusunda bilgi almaya dayalıdır (1). Böylece, olgunun, ölüm öncesinde bir profesyonel tarafından görülmemiş olmasının getirdiği bilgi eksiklikleri giderilmeye çalışılmaktadır (2, 3, 4, 6). Sözel otopsi yöntemi üç varsayıma dayalı olarak ortaya atılmıştır, bunlar (6-13) : 1. Çeşitli hastalıklar bulgu ve belirtilerine göre birbirinden ayırt edilebilir. Yöntemin geçerliliği, ilgili hastalığın net bulgulara sahip olması, bu belirtilerin ilgili hastalık nedeni ile ölen tüm olgularda bulunması, diğer ölümcül seyreden hastalıklarda bulunmaması durumunda yüksektir. 2. Ölen kişinin ailesinin bu belirti ve bulguları tanımasında, bunların şiddeti ve belirginliği ö- nemli etkendir. 3. Belirti ve bulguların tanınmasında ve hatırlanmasında ölümden sonra geçen süre önemlidir. Bu nedenlerle, sözel otopsi çalışmasının doğru sonuçlar verebilmesi için, bazı konulara özen gösterilmesi gerekir. Örneğin, ölüm zamanından sözel otopsi uygulanmasına kadar geçen süre ne kadar kısa olursa elde edilen sonuçlarda o kadar doğru olabilmektedir. Ancak, sözel otopsi görüşmesinin, ölümden sonra bir aydan daha kısa süre geçmeden yapılmasının da etik olmayacağı düşünülmektedir. Ayrıca, ölümden çok kısa bir süre geçtiği için aileler tarafından red oranı da yüksek olmaktadır (3,4,7-12,39). Pek çok çalışmada bir yıl gibi süreler sonunda ailelerle görüşüldüğü görülmektedir. Buna karşılık, çocuk ölümlüğünün saptanmasında, ölüm ile sözel otopsi arasındaki zaman aralığı ne kadar kısa ise, toplanan veriler de o kadar geçerli olmaktadır (4,5,9,11,38). Bu, özellikle doğum aralıklarının kısa olduğu ve annenin bakımına ihtiyaç duyan bir veya birden fazla küçük çocuğu olduğu kültürlerde daha da önem kazanmaktadır. Zamanın yanında, cevaplayanın ölüm nedeni veya belirti ve bulguların ne anlama geldiği hakkındaki bilgi ve düşünce düzeyi geçerliliği arttıran diğer önemli bir etken olmaktadır (4,5,7,9,11,39). Sözel otopsi için, standart bir soru formunun ve tanı koymada yol gösterici kriterlerin bulunmaması önemli bir sorundur. Hindistan da bir araştırma topluluğu (Society for Education Action and 10

25 Research in Community Health, SEARCH) tarafından, özellikle bebek ölümlerinde uygulamak amacıyla, standart anket ve her bir hastalık kategorisi için semptom/bulgu kombinasyonlarına dayalı tanı kriterleri geliştirilmiştir. Ancak, geliştirilen kriterlerden bazıları geliştirildiği kültüre özgüdür ve bu kriter başka bir toplumda söz konusu olamayabileceği gibi, değişik toplumların da farklı geleneksel uygulamaları söz konusu olabilir (4). Çocuk ölümlülüğü konusunda yapılan sözel otopsi çalışmalarının bazılarında bebeğin yakınından doğrudan bebeğin hastalık ve ölüm öyküsünü anlatması istenmiş, annelerin öyküsüne dayalı olarak sözel otopsi tanıları konmuştur. Bazı çalışmalarda ise kapalı uçlu olarak bazı belirtilerin ölmeden önce bebekte olup olmadığı kişilere sorulmuştur. Soruların kapalı uçlu, önceden kodlanmış şekilde sorulduğu durumlarda tanı koydurucu belirti/bulgu kombinasyonları da önceden belirlenmektedir. Kapalı uçlu soruları içeren anketlerde organizmadaki her bir sistemle ilgili duyarlılığı oldukça yüksek olan birkaç belirti sorulmaktadır. Kişinin bunlara olumlu yanıt vermesi halinde seçiciliği arttırmak amacı ile belirtiler konusunda daha ayrıntılı sorgulamaya geçmek önerilmektedir (4,5,7,9,11-13,39). Bebek ve çocuk ölümlülüğünün saptanmasında standart kriterler neonatal ölümler ve 29 gün - 5 yaş ölümleri şeklinde iki bölümde hazırlanmıştır. Hastalık tanılarına karar verirken yaygın olan ve önerilen uygulama hekimlerin sözel otopsi görüşmelerini gerçekleştirmesi ve bu görüşmeler sonrası temel ölüm nedenini belirlemesidir. Sözel otopsi konusunda bir çok çalışma yürütülmüş, bir çok hastalık için tanı koydurucu belirti ve bulgu kombinasyonları geliştirilmeye çalışılmıştır. Tablo3.1 de çeşitli ülkelerde yapılan çalışmalardan bazı örnekler sunulmaktadır (14-20). Bu ülkelerde ölüm nedenlerinin farklılık göstermesi yanında, bu çalışmaların yöntemleri, kullanılan anketler, tanı koydurucu belirti/bulgu kombinasyonları benzer değildir. Bu arada, sözel otopsi konusundaki yöntemin doğruluğunu saptamaya yönelik çalışmalarda mevcuttur (21-28). 11

26 Tablo 3.1 Sözel Otopsi Kapsamında Yapılan Bazı Çalışmalar (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Ülke, Yıl Çalışmanın Yaş Ölüm ile görüşme Ölümü Tipi arasındaki zaman tanımlamada kriterler Bangladeş, 88 Retrospektif 0 63 ay 1 52 hafta Algoritma Bangladeş,78-89 Retrospektif 0 60 ay hafta Algoritma Gambiya, Yaşam 0 60 ay 0 12 hafta Klinik Analizi Karar Liberya, 88 Retrospektif 0 72 ay 1 52 hafta Algoritma Guinea-Bisseau 78 Yaşam 0 48 ay hafta Klinik Analizi Karar Hindistan, Yaşam 0 60 ay 0 2 hafta Klinik Analizi Karar 12

27 YÖNTEM 4.1 Araştırmanın Evreni Sözel otopsi yöntemi Hanehalkı Araştırmasının bileşenidir. Ulusal Sağlık Araştırması nın bir bileşeni olan bu araştırmada, örnekleme çıkan hanelerde ve bu hanelerin 2 öncesi ve 2 sonrası komşu hanelerde, son bir yıl içerisinde, meydana gelen ölümler hakkında çeşitli bilgiler toplanmıştır. Bu ölümlere ek olarak, örnekleme çıkan cevaplayıcının son bir yıl içinde o hanenin dışında ölmüş olan kardeşleri için de aynı bilgiler toplanmıştır. Ayrıca araştırmada bu ölümlerden hastanede gerçekleşmiş olanların tamamının hastane kayıtlarına ulaşılmış ve hastane kayıtlarından yararlanılarak uygulanan sözel otopsi anketlerinin geçerlilik analizleri gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmada, sözel otopsi uygulamak üzere, ölüm tespiti yapılacak hanelerin ve daha sonra bunlardan hastanede gerçekleşen ölümlerden hastane kayıtlarına ulaşılan ölüm sayılarının belirlenmesinde aşağıdaki örnekleme yöntemi uygulanmıştır. Bu kapsam çerçevesinde, Ulusal Sağlık Araştırmasından örnekleme çıkan hane halkının yanısıra hanenin 2 önceki ve 2 sonraki hanelerde yaşayan komşu nüfus taranmış, son bir yıl içerisinde bu nüfusta gerçekleşen ölümler tespit edilmiştir. Bunun yanısıra ziyaret edilen hanedeki cevaplıyanın kardeş ölümlülüğü de sorgulanmıştır. Bu yöntemle son bir yıl içerisinde toplam 1170 ölüm tespit e- dilmiştir. Cevaplıyanın son bir yıl içerisinde hane dışında yaşadığını belirttiği kardeş ölüm sayısı ise 87 dir. Ulusal Sağlık Araştırmasından tespit edilen kardeş ölümlerinin 6 tanesinin yaşından emin olunamadığı için bu ölümler analizlerde kapsam dışı bırakılmıştır. Cevaplıyanın son bir yıl içerisinde hane dışında yaşayan kardeşlerin yaşadığı haneler ziyaret edilmediği için 81 ölüm yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarının hesap edilmesinde dikkate alınmamıştır. Sonuç olarak yaşa ve cinsiyete özel ö- lüm hızlarının hesaplandığı toplam geçerli ölüm sayısı 1089 dur. Nüfus tespiti yapılan komşu hanelerde ise toplam kişinin yaşadığı tespit edilmiştir. Bu nüfusun içinde yaş ve cinsiyeti belli olmayanlar çıkartıldığında kişiye ulaşılmıştır. Örnekleme çıkan ana hanelerde kişinin yaşadığı belirlenmiştir. Komşu hanelerdeki nüfus ile birleştirildiğinde ulaşılan toplam nüfus yaş ve cinsiyeti belli olmayanlar çıkartıldığında dir. Sözel Otopsi çalışmasın da yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları bu nüfus üzerinden değerlendirilmiştir. Bölgelere ve illere göre ölüm tespitleri ve sözel otopsi anketi uygulama dağılımı Ek.3 de sunulmaktadır. 13

28 4.2 Sözel Otopsi Yönteminin Geçerliliğinin Saptanması Tek aşama halinde yapılan alan uygulamasında sözel otopsi yönteminin geçerliliğini saptamak amacıyla hastanede gerçekleşmiş tüm ölümler kullanılmış, hastane kayıtları ile geçerlilik analizleri gerçekleştirilmiştir. 4.3 Araştırmanın Tipi Bu araştırma Türkiye yi temsil eden bir örneklem üzerinde Türkiye geneli için yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızlarını ortaya çıkaran, sözel otopsi yöntemiyle ölüm nedenlerini saptayan kesitsel bir araştırmadır. Ayrıca bu araştırmada ölüm nedenlerine tanı konulmasında sözel otopsi yönteminin doğruluğunu belirleme amaçlı metodolojik tipte bir araştırmada gerçekleştirimiştir. 4.4 Araştırmanın Zamanı Sözel otopsi ön-test çalışması Temmuz-Ağustos 2002 de, alan uygulaması 21 Nisan 23 Mayıs 2003 de gerçekleştirilmiştir. Sözel otopsi hastane çalışması ise 1 28 Mayıs 2003 de tamamlanmıştır. 4.5 Veri Toplama Ulusal Sağlık Araştırması Sözel Otopsi Anket Formu Proje ekibi tarafından Sözel otopsi araştırmasını gerçekleştirebilmek için DSÖ tarafından geliştirilen ve Dünya Sağlık Araştırmasında (DSA) kullanılan sözel otopsi formu incelenmiştir. Bu anketin ülkemizin ölüm nedenleri ihtiyaçlarını yeterince karşılayamayacağı düşüncesiyle literatür taraması yapılarak diğer çalışmaların anket formlarına ulaşılmıştır. Londra Hijyen ve Tropik Tıp Okulu araştırmacıları tarafından Tanzanya da kullanılmak üzere geliştirilmiş anket formu ile Ürdün de kullanılan sözel otopsi anket formunun kurgusu ve soruları gözden geçirilerek araştırmamızda kullanılacak anket formu hazırlanmıştır ( 29-30). Bu çalışmada kullanılacak anket formu geliştirilirken, sağlık durumunu tarif eden durumlar Türkçe ye ve Türkiye koşullarına uyarlanmıştır. Temmuz 2002 deki çalışma tasarım toplantısı sırasında, hazırlanmış olan anket formu bir uzman grup tarafından tartışılmış, bu uzman grubun görüşleri doğrultusunda gerekli düzenlemeler yapılarak, ön-test uygulaması yapılmıştır. 14

29 Araştırmada kullanılan sözel otopsi anketi üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm 5 yaş ü- zeri yetişkinler, ikinci bölüm 0-28 gün, üçüncü bölüm ise 29 gün 5 yaş arası olan ölümleri kapsamaktadır. 5 yaş üzeri yetişkin ölümleri içerisinde ise ayrıca yaş tüm kadınların ölüm nedenlerine ait sorular sorulmuştur. Anket formu hazırlanırken dikkat edilen noktalar aşağıda sunulmaktadır (4,6,8,11,12,16, 21,28, 31,39): 1. Anketin çoğunluğu kapalı uçlu sorulardan oluşmaktadır. Sözel otopsi konusunda yapılan pek çok çalışmada da kapalı uçlu soruların kullanıldığı, genellikle her bir sistem sorgulaması için duyarlılığı oldukça yüksek olan bir veya birkaç belirti/bulgu sorulduğu, eğer kişi bunların ölmeden önce ölen kişide olduğunu söylerse seçiciliği arttırmak amacı ile daha ayrıntılı soruları içeren modüllere geçildiği gözlenmiştir. Özetle, anketi hazırlamada temel ilke, kişinin ölümünden önce mevcut hastalığından ve ona özgü belirti ve bulgularından yola çıkarak bir anket formu geliştirilmiştir 2. Yeni form geliştirilirken sağlık durumunu tarif eden Türkçe terminoloji kullanılmıştır. 3. Araştırmada kullanılacak olan sözel otopsi anketi üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm yetişkinler, ikinci bölüm neonatal (0-28 gün) üçüncü bölüm ise 29 gün 5 yaş arası olan ö- lümleri kapsamaktadır. Dünyada uygulanan yöntemlerde yaş grupları bu şekilde kabul edildiği için ve yukarıda bahsedilen Londra Hijyen ve Tropik Tıp Okulu araştırmacıları tarafından Tanzanya da kullanılmak üzere geliştirilmiş ve halen diğer ülkelerde test aşamasında olan anketlere standardizasyon açısından bu yaş gruplarına aynen ankette yer verilmiştir. 4. Yetişkin ölümleri içerisinde ise yaş tüm kadınlara ait ölüm nedenlerine yönelik sorular mevcuttur. 5. Hazırlanan anket formunun geçerliliği (validite) ve güvenirliliğini (reliability) sağlamak için bir ön test çalışması yapılmıştır. 6. Hane Halkı Sağlık Araştırmasının yapıldığı tüm illerde tespit edilen ölümlere sözel otopsi uygulanmıştır ve hastane kayıtlarına gidilerek geçerlilik kontrolü yapılabilmesi için hastanede ölüm tespit formu kullanılmıştır. 7. Hane halkı anket formuna eklenen komşu hane halkı bilgi formu ile komşu hanelerin sosyodemografik bilgileri (yaş ve cinsiyet) alınmıştır. Yaşam tablolarının hazırlanmasında kullanılmak üzere kaba ölüm hızı, yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları hesaplanmıştır. Sözel otopsi ön çalışması sonrasında görülen aksaklıklar doğrultusunda anket yeniden gözden geçirilmiş ve yeni düzenlemeler yapılarak anketler optik okuyucuda okunacak şekilde hazırlanmıştır ve aynı şekilde yeni düzenlenen ankete yönelik anketör el kitabı hazırlanmıştır Ölüm Nedenlerinin Tanımlanması 15

30 Anket formu hazırlandıktan sonra detaylı bir anketör el kitabı hazırlanmıştır. Anketör eğitimleri bu el kitabı doğrultusunda gerçekleştirilmiş, özellikle bebek ve çocuk ölümlerinin değerlendirilmesinde yararlı olabileceği düşünülerek konulabilecek ölüm nedenleri doğrultusunda olası tanı ve kuvvetle olası tanıda hekimlere yardımcı olabilecek kriterler SEARCH kriterleri bazında listelenmiş ve anketör el kitabının arkasına eklenerek, hekimlere yardımcı olması amaçlanmıştır (4). Ayrıca eğitimlerde de bu kriterler üzerine yoğunlaşılmış, böylece standardizasyonun sağlanmasında ip uçları verilmiştir. Anket doldurma işlemi bittikten sonra anketör aldığı bilgiler ve yorumu doğrultusunda ölüme sebep olan temel nedeni ve son nedeni araştıran ilgili bölümleri dikkatlice doldurmuştur. Ölüm nedeni saptanırken, ölüm nedenlerinden birini seçmek veya ölüm nedenlerini asıl neden, altta yatan neden gibi sınıflamalara ayırmak önerilmemekte, eğer birden fazla ölüm nedeni saptanırsa tüm ölüm nedenlerinin alınması önerilmektedir. Sözel otopsi yöntemi tek bir olgunun ölüm nedenini saptamada yetersiz gibi görülebilir. Ancak epidemiyolojik olarak, ölüm nedeni net olarak saptanmasa da enfeksiyon hastalığı veya anomali şeklinde kabaca yapılan bir sınıflama yeterli bilgi sağlamaktadır. Ölüm nedenleri kaydedilirken genellikle temel neden ve son neden ayrı ayrı kaydedilir. Bazen de ara neden de belirtilir. Fakat her ölüm durumunda bu üç neden olmayabilir. Ölüm istatistiklerinde kullanılan neden temel ölüm nedenidir. Bu araştırmada temel ölüm nedeni ve son neden kaydedilmiştir (4,5,8,27,28,39,43). Temel neden: Ölüm olayını hazırlayan ilk hastalık ya da olaydır. Son neden: Hastayı ölüme götüren son hastalık veya durumdur. Temel neden ve son neden olarak yazılması uygun olmayan tanılar Kardiyak arrest, solunum arresti, septik şok, kardiyojenik şok, böbrek yetmezliği, yaralanma (travmatik), kanama, şok, serebrovasküler olay tanıları genellikle ölüme neden olan son ölüm şekilleridir, buna neden olan temel nedenin kaydedilmesi gerekmektedir (43). Tek nedeni olan ölümler Bazı durumlarda sadece temel ölüm nedeni olabilir. Kanserler, genellikle bu duruma uyarlar. Kanser sonucu bir kanama, arrest, beyin metastazı gibi nedenlerle ölüm oluşabilir ama burada hep temel neden kanserdir. Ayrıca birçok enfeksiyon hastalığında da sadece temel neden kaydedilmelidir. Tifo, difteri vb. Neden sonuç ilişkisi Bir kişide prostat kanseri olup trafik kazasında ölürse temel neden trafik kazasıdır. Burada temel neden kanser son neden trafik kazası demek doğru olmaz. Çünkü temel nedenle son neden arasında bir neden sonuç ilişkisi olmalıdır. Mantıklı bir ilişki olmalıdır. Kanser trafik kazasına yol açmadığına göre temel neden trafik kazasıdır gün ve 29 gün- 5 yaş ölümleri 16

31 Burada da yine temel ölüm nedeni kaydedilmiştir. Prematürite, malnütrisyon gibi nedenler temel ölüm nedenleridir. Fakat 29 günden sonraki ölümlerde prematürite veya intrauterin gelişme geriliğini temel neden olarak belirtirken daha dikkatli olmak gerekir. Özellikle 1 yaşından sonra bir çocuğun temel ölüm nedeni prematürite olmamalıdır, bir yaşını tamamladığına göre prematüriteden kaynaklanacak sorunları yenmiş olması beklenir. Temel nedenlerin belirlenmesinde bu noktalar göz önünde bulundurulmuştur. Ayrıca ölüm nedenlerinin kodlanması hane halkı araştırması ICD kodlamalarını yapan bu konuda eğitimli ve deneyimli grup tarafından ICD 10 kodlama sistemine göre yapılmış olup, ölüm nedenleri ICD 10 kodlama sisteminde yer alan tanımlamalar şeklinde sunulmaktadır. Uygulamada anketörün koyduğu tanıyı alan ve bölge koordinatörü incelemiş, gerektiğinde herhangi bir tereddüt durumunda sözel otopsiyi gerçekleştiren hekimle görüşülerek karara varılmıştır. Eğitimler sırasında yukarıda açıklanan tüm durumlar detaylı örneklerle tanımlanmış, hekimlerin en doğru ölüm nedenini koyabilmeleri için gerekli eğitimler verilmiştir Sözel Otopsi Uygulama Zamanı Daha önce yapılan sözel otopsi çalışmalarında, ölüm zamanından sözel otopsi uygulanmasına kadar geçen süre içinde ne kadar kısa bir zaman aralığı olur ise elde edilen sonuçların daha geçerli olduğu görülmektedir. Sözel otopsi yönteminin kullanıldığı pek çok çalışmada 1 yıl gibi süreler sonunda ailelerle görüşüldüğü görülmektedir. Bu nedenlerle ölümün üzerinden bir yıldan uzun süre geçtiğinde hafıza faktörünün önemli bir rolü olduğu literatürde belirtildiği için sözel otopsi uygulamaları son bir yıl içinde gerçekleşen ölümler üzerinde yapılmıştır (4, 6,8,14,24,28,39) Anketör Seçimi ve Eğitimi Örnek büyüklüğüne göre toplam hane halkı nüfusu, Türkiye için kaba ölüm hızı tahmini ve ankette tespit edilecek ölüm sayıları göz önünde bulundurularak, sözel otopsi yapacak anketör sayısı belirlenmiştir. Anketör sayısı belirlendikten sonra anketörler seçilmiştir. Seçim kriterlerinden en ö- nemlisi anketörün tıp doktoru olma koşuludur. Anketörün anketin uygulanacağı bölgeden seçilmesine öncelik verilmiştir. Hane halkı anketi uygulamaları sırasında bölge sağlık otoriteleri ile temasa geçilmiş ve dört bölge olarak belirlenen, Ankara, İzmir, İstanbul ve Diyarbakır bölgelerinden anketörler seçilmiştir. Her bölgeye ayrıca bir bölge koordinatörü atanmıştır. Hastane kayıtlarının analizini yapa- 17

32 cak hekimler sözel otopsi anketini yapan hekimlerden ayrı olarak seçilmiştir. Buradaki amaç ölüm nedenlerini belirlemede aynı kişiyi kullanmayıp taraf tutmayı ortadan kaldırmaktır. Seçim işlemleri gerçekleştikten sonra Ankara Merkez de toplanan hekim anketörlere bir gün uygulamalı eğitim yapılmıştır. Bu eğitimde anketörler, anketör el kitabı üzerinde Başkent Üniversitesi Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Projesi Epidemiyoloji Grubu elemanları tarafından eğitilmişlerdir ve daha önce gerçekleştirilmiş ölümler üzerinde uygulama yaparak anketin işlerliliğini görmüşlerdir. Ayrıca Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü uzmanları tarafından geliştirilen denetleme formu Bakanlık yetkilileri tarafından bu eğitim sırasında anlatılmıştır. Anketör eğitim programı Ek.1 de sunulmaktadır İzleme Sözel otopsi faaliyetleri bir sistem içerisinde izlenmiştir. Faaliyetlerin iş tanımı ve sorumluları belirlenmiştir. Zaman çizelgesinde yer alan aktivitelerin bir ekip anlayışı içerisinde eşgüdümle bitirilmesine gayret gösterilmiştir. Saha sorumluluğu alan koordinatörü ve diğer bölge koordinatörleri tarafından sağlanmıştır. Sözel otopsi formu merkez ofise ve alan koordinatörüne yollanmadan önce, bölge koordinatörleri tarafından gözden geçirilmiştir. Eğer gerekliyse, düzeltmeler anketörler tarafından, halen o bölgede ve ölen kişinin ailesi ile bağlantıda iken yapılmıştır. Çalışma iki şekilde sonlandırılmıştır. Eğer kişi hastanede ölmemişse, tamamlanan form merkez ofise geldiğinde, sözel otopsi izlemesi bitmektedir. Eğer kişi hastanede ölmüşse, sözel otopsi izlemesi, sözel otopsi formu merkez ofise geldikten sonra kısmen bitmiştir ancak bölgesel düzeyde hastane kayıtlarını incelemekle görevli hekimin formu merkez ofise yollamasından sonra sözel otopsi anketi tamamen bitmiş olarak kabul edilmiştir. Merkez ofis formları, veri analizi için gerekli bölüme ulaştırmıştır. Ön-test sırasında bu uygulamaların değerlendirilmesi sonucu, gerekli düzenlemeler yapılmış ve ana alan uygulamasında herhangi bir sorunla karşılaşılmamıştır. Sağlık Bakanlığı tarafından izlemeyi sağlamak amacıyla Ek 4 de sunulan izlem ve denetleme formu geliştirilmiştir. Bu form anketörler tarafından işlemler tamamlandıktan sonra Sağlık Bakanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ne ulaştırılmıştır Geçerlilik Analizleri 18

33 Tespit edilen ölümler 3 bölgeye ayrılmıştır. Tespit edilen ölümler içerisinde hastanede meydan gelen ölümlerin tamamının hastane kayıtlarına gidilmiştir. Bu araştırmada 1089 ölümden 5 tanesi ölü doğum olduğu için, 1084 ölüm içerisinden 327 ö- lümün (%30,2) hastanede gerçekleşmiş olduğu saptanmıştır. 327 hastane ölümünün tümünün hastane kayıtlarındaki mevcut ölüm nedenlerine ait bilgiler, yöntem kısmında belirtildiği üzere daha önce sözel otopsi uygulamasına katılmamış ve sadece hastanede gerçekleşmiş ölümlerin nedenlerini tespit etmek üzere eğitilmiş, her bölgeden bir hekim tarafından anketin son kısmında yer alan hastanede gerçekleşmiş ölüm nedeni tespit formu yardımıyla toplanmıştır. 327 hastane ölümünden 255 ölümün hastane kayıtlarına ulaşılabilmiş, bu oran ise toplam hastane ölümlerinin % 78 ini oluşturmuştur. Bu ölümlere ulaşılamama nedeni hastane kayıtlarının yetersizliği, hastane yetkililerinin kayıtları incelemeye izin vermemesi ve bazı ölümlerin hastaneye ulaştığı sırada acil girişinde gerçekleşmesi nedeniyle hastane kayıtlarının olmamasıdır. Yukarıda belirtildiği üzere, hastanelerde meydana gelen ölümlerin kayıtlarını incelemek üzere ayrı bir hekim görevlendirilmiştir. Saha koordinatörleri, hastanelerde meydana gelen ölümlerle ilgili bilgileri hastane kayıtlarını izlemekle görevli hekime yollanmasından sorumlu olmuşlardır. Bu kişi ise hastane ile temas kurmuş, yerinde hastane kayıtlarını incelemiş, ölüm nedenini belirlemiş ve merkez ofise tekrar rapor etmiştir. Bölgeden konu ile ilgili hekimin seçilme avantajı; bu kişinin hastaneleri daha iyi biliyor olması ve seyahat için zaman ve mali kaynak harcamasına gerek duyulmamasıdır. Ayrıca, bu görevi sözel otopsi anketöründen bir başkasına vermek, sözel otopsi anketörünün elindeki göreve odaklanmasına ve başka bir sözel otopsi anketörünün o bölgeye hastane kayıtlarını toplamak için gitme gerekliliğini önlemiştir. Hastanede meydana gelen ölümlerin tekrar hastane kayıtlarını inceleyerek yapılan geçerlilik çalışması sonunda: 1. Hastane kayıtlarının ölüm yüzdesi, kent ve kırsal bölgeler arası yüzde ile karşılaştırmayı sağlamak. 2. Hastaneden edinilen ölüm-nedeni bilgilerinin bütünlük ve doğruluğunun belirlenmesini ve sözel otopsinin geçerliliğini sağlamak. 3. Sadece hastaneler için değil aynı zamanda Türkiye nin hastane kayıt sistemi için önemli o- lan ölüm nedenlerinin kodlanması ve hastane yönetim kapasitesini geliştirmek için bilgi sağlamaktır. 4.6 Veri Analizi 19

34 Analizin ilk bölümünde, tanımlayıcı veriler yer almaktadır. Ayrıca ziyaret edilen komşu hanelerde hane halkı araştırması soru formuna eklenecek ayrı bir hane halkı tablosu ile komşu hanelerde yaşayan tüm kişilerin listelenmesi de sağlanmıştır. Böylece hane dışındaki kardeş ölümleri hariç tutularak hem ziyaret edilen hanelerde, hem de komşu hanelerde son bir yıl içerisindeki kaba ölüm hızı, yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları hesaplanmıştır. Hastane kayıtları ile sözel otopsi arasındaki uyumu belirlemede geçerlilik analizleri yapılmıştır Geçerlilik ve Güvenirlilik Sözel otopsi anketinin geçerlilik ve güvenirlilik çalışmaları ön-test çalışmasında yapılmıştır. Sözel otopsinin geçerliliği (validite) ve güvenirliliği (reliability) (anketörler arasında), ölüm nedeni için mevcut olan hastane kayıtları gözden geçirilerek test edilmiştir. Sözel otopsi tanılarının geçerliliğinin saptanmasında duyarlılık ve seçicilik (sensitivite ve spesifite) testleri kullanılmıştır. Duyarlılık, geçerliliği belirlenecek yöntemin gerçekten hasta olanlardan ne kadarını hasta olarak saptayabildiğini gösterir. Yani yöntemle hasta olarak saptanıp referans teste göre de hasta olanların, referans test ile hasta olarak gösterilen kişilere oranı testin duyarlılığını verir. Seçicilik ise, yeni yöntemin sağlam o- lanlardan ne kadarını doğru olarak saptayabildiğini gösterir. Yeni test ile sağlam bulunup referans teste göre de sağlam olanların, referans test ile sağlamlığı gösterilen kişilerin toplamına oranı testin seçiciliğini verir. Bu araştırmada hastane kayıtları, referans test-altın standart- olarak ele alınmıştır Ön Test Uygulaması Dünya Sağlık Araştırması kapsamında kullanılmak üzere geliştirilen ankette yer alan Mortalite Modülü ve bu modüle yapılan eklemelerle geliştirilen sözel otopsi anketini ve yöntemi test edebilmek amacıyla 63 ölüm üzerinde bir ön-test çalışması gerçekleştirilmiştir. Geçerlilik analizlerini yapabilmek için 63 ölümün seçilme nedeni bu sayı ile yapılacak hesaplamaların daha dar güven aralığında doğru sonuçlar vermesidir. Bilindiği üzere geçerlilik analizleri hipotezleri test eden çalışmalar değildir. Bundan dolayı örneklem büyüklüğü veya örneklemin gücü analizlerde büyük önem taşımamaktadır ancak çok küçük örneklerde yapılan geçerlilik analizlerinde geçerlilik tahminlerinin doğru olmadığı bilinmektedir. Araştırmanın düzenlemesi, güvenirliliği ve geçerliliği ile ilgili kaynaklar proje ekibi tarafından incelenmiş, konumuzla ilgili kaynakçalar sunulmuştur (32-37). İki uzman hekim alan koordinatörü olarak ve araştırmada tıbbi rehberlik yapmak üzere seçilmişlerdir. Ayrıca her biri yaklaşık 3 yıl deneyime sahip olan üç doktor sözel otopsi anketörü olarak seçilmiş ve eğitim almıştır. Bu kişiler anketin kullanımı ve çalışmadaki yöntemlerle ilgili olarak yarım günlük bir anketör eğitim programına katılmışlardır. Hane halkı ön-test çalışması sırasında ve takip 20

35 eden dönemde bu üç sözel otopsi anketörü hane halkı araştırma grubu tarafından belirlenen ölümlerde sözel otopsi anketini gerçekleştirmişlerdir. Ön-test, Ankara merkez, Ayaş ve Kızılcahamam (İlçe Merkez) da yürütülmüştür. Hane halkı anketörleri tarafından örneklemde çıkan hanede son bir yıl içinde gerçekleşen ö- lümü tespit ettiğinde ölen kişinin adı ve adresi sözel otopsi ekibine iletilmiştir. Bu adresleri alan sözel otopsi anketörleri söz konusu haneye ulaşıp, sözel otopsi anketini uygulayabilmek için en çok dört girişimde bulunmuşlardır. Cevaplayıcı anketi ilk başta reddetse bile anketör ekibi cevaplayıcı ile tekrar iletişim kurarak kabul etmesini sağlamıştır. Cevap vericiye ulaşmada farklı bir anketörün kullanılmasına kanaat getirildiği durumlarda karar anketör ekibine bırakılmıştır. Bu dört girişim günün çeşitli zamanlarına ve hafta sonuna dağıtılmıştır. Girişimlerden bir tanesi hafta içi sabah ( 8 ile 12 arası), bir girişim hafta içi öğleden sonra 12 ile 17 arası, bir girişim hafta içi akşam 19 ile arası ve bir girişim ise hafta sonu herhangi bir zaman olmuştur. Anketin tamamlanmasından önce cevaplayanın anketi cevaplayıp cevaplamayacağını gösteren form (aydınlatılmış onam formu) tamamlanmıştır. Anket yaklaşık olarak dakika sürmüştür. Çalışmada kullanılan DSÖ anketinin ön testi yapılmış olup, hanedeki ölümler ve kardeş ölümleri sorulmuştur. İki sağ iki sol komşu hanelerdeki ölümler tespit edilmemiştir. Ön-testte, 63 ölüme ulaşılamamıştır. Bu nedenle, yeterli sayıyı tamamlamak üzere, Başkent Üniversitesi Hastanesi, Dr.Sami Ulus Çocuk Hastanesi ve Sağlık Bakanlığı Ankara Hastanesi ölümlerinden yararlanılmıştır. Seçilen üç hastanenin her birinden (kişilerin taşınması, katılımı kabul etmemesi veya soruları yanıtlayacak kişinin bulunmaması gibi nedenlerden dolayı) geçen yıl içerisindeki ölen kişilerin kayıtlarından 20 kişi rasgele seçilmiştir (Haziran 2001-Temmuz 2002). Aynı hane halkından saptanan ölümlerde olduğu gibi ölüme ulaşabilmek için dört girişimde bulunulmuş, aynı yol izlenerek anketler doldurulmuştur. Sözel otopsi anketörleri ölüm nedenlerinin yer aldığı hastane kayıtlarını görmemişlerdir. Hastanede gerçekleşen her bir ölüm için koordinatörlerin bir tanesi ve üç anketör dışında retesti uygulayan diğer anketör hastane kayıtlarını incelemek üzere hastanelere gönderilmiştir. Hastane ölüm nedenleri formu merkez ofise gönderilmiş ve burada kayda geçmiş ve veri girişine hazır hale getirilmiştir. Sonuçta 14 ü hane halkı uygulamasından (sahadan) 49 u hastane kayıtlarından olmak üzere 63 ölüme sözel otopsi anketi uygulanmıştır. 21

36 Ölüm nedenleri sözel otopsi anketörleri tarafından belirlenmiştir. Anketörler alanda sözel o- topsi formlarını doldurduktan sonra proje merkez ofisinde soru formları alan koordinatörleri tarafından incelenerek, ölüm nedenlerine karar verilmiştir. Hane halkı araştırması ve hastanelerde gerçekleşen ölümlerden elde edilen 30 ölüm güvenilirlik için yeniden test edilmiştir. Bu 30 ölüm rasgele seçilmiştir ve yeni test için başka bir anketöre verilmiştir. Bu anketör ön-test uygulamasını gerçekleştiren anketörün dışında seçilen bir hekimdir. Eğer yeni test için neonatal ve 29 gün 5 yaş arası ölümler seçilmişse bunlarda orantılı olarak re-test için seçilmeye çalışılmıştır. Sözel otopsi anketörleri yakın zamanda gerçekleştirilen ölümlerde re-test gerçekleştirilirken daha duyarlı davranmışlardır. İlk giden anketörden ileriki bir zamanda aynı haneyi ziyaret edebileceği konusunda haneyi bilgilendirmesi istenmiştir. Anketörler alanda sözel otopsi formlarını doldurduktan sonra proje merkez ofisinde soru formları, alan koordinatörleri tarafından incelenerek ölüm nedenlerine karar verilmiştir. Bu formlar analiz edilmek üzere veri girişine gönderilmiştir. Ölüm nedenleri sözel otopsi anketörleri tarafından belirlenmiştir. Bu araştırmada teknik şartnamede belirtildiği üzere, diğer ülkelerde yapılan çalışmalarla karşılaştırmaları yapabilmek amacıyla ICD 10 kodlaması gerçekleştirilmiştir. Hastanede gerçekleşen her bir ölüm için koordinatörler tarafından üç anketörden biri hastane kayıtlarını incelemek üzere hastaneye gönderilmiştir. Ankara da ki hastanelere ön-test çalışmasının yapılabilmesi için Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü tarafından resmi yazı gönderilerek anketörlerin hastane kayıtlarına ulaşmaları sağlanmıştır. Bu hastane kayıtlarına gidecek anketör, sözel otopsi anketini gerçekleştiren anketör dışındaki bir anketörden seçilmiştir. Bu işlem bizim yöntemimizin geçerliliğini ortaya koymak için gerçekleştirilmiştir. Hastane ölüm nedenleri formu merkez ofise gönderilmiş ve burada kayda geçmiş ve veri girişine hazır hale getirilmiştir. Sözel otopsinin geçerliliği (doğruluğu) ve güvenirliliği (anketörler arasında), ölüm nedeni için mevcut olan hastane kayıtları gözden geçirilerek test edilmiştir. Güvenilirlik için 30 sözel otopsinin, geçerlilik için ise 63 sözel otopsi değerlendirmeye alınmış, güvenirlilik (Kappa ile) uyum katsayısı hesaplanarak yapılmıştır. Sözel otopsi tanılarının geçerliliğinin saptanmasında duyarlılık ve seçicilik (sensitivite ve spesifite) testleri kullanılmıştır Ana Alan Uygulaması 22

37 Bir günlük eğitim sonrası hekimler dört ana gruba ayrılmışlardır (Ankara, Diyarbakır, İstanbul, İzmir). Her grupta çalışan hekimlere birer kod numarası verilmiştir. Her alan için bir koordinatör görevlendirilmiştir ve bu kişilere de birer kod numarası verilmiştir. Eğitime katılan hekimlerin isimleri ve kod numaraları Ek.2 de verilmiştir. Optik okuyucuya göre hazırlanan anket formları ve el kitabı ile Sağlık Bakanlığı nın hazırlamış olduğu resmi yazı ve kimlik kartları tüm hekimlere dağıtılmıştır. Hane halkı çalışması sırasında tespit edilen ölümlere ait ölüm tespit formu, anketlerden ayrılarak her bölgeye dosya halinde verilmiştir. Hekimler bu tespit formunda yer alan adresler doğrultusunda, evlere ziyaret yapmışlardır. Sözel otopsi uygulayan hekimler arasından bir hekim, hastane ölüm nedenlerini belirlemek amacıyla ayrılmıştır. Bu hekim, hanede uygulanan anket sonrası ölüm hastanede meydana gelmişse, hastane ziyareti yaparak kayıtlardan ölüm nedenlerini belirleme işlemini gerçekleştirmiştir. Sözel otopsi uygulaması sırasında tüm evlere ulaşılmış ancak hanelere yapılan dört ziyarete rağmen bilgi verecek kişi bulunamamıştır (% 0,5) Bazı hanelerde ise, aile yetkilisi anketi uygulamak istememiştir (% 2,5). Tespit edilen diğer bir nokta ise, daha önce anketörler tarafından belirlenen bazı ölüm tarihlerinin son bir yıl içerisinde gerçekleşmemiş olduğudur. Dolayısıyla bu ölümler (%1,3) araştırma kapsamı dışında bırakılmıştır. Veri toplama aşamasında, Sağlık Bakanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü uzmanları tarafından geliştirilen denetleme formu anket uygulayan doktorlar tarafından doldurulduktan sonra Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ne ulaştırılmış ve gelen geri bildirimler doğrultusunda düzeltmeler sahada yapılmıştır Araştırmada Kullanılan İstatistiksel Yöntemler Araştırmanın analizinde ilk bölüm tanımlayıcı tablolardan oluşmaktadır. Verilerin analizi SPSS istatistik paket programı 11.0 versiyonu ile gerçekleştirilmiştir. Ölüm nedenlerinin belirlenmesinde teknik şartnameye uygun olarak ICD 10 kodlama sistemi kullanılmıştır. Anketör ve hastane kayıtları ile elde edilen temel ölüm nedenleri ICD 10 kod sistemine göre kodlanmış ve 0-28 gün, 29 gün-5 yaş ve yetişkin grubu için ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Sistemlere göre kodlanılan hastalıklar gruplandırılmış ve geçerlilik ve güvenilirlilik analizleri bu gruplamaya göre gerçekleştirilmiştir Çalışmanın Sınırlılıkları 23

38 Sözel otopsi tanılarının geçerliliği saptanırken referans tanı olarak hastanede meydana gelen ölümlerin hastane dosyalarından elde edilen ölüm nedenleri kullanılmıştır. İdealde olması gereken, referans tanı olarak ölenlerin otopsi tanılarının kullanılmasıdır. Ancak ölümlerde otopsi uygulamasının oldukça düşük olmasından dolayı referans tanı olarak otopsi tanılarını kullanmak pek pratik değildir. Ancak, hastane kayıtlarından ölüm nedenleri değerlendirilirken, sadece hekimin dosyaya pnömoni veya menenjit tanısını yazması yeterli görülmemiş, bu tanıların doğruluğunu arttırmak amacıyla hasta dosyalarındaki klinik ve laboratuar bulguları ile hasta tanısının kesinleştirilmesi yoluna gidilmiştir. Bu çalışmada bazı semptomların ölmeden önce ölen kişide olup olmadığı kapalı uçlu sorular yardımıyla sorulmuştur. Bilindiği üzere tanı koydurucu semptom/bulgu kombinasyonları önceden belirlenerek, anket formu bu şekilde oluşturulmuştur. Sonuçlar daha objektif olduğundan karşılaştırmalarda da oldukça güvenilir sonuçlar elde edilmiş olabilir. Ölüm nedenlerine yönelik en önemli veri kaynağı il ve ilçe merkezlerinden ölümlerin toplandığı DİE kayıtlarıdır. DİE ölüm nedenlerini 5 yaş altı ve 5 yaş üzeri olarak vermektedir. Bu araştırmada bu sınıflandırma kullanılmadığı için, sadece 5 yaş üzeri ölüm nedenlerinin DİE ölüm nedenleri ile karşılaştırması yapılabilmiştir. Ölüm nedenlerine ilişkin hastane verileri dışında karşılaştırma yapılabilecek Türkiye genelini yansıtan başka kaynak bulunamadığı için sonuçların karşılaştırılması sınırlı olmuştur. Geçerliliği etkileyebilecek faktörlerden olan bölge farkının yol açabileceği dil problemi, bu çalışmada sözel otopsi uygulamasında anketörlerin her bölgede çalışan hekimlerden seçilmiş olmasına bağlı olarak çalışmanın sonuçlarını olumlu yönde etkileyen önemli bir faktör olabilir. Ayrıca sözel otopsi uygulamasının ölenin en yakınıyla gerçekleştirilmiş olması da yöntemin geçerliliğini olumlu etkileyen bir diğer faktördür. Görüşen hekimin deneyimi de daha doğru ve fazla bilgi alınmasını sağlayacaktır. Bu araştırmada görüşmeci olarak seçilen hekimler saha deneyimi olan hekimlerdir. Bu şekilde görüşme, ölenin yakını ile görüşmeci arasında sıcak bir ilişkinin kurulmasına da neden olabilir dolayısıyla sağlıklı veri toplanmasını sağlamış olabilir. 24

39 BULGULAR Bulguların ilk kısmında Sözel Otopsi araştırması sonuçlarına göre belirlenmiş olan yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları ve yaşam tabloları, tüm Türkiye, Kırsal ve Kentsel alan için sunulmuştur. İkinci bölümde ise Sözel Otopsi Araştırması bulguları verilmektedir. 5.1 Yaşa ve Cinsiyete Özel Ölüm Hızları, Türkiye Tablo de yaşa ve cinsiyete göre ölüm hızları Türkiye geneli, kent ve kır olarak, Tablo da ise yaşam tabloları verilmektedir. Tablo 5.1 Yaşa ve Cinsiyete Özel Ölüm Hızları, Türkiye (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, 2003) Erkek Ölüm Sayısı Toplam Erkek Nüfusu Yaşa Özel Ölüm Hızı (%o) Kadın Ölüm Sayısı Toplam Kadın Nüfusu Yaşa Özel Ölüm Hızı (%o) Toplam Ölüm Sayısı Yaş Grupları Toplam Nüfus , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , TOPLAM

40 UHY-ME Sözel Otopsi araştırması sonucu Türkiye genelinde 0 yaş grubu ölüm hızı erkek çocuklarda 20,2/1000 olarak saptanırken, kız çocuklarda bu hız 22,9/1000 de olarak belirlenmiştir. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) 1998 sonucuna göre erkek çocuklarda bebek ölüm hızı 51,0/1000 iken kız çocuklarda 45,5/1000 dir (42). Kaba ölüm hızları değerlendirildiğinde Türkiye de UHY-ME sözel otopsi araştırması sonuçlarına göre kaba ölüm hızı binde 5.1 bulunmuştur. Bu hız erkeklerde binde 6,0 kadınlarda ise binde 4,2 dir. DİE ve Devlet Planlama Teşkilatının yaptığı nüfus tahminlerine göre 1993 yılında Türkiye kaba ölüm hızı binde 6,7 olarak belirlenmiştir (40,41). Tablo 5.2 Yaşa ve Cinsiyete Özel Ölüm Hızları, Türkiye Kentsel Bölge (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Erkek Yaş Grupları Ölüm Sayısı Toplam Erkek Nüfusu Yaşa Özel Ölüm Hızı (%o) Kadın Ölüm Sayısı Toplam Kadın Nüfusu Yaşa Özel Ölüm Hızı (%o) Toplam Ölüm Sayısı Toplam Nüfus , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , TOPLAM

41 Sözel otopsi araştırması sonuçlarına göre kentsel alanda kaba ölüm hızı binde 4,7 olarak saptanmıştır. Sözel otopsi sonuçlarına göre kentsel alanda erkeklerde kaba ölüm hızı binde 5,9, kadınlarda ise binde 3,7 dir. Tablo 5.2 de verilen kentsel alan yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları değerlendirildiğinde, 0 yaş grubu kentsel alanda kız bebek ölüm sayısı 15 olup, ölüm hızı binde 12,7, erkek bebek ölüm sayısı 21 olup, ölüm hızı binde 17,2 dir. Türkiye 1998 Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) sonuçlarına göre kentsel alanda bebek ölüm hızı binde 35,2 dir (42). Tablo 5.3 Yaşa ve Cinsiyete Özel Ölüm Hızları,Türkiye Kırsal Bölge (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye 2003) Erkek Ölüm Sayısı Toplam Erkek Nüfusu Yaşa Özel Ölüm Hızı (%o) Kadın Ölüm Sayısı Toplam Kadın Nüfusu Yaşa Özel Ölüm Hızı (%o) Toplam Ölüm Sayısı Yaş Grupları Toplam Nüfus , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , TOPLAM

42 Türkiye kırsal alan 0 yaş grubu ölüm hızları değerlendirildiğinde, kız bebeklerde ölüm sayısı 30 olup, ölüm hızı binde 38,1 olarak saptanmıştır. Erkek bebek ölüm sayısı 22 olup, ölüm hızı binde 24,1 dir. TNSA 1998 araştırmasında ise kırsal alan bebek ölüm hızı binde 55 olarak verilmektedir. Türkiye de kırsal alanda saptanan kaba ölüm hızı binde 5,5 olarak tespit edilmiştir. Kadınlarda kırsal alan kaba ölüm hızı binde 4.9 olarak saptanırken kırsal alanda erkeklerde bu oran binde 6,3 dür. Türkiye geneli, kent/kır ve bölgelere göre kaba ölüm hızları özet olarak Tablo 5.4 de verilmektedir. Tablo 5.4 Türkiye, Kent-Kır ve Bölgelere Göre Kaba Ölüm Hızları (UHY-ME Çalışması, Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Erkek Kaba Ölüm Hızı (%o) Kadın Kaba Ölüm Hızı (%o) Kaba Ölüm Hızı (%o) Türkiye 6,0 4,2 5,1 Kent 5,9 3,7 4,7 Kır 6,3 4,9 5,5 Bölgeler Marmara ve Ege 6,0 2,9 4,5 Akdeniz 4,9 3,6 3,6 İç Anadolu 8,2 6,7 7,5 Karadeniz 5,7 4,1 5,5 Doğu ve Güneydoğu Anadolu 5,5 4,5 5,0 Bölgelere göre kaba ölüm hızları değerlendirmesi sonucunda, Marmara ve Ege bölgesinde kaba ölüm hızı toplamda binde 4,5, kadınlarda binde 2,9, erkeklerde binde 6,0 olarak saptanmıştır. Akdeniz bölgesi kaba ölüm hızı ise toplamda binde 3,6, kadınlarda binde 3,6,erkeklerde binde 4,9 dur. İç Anadolu bölgesinde, kaba ölüm hızı toplamda binde 7,5, kadınlarda binde 6,7, erkeklerde binde 8,2 olarak elde edilmiştir. Karadeniz bölgesinde ise aynı değerler sırasıyla binde 5,5 kadınlarda binde 4,1 erkeklerde binde 5,7 dir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi kaba ölüm hızı ise, toplamda binde 5,0, kadınlarda binde 4,5, erkeklerde binde 5,5, şeklinde elde edilmiştir. Bölgeler bazında 0-28 gün ve 5 yaş altı ölüm hızları, ölüm sayıların düşük olması nedeni ile değerlendirmelerde sıkıntılar oluşabileceği düşüncesi ile verilememiştir. 28

43 Tablo 5.5 Türkiye Ulusal Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, 2003) Erkekler x n nmx a nqx npx lx Ndx nlx Tx ex 0 1 0, ,1 0, , , , ,5 72, , ,4 0, , , , , ,2 73, , ,5 0, , , , , ,7 69, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,8 59, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,7 50, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,5 36, , ,5 0, , , , , ,3 31, , ,5 0, , , , , ,7 27, , ,5 0, , , , , ,4 23, , ,5 0, , , , , ,1 20, , ,5 0, , , , , ,3 17, , ,5 0, , , , , ,58 14, , ,5 0, , , , , ,85 11, , ,5 0, , , , , ,62 10, , , , , ,2 9, Kadınlar x n nmx a nqx Npx lx Ndx nlx Tx ex 0 1 0, ,1 0, , , , ,6 77, , ,4 0, , , , , ,1 77, , ,5 0, , ,48 288, , ,8 74, , ,5 0, , ,961 90, , ,7 69, , ,5 0, , , , , ,3 65, , ,5 0, , , , , ,2 60, , ,5 0, , , , , ,6 55, , , , , , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,8 35, , ,5 0, , , , , ,9 31, , ,5 0, , , , , ,5 26, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,1 18, , ,5 0, , , , , ,2 14, , ,5 0, , , , , ,08 11, , ,5 0, , , , , ,64 9, , , , , ,03 7, * Tablo 5.5 ve Tablo 5.6 da verilen Yaşam Tablolarına ait sembollerin tanımlamaları Ek 6 da verilmektedir. 29

44 Tablo 5.5 Türkiye Ulusal Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, 2003) (Devam) Her İki Cinsiyet Birlikte x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0, ,1 0, , , , ,7 74, , ,4 0, , , , , ,2 75, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,2 67, , ,5 0, , , , , ,9 62, , ,5 0, , , , , ,8 57, , ,5 0, , , , , ,2 52, , ,5 0, , , , , ,5 48, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,8 38, , ,5 0, , , , , ,5 33, , ,5 0, , , , , ,6 29, , ,5 0, , , , , ,4 25, , ,5 0, , , , , ,9 21, , ,5 0, , , , , ,3 17, , ,5 0, , , , , ,4 14, , ,5 0, , , , , ,13 11, , ,5 0, , , , , ,74 9, , , , , ,1 8, Sözel Otopsi Araştırma sonuçlarına göre, Türkiye genelinde erkeklerde beklenen ölüm sayısı , kadınlarda toplamda ise dür. Sözel otopsi sonuçları da dahil Türkiye de mevcut tüm veri kaynaklarının kullanılması ile elde edilen ölüm sayısı 430,460 dır. Bilindiği üzere araştırmalardan elde edilen ölüm sayıları her zaman normalden biraz düşüktür. Tablo 5.5 de Sözel Otopsi Araştırması verilerine göre elde edilen erkek ve kadınlarda Türkiye Ulusal yaşam tablosu verilmektedir. Erkeklerde doğumda beklenen yaşam süresi 72,6 olarak saptanırken, kadınlarda doğumda beklenen yaşam süresi ise 77,19 dur. Her iki cinsiyet birlikte değerlendirildiğinde ise doğumda beklenen yaşam süresinin 74,80, bebek ölüm hızının ise binde 22 olduğu görülmektedir. 30

45 Tablo 5.6 Türkiye Kentsel Bölge Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye 2003) Erkekler x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0, ,1 0, , , , ,2 71, , ,4 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,6 68, , ,5 0, , ,735 79, , ,6 63, , ,5 0, , , , , ,4 58, , ,5 0, , , , , ,1 53, , ,5 0, , , , , ,9 49, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,7 39, , ,5 0, , , , , ,1 34, , ,5 0, , , , , ,8 30, , ,5 0, , , , , ,5 26, , ,5 0, , , , , ,2 22, , ,5 0, , , , , ,6 18, , ,5 0, , , , , ,5 15, ,036 0,5 0, , , , , ,12 13, , ,5 0, , , , , ,91 10, , ,5 0, , , , , ,21 9, , , , , ,02 9,75 Kadınlar x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0, ,1 0, , , , ,5 77, , ,4 0, , , , , ,5 77, , ,5 0, , , , , ,3 74, , ,5 0, , ,895 84, , ,5 69, , ,5 0, , ,997 82, , ,3 64, , ,5 0, , , , , ,4 59, , ,5 0, , ,87 278, , ,7 54, , , , ,6 50, , ,5 0, , , , , ,7 45, , ,5 0, , , , , ,8 40, , ,5 0, , , , , ,1 35, , ,5 0, , , , , ,2 30, , ,5 0, , , , , ,5 26, , ,5 0, , , , , ,3 21, , ,5 0, , , , , ,2 17, , ,5 0, , , , , ,6 14, , ,5 0, , , , , ,27 10, , ,5 0, , , , , ,05 8, , , , , ,76 7,

46 Tablo 5.6 Türkiye Kentsel Bölge Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) (Devam) Her İki Cinsiyet Birlikte x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0, ,1 0, , , , ,6 74, , ,4 0, , , , , ,3 74, , ,5 0, , , , , ,7 71, , ,5 0, , ,754 81, , ,8 66, , ,5 0, , , , , ,7 61, , ,5 0, , , , , ,8 56, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,3 47, , ,5 0, , ,17 548, , ,2 42, , ,5 0, , , , , ,4 37, , ,5 0, , , , , ,5 32, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , , , , ,1 24, , ,5 0, , , , , ,4 20, , ,5 0, , , , , ,4 16, , ,5 0, , , , , ,3 13, , ,5 0, , , , , ,16 10, , ,5 0, , , , , ,34 8, , , , , ,41 8, Tablo 5.6 da Sözel Otopsi araştırma verileri ile elde edilen erkek ve kadınlarda Türkiye kentsel alan yaşam tablosu verilmektedir. Tabloda görüldüğü üzere, kentsel alanda erkeklerde doğumda beklenen yaşam süresi 71,82, kadınlarda 77,78 dir. Kırsal alanda bu değerler, doğumda erkeklerde 73,32, kadınlarda ise 76,10 dur. Kentsel alanda her iki cinsiyet birleştirilerek WHO Logit Yaşam Tablosu sistemi ile geliştirilen yaşam tablosu görülmektedir. Bu yaşam tablosuna göre her iki cinsiyette bebek ölüm hızı 15/1000, doğumda beklenen yaşam süresi ise 74,60 olarak bulunmuştur. 32

47 Tablo 5.7 Türkiye Kırsal Bölge Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Erkekler x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0, ,1 0, , , , ,4 73, , ,4 0, , , , , ,3 74, , ,5 0, , , , , ,7 70, , ,5 0, , , , , ,7 66, , ,5 0, , , , , ,3 61, , ,5 0, , , , , ,4 56, , ,5 0, , , , , ,5 52, , ,5 0, , , , , ,4 47, , ,5 0, , , , , ,7 42, , ,5 0, , , , , ,8 38, , ,5 0, , , , , ,1 33, , ,5 0, , , , , ,6 29, , ,5 0, , , , , ,9 25, , ,5 0, , , , , ,2 21, , ,5 0, , , , , ,3 18, , ,5 0, , , , , ,9 15, , ,5 0, , , , , ,37 12, , ,5 0, , , , , ,04 10, , , , , ,53 9, Kadınlar x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0, ,1 0, , , , ,4 76, , ,4 0, , , , , ,3 78, , ,5 0, , , , , , , ,5 0, , ,077 96, , ,6 70, , ,5 0, , , , , ,8 65, , ,5 0, , , , , ,6 60, , ,5 0, , ,05 268, , ,4 55, , , , ,9 50, , ,5 0, , , , , ,1 45, , ,5 0, , , , , ,5 41, , ,5 0, , , , , ,3 36, , ,5 0, , , , , ,5 32, , ,5 0, , , , , ,1 27, , ,5 0, , , , , ,1 22, , ,5 0, , , , , ,2 18, , ,5 0, , , , , ,8 14, , ,5 0, , , , , ,74 11, , ,5 0, , , , , ,06 10, , , , , ,13 7,

48 Tablo 5.7 Türkiye Kırsal Bölge Yaşam Tablosu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (Devam) Her İki Cinsiyet Grubu x n nm x a nq x np x l x nd x nl x T x e x 0 1 0, ,1 0, , , , ,9 74, , ,4 0, , , , , ,1 76, , ,5 0, , , , , ,1 73, , ,5 0, , , , , ,2 68, , ,5 0, , , , , ,4 63, , ,5 0, , , , , ,7 58, , ,5 0, , , , , ,5 53, , ,5 0, , , , , ,7 49, , ,5 0, , , , , ,7 44, , ,5 0, , , , , ,5 39, , ,5 0, , ,4 1836, , ,5 34, , ,5 0, , , , , ,8 30, , ,5 0, , , , , ,9 26, , ,5 0, , , , , ,3 22, , ,5 0, , , , , ,1 18, , ,5 0, , , , , ,1 15, , ,5 0, , , , , ,2 12, , ,5 0, , , , , ,07 10, , , , , ,93 8, Türkiye kırsal alanda her iki cinsiyeti birleştirerek elde edilen yaşam tablosuna göre 0 yaş grubu ölüm hızı kırsal alanda 31/1000, doğumda beklenen yaşam süresi ise 74,74 olarak saptanmıştır (Tablo 5.7). Tablo 5.8 Çocuk ve Yetişkin Ölüm Hızları (%o) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Türkiye Geneli 27,0(Erkek) 32,8 (Kadın) 5q0 (5 yaş altı ölüm hızı) 163,4 (Erkek) 60,0 (Kadın) 45q15 (15-60 yaş ölüm olasılığı) Kentsel Alan Kırsal Alan Erkekler Kadınlar Erkekler Kadınlar 20,0 20,0 0-5 yaş 35,5 50,5 176,5 62, yaş 145,9 59,8 34

49 Türkiye geneli için 5q0 değeri olarak kabul edilen 5 yaş altı ölüm olasılığı erkeklerde 27,0/1000 kadınlarda 32,8/1000 olarak bulunurken bu değerler kentsel alanda erkeklerde 20,0/1000, kadınlarda 20,0/1000, kırsal alanda ise erkeklerde 35,5/1000, kadınlarda 50,5/1000 olarak saptanmıştır. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması, 1998 sonuçlarına göre bu değerler, erkeklerde 60,9/1000, kadınlarda 58,3/1000 olarak belirtilmektedir (Tablo 5.8) yaş arası ölüm olasılığını veren 45q15 değerleri ise Türkiye geneli, kentsel ve kırsal alan, kadın ve erkeklerde benzerlikler göstermektedir.türkiye genelinde erkeklerde 45q15 163,4/1000 olarak saptanmış iken kadınlarda bu oran 60,0/1000 dır. Aynı değerin kentsel alanda dağılımı sırasıyla 176,5/1000, 62,0/1000, kırsal alanda ise 145,9/1000 kadınlarda ise 59,8/1000 dir. Bulunan değerler UHY-ME çalışması hastalık yükü hesaplamaları için tüm ikincil verilerin taranması ile bulunan değerlere ve yaşam tablolarına da benzerlik göstermektedir (Tablo 5.8). Bölgelere göre yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları ile yaşam tabloları ölüm sayılarının yetersizliği nedeni ile değerlendirmelerde sıkıntılar olacağı düşünülerek verilmemiştir. 5.2 Sözel Otopsi Anket Sonuçlarının Değerlendirmesi Türkiye yi temsil eden bir örneklem planı ile seçilen 480 blok tan 12,000 hane ile bunların iki sağ ve iki sol komşu toplam 60,000 hane ziyaret edilmiş, bu hanelerde gerçekleşen son bir yıl içerisindeki ölümler ile örnekleme çıkan hanedeki cevaplayıcıların o hane dışındaki kardeş ölümleri sorgulanmıştır. Toplam 1185 ölüm tespit edilmiştir ancak 15 ölümün bir yıldan eski ölüm olması ve yaş ve cinsiyeti tam olarak belirlenememesi nedeniyle 1170 ölüme ulaşılmıştır ölüm içerisinde ise cevaplıyanın hane dışında yaşayan geçerli 81 kardeş ölümünün hanesi ziyaret edilmediği için bu 81 ölümde toplam ölümler içerisinden çıkartılmış yaşa ve cinsiyete özel ölüm hızları 1089 ölüm üzerinden yapılmıştır. Ölüm nedenlerinin analizinde ise 1170 ölüm içerisinde ; ölümlerin bir kısmı hakkında haneye dört kez ziyaret yapılmasına rağmen bilgi verecek kişi bulunamamıştır veya adres tespit edilememiştir Bazı hanelerde ise aile yetkilisi anketi uygulamak istememiştir ölüm içerisinden 1089 ölüme sözel otopsi uygulanabilmiştir. Daha sonraki aşamada verilerin ayrıntılı değerlendirmesi sırasında 1089 ölüm içerisinde ölü doğum şüphesi olan 5 ölüm, ölü doğum olarak kabul edilmiş ve bu 5 ölüme ait bilgilerin değerlendirmesi ayrı analiz edilmiştir. Bu nedenle sözel otopsi anket sonuçlarının değerlendirmesi toplam 1084 ölüm anketi üzerinden gerçekleştirilmiştir. Ölüm nedenlerinin değerlendirmesinde ise, 28 adet ölüme ait temel ölüm nedeni tanısı, yeterli bilgi elde edilemediği için, hekim tarafından konulamamıştır. Tüm ölümler hane ölümleri, kardeş ölümleri ve iki sağ, iki sol komşu ölümleri olarak 35

50 ayrılmıştır. Tespit edilen tüm ölümlerde hane halkı ölümü 326 (% 27,9), kardeş ölümü 87 (% 7,4), komşu ölümü ise 751 (% 64,2) olarak belirlenmiştir. 6 adet ölüme ait bilgi elde edilememiştir (%0,5). Sözel otopsi uygulanan ölümlerdeki hane halkı ölümü 301 (% 27,6), kardeş ölümü 87 (% 8,0), iki sağ iki sol komşu ölümü ise 701 (% 64,4) olarak tespit edilmiştir. Tablo 5.9 da sözel otopsi anketi görüşme sonuçları verilmektedir. Tablo 5.9 Sözel Otopsi Anketi Görüşme Sonuçlarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Görüşme Sırası 1 Sayı Yüzde Görüşme Sırası 3 Sayı Yüzde Tamamlandı ,9 Tamamlandı 35 48,6 Red Edildi 12 1,1 Red Edildi 7 9,7 Ertelendi 1 0,1 Yarım Kaldı 2 2,8 Evde Kimse Yok 89 8,2 Evde Kimse Yok 16 22,2 Evde Uygun Kişi Yok 16 1,5 Evde Uygun Kişi Yok 4 5,6 Diğer 24 2,2 Diğer 8 11,1 Toplam Toplam ,0 Kayıp Gözlem 1 0,1 Kayıp Gözlem ,4 Görüşme Sırası 2 Sayı Yüzde Görüşme Sırası 4 Sayı Yüzde Tamamlandı 65 46,4 Tamamlandı 15 45,5 Red Edildi 9 6,4 Red Edildi 2 6,1 Ertelendi 4 2,9 Evde Kimse Yok 6 18,2 Evde Kimse Yok 43 30,7 Evde Uygun Kişi Yok 3 9,1 Evde Uygun Kişi Yok 8 5,7 Diğer 7 21,2 Diğer 11 7,9 Toplam ,0 Toplam ,0 Kayıp Gözlem Kayıp Gözlem ,1 Değerlendirmelerde ilk olarak cevaplayana ait bilgiler verilmiş daha sonra tüm ölümler için ölümle bağlı tıbbi öykü bilgileri sunulmuştur. İkinci kısımda ise yetişkin ölümlülüğü, 0-28 gün arası bebek ölümleri ve 29 gün-5 yaş arasındaki çocuk ölümleri incelenmiştir. Sözel otopsi anketleri uygulama sırasında anket tipi 0-28 gün, 29 gün - 5 yaş ve yetişkin anketi olarak kodlanmıştır. Toplam 1084 ölümden 35 ölüm (%3,2) 0-28 gün bebek ölümü, 68 ölüm (% 6,3) 29 gün -5 yaş ölümü ve 981 ölüm (%90,5) ise yetişkin ölümü olarak belirlenmiş ve 5 tane de ölü doğum tespit edilmiştir Araştırmaya Katılanların Dağılımları Bu bölümde, anketi cevaplayanların ölene yakınlık durumları, yaş ve cinsiyet dağılımları ile eğitim durumları incelenmiştir. 36

51 Tablo 5.10 Anketi Cevaplayanların Ölene Olan Yakınlığı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cevaplayanın Ölene Yakınlığı Sayı Yüzde Çocukları ,7 Eşi ,0 Gelini veya Damadı ,9 Anne / Baba ,1 Kardeşi 61 5,8 Torunlar 58 5,5 Diğer Akrabalar 48 4,6 Büyükanne / Büyükbaba 17 1,6 Aile Yakınlığı Yok 12 1,1 Kayınpeder / Kayınvalide 7 0,7 Kuma 1 0,1 Diğer 51 4,9 Toplam ,0 Kayıp gözlem, 34 (%3.1) Tablo 5.10 da görüldüğü üzere, sözel otopsi anketini cevaplayanların % 29,7 sinin ölene yakınlığı olarak çocukları saptanırken, daha sonraki sırayı ölenin eşi almaktadır. (%20). Cevaplayan kişinin kayınpeder veya kayınvalide olma durumu % 0,7, kuma olması ise % 0,1 dir. Tablo 5.11 Anketi Cevaplayanların Yaş ve Cinsiyet Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cevaplayanın Cinsiyeti Erkek Kadın Toplam Cevaplayanın Yaş Dağılımı Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde , , , , , , , , , , , , , , , ,0 33 5,9 82 7,8 Toplam , , ,0 Kayıp gözlem 33 (%3,0) Toplam 1051 cevaplayıcının yaş ve cinsiyet durumu ankette belirtilmiştir. Cevaplayanların % 46,6 sı erkek, % 53,4 ü kadındır. Ayrıca cevaplayanların yaş ortalaması 43,61±15,6 olarak saptanmıştır. En yüksek oranda cevaplayıcılar yaş grubunda (%24,5) olup daha sonra yaş grubu gelmektedir. (%21,0). En düşük oranda ise 70+ yaş grubu gelmektedir (% 7,8). 37

52 Tablo 5.12 Anketi Cevaplayanların Eğitim Durumu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cevaplayanın Eğitim Durumu Sayı Yüzde Okuryazar Değil ,7 Okuryazar, Mezun Değil 65 6,2 İlkokul Mezunu ,2 Ortaokul veya Dengi Okul Mezunu 79 7,5 Lise veya Dengi Okul Mezunu ,2 Yüksekokul / Üniversite Mezunu 56 5,3 Toplam ,0 Kayıp gözlem 28 (% 2,6) Tablo 5.12 de cevaplayıcı kişilerin eğitim durumları verilmektedir. Anketi cevaplayanların e- ğitim durumu toplam 1056 ankette belirlenmiştir. Anketi cevaplayanların eğitim durumuna bakıldığında en yüksek oranda ilkokul mezunu (%50,2), daha sonra okuryazar olmayan kişilerin geldiği görülmektedir (% 18,7). Lise veya dengi okul mezunu kişilerin oranı ise % 12,2 olarak belirlenmiştir. En düşük oranda yüksekokul/üniversite mezunu kişiler yer almaktadır (% 5,3) Ölene Ait Genel Bilgiler Tablo 5.13 de ise ölümlerin gerçekleşme yerlerine göre dağılımları verilmektedir. Tablo 5.13 Ölümlerin Gerçekleştiği Yerlerin Kır ve Kente Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Kent Kır Toplam Ölüm Yeri Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Evde , , ,1 İşte 6 1,0 4 0,8 10 0,9 Hastanede , , ,9 Yolda 27 4,7 31 6,4 58 5,5 Diğer 9 1,6 18 3,7 27 2,6 Toplam , , ,0 Kayıp gözlem 26 (% 2,4) Toplam 1058 ölümün ölüm yeri anketlerde belirtilmiştir. Bu ölümlerin % 60,1 i evde, % 30,9 u hastanede ve % 5.5 i yolda gerçekleşmiştir. Kent ve kır ayrımı incelendiğinde kentte gerçekleşen ölümlerin % 57,2 si evde, % 35,5 i hastanede gerçekleşirken, kırda gerçekleşen ölümlerin % 63,6 sı evde, % 25,4 ünün hastanede gerçekleştiği görülmektedir. Ölüm yeri belirtilen 1058 ölümün % 54,5 i kent te, % 45,5 i kırda gerçekleşmiştir. 38

53 Tablo 5.14 de ölümlerin gerçekleştiği yerlerin yaş gruplarına göre dağılımı verilmektedir gün bebek ölümlerinin % 57,1 i hastanede gerçekleşirken, % 37,1 i evde gerçekleşmiştir. Bu oran 29 gün-5 yaş çocuklarda tersine dönmektedir. Bu yaş grubunda ölümlerin % 26,9 u hastanede gerçekleşirken evde gerçekleşen ölümler % 56,7 dir. Yetişkin ölümlerinin ise % 61,2 si evde, % 30,2 si hastanede gerçekleşmiştir. Tablo 5.14 Ölümlerin Gerçekleştiği Yerlerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Yaş Grupları Gün- 5 Toplam Ölüm Yeri Gün Bebek Yaş Çocuk Yetişkin Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Evde 13 37, , , ,1 Yolda 1 2,9 8 11,9 49 5,1 58 5,5 İşte ,0 10 0,9 Hastanede 20 57, , , ,9 Diğer 1 2,9 3 4,5 23 2,4 27 2,6 Toplam , , , ,0 Kayıp gözlem 26 (%2,4) Tablo 5.15 Ölümlerin Gerçekleştiği Yerlerin Bölgelere Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Marmara ve Ege Akdeniz İç Anadolu Karadeniz Doğu ve Güneydoğu A- nadolu Toplam Ölüm Yeri Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Evde , , , , , ,1 İşte 3 1,0 1 1,0 1 0,4 3 2,4 2 0,7 10 0,9 Hastanede , , , , , ,9 Yolda 5 1,6 5 4,8 17 7,1 7 5,6 24 8,6 58 5,5 Diğer 4 1,3 3 2,9 7 2,9 1 0,8 12 4,3 27 2,6 Toplam , , , , , ,0 Kayıp gözlem 26 (% 2,4) Ölümün gerçekleşme yerlerinin bölgelere göre dağılımı şöyledir; Marmara ve Ege bölgesinde ölümlerin % 62,3 ü evde, % 33,9 u hastanede, Akdeniz bölgesinde % 52,9 u evde, % 38,5 i hastanede, İç Anadolu bölgesinde % 61,5 i evde, % 28,0 ı hastanede, Karadeniz bölgesinde % 64,0 ı evde, % 27,2 si hastanede, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde % 57,5 i evde, % 28,9 u hastanede gerçekleşmiştir (Tablo 5.15). 39

54 Tablo 5.16 Evde Gerçekleşen Ölümlerin Cinsiyete Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Kent Kır Toplam Cinsiyet Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Erkek , , ,9 Kadın , , ,1 Toplam , , ,0 Toplam 636 evde gerçekleşen ölümün kent kır ayrımı ve cinsiyet dağılımı Tablo 5.16 da sunulmaktadır. Bu ölümlerin % 51,9 u kentte, % 48,1 i kırda gerçekleşmiştir. Evde gerçekleşen ölümlerin % 53,9 u erkek ölümü, % 46,1 i kadın ölümüdür. Kentte gerçekleşen evde ölümlerin % 58,8 i erkek, % 41,2 si kadındır. Bu oranlar kırda erkekte % 48,7, kadında % 51,3 dür. Tablo 5.17 Evde Gerçekleşen Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Yaş Grupları Sayı Yüzde 0-28 gün 13 2,0 29 gün-5 yaş 38 6,0 Yetişkin ,0 Toplam ,0 Evde gerçekleşen ölümlerin yaş dağılımı Tablo 5,17 de belirtilmiştir. Evde gerçekleşen ölümler içerisinde en yüksek oranda (% 92,0) yetişkin ölümleri daha sonra % 6,0 ile 29 gün-5 yaş çocuk ölümleri ve % 2,0 ile 0-28 gün bebek ölümleri gelmektedir. Tablo 5.18 de evde gerçekleşen ölümlerin bölgelere göre dağılımları verilmektedir. 40

55 Tablo 5.18 Evde Gerçekleşen Ölümlerin Bölgelere Göre Dağılımları (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Bölgeler Sayı Yüzde Marmara ve Ege ,3 Akdeniz 55 8,6 İç Anadolu ,1 Karadeniz 80 12,6 Doğu ve Güneydoğu Anadolu ,3 Toplam ,0 Evde gerçekleşen ölümlerin dağılımında en yüksek oran Marmara ve Ege bölgesinde görülmektedir (% 30,3). Daha sonra Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi gelmektedir (% 25,3). En düşük oran Akdeniz bölgesinde görülmektedir (% 8,6). Ölümlerin cinsiyet ve yerleşim yerlerine göre dağılımı Tablo 5.19 da, yaş grupları ve yerleşim yerine göre dağılımı ise Tablo 5.20 de verilmektedir. Tablo 5.19 da görüldüğü gibi, kentte erkek ö- lümleri %63, kadın ölümleri %37; kırda ise aynı sırayla %54,2 ve %45,8 dir. Ölümlerin % 3,2 si 0-28 gün bebek ölümleri, % 6,3 ü 29 gün-5 yaş çocuk ölümleri ve % 90,5 i yetişkin ölümleri olarak belirtilmiştir. Kentte gerçekleşen ölümlerin % 92,9 u yetişkin ölümü, % 4,5 i 29 gün-5 yaş çocuk ölümleri, % 2,5 i ise 0-28 gün bebek ölümleridir. Bu oranlar kırda, % 87,5, % 8,4 ve % 4,1 olarak belirlenmiştir gün bebek ölümlerinin % 51,4 ü erkek, % 48,6 sı kız bebektir. 29 gün-5 yaş çocuk ö- lümlerinin % 45,6 sı erkek, % 54,4 ü kız çocuktur. Yetişkin ölümlerinde ise, erkek ölümleri % 60,2, kadın ölümleri % 39,8 dir. Toplamda ise yine erkek ölümleri % 59,0, kadın ölümleri % 41,0 olarak belirlenmiştir (Tablo 5.21). Tablo 5.19 Ölümlerin Cinsiyete ve Yerleşim Yerlerine Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Kent Kır Toplam Cinsiyet Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Erkek , , ,0 Kadın , , ,0 Toplam , , ,0 41

56 Tablo 5.20 Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Kent Kır Toplam Yaş Grupları Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde 0-28 gün 15 2,5 20 4,1 35 3,2 29 gün-5 yaş 27 4,5 41 8,4 68 6,3 Yetişkin , , ,5 Toplam , , ,0 Tablo 5.21 Ölümlerin Cinsiyet ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cinsiyet 0-28 gün bebekler 29 gün-5 yaş çocuk Yetişkin Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Erkek 18 51, , , ,0 Kadın 17 48, , , ,0 Toplam , , , ,0 Tablo 5.22 Ölümlerin Yaş Grupları ve Bölgelere Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Ölüm Yeri Marmara ve Ege Akdeniz İç Anadolu Karadeniz Doğu ve Güneydoğu Anadolu Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde 0-28 gün 5 14,3 3 8,6 7 20,0 4 11, , ,0 29 gün-5 yaş 8 11,8 1 1,5 7 10,3 4 5, , ,0 Yetişkin , , , , , ,0 Toplam , , , , , ,0 Tablo 5.22 de yaş gruplarına göre ölümlerin bölgeler bazında dağılımı verilmektedir gün bebek ölümlerinin % 45,7 si Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde, % 20,0 ı İç Anadolu bölgesinde, % 14,3 ü Marmara ve Ege bölgesinde ve %11,4 ü Karadeniz bölgesinde görülürken en az oranda bebek ölümü Akdeniz bölgesinde tespit edilmiştir (% 8,6). 29 gün-5 yaş çocuk ölümlerinin dağılımında ilk sırada % 70,6 ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi, ikinci sırada % 11,8 ile Marmara ve Ege bölgesi daha sonra % 10,3 ile İç Anadolu bölgesi gelmektedir. Akdeniz bölgesinde 29 gün -5 yaş çocuk ölümü %1,5 olarak belirlenmiştir. Yetişkin ölümlerinde ise, Marmara ve Ege bölgesi ilk sırada yer almaktadır (% 31,6). İç Anadolu bölgesinde % 23,9, Doğu ve Güneydoğu Anadolu da % 22,1, Karadeniz bölgesinde % 12,2 ve Akdeniz bölgesinde % 10,2 olarak belirlenmiştir. Ölümlerin defin yerlerine göre dağılımları incelendiğinde, toplam 1051 ölümün defin yeri belirtilmiştir. % 13,4 oranında defin yerlerinin il, % 32,4 oranında ilçe, % 38,3 oranında köy, % 15,7 oranında bucak,belde, % 0,1 oranında yurtdışı olduğu görülmüştür. 42

57 Tablo Yaş ve Üzeri Yetişkin Ölümlerinin Medeni Durumlarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Medeni Durum (N=946) Sayı Yüzde Halen Evli ,0 Dul (Eşi Ölmüş) ,6 Hiç Evlenmemiş 48 5,1 Boşanmış 6 0,6 Birlikte Yaşıyor 4 0,4 Ayrı Yaşıyor 2 0,2 Toplam ,0 Kayıp gözlem 2 (%0,2) Yetişkin ölümlerinin medeni duruma göre dağılımları incelendiğinde toplam 946 tane 12 yaş ve üzeri ölüm bulunmaktadır. Belirtilen ölümlerin arasında % 61 inin halen evli, % 32,6 sının dul, % 5,1 inin ise hiç evlenmemiş olduğu görülmüştür (Tablo 5.23). Ölümlerin ILO meslek gruplarına göre dağılımları Tablo 5.24 te verilmektedir (12 yaş ve üzerine sorulmuştur). Toplam yaş ve üzeri yetişkin ölümüne ait meslek durumları belirtilmiştir. Meslek dağılımlarına göre en yüksek oran ILO sınıflaması 00 kodlu meslek sınıfında (Ev Kadınları, Emekliler, İrad Sahipleri, Öğrenciler, Çalışamaz Halde Olanlar, Hapislerde Mesleği Olmayanlar) görülmüştür (% 65,2). Bu meslek grubunu % 13,9 ile tarımcı, hayvancı, ormancı, balıkçı ve avcıların yer aldığı meslek grubu izlemektedir. % 2,5 oranında ise ölen kişilerin meslekleri tayin edilememiştir. Tablo Yaş ve Üzeri Yetişkin Ölümlerinin Meslek Durumlarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Meslek Grubu (N=946) Sayı Yüzde Ev Kadınları, Emekliler, İrad Sahipleri, Öğrenciler, Çalışamaz Halde Olanlar, Hapislerden Mesleği Olmayanlar ,2 Tarımcı, Hayvancı, Ormancı, Balıkçı ve Avcılar 89 13,9 Tarım Dışı Üretim Faaliyetlerinde Çalışanlar ve Ulaştırma makinelerini Kullananlar 48 7,5 Ticaret ve Satış personeli 26 4,1 İdari Personel ve Benzeri Çalışanlar 18 2,8 Hizmet İşlerinde Çalışanlar 16 2,5 Meslekleri Tayin Edilemeyenler 16 2,5 İlmi ve Teknik Elemanlar (Serbest meslek sahipleri ve bunlarla ilgili meslekler dahil) 9 1,4 Müteşebbisler, direktörler, üst kademe yöneticiler 1 0,2 Toplam ,0 Kayıp gözlem 305 (%32,2) 43

58 Ölenlerin sigara, alkol ve madde ilaç bağımlılık durumları Tablo 5.25 te verilmektedir. Tablo 5.25 Yetişkin Ölümlerinin Sigara, Alkol ve Madde İlaç Kullanma Durumlarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) ALIŞKANLIK (N=981) Sayı Yüzde Sigara (n=939) ,9 Alkol (n=937) ,5 Madde İlaç (n=921) 51 5,5 Cevaplanan 939 ölüm arasında % 43,9 unun sigara, 937 ölüm arasında % 12,5 inin alkol, 921 ölüm arasında % 5,5 inin madde ilaç bağımlılığı saptanmıştır Ölümle Bağlantılı Tıbbi Öykü Tablo 5.26 da ölenin ölmeden önceki sağlıkla ilgili herhangi bir şikayetinin olma durumu verilmektedir. 971 ölüme ait ölmeden önceki şikayet sorusu cevaplanmıştır. % 84,3 ünün ölmeden önce herhangi bir şikayeti olduğu belirtilirken, % 1,2 si şikayetinin olup olmadığını bilmediğini ifade etmiştir. Tablo 5.26 Ölenlerin Ölmeden Önce Herhangi Bir Şikayeti Olma Durumu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Ölmeden Önce Şikayet Sayı Yüzde Var ,3 Yok ,4 Bilmiyor 12 1,2 Toplam ,0 Kayıp gözlem 113, (%10,4) Tablo 5.27 de ise ölmeden önce şikayeti olan 891 kişiye ait belirtilen şikayetlerin dağılımı verilmektedir. Toplam 891 kişiden alınan yanıt sayısı 1329 dur. Ortalama olarak kişi başına 1 ya da 2 şikayet belirtilmiştir. Cevaplar arasında % 16,2 ile hipertansiyon birinci sırada, daha sonra % 8,5 ile şeker hastalığı ve üçüncü sırada ise % 8,1 ile nefes darlığı gelmektedir. 44

59 Tablo 5.27 Ölümden Önceki Belirtilen Şikayetlerin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Ölümden Önceki Şikayetler Sayı Yüzde Ölümden Önceki Şikayetler Sayı Yüzde Hipertansiyon ,2 Larinks CA 4 0,3 Şeker Hastalığı 113 8,5 Mide Kanaması 4 0,3 Nefes Darlığı 107 8,1 Yatalak 4 0,3 Felç 51 3,8 Yürüyememe 4 0,3 Kalp Yetmezliği 51 3,8 Anemi 3 0,2 Göğüs Ağrısı 46 3,5 Bacak Ağrısı 3 0,2 Mide Rahatsızlığı 29 2,2 Fıtık 3 0,2 Böbrek Yetmezliği 24 1,8 Gelişme Geriliği 3 0,2 Astım 23 1,7 Glokom 3 0,2 Baş Ağrısı 19 1,4 Kabızlık 3 0,2 Bronşit 19 1,4 Kalınbarsak CA 3 0,2 Kalp Krizi 19 1,4 Kalp Kapak Hastalığı 3 0,2 Kronik Kalp Hastalığı 18 1,4 Kollarda Ağrı 3 0,2 Akciğer CA 17 1,3 Koroner Kalp Hastalığı 3 0,2 Karında Ağrı 15 1,1 Menejit 3 0,2 Kusma 15 1,1 Mesane CA 3 0,2 Demans 14 1,1 Rahim CA 3 0,2 Koroner Arter 13 1 Safra Kesesi Taşı 3 0,2 Öksürük 12 0,9 Ses Kısıklığı 3 0,2 Prostat CA 12 0,9 Zihinsel Özürlü 3 0,2 Romatizma 12 0,9 Yan Ağrısı 3 0,2 Siroz 11 0,8 Ağıziçi Yara 2 0,2 Ateş 10 0,8 Barsak CA 2 0,2 Beyin Tümörü 10 0,8 Bayılma 2 0,2 Eklem Ağrısı 10 0,8 Beyin Atrofisi 2 0,2 Akciğer Rahatsızlığı 9 0,7 Beyin Damarlarında Tıkanıklık 2 0,2 Bulantı 8 0,6 By-pass 2 0,2 Mide CA 8 0,6 Cilt CA 2 0,2 Kemik Erimesi 8 0,6 Diz Altında Şişlik 2 0,2 Göz Rahatsızlığı 7 0,5 Erken Doğuma Bağlı Vücut Gelişmemesi 2 0,2 Guatr 7 0,5 Gastroenterit 2 0,2 İshal 7 0,5 Hafıza Kaybı 2 0,2 Kalp Büyümesi 7 0,5 Hemoroid 2 0,2 KOAH 7 0,5 İlik Kanseri 2 0,2 Sarılık 7 0,5 Kanser 2 0,2 Sol Hemipleji 7 0,5 Karın Şişmesi 2 0,2 Damar Tıkanıklığı 6 0,5 Kaşıntı 2 0,2 Lösemi 6 0,5 Katarakt 2 0,2 Meme CA 6 0,5 Kısmı Felç 2 0,2 Prostat 6 0,5 Kolelitiazis 2 0,2 Sağ Hemipleji 6 0,5 Konuşamama 2 0,2 Alzheimer 5 0,4 Konvilsiyon 2 0,2 Ayakta Şişlik 5 0,4 Koroner Yetmezlik 2 0,2 Epilepsi 5 0,4 Kronik Akciğer Hastalığı 2 0,2 İştahsızlık 5 0,4 Kronik Böbrek Yetmezliği 2 0,2 Kalbi Delik 5 0,4 Özefagus Kanseri 2 0,2 Karaciğer CA 5 0,4 Obezite 2 0,2 Karaciğer Hastalığı 5 0,4 Psikiatrik Sorun 2 0,2 Kronik Bronşit 5 0,4 Sırtta Ağrı 2 0,2 Parkinson 5 0,4 Solunum Yetmezliği 2 0,2 Verem 5 0,4 Spastik Engelli 2 0,2 Barsak Rahatsızlığı 4 0,3 Trafik Kazası 2 0,2 Baş Dönmesi 4 0,3 Ülser 2 0,2 Halsizlik 4 0,3 Üremi 2 0,2 İdrar Yapamama 4 0,3 Yaşlılık 2 0,2 Osteoartrit 4 0,3 Yutma Güçlüğü 2 0,2 Morarma 4 0,3 Zayıflık 2 0,2 Zatürre 4 0,3 Lenf Kanseri 2 0,2 Kalça Kırığı 4 0,3 45

60 Tablo 5.27 Ölümden Önceki Belirtilen Şikayetlerin Dağılımı (Devam) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Ölümden Önceki Şikayetler Sayı Yüzde Ölümden Önceki Şikayetler Sayı Yüzde Ağız Kuruluğu 1 0,1 Kalbe Giden Damar Tıkalı 1 0,1 Ağlama 1 0,1 Kanlı Balgam 1 0,1 Ağzından Kan Gelmesi 1 0,1 Karaciğer Yetmezliği 1 0,1 Ailesel Akdeniz Anemisi 1 0,1 Karaciğerinde Kitle 1 0,1 Akli Dengesi Bozuk 1 0,1 Kardiak Aritmi 1 0,1 Alkolizm 1 0,1 Kemik Kanseri 1 0,1 Anjiyo 1 0,1 Kızamık 1 0,1 Ateşli Silah Yaralanması 1 0,1 Kolesterol 1 0,1 Ayakta Kırık 1 0,1 Kolit 1 0,1 Bacak Damarlarında Tıkanma 1 0,1 Kolostomili 1 0,1 Başta Saçlı Deride Kitle 1 0,1 Koma 1 0,1 Bel Fıtığı 1 0,1 Kulak Ağrısı 1 0,1 Belde Kireçlenme 1 0,1 Manik Depresyon 1 0,1 Belde Kitle 1 0,1 Mental Motor Redardasyonu 1 0,1 Bele Vuran Ağrı 1 0,1 Migren 1 0,1 Beyin Kanaması 1 0,1 MS 1 0,1 Beyin Travması 1 0,1 Multiple Miyeloma 1 0,1 Boğaz Ağrısı 1 0,1 Nefrotiazis 1 0,1 Böbreklerde Kist 1 0,1 Omuzlarda Ağrı 1 0,1 Burger Hastalığı 1 0,1 Peptik Ülser 1 0,1 Burnun Sağ Dış Tarafında Yara 1 0,1 Periferik Nöropati 1 0,1 Burnunda Sivilce 1 0,1 Pika 1 0,1 Burun Kanaması 1 0,1 Plörezi 1 0,1 Çabuk Yorulma 1 0,1 Poliuri 1 0,1 Çarpıntı 1 0,1 Rabdomyosarkom 1 0,1 Çene Kanseri 1 0,1 Rektum CA 1 0,1 Dalak Alınmış 1 0,1 Safra Kanalında Kanser 1 0,1 Dandywalker Hastalığı 1 0,1 Safra Kesesi Operasyonu 1 0,1 Darp 1 0,1 Sağ Testiste Ağrı 1 0,1 Denge Kaybı 1 0,1 Sağ Üst Karın Ağrısı 1 0,1 Depresif Bulgular 1 0,1 Sıkıntı 1 0,1 Diabetik Ayak 1 0,1 Sinir Hastası 1 0,1 Distoji 1 0,1 Splenomegali 1 0,1 Efor Düşmesi 1 0,1 Siyatalji 1 0,1 Eforda Nefes Darlığı 1 0,1 Soğuk Algınlığı 1 0,1 Emme Zorluğu 1 0,1 Sol Kolunda Ağrı 1 0,1 Gaita Çıkaramama 1 0,1 Su Toplanması 1 0,1 Gaz 1 0,1 SVO 1 0,1 Gırtlak CA 1 0,1 Şişlikler 1 0,1 Gonartroz 1 0,1 Şuurun Kaybolması 1 0,1 Göbekte Yara 1 0,1 Tansiyon Düşüklüğü 1 0,1 Göğüste Kitle 1 0,1 Ters Doğuma Bağlı Asfisksi 1 0,1 Göğüste Sıkışma 1 0,1 Tobrasetpenos 1 0,1 Göz CA 1 0,1 Unutkanlık 1 0,1 Gözde Kitle 1 0,1 Vegener Granülo Matosis 1 0,1 Gözleri Görmüyor 1 0,1 Vertigo 1 0,1 Grip 1 0,1 Vücudunda Döküntü 1 0,1 Gut 1 0,1 Vücudunda İltahaplı Yaralar 1 0,1 Havale 1 0,1 Yakın Bellek Kaybı 1 0,1 Hepatit B 1 0,1 Yaygın Ödem 1 0,1 Hepatosplenomegali 1 0,1 Yemek Borusu Yanığı 1 0,1 Hiperlipidemi 1 0,1 Hipertansif Kalp Hastalığı 1 0,1 İdrar Kaçırma 1 0,1 İdrarda Kan 1 0,1 İnilti 1 0,1 İnsülin Bağımlı DM 1 0,1 Kafada Şişme 1 0,1 TOPLAM ,0 46

61 Ölenlerin ölümden önce son bir yıl içerisinde herhangi bir sağlık personeli tarafından görülme durumları Tablo 5.28 de verilmektedir. % 83.9 unun ölmeden önce son bir yıl içerisinde herhangi bir sağlık personeli tarafından görüldüğü belirtilmiştir. Ayrıca, 971 cevap üzerinden % 34,8 i en son muayene eden hekimi bildiğini söylemiştir. Yaş gruplarına ve cinsiyetlere göre dağılıma bakıldığında, evet diyenlerin içerisinde en yüksek oranda erkek yetişkin grubu gelmektedir (% 54,5). Daha sonra % 36,8 ile yetişkin kadın grubu gelmektedir. Tablo 5.28 Ölenlerin Son Bir Yıl İçinde Herhangi Bir Sağlık Personeli Tarafından Görülme Durumu (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Görüldü Görülmedi Toplam Yaş ve Cinsiyet Grupları Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde 0-28 Erkek 14 53,8 3 42, ,5 Kadın 12 46,2 4 57, ,5 Toplam , , ,0 29 gün-5 yaş Erkek 22 43,1 8 53, ,5 Kayıp gözlem 34 (%3,1) Kadın 29 56,9 7 46, ,5 Toplam , , ,0 Yetişkin Erkek , , ,7 Kadın , , ,3 Toplam , , ,0 Ölenlerin son bir yıl içerisinde hastanede yatarak tedavi olma durumlarının yaş ve cinsiyet gruplarına göre dağılımı Tablo 5.29 da verilmektedır. Erkeklerde evet cevabı alınanların içerisinde yetişkinlerin oranı % 93,8 dir. Bu oran kadınlarda yetişkinlerde % 87,4 dir. 29 gün-5 yaş çocuklardaki dağılım erkeklerde % 4,2, kadınlarda % 8,8 iken, 0-28 gün bebek ölümlerinde bu oranlar sırasıyla erkeklerde % 2,0, kadınlarda % 3,7 dir. Her iki cinsiyet grubunda ölen kişi son bir yıl içerisinde herhangi bir sağlık personeli tarafından görüldü diyenler 568 kişi olup, tüm cevap verenlerin % 54,2 sini oluşturmaktadır. Erkek ölümlerinde bu oran % 56,8, kadın ölümlerinde % 50,5 dir. Ayrıca, ölenlerin % 63,1 inin ölümünden önceki son bir yıl içerisinde hastaneden taburcu oldukları, % 31,8 inin ölmeden önce ameliyat oldukları ifade edilmiştir. Ölümünden ne kadar süre önce en son ameliyatı oldu sorusuna verilen cevaplar gün, ay, yıl olarak değerlendirilmiş, ölenin en son ameliyatını ortalama olarak, 7 yıl, 2 ay, 20 gün önce olduğu saptanmıştır. Ameliyatın ne olduğu sorusuna ise sadece 14 kişi cevap verebilmiştir. 14 ölüme ait belirtilen ameliyat türleri Tablo 5.30 da varilmektedir. Hangi organın ameliyat edildiğini, cevaplayanların 226 sı (% 96,2) bildiğini belirtmiştir. Fakat bu kişilerden 161 i ameliyat edilen organın ne olduğunu belirtmiştir. Ameliyat edilen organların dağılımı Tablo 5.31 de verilmektedir. Belirtilen 161 organ içerisinde, İlk sırada % 13,7 ile safra kesesi, ikinci sırada % 11,2 ile kalp ve üçüncü sırada % 10,6 ile göz ve ekleri gelmektedir. 47

62 Tablo 5.29 Ölenlerin Son Bir Yıl İçinde Hastanede Yatarak Tedavi Olma Durumunun Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Cinsiyet Yaş Grupları Evet Hayır Bilmiyor Toplam Erkek Kadın 0-28 günlük bebek Sayı Yüzde* 2,0 3,4 20,0 2,7 29 gün-5 yas çocuk Sayı ,0 Yüzde* 4,2 5,7-4,8 Yetişkin Sayı Yüzde* 93,8 90,9 80,0 92,4 Toplam Sayı Yüzde* 100,0 100,0 100,0 100, günlük bebek Sayı Yüzde* 3,7 3,8-3,8 29 gün-5 yas çocuk Sayı Yüzde* 8,8 8,6-8,7 Yetişkin Sayı Yüzde* 87,4 87,6 100,0 87,6 Toplam Sayı Yüzde* 100,0 100,0 100,0 100,0 * Yüzdeler her bir cinsiyet grubu içerisinde sütun yüzdeleridir Kayıp gözlem 36 (%3,3) Tablo 5.30 Belirtilen Ameliyat Türlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Belirtilen Ameliyet Türü Sayı Yüzde Safra kesesi 2 14,3 Appendix 1 7,1 Rahim 1 7,1 Barsak düğümlenmesi 1 7,1 Akciğer 1 7,1 Mide 1 7,1 Kalın barsak 1 7,1 Beyin 1 7,1 By pass 1 7,1 Kalp kapak 1 7,1 Kalça kırığı 1 7,1 Fıtık 1 7,1 Barsak yırtılması 1 7,1 Toplam ,0 48

63 Tablo 5.31 Ameliyat Edilen Organların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Ameliyat Edilen Organlar Sayı Yüzde Safra kesesi 22 13,7 Kalp 18 11,2 Göz ve ekleri 17 10,6 Mide 13 8,1 Kasık 11 6,8 Beyin 8 5,0 Büyük kemik ve eklemler 8 5,0 Kolon 7 4,3 Appendix 7 4,3 Omurilik 4 2,5 Kol bacak gibi ekstremiteler 4 2,5 Prostat 4 2,5 Baş 3 1,9 Meme 3 1,9 Akciğer 3 1,9 Göbek 3 1,9 Tiroid 2 1,2 Karaciğer 2 1,2 İnce barsak 2 1,2 Böbrek 2 1,2 Vagina 2 1,2 Uterus korpus 2 1,2 Deri 2 1,2 Boyun 1 0,6 Özafagus 1 0,6 Vertabralar 1 0,6 Mediasten 1 0,6 Dalak 1 0,6 Pankreas 1 0,6 Anüs 1 0,6 Üretra 1 0,6 Mesane 1 0,6 Testis 1 0,6 Arterler 1 0,6 Bağ dokusu 1 0,6 Toplam ,0 Tablo 5.32 de cevaplayıcılara göre bildirilen ölüm tanılarının dağılımı görülmektedir. Ölüm tanıları cevaplıyanların beyanları doğrultusunda değiştirmeden, kullandıkları dil aynı kalmak koşuluyla değerlendirilmiştir. Cevaplar arasında en yüksek oranda % 15,0 ile kalp krizi daha sonra % 8,2 ile kalp yetmezliği ve % 4,6 ile akciğer kanseri gelmektedir. 49

64 Tablo 5.32 Cevaplayıcılara Göre Bildirilen Ölüm Tanılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Sizce ölüm nedeni Sayı Yüzde Sizce ölüm nedeni Sayı Yüzde Kalp Krizi ,0 Kemik Erimesi 2 0,2 Kalp Yetmezliği 89 8,2 Damar Tıkanıklığı 2 0,2 Akciğer Kanseri 50 4,6 Akut MI 2 0,2 Beyin Kanaması 45 4,1 Aspirasyon Pnömonisi 2 0,2 Hipertansiyon 45 4,1 Ateşli Silah Yaralanması 2 0,2 Kalp Rahatsızlığı 34 3,1 Barsak Enfeksiyonu 2 0,2 Böbrek Yetmezliği 27 2,5 Bıçaklanma 2 0,2 Yaşlılık 28 2,6 Doğum Uzaması 2 0,2 Şeker 28 2,6 Ensefalit 2 0,2 Trafik Kazası 26 2,4 Göz CA 2 0,2 Akciğer Hastalığı 23 2,1 Hidrosefali 2 0,2 Ecel 24 2,2 İç Kanama 2 0,2 Felç 22 2,0 İlik CA 2 0,2 Solunum Yetmezliği 20 1,8 İnme 2 0,2 SVO 20 1,8 Kalınbarsak CA 2 0,2 Mide CA 17 1,6 Kolon CA 2 0,2 Beyin Tümörü 16 1,5 Koma 2 0,2 KOAH 13 1,2 Kronik Bronşit 2 0,2 Nefes Darlığı 13 1,2 Kurşunlanma 2 0,2 Siroz 13 1,2 Mesane CA 2 0,2 Zatürree 13 1,2 Metastatik Akciğer CA 2 0,2 Karaciğer CA 10 0,9 Mide Kanaması 2 0,2 Beyin Damarı Tıkanıklığı 10 0,9 Mide Rahatsızlığı 2 0,2 Bronşit 9 0,8 Safra Kesesi Kanseri 2 0,2 Menenjit 9 0,8 Safra Kesesi Hastalığı 2 0,2 Verem 9 0,8 Sepsis 2 0,2 Kanser 9 0,8 Trafik Kazasına Bağlı Beyin Kanaması 2 0,2 Lösemi 9 0,8 Üzerine Ağaç Düşmesi 2 0,2 Akciğer Yetmezliği 8 0,7 Ventriküler Fibrilasyon 2 0,2 Ani Ölüm 8 0,7 Yaralanama 2 0,2 İntihar 7 0,6 Akdeniz Anemisi 1 0,1 Prostat CA 7 0,6 Al Basması 1 0,1 Post Operasyon 6 0,6 Amfizem 1 0,1 Alzheimer 6 0,6 Aort Anevrizması 1 0,1 Astım 5 0,5 ASD 1 0,1 Bunama 5 0,5 Aşı Sonrası 1 0,1 Pankreas CA 5 0,5 Aşırı Kiloya Bağlı Felç 1 0,1 Kan Zehirlenmesi 5 0,5 Ayakta Kangren 1 0,1 Barsak CA 4 0,4 Bacaklarda Kangren 1 0,1 Beyin CA 4 0,4 Barsak Hastalığı 1 0,1 Boğulma 4 0,4 Barsak Kanaması 1 0,1 Elektrik Çarpması 4 0,4 Barsak Tıkanıklığı 1 0,1 İshal 4 0,4 Barsak Yırtılması 1 0,1 Ateş Yükselmesi 3 0,3 Beyin Atrofisi 1 0,1 Beyin Travması 3 0,3 Beyin Felci 1 0,1 Erken Doğum 3 0,3 Beynin Küçülmesi 1 0,1 Gelişme Geriliği 3 0,3 Bilinç Kapanması 1 0,1 Havale Nedeniyle Ölüm 3 0,3 Boyun Kırığı 1 0,1 Larenks CA 3 0,3 Böbrek CA 1 0,1 Kansızlık 3 0,3 Malnutrisyon 3 0,3 Meme CA 3 0,3 Parkinson 3 0,3 Üre Yükselmesi 3 0,3 50

65 Tablo 5.32 Cevaplayıcılara Göre Bildirilen Ölüm Tanılarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (Devam) Sizce ölüm nedeni Sayı Yüzde Sizce ölüm nedeni Sayı Yüzde Böbreklerinde Kist Olması 1 0,1 Karın Şişliği 1 0,1 Butchiary Hastalığı 1 0,1 Karında Baloncuk Patlaması 1 0,1 Cilt CA 1 0,1 Kemik Kanseri 1 0,1 Cinayet 1 0,1 Kordon Dolanması 1 0,1 Çene Kanseri 1 0,1 Koroner Kalp Yetmezliği 1 0,1 Çoklu Organ Metastazı 1 0,1 Kömür Zehirlenmesi 1 0,1 Damdan düşme sonucu boynun kırılması 1 0,1 Kronik Akciğer Hastalığı 1 0,1 Dandiwalker Kist 1 0,1 Lenfoma 1 0,1 Debilite 1 0,1 Mekonyum Aspirasyonu 1 0,1 Diabete Bağlı Böbrek Yetmezliği 1 0,1 Merdivenden Düşme 1 0,1 Diabetik Koma 1 0,1 Mide Ülseri 1 0,1 Diabetik MI 1 0,1 MS 1 0,1 Dizanteri 1 0,1 Multipl Miyelom 1 0,1 Doğal Afet 1 0,1 Nidon 1 0,1 Doğumda Ters Gelişe Bağlı Asfiksi 1 0,1 Operasyon Sonrası Kan Grubu Uyuşmazlığı 1 0,1 Donarak Ölme 1 0,1 Pankreasından Sıvı Akması 1 0,1 Düşme 1 0,1 PEM 1 0,1 Efor Testi Yapıldıktan Sonra 1 0,1 Peptik Ülser Aktivitesi 1 0,1 Eklampsi 1 0,1 Pıhtı Tıkanması 1 0,1 Elektrolit Bozukluğu 1 0,1 Pnomotoraks 1 0,1 Enfeksiyon 1 0,1 Psikoz 1 0,1 Epilepsi 1 0,1 Rektum CA 1 0,1 Genel Durum Bozukluğu 1 0,1 Saldırıda Yaralanma 1 0,1 Geniz Eti Arkasında CA 1 0,1 Sarılık 1 0,1 Gırtlak CA 1 0,1 Septik Şok (Besin Zehirlenmesi) 1 0,1 Gis Kanama 1 0,1 Serebral Hemoraje 1 0,1 Gizli Kalp Hastalığı 1 0,1 Serebral Tramboemboli 1 0,1 Göğüste Kitle 1 0,1 Soğuk(Hipotermi) 1 0,1 Gölette Boğulma 1 0,1 Solunum Yolu Enfeksiyonu 1 0,1 Gözüne Felç Geldi 1 0,1 Şekere Bağlı Tansiyon 1 0,1 Guatr 1 0,1 Tabancayla Vurulma 1 0,1 Güneş Çarpması 1 0,1 Tansiyona Bağlı Beyin Ölümü 1 0,1 Hepatik Koma 1 0,1 Trafik Kazasına Bağlı Travma 1 0,1 Hodgkin Lenfoma 1 0,1 Tramboemboli 1 0,1 HT'ye Bağlı Akut MI 1 0,1 Tüberküloz Sekeli 1 0,1 İç Guatr Patlaması 1 0,1 Ülser 1 0,1 İç Organ Bozukluğu 1 0,1 Üst Solunum Yolu Enfeksiyonu 1 0,1 İçinde Bir Hastalık Varmış 1 0,1 Üzerine Taş Düşmesi 1 0,1 İltihap Yüzünden Kana Mikrop Girmesi 1 0,1 Vücudunda Şişme 1 0,1 İntihar (Asılma) 1 0,1 Vücudunda Yaralar 1 0,1 İntihar (Ateşli Silah Yaralanması) 1 0,1 Yanık(DIC) 1 0,1 İyileşmeyen Yara 1 0,1 Yatakta Ölü Bulunma 1 0,1 Kafa İçi Tümör 1 0,1 Yaygın Metastaz 1 0,1 Kafada Su Birikmesi 1 0,1 Yemek Borusu Kanseri 1 0,1 Kalbi Delik 1 0,1 Yere Düşme ve Boğulma 1 0,1 Kalınbağırsağı Çalışmıyor 1 0,1 Yüksek Doz Eroin Alım Sonucu 1 0,1 Kalp Nakli Sonrası Uyuşmazlık Olması 1 0,1 Yüksekten Düşmeye Bağlı Beyin Kanaması 1 0,1 Kanında Pıhtılaşma Bozukluğu 1 0,1 Zehirli Guatr 1 0,1 Karaciğer Hastası 1 0,1 Zehirli İshal 1 0,1 Karaciğer Yetmezliği 1 0,1 TOPLAM ,0 Kayıp gözlem 24 (%2,2) 51

66 Tablo 5.33 Ölümlerin Doktor Tanısı Alma Durumunun Cinsiyet ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cinsiyet Yaş Grupları Evet Hayır Bilmiyor Toplam Erkek Kadın 0-28 günlük bebek Sayı Yüzde* 2,5 2,7 4,5 2,6 29 gün-5 yas çocuk Sayı Yüzde 4,8 5,5 4,5 4,9 Yetişkin Sayı Yüzde 92,7 91,8 90,9 92,5 Toplam Sayı Yüzde 100,0 100,0 100,0 100, günlük bebek Sayı Yüzde 2,5 5,6 7,1 3,6 29 gün-5 yas çocuk Sayı Yüzde 9,3 8,91-8,8 Yetişkin Sayı Yüzde 88,3 85,5 92,9 87,6 Toplam Sayı Yüzde 100,0 100,0 100,0 100,0 * Yüzdeler her bir cinsiyet grubu içerisinde sütun yüzdeleridir Kayıp gözlem 51 (%4,7) Ölümlerin doktor tanısı olma durumlarının yaş ve cinsiyet gruplarına göre dağılımı Tablo 5.33 de verilmektedir. Toplam 1033 cevap bulunmaktadır. Tüm cevaplar üzerinden doktor tanısı ö- lümler 763 dür ( % 73,9). Doktor tanısı olanların içerisinde erkek ölümlerinin oranı % 63,2, kadın ölümlerinin oranı % 36,8 dir. Yaş gruplarına göre dağılımda ise, doktor tanısı olan erkek yetişkinlerde bu oran % 92,7, kadın yetişkinlerde % 88,3 dür. 29 gün-5 yaş erkek çocuklarda doktor tanısı alma yüzdesi % 4,8, kız çocuklarda % 9,3 dür gün erkek bebeklerde % 2,5, kız bebeklerde % 2,5 oranında doktor tanısı olma durumu tespit edilmiştir. Tablo 5.34 Ölümün Herhangi Bir Yaralanma Sonucu Olma Durumunun Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Evet Hayır Bilmiyor Toplam Yaş Grupları Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde 0-28 gün bebek 1 1,3 30 3, ,0 29 gün-5 yaş çocuk 9 12,0 57 5,9 1 50,0 67 6,5 Yetişkin 65 86, ,9 1 50, ,5 Toplam , , , ,0 Kayıp gözlem 48(% 4,4) 52

67 Tablo 5.34 de, ölümün herhangi bir yaralanma sonucu olma durumunun yaş gruplarına göre dağılımı verilmektedir. Ölümlerin bir yaralanma sonucu olup olmadığına dair soruyu 1036 kişi cevaplamıştır ve % 7,2 sinin (75 kişi) bir yaralanma sonucu olduğu belirlenmiştir. Yaralanmanın en fazla yetişkin grubunda olduğu saptanmıştır. (%86,7). Yaralanmanın türü, yaralanmaya neden olan olayların dağılımı, yaralanmanın meydana geldiği yerin dağılımı, yaralanma sırasındaki konumu, Tablo arasında yaş ve cinsiyet gruplarına göre verilmektedir.yaralanmaların % 40 ı (30/75) trafik kazası, % 9,3 ü (7/75) intihar, % 10,7 si (8/75) ev kazası ve % 9,3 ü (7/75) de saldırı ve yine aynı oranda iş kazasıdır. Yaralanmaların % 41,3 (31/75) üne motorlu taşıtlar neden olmuştur. % 16 (12/75) sı düşme sonucu olurken, % 14,7 (11/75) si boğulma, % 10,7 (8/75) si ateşli silah ve mayın patlaması sonucu gerçekleşmiştir. Yaralanmaların % 42,7 si sokakta veya otoyolda, % 26,7 si ise evde gerçekleşmiştir. Ölenlerin % 10,1 i yaralanma sırasında motorlu araç kullanırken, % 8,7 si motorlu araç içerisinde bulunmuştur. % 21,8 i bir yerden bir yere yaya olarak ulaşım halinde iken yaralanmıştır. Tablo 5.35 Ölüme Neden Olan Yaralanma Türünün Cinsiyet ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Cinsiyet Erkek Kadın Yaş Trafik Ev İş Grupları (N=75) Kazası Kazası Afet Saldırı Kazası İntihar Diğer Bilmiyor Toplam 29 gün- 5 yas çocuk Sayı Yüzde* 4,3 50, ,3-9,1 Yetişkin Sayı Yüzde 95,7 50,0 100,0 100,0 100,0 100,0 66,7 100,0 90,9 Toplam Sayı Yüzde 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 29 gün- 5 yas çocuk Sayı Yüzde 28, ,0-20,0 Yetişkin Sayı Yüzde 71,4 100, ,0 50,0-80,0 Toplam Sayı Yüzde 100,0 100, ,0 100,0-100,0 * Yüzdeler her bir cinsiyet grubu içerisinde sütun yüzdeleridir Kayıp gözlem 5 (%6,7) Trafik kazaları içerisinde erkeklerde en yüksek oran % 95,7 ile yetişkinlerde, en düşük oran % 4,3 ile 29 gün-5 yaş çocuklarda görülmektedir. Kadınlarda trafik kazalarının dağılımında yetişkinlerin yüzdesi % 71,4 dür. Ev kazalarında erkeklerde yetişkinlerle 29 gün-5 yaş grubunun dağılımı aynıdır (% 50,0). Ev kazaları kadınlarda 4 adet olup bunların tamamıda yetişkin kadınlardır günlük bebeklerde, 1 tane yaralanma sonucu ölüm tespit edilmiş ancak yaralanmanın türü belirtilmemiştir. 53

68 Tablo 5.36 Yaralanmaya Neden Olan Olayların Cinsiyet ve Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003 Cinsiyet Erkek Kadın Yaş Grupları N=75 Motorlu Taşıt Yanma Zehirlenme Düşme Boğulma Ateşli Silah Bilmiyor Diğer Toplam Mayın 29 gün- 5 yas çocuk Sayı Yüzde* 4,2-50,0 14,3 30, ,0 Yetişkin Sayı Yüzde 95,8 100,0 50,0 85,7 70,0 100,0 100,0 100,0 90,0 Toplam Sayı Yüzde 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 29 gün- 5 yas çocuk Sayı Yüzde 28, , ,0 23,5 Yetişkin Sayı Yüzde 71, ,0-100,0-50,0 76,5 Toplam Sayı Yüzde 100, ,0 100,0 100,0-100,0 100,0 * Yüzdeler her bir cinsiyet grubu içerisinde sütun yüzdeleridir Birden Fazla Seçenek İşaretlenmiştir Yaralanmaya neden olan olayların yaş ve cinsiyet gruplarına göre dağılımında, erkeklerde motorlu taşıt kazaları 24 olarak bulunmuştur ve bu oran tüm motorlu taşıt kazalarının % 77,4 (24/31) dür. Kadınların oranı % 22,6 (7/31) dır. Tüm erkeklerin içerisinde yetişkin erkeklerin motorlu taşıt kaza yüzdesi % 95,8 (23/24), tüm kadınların içerisinde, yetişkin kadınların motorlu taşıt kaza yüzdesi % 71,4 (5/7), 29 gün-5 yaş erkek çocukların motorlu taşıt kaza yüzdesi tüm erkekler içerisinde % 4,2, kız çocukların yüzdesi tüm kadınlar içerisinde % 28,6 olarak tespit edilmiştir. Ayrıca, yetişkin erkeklerde % 85,7, 29 gün-5 yaş çocuklarda % 14,3 oranında düşme sonucu yaralanma gerçekleşmiştir (Tablo 5.36). Yaralanmanın ölümden ne kadar önce meydana geldiği yıl, ay, gün olarak belirtilmiş olup, 43 cevap üzerinden ortalama olarak 38 gün belirlenmiştir. 54

69 Tablo 5.37 Yaralanmanın Meydana Geldiği Yerin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Yaralanma Yeri (N=75) Sayı Yüzde Sokak / Otoyol 32 42,7 Ev 20 26,7 İnşaat Alanı 3 4,0 Park (Oyun Alanı) 2 2,7 Ticaret ve Hizmet Alanları (Dükkan, Atölye, Banka vs.) 2 2,7 Kamu Binaları 2 2,7 Deniz / Nehir / Göl / Dere 2 2,7 Endüstriyel Alan 1 1,3 Bilmiyor 1 1,3 Diğer 10 13,3 Toplam ,0 Tablo 5.38 Yaralanma Sırasındaki Konumun Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Yaralanma Sırasındaki Konum (N=69) Sayı Yüzde Bir Yerden Bir Yere Ulaşım (Yaya Olarak) 15 21,8 Boş Zaman Faaliyetleri (Spor Hariç, Oyun, Yürüyüş, vs.) 9 13,0 Motorlu Araçta Bulunma 6 8,7 Ev Civarında Çalışma (Bahçe, Tarla, vs.) 8 11,6 Motorlu Araç Kullanma 7 10,1 Ücretli Bir İşte Görev Başında 7 10,1 Bilmiyor 3 4,3 Ücret Ödenmeyen İş (Ev İşi, Yemek Pişirme Hariç, vs.) 3 4,3 Yemek Yapma 1 1,4 Diğer 10 14,5 * Birden Fazla Seçenek İşaretlenmiştir Yaralanma sırasında yaralanan vücut kısımlarının dağılımı ile yaralanma sonucu gelişen tıbbi durumların dağılımı Tablo 5.39 ve 5.40 da verilmektedir. 55

70 Tablo 5.39 Yaralanma Sırasında Yaralanan Vücut Kısımlarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Yaralanan Vücut Kısımları (N=75) Sayı Yüzde Baş / boyun 56 74,7 Göğüs 18 24,0 Kol / Bacak 18 24,0 Karın 12 16,0 Sırt 5 6,7 Bel 3 4,0 * Birden Fazla Seçenek İşaretlenmiştir Tablo 5.40 Meydana Gelen Yaralanma Sonucu Gelişen Tıbbi Durumların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Tıbbi Durumlar (N=75) Sayı Yüzde Koma 26 34,7 Kanama 25 33,3 Bayılma 8 10,7 Hafıza Kaybı 7 9,3 Baş Ağrısı 1 1,3 Felç 1 1,3 Kusma 1 1,3 Diğer 14 18,7 * Birden Fazla Seçenek İşaretlenmiştir Yaralanma sırasında ölen kişilerin birden fazla organında yaralanma meydana gelmiştir ve birden fazla tıbbi durum oluşmuştur. Yaralanan vücut kısımlarının % 74,7 sinin baş veya boyun bölgesinde daha sonra ise % 24,0 ile göğüs % 24 ile kol ya da bacak bölgesinde olduğu görülmektedir. Yaralanma neticesinde % 34,7 sinde koma, % 33,3 ünde kanama gerçekleşirken, % 10,7 isinde bayılma ve % 9,3 ünde hafıza kaybı tespit edilmiştir. % 18,7 oranında diğer seçeneği kodlanmış olup, herhangi bir açıklama yapılmamıştır Yetişkin Ölümlülüğü Bu bölümde yetişkin ölümlülüğünde sistemlere yönelik bulgulara ait bilgiler sunulmaktadır. Ankette 981 yetişkin ölümü işaretlenmiştir. 957 yetişkin ölümünde bitirilen yaş cevaplanmış olup, % 2,6 sı 5-19, % 4,5 i 20-34, % 10,8 i 35-49, % 21,5 i 50-64, % 40,4 ü ve % 20,2 si ise 80+ yaş grubundandır. Ortalama yaş ise, 64.93±17.91 olarak elde edilmiştir.yetişkin ölümlerine ait kalp damar sistemi, sinir sistemi, solunum sistemi, sindirim sistemi, genito-üriner sistem, bulaşıcı hastalıklar ve kanserlere yönelik bilgiler elde edilmiştir. 56

71 Ölümden önce meydana gelen semptomların sistemlere göre dağılımları Tablo 5.42 de, yaş arası kadınların öldüklerindeki hamilelik durumlarına ait bilgiler Tablo 5.43 de verilmektedir. Kalp damar sistemlerine ait semptomlara bakıldığında, en yüksek oranda nefes darlığından (% 52,9), daha sonra ödemden şikayet (% 44,7) gelirken diğer sırada, 24 saatten az süren göğüs ağrısı (% 42,0) gelmektedir. En düşük oranda ise ölmeden önce felç olma durumu (% 13) ile kalp krizi geçirme durumu (% 19,7) gelmektedir. Solunum sistemlerine göre mevcut semptomların dağılımı incelendiğinde, birinci sırada % 67,8 ile balgamlı öksürük, ikinci sırada % 56,4 ile kuru öksürük, üçüncü sırada % 39,4 ile bir aydan uzun süren öksürük gelmektedir. En az oranda ise, % 12,8 ile itici nefes kokusu gelmektedir. % 5 oranında tüberküloz tanısı alma durumu ve % 4,9 oranında tüberküloz için tıbbi tedavi alma durumu belirlenmiştir. Sindirim sistemine göre mevcut semptomların dağılımı ise şöyledir; birinci sırada % 32,1 ile ani kilo kaybı, ikinci sırada % 30,7 ile karın ağrısından şikayet, üçüncü sırada % 26,7 ile göğüs arkasında sürekli yanma hissinden şikayet yer almaktadır. En düşük oranda ise % 7,2 ile bir aydan uzun süren ishal ve % 7,6 ile kanlı kusmadan şikayet gelmektedir. Genitoüriner sisteme göre mevcut semptomların dağılımında birinci sırada kasıklara vuran bel ağrısı (% 18,5), ikinci sırada idrar yapamama şikayeti (% 15,7), üçüncü sırada % 8,5 ile idrarda kan görme şikayetleri yer almaktadır. Bulaşıcı hastalıklar incelendiğinde % 53,3 sının ateş ile birlikte titreme ve üşümesi olduğu, % 23,8 isinin ölmeden önce ateşinin olduğu, % 23,6 sının ise her üç dört günde bir ateşlendiği görülmektedir. Kanserlerle ilgili bilgiler, % 13,1 inde vücudunun herhangi bir yerinde kitle ya da tümörden şikayet olduğunu, % 36,7 sinde bu kitlenin ölümüne kadar olduğunu göstermektedir. Tümörün vücudunun neresinde olduğunu belirten 53 kişi bulunmaktadır. Belirtilen tümör yerleri Tablo 5.41 de verilmektedir. Belirtilen tümör yerleri arasında en yüksek oranda akciğer gelmektedir (% 22,6), ikinci sırada % 15,1 ile beyin ve üçüncü sırada % 7,5 ile mide ve karaciğer gelmektedir. 57

72 Tablo 5.41 Belirtilen Tümör Yerlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Belirtilen Tümör Yeri Sayı Yüzde Akciğer 12 22,6 Beyin 8 15,1 Mide 4 7,5 Karaciğer 4 7,5 Baş 3 5,7 Meme 3 5,7 Prostat 3 5,7 Göz ve ekleri 2 3,8 Pankreas 2 3,8 Kolon 2 3,8 Kemik İliği 2 3,8 Çene 1 1,9 Farinks 1 1,9 Larinks 1 1,9 Özafagus 1 1,9 Mediasten 1 1,9 Rektum 1 1,9 Apendix 1 1,9 Deri 1 1,9 Toplam ,0 Tablo 5.42 Ölümden Önceki Mevcut Semptomların ve Durumların Sistemlere Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Ölenin son 1 ay içinde; (N=981) Semptomların Olma Durumu Evet Hayır Bilmiyorum Toplam Kalp Damar Sistemine Yönelik Semptomları Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Nefes darlığından şikayet , ,0 20 2, ,0 Ödemden şikayet , ,3 29 3, ,0 24 saatten az süren göğüs ağrısı , ,7 50 5, ,0 Çarpıntıdan şikayet , ,6 69 7, ,0 Tekrarlayan boğaz ağrısı, eklem ağrısı, şişlik , ,1 36 3, ,0 Dudak, parmak, tırnak morarmasından şikayet , ,0 45 4, ,0 Kalp krizi geçirdi , ,5 36 3, ,0 Sinir Sistemine Yönelik Semptomları Ölmeden önceki ay felç geçirdi , ,4 6 0, ,0 Solunum Sistemine Yönelik Semptomları Balgamlı öksürük , ,8 9 2, ,0 Kuru öksürük , ,4 8 2, ,0 Bir aydan daha uzun süren öksürük , ,5 20 2, ,0 Göğüs ya da yan ağrısı , ,1 43 4, ,0 Hırıltılı solunumdan şikayet , ,4 26 2, ,0 Öksürüğünde kan olma durumu 97 26, ,2 14 3, ,0 58

73 Tablo 5.42 Ölümden Önceki Mevcut Semptomların ve Durumların Sistemlere Göre Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (Devam) Ölenin son 1 ay içinde; (N=981) Semptomların Olma Durumu Evet Hayır Bilmiyorum Toplam Bulaşıcı Hastalıklara Yönelik Semptomları Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde İtici nefes kokusu , ,0 58 6, ,0 Tüberküloz tanısı olma durumu 47 5, ,5 33 3, ,0 Tüberküloz için tıbbi tedavi 43 4, ,7 30 3, ,0 Sindirim Sistemine Yönelik Semptomları Ani kilo kaybı , ,2 16 1, ,0 Karın ağrısından şikayet , ,4 37 3, ,0 Göğüs arkasında sürekli yanma hissinden şikayet , ,1 59 6, ,0 Tekrarlayan kusmadan şikayet , ,7 25 2, ,0 Ağzının içinde beyaz pamukçuk 86 9, ,3 43 4, ,0 Sarılık şikayeti 83 8, ,8 32 3, ,0 Kanlı dışkıdan şikayet 81 8, ,5 56 5, ,0 Kanlı kusmadan şikayet 71 7, ,4 29 3, ,0 Bir aydan uzun süren ishal 67 7, ,8 38 4, ,0 Ateş ile birlikte titreme ve üşüme , ,4 14 6, ,0 Ölmeden önce ateşi olma durumu , ,8 70 7, ,0 Ateşlenme her üç dört günde bir 53 23, , , ,0 Ateşlenme ile birlikte kıvranma, kasılma, bilinç kaybı 38 16, ,9 5 2, ,0 Kanserlere Yönelik Semptomları Ölen kişi ya da aile bireylerinden birisi tümör hakkında bilgi sahibiydi , ,8 15 3, ,0 Kitle, ölümüne kadar vardı , ,9 18 4, ,0 Belirgin bir nedeni olmadan son 6 ayda 6 kilo ve üzeri kilo kaybı , ,1 13 1, ,0 Vücudunun herhangi bir yerinde kitle ya da tümörden şikayet , ,8 20 2, ,0 Genitoüriner Sisteme Yönelik Semptomları Kasıklara vuran bel ağrısından şikayet , ,4 58 6, ,0 İdrar yapamama şikayeti , ,1 49 5, ,0 İdrarda kan görmekten şikayet 80 8, ,0 62 6, ,0 Ölümden önceki mevcut semptomların ve durumların sistemlere göre dağılımı incelendiğinde,sinir sistemine yönelik semptomlarda ölmeden önceki ay felç geçirenlerin 70 inde (%56,9) felç bilinç kaybının ardından ya da bilinç kaybıyla birlikte ortaya çıkmış, 49 unda (%39,8) felç bilinç kaybının ardından ya da bilinç kaybıyla birlikte ortaya çıkmamıştır. 4 ü (%3,3) felcin bilinç kaybının ardından ya da bilinç kaybıyla birlikte ortaya çıkıp çıkmadığını bilmediğini belirtmiştir. 59

74 Tablo 5.43 Cevap Verenler Arasında Yaş Arası Ölen Kadınlara Ait Bulguların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Semptomlar (N=40) Semptomların Olma Durumu Evet Hayır Bilmiyorum Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Devam eden ateş 3 13, , ,0 Hamilelik döneminde tansiyon yüksekliği, bacaklarda ödem veya fazla kilo kaybı durumu 2 9, , ,0 Doğum sonrası (6 hafta içinde) uzun süren ateş ve baş ağrısı olma durumu 1 5, ,9 1 5, , yaş arası kadınların ölümlerine ait bilgiler incelendiğinde, toplam 40 tane yaş kadın ölümü bulunmaktadır. Cevap alınanlar içerisinde % 9,5 inin hamileliğinde tansiyon yüksekliği, bacaklarda ödem ya da fazla kilo kaybı durumu belirtilmiştir. Doğum yaparken ölen kadın saptanmamıştır yaş arası kadınların % 13,6 sında devam eden ateş olduğu belirtilmiştir. UHY-ME Sözel Otopsi Araştırmasında iki anne ölümü saptanmış olup bir tanesi öldüğünde hamile diğeri ise, doğum sonrası 6 hafta içinde gerçekleşen anne ölümüdür Gün Arası Bebek Ölümleri Bu çalışmada 0-28 gün arasında ölen bebeklerin ölüm nedenlerinin saptanmasına yönelik uygulanan anket formunda ilk kısım annenin hamilelik döneminde bebeğin sağlığını tehdit eden herhangi bir hastalık ya da semptomların varlığını sorgulamaya yöneliktir. Daha sonra doğum sürecini ilgilendiren ve bebekte ortaya çıkan bulgu ve belirtiler sunulmaktadır. Bu bölümde ayrıca doğumun şekli, doğum zamanı gibi bebeğin durumunu ortaya koyan bulgular ele alınmaktadır gün ölen bebek sayısı toplam 35 tir.(% 3,2). Bu ölümlerin 25 i (% 71,4) 0-7 gün bebek ölümleri olup 9 u (% 25,7), 8-28 gün bebek ölümleridir. Bir bebeğe ait gün belirtilmemiştir. Bebeğin hastalığı sırasında yanında olma durumuna % 76,5 ile evet denilmiştir.annenin doğum öncesi, doğum süreci ve doğum sonrası durumu ile ilgili bilgiler Tablo 5.44 de verilmektedir. Doğumdan sonra % 88,2 oranında annenin sağlık durumu iyi olarak belirtilmiştir. Hamilelik sırasında kan basıncı yüksek olan kadınların oranı % 18,2 dir. % 55,9 oranında kadının hamilelik sırasında tetanoz aşısı yaptırdığı belirlenmiştir. Annede karşılaşılan komplikasyonların dağılımına bakıldığında çok fazla komplikasyonla karşılaşılmadığı görülmektedir. Toplam 13 annede hamileliği döneminde herhangi bir komplikasyonla karşılaşılmıştır. Bunlar içerisinde % 15,4 ü hipertansiyon, % 7,7 si epilepsi ve şeker hastalığıdır. % 53,9 u ise bilmiyorum cevabını vermiştir. Doğumdan önce annelerin % 2,9 unda kasılma olduğu belirtilmiştir. Doğumların % 70,6 sında doğum süreci bir aksaklık olmadan gerçekleşmiştir. Doğum sırasında kadınların % 9,1 inde ateş olduğu görülmektedir. Doğumların % 21,2 si çoklu doğum olarak gerçekleşmiş ve % 61,8 i normal doğum olarak meydana gelmiştir. Doğumların % 26,5 i zorunlu sezaryen olarak gerçekleşmiştir. Doğumların % 70,6 sı zamanında gerçekleşirken % 17,6 sının erken doğum olduğu gö- 60

75 rülmüştür. Erken doğumlar değerlendirildiğinde verilen 5 cevap üzerinden bebeklerin ortalama 1 ay, 25 gün önce erken doğduğu saptanmıştır. Bebeklerin ortalama ağırlıkları (3077,78gr ± 1040,54gr) dır. Normal doğumlarda ortalama ağırlık (3472,73gr ± 773,10gr) iken, erken doğumlarda ortalama ağırlık (1600,00gr ± 605,53gr) olarak bulunmuştur. Bebek doğduğunda ölümüydü sorusuna 5 adet evet cevabı alınmıştır. Ölü doğum haricindeki diğer ölümlerin zamanı değerlendirildiğinde, verilen 30 cevap üzerinden doğumdan ortalama 5 gün, 8 saat sonra ölümün gerçekleştiği saptanmıştır. Tablo 5.44 Cevap Verenler Arasında, Doğum Öncesi, Doğum Süreci ve Doğum Sonrası Annenin Sağlık Durumunun Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (N=35) Doğumdan Sonra Annenin Sağlık Durumu Sayı Yüzde Sağlıklı 30 88,2 Hasta 4 11,8 Toplam ,0 Hamilelik Sırasında Annenin Kan Basıncı Durumu Sayı Yüzde Yüksek Değil 24 72,7 Yüksek 6 18,2 Bilmiyorum 3 9,1 Toplam ,0 Hamileliği Sırasında Annenin Tetanoz Aşısı Olma Durumu Sayı Yüzde Oldu 19 55,9 Olmadı 13 38,2 Bilmiyorum 2 5,9 Toplam ,0 Annede Karşılaşılan Komplikasyonlar Sayı Yüzde Hipertansiyon 2 15,4 Diyabet (Şeker hastalığı) 1 7,7 Epilepsi (Sara) 1 7,7 Diğer 2 15,4 Bilmiyorum 7 53,9 Toplam ,0 Doğumdan Önce Annenin Kasılma / Nöbet Geçirme Durumu Sayı Yüzde Geçirmedi 31 91,2 Geçirdi 1 2,9 Bilmiyorum 2 5,9 Toplam ,0 Doğum Sürecinin Önemli Bir Aksaklık Olmadan Gerçekleşme Durumu Sayı Yüzde Evet 24 70,6 Hayır 10 29,4 Toplam ,0 61

76 Tablo 5.44 Cevap Verenler Arasında, Doğum Öncesi, Doğum Süreci ve Doğum Sonrası Annenin Sağlık Durumunun Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi A- raştırması,türkiye, 2003) (Devam) Doğum Sırasında Annenin Ateş Durumu Sayı Yüzde Hayır 26 78,8 Evet 3 9,1 Bilmiyorum 4 12,1 Toplam ,0 Çoklu Doğum Olma Durumu (İkiz-üçüz) Sayı Yüzde Hayır 26 78,8 Evet 7 21,2 Toplam ,0 Doğumun Gerçekleşme Durumları Sayı Yüzde Normal doğum 21 61,8 Zorunlu sezaryen 9 26,5 Müdahaleli (Forseps, Vakum) 2 5,9 İsteğe bağlı sezaryen 2 5,9 Toplam ,0 Bebeğin Doğum Zamanlarının Dağılımı Sayı Yüzde Zamanında doğum 24 70,6 Erken doğum 6 17,6 Geç doğum 4 11,8 Toplam , günlük bebek ölümlerinde doğum ve doğum sonrası karşılaşılan komplikasyonların dağılımı Tablo 5.45 de verilmiştir Tablo Günlük Ölen Bebeklerde Doğum ve Doğum Sonrası Karşılaşılan Bazı Durumların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Bazı Durumlar (N=35) Semptomların Olma Durumu Evet Hayır Bilmiyorum Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Doğumdan hemen sonra ağlama durumu 24 70,6 7 20,6 3 8, ,0 Doğumdan hemen sonra bebeğin tartılma durumu 18 52, ,4 6 17, ,0 Doğduğunda küçük ya da alışılmıştan küçük olması 11 32, ,7 1 2, ,0 Anne sütü alamayacak durumda olması 12 35, ,8 2 5, ,0 Doğumdan sonra nefes almasında gecikme olma durumu 7 25, ,6 6 21, ,0 Doğumdan önce anne karnında oynamayı kesme durumu 6 17, ,5 3 8, ,0 Doğumdan sonra anne sütü alıyorken, anne sütünü bırakma durumu 8 42, ,6 1 2, ,0 62

77 0-28 günlük bebek ölümlerinde bebeklere ait doğum ve doğum sonrası karşılaşılan durumlar incelendiğinde, doğumdan sonra anne sütü alıyor iken anne sütünü bırakma durumu (% 42,1) ile anne sütü alamayacak durumda olması (% 35,3) ve alışılmıştan küçük olması (%32,4) komplikasyonlar arasında ön sıralarda yer almaktadır. Bebeklerin % 52,9 u doğumdan hemen sonra tartılmış ve % 70,6 sı doğumdan hemen sonra ağlamıştır. Doğumda kordon sarkması durumu belirtilmemiştir. Bebek canlı doğduktan sonra karşılaşılabilecek bazı komplikasyonların dağılımı Tablo 5.46 da verilmektedir. Tablo Günlük Ölen Bebeklerde Bebek Canlı Doğduktan Sonra Karşılaşılabilecek Bazı Komplikasyonların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Komplikasyonlar (N=35) Komplikasyonların Olma Durumu Evet Hayır Bilmiyorum Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Morarma 21 61, ,4 3 8, ,0 Nefes almakta zorluk 20 58, ,4 4 11, ,0 Hızlı solunum 19 57,6 9 27,3 5 15, ,0 Solunum sırasında göğüste çekilme 15 45,5 9 27,3 9 27, ,0 Kusma 12 36, ,5 3 9, ,0 Ateş 10 29, ,9 5 14, ,0 Kasılma 7 20, ,7 5 14, ,0 Öksürme 7 20, ,6 3 8, ,0 Yeşil, kanlı, sümüksü (mukuslu), her zamankinden 5 14, ,5 4 11, ,0 farklı ve sık dışkılama Göz aklarında sararma (sarılık) 4 11, ,4 2 5, ,0 Doğduğunda herhangi bir şekil bozukluğu/sakatlık 3 9, ,8 2 6, ,0 Göbek kordonunun kırmızı renkli, kötü akıntılı veya apseli 3 8, ,5 6 17, ,0 Fontanelinde şişlik 3 9, ,6 8 25, ,0 Bebek canlı doğduktan sonra gerçekleşen durumlara bakılacak olursa, % 61,8 inde morarma olduğu, % 58,8 inde nefes almada zorlanma, % 57,6 inde hızlı solunum, % 45,5 inde ise solunum sırasında göğüste çekilme gözlenmektedir. Bebeklerin % 29.4 ünde ateş olmuş ve ateş olan 10 bebekte ateş ortalama 5 gün devam etmiştir. Göz aklarında sararma olan 4 bebeğin bu durumu doğumdan ortalama 2 gün sonra gerçekleşmiştir. Yeşil, kanlı, sümüksü her zamankinden farklı dışkılama gerçekleşen 5 bebeğin bu durumu ortalama 7 gün sürmüştür. 63

78 Gün- 5 Yaş Arası Ölen Çocuklar Bu bölümde, ölüm nedenleri, bebeğin prematüre olup olmadığı, anne sütü alma durumu ve çocuk sağlığını ilgilendiren diğer konular ve geçmişi ile ile ilgili cevapların dağılımı sunulmaktadır. 29 gün-5 yaş grubunda ölen çocuk sayısı toplam 68 dir (%6,3). Yaşları belirtilen 67 çocuk ölümlerinin % 29,9 u 6 aylıktan küçük, % 28,4 ü 6aylık-12 aylık ve % 41,8 i 1 yaşından büyük çocuklardır. Gerçekleşen 68 ölümden % 84,8 inde cevaplayan ölenin hastalığı sırasında yanında olduğunu belirtmiştir. Ölümünden önce çocuğun ne kadar süre ile hasta olduğu sorusunu 59 kişi cevaplamış ve çocuğun ölmeden önce ortalama 6 ay, 5 gün hasta olduğu ifade edilmiştir. 29 gün-5 yaş çocuk ölümlerinde görülen bazı komplikasyonların dağılımı Tablo 5.47 de verilmektedir. Çocukların % 87,7 si anne sütü almış fakat % 38,1 i ölümünden hemen önce anne sütü almayı kesmiştir. % 37,9 u küçük ya da alışılmıştan küçük iken, % 12,1 i prematüre doğmuştur. Prematüre doğumlar, verilen 7 cevap üzerinden ortalama 1 ay, 22 gün kadar süre önce gerçekleşmiştir. Ölmeden önce çocukların % 72,2 sinde ateş olduğu, % 58,3 ünde aralıklı ateş olduğu, % 33,3 ünde ise sürekli ateş olduğu belirtilmiştir. Ateşin ne kadar devam ettiği sorusu ay, gün olarak belirtilmiş olup, 48 cevap üzerinden ortalama 2 ay ve 12 gün ateşin sürdüğü ifade edilmiştir. % 69,7 sinde solunum zorluğu yaşanmış, % 62,1 inde hızlı solunum ve yine aynı oranda solunum sırasında göğüste çekilme komplikasyonları görülmüştür. Ölümlerin % 51,5 inde kusma %10,9 unda kanlı kusma belirtilmiştir. 34 çocukta kusma ortalama 2 ay 22 gün devam etmiştir. Çocukların % 48,5 inde ishal, % 7,7 sinde kanlı ishal olduğu cevaplayan tarafından belirtilmiştir. İshal süresi cevaplanan 32 ölümde, ishalin ortalama 2 ay, 1 gün sürdüğü ifade edilmiştir. Ölen çocukların % 77,3 ünde herhangi bir yerinde şişlik ya da kalınlık belirtilmezken, % 10,3 ünde vücudun ön ve arka yüzünde şişlik ya da kalınlık belirtilmiştir. Çocuk ölümlerinin % 47 isinde ölmeden önce öksürük olduğu ve 31 cevap üzerinden % 61,3 ünün kuru, % 35,5 inin ise balgamlı öksürük olduğu ve öksürüğün ortalama 2 ay, 11 gün devam ettiği belirlenmiştir. % 45,5 inde aşırı zayıflama olduğu ve 29 cevap üzerinden bu zayıflığın ortalama 3 ay, 16 gün sürede gerçekleştiği ifade edilmiştir. Çocukların % 39,4 ünde distansiyon olduğu ve 23 cevap üzerinden bunun ortalama 4 ay, 20 gün süre devam ettiği cevaplayanlar tarafından ifade edilmiştir. 64

79 Tablo Gün - 5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Görülen Bazı Komplikasyonların, ve Anne Sütü Alma Durumunun Dağılımı (UHY-ME, Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Durumlar, Komplikasyonlar (N=68) Komplikasyonların Olma Durumu Evet Hayır Bilmiyorum Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Anne sütü aldı 57 87,7 8 12, ,0 Ateşi vardı 48 72, ,2 2 3, ,0 Solunum zorluğu yaşadı 46 69, , ,0 Hızlı solunumu vardı 41 62, , ,0 Solunum sırasında göğüste çekilme vardı 41 62, ,4 1 1, ,0 Kusma vardı 34 51, ,0 1 1, ,0 İshal (sulu dışkı) oluyordu 32 48, ,5 2 3, ,0 Öksürük vardı 31 47, , ,0 Kilo kaybı vardı 30 45, ,5 4 6, ,0 Hastalık süresince aşırı zayıflama vardı 30 45, ,5 2 3, ,0 Konvulsiyonları oldu 27 40, ,1 2 3, ,0 Abdominal distansiyon vardı 26 39, ,6 2 3, ,0 Ölümünden hemen önce anne sütü almayı kesti 24 38, ,3 1 1, ,0 Doğduğunda küçük yada alışılmıştan küçüktü 25 37, , ,0 Dudaklarında, parmak uçlarında morarma oldu 26 39, ,1 1 1, ,0 Karın ağrısı vardı 25 38, , , ,0 Ağzında ya da dilinde beyazımsı döküntü vardı 16 24, ,7 4 6, ,0 Göz aklarında sararma oldu 16 24, ,7 2 3, ,0 Soluk avuçları ya da beyaz tırnakları oldu 14 21, ,7 4 6, ,0 Saç rengi kızılımsı ya da sarımsı bir renge dönüştü 9 13, ,6 1 1, ,0 Prematüre doğmuştu 8 12, ,4 1 1, ,0 Vücudun ön ve arka yüzünde şişlik vardı * 7 10, ,0 Kanlı kusma vardı 7 10, , ,0 Kanlı ishal vardı 5 7, ,7 3 4, ,0 Yüzde şişlik olmuştu * 2 3, ,0 Kol bacak ve eklemlerde şişlik olmuştu * 2 2, ,0 * Birden fazla seçenekli soru Çocukların aşılanma durumları ve geçirdikleri hastalıklara ait bulgular Tablo 5.48 de sunulmaktadır. 65

80 Tablo Gün - 5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Aşı Olma ve Döküntülü Hastalık Geçirme Durumlarının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Aşı Olma ve Döküntülü Hastalık Geçirme Durumu (N=68) Evet Hayır Bilmiyorum Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Çocuğa aşı yapılmıştı 45 68, ,8 4 6, ,0 Çocuk felcine karşı aşılanmıştı 42 63, ,8 5 7, ,0 Çocuğa verem aşısı yapılmıştı (sol omzunda aşı izi vardı) 38 57, , , ,0 Çocuk kızamık geçirmişti 5 7, ,3 8 12, ,0 Çocuğun herhangi bir cilt hastalığı yada döküntüsü olmuştu 5 7, ,4 2 3, ,0 Çocukların % 68,2 sine aşı yapılmış olup, % 63,6 sı çocuk felcine karşı, % 57,6 sı ise tüberküloza karşı aşılanmıştır. Son aşının ne kadar süre önce yapıldığına cevap alınan 39 ölümde, aşının ölümden ortalama 6 ay, 17 gün önce yapıldığı belirlenmiştir. Ölen çocukların % 7.6 sının, kızamık geçirdiği, % 7,6 sının ise herhangi bir cilt hastalığı ya da döküntüsü olduğu belirlenmiştir. Tablo 5.49 da 29 gün- 5yaş çocuk ölümlerine ait bazı semptomların dağılımı verilmektedir. Tablo Gün - 5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Görülen Bazı Semptomların Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Semptomlar (N=68) Semptomların Olma Durumu Evet Hayır Bilmiyorum Toplam Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Seslere yanıtın kaybolması 30 45, ,0 3 4, ,0 Bilinç kaybı meydana gelmesi 20 30, ,6 4 6, ,0 Konvülsiyon görülmesi 19 28, ,7 3 4, ,0 Tüm vücudunda meydana gelen bir katılma ya da katılık olması 11 16, ,3 4 6, ,0 Ense sertliği 7 10, , , ,0 Kol veya bacakların herhangi birinde paralizi olması 5 7, ,4 2 3, ,0 Tablo da görüldüğü üzere, görülen semptomlarda birinci sırada % 45,5 ile seslere yanıtın kaybolması %30,3 ile bilinç kaybı, daha sonra % 28,8 ile konvülsiyon ve % 16,7 ile tüm vücudunda meydana gelen katılma ya da katılık durumu belirtilmiştir. Bilinç kaybı olan 20 çocuktan 16 ısında, bilinç kaybının ölümden ne kadar süre önce olduğu belirtilmiş ve bu sürenin ortalama 10 gün olduğu görülmüştür. 66

81 5.2.7 Ölü Doğumlara Ait Bulgular Bu bölümde, tespit edilen 5 adet ölü doğuma ait bulguların dağılımı verilmektedir. Tablo 5.50 de ölü doğum olduğunu belirten cevaplayıcıya ait bulguların dağılımı, Tablo 5.51 de ölene ait genel bulguların dağılımı, Tablo 5.52 de ise, doğum öncesi, doğum süreci ve doğum sonrası na ait bulguların dağılımı sunulmaktadır. Tespit edilen 5 adet ölü doğuma ait görüşmelerin tamamı ilk görüşmede tamamlanmıştır ve ölü doğumların 2 tanesi (% 40,0) hane halkı ölümü, 3 tanesi (% 60,0) komşu ölümüdür. Tablo 5.50 Ölü Doğumlarda Cevaplayıcıya Ait Genel Bilgilerin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003 Cevaplayanın Cinsiyeti Sayı Yüzde Erkek 4 80,0 Kadın 1 20,0 Cevaplayanın Ölene Olan Yakınlığı Anne/Baba 3 60,0 Büyükanne/Büyükbaba 2 40,0 Cevaplayanın Eğitim Durumu İlkokul Mezunu 5 100,0 Cevaplayanın Yaş Dağılımı , , , ,0 Toplam 5 100,0 Cevaplayıcıların 4 ü (% 80,0) erkek, 1 i (% 20,0) kadındır. Cevaplayıcıların 3 ü (% 60,0) ölenin anne ya da babası 2 si (% 40,0) ise büyükanne/büyükbabadır. Cevaplayıcıların tamamı ilkokul mezunudur. Cevaplayıcıların yaş ortalaması ise 38±10 dur. Tablo 5.51 Ölü Doğumlara Ait Genel Bilgilerin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Ölenein Cinsiyeti Sayı Yüzde Erkek 2 40,0 Kız 3 60,0 Kent/Kır Dağılımı Kent 1 20,0 Kır 4 80,0 Bölgelere Göre Dağılım İç Anadolu 1 20,0 Doğu ve Güneydoğu Anadolu 4 80,0 67

82 Tablo 5.51 Ölümlere Ait Genel Bilgilerin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (Devam) Ölümün Gerçekleştiği Yer Sayı Yüzde Evde 2 40,0 Hastanede 3 60,0 Toplam 5 100,0 Ölü doğumların 3 ü (%60,0) kız bebek olup, 4 ü (% 80,0) kır da gerçekleşmiştir. Bölgelere göre dağılımda ise, 4 ü (% 80,0) Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde, 1 tanesi ise (%20,0) İç Anadolu bölgesinde gerçekleşmiştir. Ölümlerin 2 si (%40,0) evde gerçekleşirken, 3 ü (% 60,0) hastanede gerçekleşmiştir. Tablo 5.52 Ölü Doğumların, Doğum Öncesi, Doğum Süreci ve Doğum Sonrası na Ait Bulgularının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doğumdan Sonra Annenin Sağlık Durumu Sayı Yüzde Sağlıklı 4 80,0 Hasta 1 20,0 Toplam 5 100,0 Hamilelik Sırasında Annenin Kan Basıncı Durumu Sayı Yüzde Yüksek Değil 2 40,0 Yüksek 1 20,0 Bilmiyorum 2 40,0 Toplam 5 100,0 Hamileliği Sırasında Annenin Tetanoz Aşısı Olma Durumu Sayı Yüzde Oldu Olmadı 4 80,0 Bilmiyorum 1 20,0 Toplam 5 100,0 Annede Karşılaşılan Komplikasyonlar Sayı Yüzde Hipertansiyon 1 33,3 Bilmiyorum 2 66,7 Toplam 3 100,0 Doğumdan Önce Annenin Kasılma / Nöbet Geçirme Durumu Sayı Yüzde Geçirmedi 4 80,0 Geçirdi 1 20,0 Toplam 5 100,0 Doğum Sürecinin Önemli Bir Aksaklık Olmadan Gerçekleşme Durumu Sayı Yüzde Evet 4 80,0 Hayır 1 20,0 Toplam 5 100,0 Doğum Sırasında Annenin Ateş Durumu Sayı Yüzde Evet 2 40,0 Hayır 3 60,0 Toplam 5 100,0 68

83 Tablo 5.52 Ölü Doğumların, Doğum Öncesi, Doğum Süreci ve Doğum Sonrası na Ait Bulgularının Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (Devam) Doğumun Gerçekleşme Durumları Sayı Yüzde Normal doğum 3 60,0 Müdahaleli (Forseps, Vakum) 1 20,0 İsteğe bağlı sezaryen 1 20,0 Toplam 5 100,0 Bebeğin Doğum Zamanı Sayı Yüzde Zamanında doğum 4 80,0 Erken doğum 1 20,0 Toplam 5 100,0 Doğumdan önce anne karnında oynamayı kesme durumu Sayı Yüzde Evet 3 60,0 Hayır 2 40,0 Toplam 5 100,0 Doğumdan sonra nefes almada gecikme durumu Sayı Yüzde Evet 1 50,0 Bilmiyor 1 50,0 Toplam 2 100,0 Ölüm nedeni hekim tanısı mıydı? sorusuna toplam 4 kişi cevap vermiş ve 3 ölümde (% 75) ölüm tanısının hekim tanısı olduğu belirtilmiştir. 4 ölümde (% 80,0), doğumdan sonra annenin durumu sağlıklı olup, 1 ölümde (% 20,0) annenin kan basıncının yüksek olduğu belirlenmiştir. 4 ölü doğumda (% 80,0) annenin hamileliği sırasında tetanoz aşısı yaptırmadığı belirtilmiş, 1 ölümde ise (%20,0), annenin aşı yaptırıp yaptırmadığının bilinmediği ifade edilmiştir. Annede karşılaşılan komplikasyonların dağılımında, 1 ölümde (% 33,3) sadece hipertansiyon belirtilirken, 2 ölümde (% 66,7) bilmiyorum cevabı verilmiştir. Doğumdan önce annelerin 1 tanesinde ( % 20,0) kasılma/nöbet geçirme olduğu belirtilmiştir. Ölü doğumların 4 ünde (% 80,0), doğum süreci bir aksaklık olmadan gerçekleşmiştir. Doğum sırasında annelerin 3 ünde (% 60,0) ateş olduğu görülmektedir. Doğumların 3 ü (% 60,0) normal doğum, 1 tanesi (% 20,0) müdahaleli doğum ve 1 tanesi (% 20) isteğe bağlı sezaryen doğum olarak gerçekleşmiştir. Doğumların 4 ü (% 80,0) zamanında doğum iken, 1 tanesi (% 20,0) erken doğum olarak gerçekleşmiştir. Bu erken doğum ise 2 ay erken gerçekleşmiştir. Doğumların 3 ünde (% 60,0) bebeğin doğumdan önce anne karnında oynamayı kestiği belirtilirken, 1 tanesinde (% 50,0), doğumdan hemen sonra nefes almada gecikme olduğu belirtilmiştir. 69

84 5.2.8 Ölüm Nedenleri Bu bölümde sözel otopsiyi gerçekleştiren doktor tanılarına göre saptanan temel ölüm nedenleri 0-28 gün bebek ölümleri, 29 gün-5 yaş çocuk ölümleri ve 5 yaş üzeri ölüm nedenleri şeklinde Türkiye geneli, kent ve kır ayrımına göre ayrı ayrı sunulmaktadır Günlük Ölen Erkek ve Kız Bebeklerde Temel Ölüm Nedenleri 0-28 gün erkek ve kız bebek temel ölüm nedenleri Türkiye geneli, kent, kır ayrımına göre Tablo arasında verilmektedir. Tablo Günlük Ölen Bebeklerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ö- lüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Türkiye Cinsiyet Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Yenidoğanın solunum distres sendromu 5 27,8 4 25,0 9 26,5 Preterm diğer bebekler 3 16,7 1 6,3 4 11,8 Yenidoğan bakteriyel sepsisi, tanımlanmamış 2 11,1 2 12,5 4 11,8 Doğum anoksisi 2 11,1 1 6,3 3 8,8 Menenjit, tanımlanmamış 1 5,6 1 6,3 2 5,9 Hidrosefali, tanımlanmamış 1 5,6 1 6,3 2 5,9 Pnömoni, tanımlanmamış 2 12,5 2 5,9 Septisemi, tanımlanmamış 1 6,3 1 2,9 Yaygın damar-içi pıhtılaşma [defibrinasyon sendromu] 1 5,6 1 2,9 Yenidoğan mekonyum aspirasyonu 1 5,6 1 2,9 Pnömotoraks 1 6,3 1 2,9 Atriyoventriküler septal defekt 1 5,6 1 2,9 Kalbin doğuştan bozuk oluşumu, tanımlanmamış 1 5,6 1 2,9 Asfiksi 1 6,3 1 2,9 Beklenen normal fizyolojik gelişimin olmaması, tanımlanmamış 1 6,3 1 2,9 Toplam , , ,0 Kayıp Gözlem 1 (%2.9) Türkiye 0-28 gün yaş grubu erkek ve kız bebeklerin ölüm nedenlerinin değerlendirilmesinde ilk sırayı % 26,5 ile yenidoğanın solunum distres sendromunun aldığı saptanmıştır. % 11,8 ile yenidoğan bakteriyel sepsis ile preterm diğer bebekler ikinci sırayı almaktadır. % 8,8 ile doğum anoksisi üçüncü sırada yer alan diğer ölüm nedenidir. Erkek bebeklerde de Türkiye geneli ile aynı şekilde ilk sıraları % 27,8 ile yenidoğanın solunum distres sendromu, % 16,7 ile pretern bebekler, % 11,1 ile neonatal sepsis ve doğum anoksisi almaktadır. Kız bebeklerde % 25,0 ile yenidoğanın solunum distres sendromu ve % 12,5 ile neonatal sepsis gelmektedir. 70

85 Tablo 5.54 Türkiye Kentsel Bölge de 0-28 Günlük Ölen Bebeklerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cinsiyet Kentsel Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Preterm diğer bebekler 2 22,2 2 14,3 Doğum anoksisi 2 22,2 2 14,3 Yenidoğan bakteriyel sepsisi, tanımlanmamış 2 22,2 2 14,3 Septisemi, tanımlanmamış 1 20,0 1 7,1 Yaygın damar-içi pıhtılaşma [defibrilasyon sendromu] 1 11,1 1 7,1 Menenjit, tanımlanmamış 1 20,0 1 7,1 Hidrosefali, tanımlanmamış 1 20,0 1 7,1 Pnömoni, tanımlanmamış 1 20,0 1 7,1 Yenidoğanın solunum distres sendromu 1 11,1 1 7,1 Yenidoğan mekonyum aspirasyonu 1 11,1 1 7,1 Pnömotoraks 1 20,0 1 7,1 Toplam 9 100, , ,0 Kayıp Gözlem 1(% 6.7) Türkiye kentsel alanda 0-28 gün yaş grubu erkek ve kız bebeklerin ölüm nedenlerinin değerlendirilmesinde ilk sırayı % 14,3 ile preterm bebekler, doğum anoksisi ve neonatal sepsis almaktadır. İkinci sırayı %7,1 ile septisemi, yaygın damar-içi pıhtılaşma (defibrilasyon sendromu), menenjit, hidrosefali, pnömoni, yenidoğanın solunum distres sendromu, yenidoğan mekonyum aspirasyonu ve pnömotoraks almaktadır. DİE 1999 yılı 0-4 yaş grubu ölüm nedenlerinin değerlendirilmesinde erkek çocuklarda % 28,3 oranında, kız çocuklarda % 26,1 oranında perinatal dönemde ortaya çıkan sağlık durumlarına bağlı ölümlerin olduğu görülmektedir. DİE 2000 yılında ise 0 yaş grubunda bu oranlar erkekte % 37,3, kız çocuklarda % 38,6 dır. DİE 2000 yılı verilerine göre ikinci sırayı meningokoksik enfeksiyonlar almaktadır. Ancak bu çalışmada menenjit tanısı alan sadece bir kız çocuk (% 20,0) saptanmıştır. Bu çalışmada perinatal dönemde ortaya çıkan durumlar ayrıntılı değerlendirilmiş, prematuritenin perinatal dönemde ortaya çıkan durumlar arasında en önemli nedenlerden olduğu görülmüştür.. 71

86 Tablo 5.55 Türkiye Kırsal Bölge de 0-28 Günlük Ölen Bebeklerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cinsiyet Kırsal Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Yenidoğanın solunum distres sendromu 4 44,4 4 36,4 8 40,0 Preterm diğer bebekler 1 11,1 1 9,1 2 10,0 Yenidoğan bakteriyel sepsisi, tanımlanmamış 0,0 2 18,2 2 10,0 Menenjit, tanımlanmamış 1 11,1 0,0 1 5,0 Hidrosefali, tanımlanmamış 1 11,1 0,0 1 5,0 Pnömoni, tanımlanmamış 0,0 1 9,1 1 5,0 Doğum anoksisi 0,0 1 9,1 1 5,0 Atriyoventriküler septal defekt 1 11,1 0,0 1 5,0 Kalbin doğuştan bozuk oluşumu, tanımlanmamış 1 11,1 0,0 1 5,0 Asfiksi 0,0 1 9,1 1 5,0 Beklenen normal fizyolojik gelişimin olmaması, tanımlanmamış 0,0 1 9,1 1 5,0 Toplam 9 100, , ,0 Türkiye kırsal alanda 0-28 gün erkek ve kız bebeklerde ölüm nedenlerinin dağılımının değerlendirmesinde, ölümlerin % 40 ında yenidoğanın solunum distres sendromu, % 10 unda preterm, neonatal sepsis olduğu görülmektedir. Gelişmekte olan toplumlarda prematür bebekler daha çok intrauterin büyüme geriliği olan miyadında doğmuş fakat doğum ağırlığı düşük olan bebeklerdir. Gelişmiş toplumlarda ise daha çok prematür ve immatür doğumlar söz konusudur. Prematurite bebek ölümlerinde gerek tek başına, gerekse diğer hastalıkların mortalite ve morbiditesini arttırmaları nedeniyle önemli sağlık sorunlarıdır. Bu çalışmada da prematürelik ve buna bağlı ortaya çıkan hastalıkların, bu yaş grubu kırsal alan ölümlerinin önemli bir bölümünü oluşturduğu görülmektedir Gün-5 Yaş Arası Ölen Erkek ve Kız Çocuklarda Temel Ölüm Nedenleri 29 gün-5 yaş erkek ve kız çocuklarda temel ölüm nedenleri Türkiye geneli, kent, kır ayrımına göre Tablo arasında verilmektedir. 72

87 Tablo Gün-5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı, Türkiye (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cinsiyet Türkiye Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Pnömoni, tanımlanmamış 5 16,7 4 10,8 9 13,4 Menenjit, tanımlanmamış 4 13,3 1 2,7 5 7,5 Bronkopnömoni, tanımlanmamış 2 6,7 2 5,4 4 6,0 Septisemi, tanımlanmamış 1 3,3 3 8,1 4 6,0 İshal ve gastroenterit, enfeksiyon kaynaklı 2 6,7 1 2,7 3 4,5 Tanımlanmamış kara yolu kazasında yaralanan otomobil yolcusu 1 3,3 2 5,4 3 4,5 Kızamık, komplikasyonsuz 2 5,4 2 3,0 Protein-enerji malnütrisyonu, tanımlanmamış 2 5,4 2 3,0 Ensefalit, miyelit ve ensefalomiyelit; tanımlanmamış 1 3,3 1 2,7 2 3,0 Astım, tanımlanmamış 2 5,4 2 3,0 Ventriküler septal defekt 1 3,3 1 2,7 2 3,0 Kalbin doğuştan bozuk oluşumu, tanımlanmamış 2 6,7 2 3,0 Boğulma 2 6,7 2 3,0 Beyin habis uru, tanımlanmamış 1 2,7 1 1,5 Anemi, tanımlanmamış 1 2,7 1 1,5 Bakterisel menenjit, tanımlanmamış 1 2,7 1 1,5 Hidrosefali, tanımlanmamış 1 3,3 1 1,5 Intraserebral kanama,tanımlanmamış 1 2,7 1 1,5 Akut alt solunum yolu enfeksiyonu, tanımlanmamış 1 3,3 1 1,5 Akciğer ödemi 1 2,7 1 1,5 Solunum yetmezliği, tanımlanmamış 1 2,7 1 1,5 Akciğerin diğer bozuklukları 1 3,3 1 1,5 Gastroenterit ve kolit, enfeksiyona bağlı olmayan, tanımlanmamış 1 2,7 1 1,5 Karaciğer yetmezliği, tanımlanmamış 1 2,7 1 1,5 Karaciğerin diğer ve tanımlanmamış sirozu 1 2,7 1 1,5 Akut nefritik sendrom 1 2,7 1 1,5 Kronik böbrek yetmezliği, tanımlanmamış 1 3,3 1 1,5 Magendie ve Luschka deliklerinin atrezisi 1 3,3 1 1,5 Atriyoventriküler septal defekt 1 2,7 1 1,5 Büyük arterlerin doğuştan bozuk oluşumu, tanımlanmamış 1 2,7 1 1,5 Hirschsprung hastalığı 1 2,7 1 1,5 Polikistik böbrek, tanımlanmamış 1 2,7 1 1,5 Göğüs- tanımlanmamış- yaralanması 1 2,7 1 1,5 Tanımlanmamış yanık, korozyon ve donuğunun sekeli 1 3,3 1 1,5 Suda boğulma 1 2,7 1 1,5 Bağışıklama sonrası diğer komplikasyonlar, başka yerde sınıflanmamış 1 3,3 1 1,5 Tanımlanmamış yer,yaralanma,yataktan düşme 1 3,3 1 1,5 Kalp yetmezliği, tanımlanmamış 1 3,3 1 1,5 Toplam , , ,0 Kayıp Gözlem 1 (% 1,5) Türkiye 29 gün-5 yaş grubunda erkek ve kız çocuklarda ölüm nedenlerinin dağılımında ilk sırada pnömoni % 13,4, ikinci sırada menenjit % 7,5, üçüncü sırada % 6,0 ile bronkopnömoni, ve septisemi, dördüncü sırada ise % 4,5 ile enfeksiyon kaynaklı ishal ve gastroenterit, trafik kazalarının aldığı görülmüştür. Erkek çocuklarda % 16,7 ile pnömoni, % 13,3 ile menenjit ilk sıralarda yer alırken kız 73

88 çocuklarının ölüm nedenlerinin değerlendirilmesinde; % 10,8 ile pnömoni, % 8,1 ile septisemi, %5,4 ile bonkopnömoni, trafik kazaları, kızamık, protein-enerji malnütrisyonu ve astım diğer ölüm nedenleri yer almaktadır. Tablo 5.57 Türkiye Kentsel Bölge de 29 Gün-5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cinsiyet Kentsel Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Pnömoni, tanımlanmamış 1 9,1 2 13,3 3 11,5 İshal ve gastroenterit, enfeksiyon kaynaklı 1 9,1 1 6,7 2 7,7 Astım, tanımlanmamış 2 13,3 2 7,7 Kızamık, komplikasyonsuz 1 6,7 1 3,8 Beyin habis uru, tanımlanmamış 1 6,7 1 3,8 Menenjit, tanımlanmamış 1 9,1 1 3,8 Bronkopnömoni, tanımlanmamış 1 6,7 1 3,8 Akut alt solunum yolu enfeksiyonu, tanımlanmamış 1 9,1 1 3,8 Akciğer ödemi 1 6,7 1 3,8 Akciğerin diğer bozuklukları 1 9,1 1 3,8 Karaciğer yetmezliği, tanımlanmamış 1 6,7 1 3,8 Akut nefritik sendrom 1 6,7 1 3,8 Kronik böbrek yetmezliği, tanımlanmamış 1 9,1 1 3,8 Magendie ve Luschka deliklerinin atrezisi 1 9,1 1 3,8 Ventriküler septal defekt 1 9,1 1 3,8 Büyük arterlerin doğuştan bozuk oluşumu, tanımlanmamış 1 6,7 1 3,8 Hirschsprung hastalığı 1 6,7 1 3,8 Polikistik böbrek, tanımlanmamış 1 6,7 1 3,8 Boğulma 1 9,1 1 3,8 Bağışıklama sonrası diğer komplikasyonlar, başka yerde sınıflanmamış 1 9,1 1 3,8 Tanımlanmamış kara yolu kazasında yaralanan otomobil yolcusu 1 6,7 1 3,8 Tanımlanmamış yer,yaralanma, yataktan düşme 1 9,1 1 3,8 Toplam , , ,0 Kayıp Gözlem 1 (3,7) Türkiye kentsel alanda 29 gün-5 yaş grubunda erkek ve kız çocuklarda ölüm nedenlerinin dağılımında pnömoninin %11,5 ve enfeksiyon kaynaklı ishal ile gastroenterit ve astımın % 7,7 oranında ölüm nedeni olduğu görülmektedir. DİE 1999 ölüm nedenlerinin dağılımında alt solunum yolu enfeksiyonları erkek çocuklarda % 6,1, kız çocuklarda % 7,2 olarak saptanırken 2000 yılı DİE 1-4 yaş arası ölüm istatistiklerinde bu oranlar sırasıyla % 11,1 ve % 10,8 dir. Ancak DİE 2000 yılı 1-4 yaş ölümlerinde solunum sisteminin diğer hastalıkları, bronşit ve astım hastalıklarını birlikte değerlendirildiğinde bu oranın erkek çocuklarda % 15,8 e kız çocuklarda % 16,1 çıktığı görülmektedir. Bu yaş grubunda konjenital kalp hastalıklarının değerlendirilmesinde DİE 0-4 yaş grubu çocuklarda konjenital kalp hastalığının erkeklerde % 13,5, kız çocuklarda ise % 12,6 olduğu görülmektedir. Bu araştırmada kentsel alanda ventriküler septal defekt erkeklerde % 9,1 ve büyük arterlerin doğuştan bozuk oluşumu kızlarda % 6,7 olarak belirlenmiştir. 74

89 Tablo 5.58 Türkiye Kırsal Bölge de 29 Gün-5 Yaş Arası Ölen Çocuklarda Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Cinsiyet Kırsal Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Pnömoni, tanımlanmamış 4 21,1 2 9,1 6 14,6 Menenjit, tanımlanmamış 3 15,8 1 4,5 4 9,8 Septisemi, tanımlanmamış 1 5,3 3 13,6 4 9,8 Bronkopnömoni, tanımlanmamış 2 10,5 1 4,5 3 7,3 Protein-enerji malnütrisyonu, tanımlanmamış 2 9,1 2 4,9 Ensefalit, miyelit ve ensefalomiyelit; tanımlanmamış 1 5,3 1 4,5 2 4,9 Kalbin doğuştan bozuk oluşumu, tanımlanmamış 2 10,5 2 4,9 Tanımlanmamış kara yolu kazasında yaralanan otomobil yolcusu 1 5,3 1 4,5 2 4,9 İshal ve gastroenterit, enfeksiyon kaynaklı 1 5,3 1 2,4 Kızamık, komplikasyonsuz 1 4,5 1 2,4 Anemi, tanımlanmamış 1 4,5 1 2,4 Bakterisel menenjit, tanımlanmamış 1 4,5 1 2,4 Hidrosefali, tanımlanmamış 1 5,3 1 2,4 Kalp yetmezliği, tanımlanmamış 1 5,3 1 2,4 Intraserebral kanama,tanımlanmamış 1 4,5 1 2,4 Solunum yetmezliği, tanımlanmamış 1 4,5 1 2,4 Gastroenterit ve kolit, enfeksiyona bağlı olmayan, tanımlanmamış 1 4,5 1 2,4 Karaciğerin diğer ve tanımlanmamış sirozu 1 4,5 1 2,4 Ventriküler septal defekt 1 4,5 1 2,4 Atriyoventriküler septal defekt 1 4,5 1 2,4 Göğüs- tanımlanmamış- yaralanması 1 4,5 1 2,4 Boğulma 1 5,3 1 2,4 Suda boğulma 1 4,5 1 2,4 Tanımlanmamış yanık, korozyon ve donuğunun sekeli 1 5,3 1 2,4 Toplam , , ,0 Türkiye kırsal alanda 29 gün-5 yaş grubunda erkek ve kız çocuklarda ölüm nedenlerinin dağılımının incelenmesinde, % 14,6 oranında pnömoni, % 9,8 oranında menenjit ve septisemi, % 7,3 oranında bronkopnömoni saptanmıştır. Pnömoni özellikle gelişmekte olan ülkelerde en sık görülen morbidite ve mortalite nedenlerinden birisi olması nedeniyle önemini halen korumaktadır. Pnömoni ölümlerinde bu çalışmada özellikle üzerinde durulan belirti/bulgular, öksürük, takipne, ölmeden altı saat önceden başlayan respiratuar distres bulguları, ateş, ölmeden 1 saat önce başlayan siyanoz ve hırıltılı solunumdur. 75

90 Yaş Üzeri Erkek ve Kadınlarda Ölüm Nedenleri 5 yaş üzeri erkek ve kadınlarda temel ölüm nedenleri Türkiye geneli, kent-kır ayrımına ve ilk 10 ölüm nedenine göre Tablo arasında verilmektedir. Tablo Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı, Türkiye (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Cinsiyet Türkiye Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Esansiyel (birincil) hipertansiyon 55 9, , ,5 Akut miyokard enfarktüs, tanımlanmamış 62 10,7 30 8,0 92 9,6 Bronş veya akciğer habis uru tanımlanmamış 49 8,5 7 1,9 56 5,9 Kardiyovasküler hastalık, tanımlanmamış 36 6,2 18 4,8 54 5,7 Kronik obstruktif akciğer hastalığı, tanımlanmamış 36 6,2 9 2,4 45 4,7 Diyabetes mellitus, tanımlanmamış 19 3,3 19 5,1 38 4,0 Kalp yetmezliği, tanımlanmamış 12 2,1 15 4,0 27 2,8 Tanımlanmamış kara yolu kazasında yaralanan otomobil yolcusu 21 3,6 6 1,6 27 2,8 Aterosklerotik kalp hastalığı 18 3,1 4 1,1 22 2,3 Alzheimer hastalığı, tanımlanmamış 7 1,2 15 4,0 22 2,3 Kronik İskemik kalp hastalığı, tanımlanmamış 17 2,9 4 1,1 21 2,2 Mide habis uru, tanımlanmamış 8 1,4 10 2,7 18 1,9 Yaşlılık 6 1,0 11 2,9 17 1,8 Beyin belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru, tanımlanmamış 10 1,7 6 1,6 16 1,7 Kronik böbrek yetmezliği, tanımlanmamış 10 1,7 5 1,3 15 1,6 İnme, kanama veya enfarktüs olarak tanımlanmamış 5 0,9 9 2,4 14 1,5 Serebrovasküler hastalık, tanımlanmamış 8 1,4 6 1,6 14 1,5 Genel ve tanımlanmamış ateroskleroz 6 1,0 8 2,1 14 1,5 Karaciğer habis uru, tanımlanmamış 7 1,2 4 1,1 11 1,2 Karaciğerin diğer ve tanımlanmamış sirozu 6 1,0 5 1,3 11 1,2 Kronik bronşit, tanımlanmamış 4 0,7 6 1,6 10 1,0 Kolon habis uru, tanımlanmamış 7 1,2 2 0,5 9 0,9 Pnömoni, tanımlanmamış 5 0,9 4 1,1 9 0,9 Lösemi, tanımlanmamış 4 0,7 4 1,1 8 0,8 Konjestif kalp yetmezliği 6 1,0 2 0,5 8 0,8 Tanımlanmamış beyin arterin tıkanıklık ve darlığı 3 0,5 5 1,3 8 0,8 Astım, tanımlanmamış 1 0,2 7 1,9 8 0,8 Septisemi, tanımlanmamış 1 0,2 5 1,3 6 0,6 Meme habis uru tanımlanamış 6 1,6 6 0,6 Prostat habis uru 6 1,0 6 0,6 Pankreas habis uru, tanımlanmamış 3 0,5 2 0,5 5 0,5 İnsulin-bağımlı olmayan diyabetes mellitus 1 0,2 4 1,1 5 0,5 Parkinson hastalığı 4 0,7 1 0,3 5 0,5 Diğer ve tanımlanmamış ateşli silahlarla ateş, tanımlanmamış yer 5 0,9 5 0,5 Akciğer tüberkülozu, tanımlanmamış yolla teyit edilmiş 2 0,3 2 0,5 4 0,4 Safra kesesi ve safra yolları habis uru, tanımlanmamış 4 1,1 4 0,4 Larenks habis uru, tanımlanmamış 3 0,5 1 0,3 4 0,4 76

91 Tablo Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı, Türkiye (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) (Devam) Cinsiyet Türkiye Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Gastrointestinal kanama, tanımlanmamış 3 0,5 1 0,3 4 0,4 Boğulma 2 0,3 2 0,2 Elektrik akımının etkileri 3 0,5 1 0,3 4 0,4 Akciğer tüberkülozu, bakteriyolojik veya histolojik teyit hakkında bilgi yok 3 0,5 3 0,3 Yaralanma, tanımlanmamış 3 0,5 3 0,3 Tanımlanmamış yöntemlerle kasten kendi kendine zarar verme 2 0,3 1 0,3 3 0,3 Barsak kanalı habis uru habis uru, tanımlanmamış 2 0,3 1 0,3 3 0,3 Tanımlanmış diğer bölgeler, belirsiz veya bilinmeyen davranışlı ur 1 0,2 2 0,5 3 0,3 Ketoasidozla birlikte Diabettis Mellitus 2 0,3 1 0,3 3 0,3 Bunama, tanımlanmamış 2 0,3 1 0,3 3 0,3 Epilepsi, tanımlanmamış 3 0,5 3 0,3 Akut böbrek yetmezliği, tanımlanmamış 3 0,5 3 0,3 Kafanın tanımlanmamış yaralanması 3 0,8 3 0,3 Uyluk kemiği boyun kırığı 3 0,5 3 0,3 Asma, boğma ve boğulma yolu ile kasten kendine zarar verme 3 0,5 3 0,3 Diğer ve tanımlanmamış ateşli silah ile kasten kendine zarar verme 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Özofagus habis uru, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Rektum habis uru 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Derinin habis uru tanımlanmamış 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Endometriyum habis uru 2 0,5 2 0,2 Döl yatağı habis uru tanımlanmamış kısım 2 0,5 2 0,2 İdrar torbası habis uru tanımlanmamış 2 0,3 2 0,2 Beyin habis uru, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Habis ur, bölge belirtilmemiş 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Hodgkin dışı tanımlanmamış lenfoma 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Kemik ve eklem kıkırdağı belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Anemi, tanımlanmamış 2 0,5 2 0,2 Böbrek komplikasyonuyla birlikte Diabettis Mellitus 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Tanımlanmamış zeka gerilikleri 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Menenjit, tanımlanmamış 2 0,5 2 0,2 Kalp kapak hastalığı tanımlanmamış 2 0,5 2 0,2 Kardiyomegali 2 0,3 2 0,2 Beyin aterosklerozu 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Karın aortu anevrizması, yırtılmamış 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Tromboanjitis obliterans [Buerger] 2 0,3 2 0,2 Amfizem, tanımlanmamış 2 0,3 2 0,2 Peptik ülser, kronik veya tanımlanmamış, kanam veya delinme yok 2 0,3 2 0,2 Karaciğer alkolik sirozu 3 0,5 3 0,3 Tanımlanmamış vücut bölgesinin yanığı, derecesi tanımlanmamış 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Bir seviyeden diğerine düşme tanımlanmamış yer 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Düşme tanımlanmamış tanımlanmamış yer 1 0,2 1 0,3 2 0,2 Tanımlanmamış faktöre maruz kalma 2 0,3 2 0,2 Bakterisel tanımlanmamış gıda zehirlenmesi 1 0,3 1 0,1 Akut poliyomiyelit, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 77

92 Tablo Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı, Türkiye (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) (Devam) Cinsiyet Türkiye Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Akut hepatit B, delta etkeni olmadan, karaciğer komasız 1 0,2 1 0,1 Enfeksiyon diğer ve tanımlanmamış hastalıklar 1 0,2 1 0,1 Dişeti habis uru, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Nazofarenk habis uru, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Sigmoid habis uru 1 0,2 1 0,1 Rektosigmoid bağlantı habis uru 1 0,2 1 0,1 Omurga kemikleri habis uru 1 0,2 1 0,1 Bağ ve yumuşak doku, habis uru tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Serviks uteri habis uru, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Kadın genital organı habis uru, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Testis habis uru 1 0,2 1 0,1 Böbrek habis uru, böbrek pelvisi hariç 1 0,2 1 0,1 Gögüs kanseri 1 0,3 1 0,1 Hodgkin hastalığı, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Multipl miyelom 1 0,3 1 0,1 Kronik lenfositik lösemi 1 0,2 1 0,1 Akut lösemi, tanımlanmamış hücre tipli 1 0,2 1 0,1 Omurga kemikleri belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru 2 0,3 2 0,2 Karaciğer, safra kesesi ve safra yolları belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru 1 0,2 1 0,1 Talasemi, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Aplastik tanımlanmamış anemi 1 0,3 1 0,1 Agranulositoz 1 0,2 1 0,1 Tirotoksikoz, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 İnsulin-bağımlı diyabetes mellitus 1 0,2 1 0,1 Diyabetes mellitus, periferik dolaşım komplikasyonuyla birlikte 1 0,3 1 0,1 Protein-enerji malnütrisyonu, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Şişmanlık 1 0,2 1 0,1 Saf hiperkolesterolemi 1 0,2 1 0,1 Bağımlılık sendromu 1 0,2 1 0,1 Tanımlanmamış organik olmayan psikozlar 1 0,3 1 0,1 Ağır strese karşı tepki, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Ensefalit, miyelit ve ensefalomiyelit; tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Sinir sisteminin diğer tanımlanmış dejeneratif hastalıkları 1 0,3 1 0,1 Multipl skleroz 1 0,2 1 0,1 Süt çocuğu beyin palsi, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Hemipleji, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Tetrapleji, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Paralitik sendrom, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Romatizmal kalp hastalığı, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 İkincil hipertansiyon, iç salgı bozuklukları sonucu gelişen 1 0,3 1 0,1 Akciğer embolisi, akut kor pulmonale ile birlikte 1 0,2 1 0,1 Perikard hastalığı, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Aort (kapağı) darlığı 1 0,2 1 0,1 Kalp aritmi, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Kalp hastalığı, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 İntraserebral kanama, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 78

93 Tablo Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı, Türkiye (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) (Devam) Cinsiyet Türkiye Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Hipertansif ensefalopati 1 0,3 1 0,1 Tanımlanmamış arterlerin emboli ve trombozu 1 0,2 1 0,1 Budd-Chiari sendromu 1 0,3 1 0,1 Pnömokonyoz, tanımlanmış 1 0,2 1 0,1 Akciğer ödemi 1 0,3 1 0,1 Mide ülseri, akut veya kronik olarak tanımlanmamış, kanama veya delinme yok 1 0,2 1 0,1 Peptik ülser, kronik veya tanımlanmamış, delinme mevcut 1 0,2 1 0,1 Bağırsağın akut damarsal bozuklukları 1 0,2 1 0,1 Barsak tıkanması, diğer ve tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Karaciğer yetmezliği, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Kronik hepatit, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Safra kesesi taşı, kolesistit olmadan 1 0,2 1 0,1 Kolanjit 1 0,3 1 0,1 Sindirim sistemi hastalığı, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Romatoid artrit, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Gut, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Wegener granulomatozu 1 0,2 1 0,1 Kas bozukluğu, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Osteoporoz, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Akut tübülo-intersitisyel nefrit 1 0,3 1 0,1 Kronik böbrek yetmezliği, diğer 1 0,2 1 0,1 Böbrek ve üreter bozuklukları, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Prostat hiperplazisi 1 0,2 1 0,1 Memede tanımlanmamış kitle 1 0,2 1 0,1 Eklampsi, geliştiği dönemi tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Aort ve mitral kapakların doğuştan bozuk oluşumu,tanımlanmamı 1 0,2 1 0,1 Periferik damarsal sistemin doğuştan bozuk oluşumu,tanımlanma 1 0,3 1 0,1 Solunum durması 1 0,3 1 0,1 Beklenen normal fizyolojik gelişimin olmaması, tanımlanmamış 1 0,2 1 0,1 Boyun kırığı, tanımlanmamış kısım 1 0,2 1 0,1 Ayak kırığı tanımlanmamış 1 0,3 1 0,1 Tanımlanmamış kısmın tanımlanmamış donuğu 1 0,2 1 0,1 Eroin 1 0,2 1 0,1 Sıcak çarpması ve güneş çarpması 1 0,2 1 0,1 Suda boğulma 1 0,2 1 0,1 Kalp ve damarsal protezleri, implantları ve greftlerine bağlı diğer komplikasyonlar 1 0,2 1 0,1 İlaç veya tıbbi maddenin tanımlanmamış ters etkisi 1 0,2 1 0,1 Bina veya diğer yapılardan veya bunlardan dışarı düşme, tanımlanmamış yer 1 0,2 1 0,1 Bıçak, kılıç veya kama, tanımlanmamış yer 1 0,2 1 0,1 Diğer gaz ve buharlarla kazaen zehirlenme, tanımlanmamış yer 1 0,2 1 0,1 Tanımlanmamış yöntemlerle saldırma 1 0,2 1 0,1 Azalmış hareket 1 0,3 1 0,1 Toplam , , ,0 Kayıp Gözlem 26 (% 2.7) 79

94 Tablo Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Saptanan İlk 10 Temel Ölüm Nedeninin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması, Türkiye, 2003) Cinsiyet Türkiye Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Esansiyel (birincil) hipertansiyon 55 9, , ,5 Akut miyokard enfarktüs, tanımlanmamış 62 10,7 30 8,0 92 9,6 Bronş veya akciğer habis uru tanımlanmamış 49 8,5 7 1,9 56 5,9 Kardiyovasküler hastalık, tanımlanmamış 36 6,2 18 4,8 54 5,7 Kronik obstruktif akciğer hastalığı, tanımlanmamış 36 6,2 9 2,4 45 4,7 Diyabetes mellitus, tanımlanmamış 19 3,3 19 5,1 38 4,0 Kalp yetmezliği, tanımlanmamış 12 2,1 15 4,0 27 2,8 Tanımlanmamış kara yolu kazasında yaralanan otomobil yolcusu 21 3,6 6 1,6 27 2,8 Aterosklerotik kalp hastalığı 18 3,1 4 1,1 22 2,3 Alzheimer hastalığı, tanımlanmamış 7 1,2 15 4,0 22 2,3 Kronik iskemik kalp hastalığı, tanımlanmamış 17 2,9 4 1,1 21 2,2 Mide habis uru, tanımlanmamış 8 1,4 10 2,7 18 1,9 Sözel otopsi sonuçlarına göre yetişkin ölümlüğünde, Türkiye genelinde ölüm nedenler arasında ilk sırada % 12,5 ile hipertansiyon gelmektedir. Akut miyokard enfartüs ikinci sırada (% 9,6), akciğer CA üçüncü sırada yer almaktadır (% 5,9). Kadınlarda da birinci ölüm nedeni % 17,0 ile hipertansiyondur. Bunu % 8,0 ile Akut miyokard enfaktüsü (MI), % 5,1 ile diyabetes mellitus takip etmektedir. Erkeklerde ise en önemli ölüm nedeni % 10,7 ile MI dır. Hipertansiyon (% 9,5), akciğer CA (% 8,5), kardiyovasküler hastalık (% 6,2) erkekler arasında saptanan diğer ölüm nedenleridir (Tablo 5.60). 80

95 Tablo 5.61 Türkiye Kentsel Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel O- topsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cinsiyet Kentsel Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Esansiyel (birincil) hipertansiyon 36 10, , ,3 Akut miyokard enfarktüs, tanımlanmamış 35 10,1 14 7,3 49 9,1 Bronş veya akciğer habis uru, tanımlanmamış 32 9,3 5 2,6 37 6,9 Kardiyovasküler hastalık tanımlanmamış 22 6,4 10 5,2 32 6,0 Kronik obstruktif akciğer hastalığı, tanımlanmamış 18 5,2 6 3,1 24 4,5 Diyabetes mellitus, tanımlanmamış 11 3,2 11 5,8 22 4,1 Tanımlanmamış kara yolu kazasında yaralanan otomobil yolcusu 14 4,1 3 1,6 17 3,2 Mide habis uru, tanımlanmamış 5 1,4 8 4,2 13 2,4 Kalp yetmezliği, tanımlanmamış 8 2,3 5 2,6 13 2,4 Kronik iskemik kalp hastalığı, tanımlanmamış 13 3,8 13 2,4 Genel ve tanımlanmamış ateroskleroz 5 1,4 6 3,1 11 2,1 Yaşlılık 3 0,9 7 3,7 10 1,9 Aterosklerotik kalp hastalığı 7 2,0 2 1,0 9 1,7 Alzheimer hastalığı, tanımlanmamış 5 1,4 4 2,1 9 1,7 Konjestif kalp yetmezliği 6 1,7 2 1,0 8 1,5 Serebrovasküler hastalık, tanımlanmamış 5 1,4 3 1,6 8 1,5 Beyin belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru, tanımlanmamış 5 1,4 2 1,0 7 1,3 Astım, tanımlanmamış 1 0,3 6 3,1 7 1,3 Karaciğerin diğer ve tanımlanmamış sirozu 4 1,2 3 1,6 7 1,3 Karaciğer,habis uru, tanımlanmamış 4 1,2 2 1,0 6 1,1 İnme, kanama veya enfarktüs olarak tanımlanmamış 1 0,3 5 2,6 6 1,1 Pnömoni, tanımlanmamış 4 1,2 2 1,0 6 1,1 Kronik böbrek yetmezliği, tanımlanmamış 4 1,2 2 1,0 6 1,1 Kolon habis uru, tanımlanmamış 4 1,2 1 0,5 5 0,9 Pankreas habis uru tanımlanmamış 3 0,9 2 1,0 5 0,9 Kronik bronşit, tanımlanmamış 2 0,6 3 1,6 5 0,9 Septisemi, tanımlanmamış 4 2,1 4 0,7 Tanımlanmamış beyin arterin tıkanıklık ve darlığı 4 2,1 4 0,7 Safra kesesi habis uru, tanımlanmamış 3 1,6 3 0,6 Meme habis uru, tanımlanmamış 3 1,6 3 0,6 Lösemi, tanımlanmamış 2 0,6 1 0,5 3 0,6 İnsulin-bağımlı olmayan diyabetes mellitus 1 0,3 2 1,0 3 0,6 Parkinson hastalığı 2 0,6 1 0,5 3 0,6 Uyluk kemiği boyun kırığı 3 0,9 3 0,6 Akciğer tüberkülozu, tanımlanmamış yolla teyit edilmiş 1 0,3 1 0,5 2 0,4 Yaralanma, tanımlanmamış 2 0,6 2 0,4 Tanımlanmamış yöntemlerle kasten kendi kendine zarar verme 2 0,6 2 0,4 Diğer ve tanımlanmamış ateşli silah ile kasten kendine zarar verme 1 0,6 1 0,5 2 0,4 Akciğer tüberkülozu, bakteriyolojik veya histolojik teyit bilgi yok 2 0,6 2 0,4 Rektum habis uru 1 0,3 1 0,5 2 0,4 Barsak habis uru, tanımlanmamış 2 0,6 2 0,4 Larenks habis uru, tanımlanmamış 2 0,6 2 0,4 Prostat habis uru 2 0,6 2 0,4 İdrar torbası habis uru, tanımlanmamış 2 0,6 2 0,4 Tanımlanmış diğer bölgeler, belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru 2 1,0 2 0,4 Böbrek komplikasyonuyla birlikte Diabettis Mellitus 1 0,3 1 0,5 2 0,4 Epilepsi, tanımlanmamış 2 0,6 2 0,4 Karın aortu anevrizması, yırtılmamış 1 0,3 1 0,5 2 0,4 81

96 Tablo 5.61 Türkiye Kentsel Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (Devam) Cinsiyet Kentsel Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Amfizem, tanımlanmamış 2 0,6 2 0,4 Peptik Ülser,Akut veya kronik olarak tanımlanmamış, kanama veya delinme yok 2 0,6 2 0,4 Diğer ve tanımlanmamış ateşli silahlarla ateş, tanımlanmamış yer 2 0,6 2 0,4 Asma, boğma ve boğulma yolu ile kasten kendine zarar verme 2 0,6 2 0,4 Karaciğer alkolik sirozu 2 0,6 2 0,4 Bakterisel tanımlanmamış gıda zehirlenmesi 1 0,5 1 0,2 Akut poliyomiyelit, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Akut hepatit B, delta etkeni olmadan, karaciğer komasız 1 0,3 1 0,2 Lazofarenks habis uru tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Özofagus habis uru, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Sigmoid habis uru 1 0,3 1 0,2 Rektosigmoid bağlantı habis uru 1 0,3 1 0,2 Deri habis uru, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Bağ ve yumuşak doku, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Serviks uteri habis uru, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Döl yatağı habis uru, tanımlanmamış kısım 1 0,5 1 0,2 Testis habis uru 1 0,3 1 0,2 Böbrek habis uru, böbrek pelvisi hariç 1 0,3 1 0,2 Hodgkin dışı tanımlanmamış lenfoma 1 0,3 1 0,2 Multipl miyelom 1 0,5 1 0,2 Omurga kemikleri belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru 1 0,3 1 0,2 Karaciğer, safra kesesi ve safra yolları belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru 1 0,3 1 0,2 Kemik ve eklem kıkırdağı belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru 1 0,3 1 0,2 Talasemi, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Aplastik tanımlanmamış anemi 1 0,5 1 0,2 Agranulositoz 1 0,3 1 0,2 Ketoasidozla birlikte Diabettis Mellitus 1 0,3 1 0,2 Protein-enerji malnütrisyonu, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Bunama, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Ağır strese karşı tepki, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Tanımlanmamış zeka gerilikleri 1 0,3 1 0,2 Menenjit, tanımlanmamış 0,0 1 0,5 1 0,2 Ensefalit, miyelit ve ensefalomiyelit; tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Multipl skleroz 1 0,3 1 0,2 Hemipleji, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Paralitik sendrom, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Romatizmal kalp hastalığı, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Aort (kapağı) darlığı 1 0,3 1 0,2 Kalp kapak hastalığı tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Kardiyomegali 1 0,3 1 0,2 Kalp hastalığı, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Beyin aterosklerozu 1 0,3 1 0,2 Hipertansif ensefalopati 1 0,5 1 0,2 Tromboanjitis obliterans [Buerger] 1 0,3 1 0,2 Tanımlanmamış arterlerin emboli ve trombozu 1 0,3 1 0,2 Budd-Chiari sendromu 1 0,5 1 0,2 82

97 Tablo 5.61 Türkiye Kentsel Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (Devam) Cinsiyet Kentsel Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Barsağın akut damarsal bozuklukları 1 0,3 1 0,2 Barsak tıkanması, diğer ve tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Karaciğer yetmezliği, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Kronik hepatit, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Safra kesesi taşı, kolesistit olmadan 1 0,3 1 0,2 Kolanjit 1 0,5 1 0,2 Gastrointestinal kanama, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Sindirim sistemi hastalığı, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Romatoid artrit, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Gut, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Wegener granulomatozu 1 0,3 1 0,2 Kas bozukluğu, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Osteoporoz, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Akut tübülo-intersitisyel nefrit 1 0,5 1 0,2 Akut böbrek yetmezliği, tanımlanmamış 1 0,3 1 0,2 Kronik böbrek yetmezliği, diğer 1 0,3 1 0,2 Prostat hiperplazisi 1 0,3 1 0,2 Periferik damarsal sistemin doğuştan bozuk oluşumu, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Solunum durması 1 0,5 1 0,2 Kafanın tanımlanmamış yaralanması 1 0,5 1 0,2 Boyun kırığı, tanımlanmamış kısım 1 0,3 1 0,2 Ayak kırığı tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Eroin 1 0,3 1 0,2 Bina veya diğer yapılardan veya bunlardan dışarı düşme, tanımlanmamış yer 1 0,3 1 0,2 Bir seviyeden diğerine düşme tanımlanmamış yer 1 0,3 1 0,2 Düşme tanımlanmamış, tanımlanmamış yer 1 0,3 1 0,2 Bıçak, kılıç veya kama, tanımlanmamış yer 1 0,3 1 0,2 Diğer gaz ve buharlarla kazaen zehirlenme, tanımlanmamış yer 1 0,3 1 0,2 Tanımlanmamış yöntemlerle saldırma 1 0,3 1 0,2 Azalmış hareket 1 0,5 1 0,2 Toplam , , ,0 Kayıp Gözlem 17 (%3.1) 83

98 Tablo 5.62 Türkiye Kentsel Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre İlk 10 Temel Ölüm Nedeninin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cinsiyet Kentsel erkek kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Esansiyel (birincil) hipertansiyon 36 10, , ,3 Akut miyokard enfarktüs, tanımlanmamış 35 10,1 14 7,3 49 9,1 Bronş veya akciğer habis uru, tanımlanmamış 32 9,3 5 2,6 37 6,9 Kardiyovasküler hastalık tanımlanmamış 22 6,4 10 5,2 32 6,0 Kronik obstruktif akciğer hastalığı, tanımlanmamış 18 5,2 6 3,1 24 4,5 Diyabetes mellitus, tanımlanmamış 11 3,2 11 5,8 22 4,1 Tanımlanmamış kara yolu kazasında yaralanan otomobil yolcusu 14 4,1 3 1,6 17 3,2 Mide habis uru, tanımlanmamış 5 1,4 8 4,2 13 2,4 Kalp yetmezliği, tanımlanmamış 8 2,3 5 2,6 13 2,4 Kronik iskemik kalp hastalığı, tanımlanmamış 13 3,8 13 2,4 Genel ve tanımlanmamış ateroskleroz 5 1,4 6 3,1 11 2,1 Yaşlılık 3 0,9 7 3,7 10 1,9 Sözel otopsi sonuçlarına göre 5 yaş üzeri ölüm nedenleri arasında kentsel alanda ilk sırada hipertansiyon (%12,3) daha sonra MI (% 9,1) ve trakea, bronş ve akciğer habis uru (% 6,9) gelmektedir. Kadınlarda birinci neden % 15,7 ile hipertansiyondur, bunu % 7,3 ile MI, % 5,8 ile diyabetes mellitus takip etmektedir. Kadınlarda diğer ölüm nedenleri sırasıyla % 5,2 ile kardiyovasküler hastalık, % 4,2 ile mide kanseri, % 3,1 ile kronik obstruktif akciğer hastalığı ve genel ve tanımlanmamış ateroskleroz dür. Erkeklerde ise en önemli ölüm nedeni % 10,4 ile hipertansiyondur. İkinci sırada %10,1 ile MI gelmektedir. Üçüncü sırada trakea, bronş ve akciğer habis uru gelmektedir (% 9,3) (Tablo 5.62). DİE 1999 yılı ölüm istatistiklerine göre (39) 5 yaş üzeri erkeklerde % 28,2 ile diğer kalp hastalıkları birinci sırada, % 7,0 ile İskemik kalp hastalıkları ikinci sırada, % 6,9 ile solunum sisteminin diğer hastalıkları üçüncü sırada gelmektedir. DİE verilerine göre kadınlarda 5 yaş üzeri ölüm nedenlerinde % 25,3 ile kalbin diğer hastalıkları, % 7,0 ile serebrovasküler hastalıklar gelmektedir. Tablo 5.63 de sözel otopsi sonuçlarına göre kırsal alanda 5 yaş üzeri erkek ve kadınlarda ö- lüm nedenlerinin dağılımı Tablo 5.64 de ise ilk 10 sırada yer alan ölüm nedenlerinin dağılımı verilmektedir. 84

99 Tablo 5.63 Türkiye Kırsal Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Cinsiyet Kırsal Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Esansiyel (birincil) hipertansiyon 19 8, , ,6 Akut miyokard enfarktüs, tanımlanmamış 27 11,5 16 8, ,3 Kardiyovasküler hastalık, tanımlanmamış 14 6,0 8 4,3 22 5,3 Kronik Obstrüktif Akc.hast. 18 7,7 3 1,6 21 5,0 Bronş veya akciğer habis uru, tanımlanmamış 17 7,3 2 1,1 19 4,5 Diyabetes mellitus, tanımlanmamış 8 3,4 8 4,3 16 3,8 Kalp yetmezliği, tanımlanmamış 4 1,7 10 5,4 14 3,3 Alzheimer hastalığı, tanımlanmamış 2 0,9 11 5,9 13 3,1 Aterosklerotik kalp hastalığı 11 4,7 2 1,1 13 3,1 Tanımlanmamış kara yolu kazasında yaralanan otomobil yolcusu 7 3,0 3 1,6 10 2,4 Beyin belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru, tanımlanmamış 5 2,1 4 2,2 9 2,1 Kronik böbrek yetmezliği, tanımlanmamış 6 2,6 3 1,6 9 2,1 Kronik iskemik kalp hastalığı, tanımlanmamış 4 1,7 4 2,2 8 1,9 İnme, kanama veya enfarktüs olarak tanımlanmamış 4 1,7 4 2,2 8 1,9 Yaşlılık 3 1,3 4 2,2 7 1,7 Serebrovasküler hastalık, tanımlanmamış 3 1,3 3 1,6 6 1,4 Karaciğer habis uru, tanımlanmamış 3 1,3 2 1,1 5 1,2 Kronik bronşit, tanımlanmamış 2 0,9 3 1,6 5 1,2 Lösemi, tanımlanmamış 2 0,9 3 1,6 5 1,2 Mide habis uru, tanımlanmamış 3 1,3 2 1,1 5 1,2 Elektrik akımının etkileri 3 1,3 1 0,5 4 1,0 Karaciğerin diğer ve tanımlanmamış sirozu 2 0,9 2 1,1 4 1,0 Kolon habis uru, tanımlanmamış 3 1,3 1 0,5 4 1,0 Prostat habis uru 4 1,7 4 1,0 Tanımlanmamış beyin arterin tıkanıklık ve darlığı 3 1,3 1 0,5 4 1,0 Diğer ve tanımlanmamış ateşli silahlarla ateş, tanımlanmamış yer 3 1,3 3 0,7 Gastrointestinal kanama, tanımlanmamış 2 0,9 1 0,5 3 0,7 Genel ve tanımlanmamış ateroskleroz 1 0,4 2 1,1 3 0,7 Meme habis uru, tanımlanmamış 3 1,6 3 0,7 Pnömoni, tanımlanmamış 1 0,4 2 1,1 3 0,7 Akciğer tüberkülozu, tanımlanmamış yolla teyit edilmiş 1 0,4 1 0,5 2 0,5 Akut böbrek yetmezliği, tanımlanmamış 2 0,9 2 0,5 Anemi, tanımlanmamış 2 1,1 2 0,5 Beyin habis uru, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,5 2 0,5 Boğulma 2 0,9 2 0,5 Bunama, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,5 2 0,5 Diyabetes mellitus, ketoasidozla birlikte 1 0,4 1 0,5 2 0,5 Endometriyum habis uru 2 1,1 2 0,5 Habis ur, bölge belirtilmemiş 1 0,4 1 0,5 2 0,5 Kafanın tanımlanmamış yaralanması 2 1,1 2 0,5 Larenks habis uru, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,5 2 0,5 Parkinson hastalığı 2 0,9 2 0,5 Septisemi, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,5 2 0,5 Tanımlanmamış faktöre maruz kalma 2 0,9 2 0,5 Tanımlanmamış vücut bölgesinin yanığı derecesitanımlanmamış 1 0,4 1 0,5 2 0,5 85

100 Tablo 5.63 Türkiye Kırsal Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (Devam) Cinsiyet Kırsal Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde İnsulin-bağımlı olmayan diyabetes mellitus 2 1,1 2 0,5 Akciğer embolisi, akut kor pulmonale ile birlikte 1 0,4 1 0,2 Akciğer tüberkülozu, bakteriyolojik veya histolojik teyit hakkında bilgi verilmemiş 1 0,4 1 0,2 Akciğer ödemi 1 0,5 1 0,2 Akut lösemi, tanımlanmamış hücre tipli 1 0,4 1 0,2 Aort ve mitral kapakların doğuştan bozuk oluşumu, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,2 Asma, boğulma ve boğma ile kasten kendine zarar verme 1 0,4 1 0,2 Astım, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Barsak kanalı habis uru, tanımlanmamış kısım 1 0,5 1 0,2 Bağımlılık sendromu 1 0,4 1 0,2 Beklenen normal fizyolojik gelişimin olmaması, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,2 Beyin aterosklerozu 1 0,5 1 0,2 Bir seviyeden diğerine düşme, tanımlanmamış yer 1 0,5 1 0,2 Böbrek ve üreter bozuklukları, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Deri habis uru, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Diyabetes mellitus, periferik dolaşım komplikasyonuyla birlikte 1 0,5 1 0,2 Dişeti habis uru, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,2 Döl yatağı habis uru, tanımlanmamış kısım 1 0,5 1 0,2 Düşme tanımlanmamış, tanımlanmamış yer 1 0,5 1 0,2 Eklampsi, geliştiği dönemi tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Enfeksiyon diğer ve tanımlanmamış hastalıklar 1 0,4 1 0,2 Epilepsi, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,2 Gögüs kanseri 1 0,5 1 0,2 Hodgkin dışı tanımlanmamış lenfoma 1 0,5 1 0,2 Hodgkin hastalığı, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,2 Kadın genital organı habis uru, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Kalp aritmi, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,2 Kalp kapak hastalığı, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Kalp ve damarsal protezleri, implantları ve greftlerine bağlı diğer komplikasyonlar 1 0,4 1 0,2 Karaciğer alkolik sirozu 1 0,4 1 0,2 Kardiyomegali 1 0,4 1 0,2 Kemik ve eklem kıkırdağı belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru 1 0,5 1 0,2 Kronik lenfositik lösemi 1 0,4 1 0,2 Memede tanımlanmamış kitle 1 0,4 1 0,2 Menenjit, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Mide ülseri, akut veya kronik olarak tanımlanmamış, kanama veya delinme yok 1 0,4 1 0,2 Omurga kemikleri belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru 1 0,4 1 0,2 Omurga kemikleri habis uru 1 0,4 1 0,2 Peptik ülser, kronik veya tanımlanmamış, delinme mevcut 1 0,4 1 0,2 Perikard hastalığı, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,2 Pnömokonyoz, tanımlanmış 1 0,4 1 0,2 Saf hiperkolesterolemi 1 0,4 1 0,2 Safra kesesi habis uru 1 0,5 1 0,2 86

101 Tablo 5.63 Türkiye Kırsal Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre Temel Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) (Devam) Cinsiyet Kırsal Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sinir sisteminin diğer tanımlanmış dejeneratif hastalıkları 1 0,5 1 0,2 Suda boğulma 1 0,4 1 0,2 Süt çocuğu beyin palsi, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Sıcak çarpması ve güneş çarpması 1 0,4 1 0,2 Tanımlanmamış kısmın tanımlanmamış donuğu 1 0,4 1 0,2 Tanımlanmamış organik olmayan psikozlar 1 0,5 1 0,2 Tanımlanmamış yöntemlerle kasten kendine zarar verme 1 0,5 1 0,2 Tanımlanmamış zeka gerilikleri 1 0,5 1 0,2 Tanımlanmış diğer bölgeler, belirsiz veya bilinmeyen davranışlı ur 1 0,4 1 0,2 Tetrapleji, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Tirotoksikoz, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 Tromboanjitis obliterans [Buerger] 1 0,4 1 0,2 Yaralanma, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,2 Özofagus habis uru, tanımlanmamış 1 0,5 1 0,2 İkincil hipertansiyon, iç salgı bozuklukları sonucu gelişen 1 0,5 1 0,2 İlaç veya tıbbi maddenin tanımlanmamış ters etkisi 1 0,4 1 0,2 İnsulin-bağımlı diyabetes mellitus 1 0,4 1 0,2 İntraserebral kanama, tanımlanmamış 1 0,4 1 0,2 Şişmanlık 1 0,4 1 0,2 Toplam , , ,0 Tablo 5.64 Türkiye Kırsal Bölge de 5 Yaş Üzeri Yetişkinlerde Cinsiyet ve Doktor Tanısına Göre İlk 10 Temel Ölüm Nedeninin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel O- topsi Araştırması, Türkiye, 2003) Cinsiyet Kırsal Erkek Kadın Toplam Temel Ölüm Nedeni Sayı Yüzde Sayı Yüzde Sayı Yüzde Esansiyel (birincil) hipertansiyon 19 8, , ,6 Akut miyokard enfarktüs, tanımlanmamış 27 11,5 16 8, ,3 Kardiyovasküler hastalık, tanımlanmamış 14 6,0 8 4,3 22 5,3 Kronik Obstrüktif Akc.hast. 18 7,7 3 1,6 21 5,0 Bronş veya akciğer habis uru, tanımlanmamış 17 7,3 2 1,1 19 4,5 Diyabetes mellitus, tanımlanmamış 8 3,4 8 4,3 16 3,8 Kalp yetmezliği, tanımlanmamış 4 1,7 10 5,4 14 3,3 Alzheimer hastalığı, tanımlanmamış 2 0,9 11 5,9 13 3,1 Aterosklerotik kalp hastalığı 11 4,7 2 1,1 13 3,1 Tanımlanmamış kara yolu kazasında yaralanan otomobil yolcusu 7 3,0 3 1,6 10 2,4 Beyin belirsiz veya bilinmeyen davranışlı uru, tanımlanmamış 5 2,1 4 2,2 9 2,1 Kronik böbrek yetmezliği, tanımlanmamış 6 2,6 3 1,6 9 2,1 Sözel otopsi sonuçlarına göre, Türkiye kırsal alanda, 5 yaş üzeri grupta hipertansiyon % 12,6 ile ilk sırada yer almaktadır. Daha sonra % 10,3 ile MI ve % 5,3 ile kardiyovasküler hastalık gelmektedir. Kadınlarda birinci ölüm nedeni % 18,4 ile hipertansiyondur. Kadın ölüm nedenleri arasında 87

102 ikinci sırayı % 8,6 ile MI, üçüncü sırayı ise % 5,9 ile alzheimer almaktadır. 5 yaş üzeri erkekler arasında en önemli ölüm nedeni MI dır. (%11,5). İkinci ölüm nedeni % 8,1 ile hipertansiyondur. Bunu % 7,7 ile kronik obstruktif akciğer hastalığı izlemektedir. Akciğer CA (%7,3), diabetes mellitus (% 3,4) ve trafik kazaları (% 3,0) erkeklerde yetişkin ölümlüğü arasında yer alan diğer nedenlerdir (Tablo 5.64). DİE 2000 yılı ölüm istatistiklerine göre (40), 5 yaş üstü yetişkin kadınlarda diğer kalp hastalıkları % 27,5 olarak bildirilirken, erkeklerde aynı yaş grubunda bu oran % 23,6 olarak saptanmıştır. Serebrovasküler olayların değerlendirilmesinde ise 5 yaş üstü yetişkin kadınlarda % 8,9 oranında serebrovasküler olay bildirilirken, erkeklerde bu oran 6,9 olarak belirlenmiştir. 5.3 Sözel Otopsi Yönteminin Geçerliliği Sözel otopsi çalışmasının geçerlilik analizleri pretest aşamasında olduğu gibi hastane kayıtları ile karşılaştırılarak yapılmıştır. Bu çalışmada hastane ölümü olarak 327 ölüm tespit edilmiştir. Bu ölümlerin 255 inin hastane kayıtlarına ulaşılmıştır. Hastanede gerçekleşen ölümlerin 15 i 0-28 gün bebek ölümü, 15 i 29 gün- 5 yaş çocuk ölümü ve 225 i 5 yaş üzeri yetişkin ölümleridir Günlük Bebek Ölümleri Son bir yıl içerisinde kentsel ve kırsal alanda toplam 35 tane 0-28 gün bebek ölümü saptanmıştır. Bu bebeklerin % 57,1 inin (20) ölümünün hastanede gerçekleşmiş olduğu görülmüştür. 20 hastane ölümünden 15 ine ulaşılabilmiştir. 5 ölümün hastane kayıtları tespit edilememiştir. Sözel o- topsi uygulaması sonucu doktorun koyduğu tanılar ile hastane kayıtlarından elde edilen tanıların karşılaştırması Tablo 5.65 de sunulmaktadır. 88

103 Tablo Günlük Bebeklerde Doktor Tanısına Göre Saptanan Temel Ölüm Nedenlerinin Hastane Kayıtlarından Saptanan Temel Ölüm Nedenleri ile Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre Menenjit ARDS Asfiksi Hastane Kayıtlarına Göre Temel Ölüm Nedeni Konjenital Beyin Fetal Neonatal DIC kalp Pnömoni Pnömotoraks Prematurite Toplam Kanaması Distosi sepsis hastalığı ARDS 3 3 Asfiksi 1 1 Doğum Travması DIC 1 1 Fetal Distosi 1 1 Konjenital kalp hastalığı Neonatal Sepsis Pnömoni 1 1 Pnömotoraks 1 1 Prematurite 2 2 TOPLAM Tablo 5.65 de görüldüğü üzere, 15 ölümün 12 sinde sözel otopsi sonucu doktor tanısı ile hastane kayıtlarından elde edilen tanıların birbiriyle uyumlu olduğu görülmektedir. Bir ölüme sözel otopsi sonucu hekim tarafından neonatal sepsis tanısı konulurken, hastane kayıtlarında bu ölümün menenjit tanısı aldığı görülmektedir. Bir diğer ölümde ise hekim tarafından doğum travması tanısı konulurken, bu ölümün hastane kaydı beyin kanamasıdır. Bir başka ölümde, yine hekim tarafından doğum travması tanısı konulurken, hastane kaydı asfiksidir. Sözel otopsinin geçerliliğini test etmek amacıyla analizlerin en az 10 olgunun saptanabildiği ölüm nedenleri için uygulanmasının doğru olacağı düşünülmektedir. Hastalıklar farklı dağılımlar gösterdikleri ve sayılar yeterli olmadığı için bu grupta her bir hastalık için ayrı ayrı sensitivite ve spesifite değerlendirmesi yapılamamıştır. Tanılar arasındaki geçerliliğin yüksek olması, sözel otopsi hekimlerine yöntem kısmında açıklandığı üzere, listeler halinde anketör el kitabında verilen ve eğitimler sırasında SEARCH tarafından geliştirilen standart kriterlerin vurgulanması olabilir. Sözel otopsi yönteminin varsayımlarından bir diğeri, hastalıkların birbirinden ayırıcı, benzer olmayan belirti ve bulgulara sahip olmasıdır. Yapılan çalışmalarda kızamık, pnömoni, prematurite, diyare gibi hastalıklar için yöntemin tanı koymadaki doğruluğu oldukça iyi saptanmıştır. Oysa bu grupta sıtma, menenjit, tüberküloz gibi hastalıklarda duyarlılık ve seçicilik değerleri daha düşük düzeylerdedir. Nitekim bu araştırmada da menenjit ve beyin kanaması ve asfiksi tanılarından birtanesi sözel otopsi ile tanı konamayan hastalıklardır. Diğer uyumlu tanıların elde edildiği hastalıklar birbirinden farklı belirti ve bulgu veren hastalıklardır. 89

104 Birbiri ile benzer belirti ve bulgulara sahip hastalıklar için, olgu sayılarının yeterli olarak alınacağı prospektif dizaynda planlanmış çalışmalarda bu belirti ve bulguların daha çok hangi hastalıklar için özgül olduğu çalışılmalıdır Gün- 5 Yaş Arası Çocuk Ölümleri Bu yaş grubunda toplam 68 çocuk ölümü mevcuttur. Hastanede gerçekleşmiş ölüm sayısı ise 18 (% 26,5) dir. 18 hastane ölümünden 15 inin (% 83,3) hastane kaydına ulaşılmıştır. Tablo 5.66 da 29 gün-5 yaş ölümlerin sözel otopsi tanısı ve hastane kayıtları ile karşılaştırılması verilmektedir. Tablo Gün- 5 Yaş Arası Çocuklarda Doktor Tanısına Göre Saptanan Temel Ölüm Nedenlerinin Hastane Kayıtlarından Saptanan Temel Ölüm Nedenleri ile Karşılaştırılması (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre Intra Kranial Kanama Sepsis Hastane Kayıtlarına Göre Temel Ölüm Nedeni Immun kanama Kızamık Konjenital kalp hastalığı Menenjit Pnömoni Konjenital Anomali Toplam Kızamık 1 1 Konjenital kalp hastalığı 2 2 Alt Solunum Yolu Enfeksiyonu 1 1 Konjenital Anomali 1 1 Menenjit 1 1 Pnömoni 4 4 Sepsis 4 4 Intrakranial Kanama 1 1 Toplam gün- 5 yaş arası çocuk ölümlerinde de 15 ölümden bir ölüm tanısının hastane kayıtlarında yer alan ölüm nedeni ile uyumlu olmadığı saptanmıştır. Bu ölüm nedeni hastane kayıtlarına göre immün kan hastalığı olarak belirtilmişken, sözel otopsi doktoruna göre bu ölüm nedeni alt solunum yolu enfeksiyonu olarak tanı almıştır. Diğer ölüm nedenlerinin birbirinden ayırıcı, benzer olmayan belirti ve bulgulara sahip olması nedeniyle sözel otopsi tanılarının geçerliliğinin yüksek olduğu söylenebilir. 90

105 Yaş Üzeri Ölümleri 5 yaş üzeri ölümlerinde toplam 981 ölüm içerisinde hastanede gerçekleşmiş ölüm sayısı 289 dur (% 29,4). Hastanede gerçekleşmiş 289 ölümden 225 ine ( % 77,9) ulaşılmıştır. 5 yaş üzeri ölümlerde çalışmanın bulgularını daha iyi yorumlayabilmek için, ICD-10 kodlama sistemine göre kodlanmış hastalıkların dağılımının çok geniş ve yaygın olması nedeni ile geçerlilik analizini yapmak mümkün olmamıştır. Bu nedenle ön-testte de uygulandığı ve başlangıç raporunda da belirtildiği üzere bu hastalıklardan bazıları gruplandırılmıştır. Doktor tanısına göre gruplandırılan temel nedenler ve hastane kayıtlarına göre gruplandırılan temel nedenlerin dağılımı Tablo 5.67 de verilmektedir. 5 yaş üzeri hastane ölümleri içerisinde ilk 10 sırada yer alan ve olgu sayısı geçerlilik analizlerini yapmaya uygun olan hastalık grupları için geçerlilik analizleri Tablo ( ) arasında sunulmaktadır. 91

106 Tablo Yaş Üzeri Ölümlerde Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Doktor Tanısına Göre Saptanan Gruplandırılmış Temel Ölüm Nedenleri ve Gruplandırılmış Temel Hastane Ölüm Nedenlerinin Dağılımı (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre Temel Neden Sayı Yüzde Hastane Kaydına Göre Temel Neden Sayı Yüzde İSKEMİK KALP HASTALIĞI 33 14,7 İSKEMİK KALP HASTALIĞI 34 15,1 HİPERTANSİYON 31 13,8 HİPERTANSİYON 30 13,3 TÜM KANSERLER 27 12,0 TÜM KANSERLER 25 11,1 MİYOKARD ENFARKTÜSÜ 23 10,2 MİYOKARD ENFARKTÜSÜ 21 9,3 AKCİĞER KANSERİ 17 7,6 AKCİĞER KANSERİ 20 8,9 KRONİK OBSTRUKTIF AKCİĞER HASTALIĞI 17 7,6 KRONİK OBSTRUKTIF AKCİĞER HASTALIĞI 17 7,6 DİABETİS MELLİTUS 14 6,2 SEREBROVASKÜLER OLAY 12 5,3 SEREBROVASKÜLER OLAY 13 5,8 DİABETİS MELLİTUS 9 4,0 KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ 6 2,7 KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ 7 3,1 SİROZ 6 2,7 SİROZ 6 2,7 TRAFİK KAZASI 4 1,8 TRAFİK KAZASI 4 1,8 TRAVMA 3 1,3 SEPSİS 4 1,8 GİS KANAMA 3 1,3 GİS KANAMA 3 1,3 SEPSİS 3 1,3 PNÖMONİ 3 1,3 PNÖMONİ 2 0,9 KALP YETMEZLIĞI 3 1,3 CİNAYETE BAĞLI ÖLÜM 2 0,9 TRAVMA 2 0,9 İNTİHARA BAĞLI ÖLÜM 2 0,9 İNTİHARA BAĞLI ÖLÜM 2 0,9 TÜBERKÜLOZ 2 0,9 KOLELISTİT 2 0,9 AKCİĞER EMBOLİSI 1 0,4 MENENJIT 2 0,9 ALKOLİK SİROZ 1 0,4 KAPAK HASTALIĞI 2 0,9 ALZEHEIMER 1 0,4 AKCİĞER EMBOLİSİ 1 0,4 ANEMİ 1 0,4 CİNAYETE BAĞLI ÖLÜM 1 0,4 BESİN ZEHİRLENMESİ 1 0,4 TÜBERKÜLOZ 1 0,4 BUDCHIARI 1 0,4 AKCİĞERDE ÖDEM 1 0,4 EKLAMPSİ 1 0,4 ALTSOLUNUM YOLU ENFEKSİYONU 1 0,4 EPILEPSI 1 0,4 ANEMİ 1 0,4 EROİNE BAĞLI ÖLÜM 1 0,4 BESİN ZEHİRLENMESİ 1 0,4 KALP YETMEZLİĞİ 1 0,4 BUDCHIARI 1 0,4 KOLESİSTİT 1 0,4 EKLAMPSİ 1 0,4 LENFOMA 1 0,4 EPILEPSI 1 0,4 LÖSEMİ 1 0,4 EROİNE BAĞLI ÖLÜM 1 0,4 MENENJİT 1 0,4 LENFOMA 1 0,4 WEGENER 1 0,4 LÖSEMİ 1 0,4 DEBILITE 1 0,4 WEGENER 1 0,4 SPASTİK PARALİZİ 1 0,4 ŞİZOFRENİ 1 0,4 KRONİK KALP HASTALIĞI 1 0,4 SPASTİK PARALİZİ 1 0,4 Toplam ,0 Toplam ,0 92

107 Tablo 5.68 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (Tüm Kanser Vakaları) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre Kanser Diğer Tanılar Toplam Hastane Kayıtlarına Göre Kanser Diğer Tanılar Toplam Kanserler için doktor tanısı referans test hastane kayıtlarına göre değerlendirildiğinde duyarlılığı % 92,0, seçiciliği % 98,0 olarak saptanmıştır. Tablo 5.69 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi (Akciğer CA) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre Akciğer Kanseri Diğer Tanılar Toplam Hastane Kayıtlarına Göre Akciğer Kanseri Diğer Tanılar Toplam Akciğer kanseri için doktor tanısı referans test hastane kayıtlarına göre değerlendirildiğinde duyarlılığı % 75,0 seçiciliği % 99,0 olarak saptanmıştır. Tablo 5.70 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi, (İskemik Kalp Hastalıkları) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre İskemik Kalp Hastalığı Diğer Tanılar Toplam Hastane Kayıtlarına Göre İskemik Kalp Diğer Tanılar Hastalığı Toplam İskemik kalp hastalıklarına yönelik tarama testi olarak uygulanan sözel otopsi anketine göre doktor tanısının duyarlılığı % 82,4 seçiciliği de % 97,4 olarak saptanmıştır. Bir diğer ana hastalık grubu Serebrovasküler olayların değerlendirilmesinde ise; Tablo 5.71 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi, (Serebrovasküler Olaylar, SVO) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre SVO Diğer Tanılar Toplam Hastane Kayıtlarına Göre SVO Diğer Tanılar Toplam

108 Serebrovasküler olaylarda doktor tanısının duyarlılığı % 91,7 olarak değerlendirilirken, seçiciliği % 99,1 olarak saptanmıştır. Hipertansiyon tanısı değerlendirildiğinde; Tablo Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi, (Hipertansiyon) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi AraştırmasıTürkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre Hipertansiyon Diğer Tanılar Toplam Hastane Kayıtlarına Göre Hipertansiyon Diğer Tanılar Toplam Hipertansiyon tanısı alma durumunda doktor tanısının hastane kayıtlarında yer alan tanıya göre duyarlılığı % 96,7 olarak değerlendirilirken, seçiciliği % 99,0 olarak saptanmıştır. Tablo 5.73 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi, (Diabetes Mellitus) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre Diabetes Mellitus Diğer Tanılar Toplam Hastane Kayıtlarına Göre Diabetes Diğer Tanılar Mellitus Toplam Diabetes Mellitus tanısı alma durumunda sözel otopsiye göre doktor tanısının hastane kayıtlarında yer alan tanıya göre duyarlılığı % 100 olarak değerlendirilirken, seçiciliği % 97,7 olarak saptanmıştır. Kronik böbrek yetmezliği tanısı alma durumunun duyarlılık ve seçiçililikleri Tablo 5.74 de sunulmaktadır. Tablo 5.74 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi, (Kronik Böbrek Yetmezliği, KBY) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre KBY Diğer Tanılar Toplam Hastane Kayıtlarına Göre KBY Diğer Tanılar Toplam

109 Kronik böbrek yetmezliği tanısı alma durumunda doktor tanısının hastane kayıtlarında yer a- lan tanıya göre duyarlılığı % 71,4 olarak değerlendirilirken, seçiciliği % 99,5 olarak saptanmıştır. Kronik obsturüktif akciğer hastalığına (KOAH) ait karşılaştırmalar Tablo 5.75 de verilmektedir. Tablo 5.75 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi, (Kronik Obstrüktif Akçiğer Hastalığı- KOAH) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre KOAH Diğer Tanılar Toplam Hastane Kayıtlarına Göre KOAH Diğer Tanılar Toplam Duyarlılık % 100, seçicilik ise % 100,0 olarak saptanmıştır. Tablo 5.76 Sözel Otopsi Uygulamaları Sonucu Saptanan Doktor Tanılarının Hastane Kayıtlarına Göre Değerlendirilmesi, (Miyokard Enfaktüsü-MI) (UHY-ME Çalışması Sözel Otopsi Araştırması,Türkiye, 2003) Doktor Tanısına Göre MI Diğer Tanılar Toplam Hastane Kayıtlarına Göre MI Diğer Tanılar Toplam MI tanısı alma durumunda sözel otopsiye göre doktor tanısının hastane kayıtlarında yer alan tanıya göre duyarlılığı % 95,2 olarak değerlendirilirken, seçiciliği % 98,5 olarak saptanmıştır (Tablo 5.76). Yukarıda sunulduğu üzere yetişkin ölümlerinde önemli ölüm nedenlerinden olan ve sayıları geçerlilik analizleri yapmaya uygun olan hastalıklar için yapılan geçerlilik analizlerinde, sözel otopsi anketi yardımıyla konulan tanıların hastane kayıtları ile karşılaştırılması sonucu, duyarlılık ve seçiciliklerinin oldukça yüksek olduğu görülmektedir. Benzer sonuçlar sözel otopsi anketlerinin geçerliliğini test etmek amacıyla Ağustos 2002 tarihinde yapılan ön test sonuçlarıyla uyumluluk göstermektedir. 95

110 SONUÇ VE ÖNERİLER Toplumdaki ölüm hızlarının ve ölüm nedenlerinin bilinmesi gerek koruyucu ve gerekse tedavi edici hizmetlerin planlanmasında ve yerine getirilmesinde son derece büyük bir önem taşımaktadır. Politika belirleyiciler ölümle ilgili bilgileri genellikle gelecek dönemdeki faaliyetleri planlamak amacıyla kullanırlar, fakat bu kayıtlar karar veren kişileri yeterli derecede bilgilendirme de genellikle detay ve güvenilirlik açısından eksiktir. Böylece alınan kararlar genellikle yetersiz veriye dayandırılarak yapılır. Öncelikle ülke düzeyinde ölüm hızları ve nedenlerinin saptanmasında kullanılacak verilerin tam, doğru ve sürekli biçimde toplanması gereklidir. Bu nedenle özellikle sağlık elemanları tarafından görev bölgelerinde adı geçen olayların eksiksiz kaydedilmesi, kayıtların düzenli tutulup tutulmadığının denetlenmesi son derece önemlidir. Ölüm istatistiklerinin eksik veya başarısızlıkla toplandığı ülkelerde ise diğer bilgiye ulaşma yolları da aranmalıdır. Çünkü mortalite verileri birçok gelişmekte olan ülke için ölümleri engellemede ve/veya ortalama yaşam sürelerini uzatmak için yapılan harcamaların belirlenmesinde son derece ö- nemlidir. Bu durumun sağlanamadığı durumda kullanılan sözel otopsi yöntemi, bu konudaki güçlükleri yenmede bir yöntem olarak düşünülebilir. Ulusal Hastalık Yükü hesaplamaları raporunda da belirtildiği üzere ülkemizdeki mortalite istatistikleri ile ilgili rakamların gerçeği göstermekten uzak olduğudur. Devlet İstatistik Enstitüsünün verileri sadece il ve ilçe merkezleriyle sınırlıdır, üstelik başlıca nedenlere ve seçilmiş 50 nedene göre ölümleri yeterince sınıflayamamakta, dolaşım sistemine bağlı hastalıkların çoğunluğunu kalp hastalıklarının diğer şekilleri gibi bir kategori altında toplamaktadır. Bunun sonucu olarak bir yandan gerçek kalp hastalıkları saptanamazken, bir yandan da kalp hastalığı olmayan ölüm nedenlerinin kalp hastalığı içerisine katıldığı gözlenmektedir. Bu araştırmada özellikle mortalite verilerinin toplanmasında sadece il ve ilçe merkezlerinden ölümlerin toplanabildiği, toplanan bilgilerin doğruluğunun ve güvenilirliliğinin irdelenmediği gözlenmiştir. Mortalite verilerinin toplanmasında standardizasyonu sağlamak ve kaliteyi yükseltmek için gerek duyulan veri ve bilgilerin cinsini, kalitesini ve toplama sıklığını belirleyecek gerekli yönetmelikler ve prosedürler yeterli değildir sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanununun Onuncu Bap, I.fasılında mezarlıklar ve ölülerin defni bölümünde madde arasında ve Sağlık Hizmetlerinin Yürütülmesi Hakkındaki Yönerge de madde 88 de ölü defin ruhsatları ile ilgili kurallardan bahsedilmektedir, ancak bunlar verilerin toplanmasında standardizasyonu ve kaliteyi yükseltecek unsurlar içermemekte, sadece defin ruhsatlarının kimler tarafından doldurulacağını belirtmekte ve ölüm istatistiklerine gerekli özen ve hassasiyetin gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. Ölüm istatistiklerine gösterilecek gerek- 96

111 li özen ve hassasiyet açık değildir. Bu maddelerde defin ruhsatlarının kimler tarafından verileceği, defin ruhsatında ölünün adı, soyadı, yaşı, hüviyeti, adresi, ölümün vuku bulduğu yer, ölüm tarihi ve ölüm nedeni açıklıkla kaydedilmelidir denmektedir. Ancak ölüm nedeni olarak temel ya da ara neden yerine son neden yazılmalıdır ifadesi kullanılmaktadır. Ölüm nedenlerinin değerlendirilmesinde kullanılan Ek 5 de verilen Ölüm İstatistik Formu nda bu bazda geliştirilmiş ve uygulanmakta olup bu durum ölüm nedenlerinin sağlıklı bir şekilde toplanmasını engellemektedir. Bu amaçla; 1. Türkiye de ölüm nedenlerinin sağlıklı bir şekilde toplanması ve standardizasyonu için veri toplama sisteminin güçlendirilmesi gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı bünyesindeki Sağlık Enformasyon Sisteminde ölüm istatistiklerine ağırlık verilmelidir. 2. Veri toplanması sırasında uyulması gereken kurallar zinciri açık ve net bir şekilde dokümante edilmeli, detaylı bir yönetmelik veya prosedür konu ile ilgili kişilerin katılımıyla geliştirilmeli, mümkünse yapısal bir metodolojiye dayalı olarak stratejik planlama ve sistem geliştirme çalışmalarının bilgisayar destekli bilgi sistemlerinin geliştirilmesi yönünde olması sağlanmalıdır. 3. Bu amaçla aşağıda sunulan ICD-10 kodlama sistemi içerisinde gelişmiş ülkelerin kullandığı form doğrultusunda ölüm istatistik formunun revize edilmesi, ölüm nedeninin en az, temel ve son ölüm nedenini kapsayacak şekilde yeniden düzenlenmesi önerilmektedir (Uluslar arası Ölüm Nedeni Tıbbi Sertifika Formu). Mevcut veri toplama sistemi iyileştirilirken en önemli faktörlerden bir diğeri insan faktörüdür. Halen doğum ve ölüm kayıt sürecinde yer alan gerek sağlık personelinin, gerekse İçişleri Bakanlığı personelinin niteliklerinin gözden geçirilerek kayıtların önemi konusunda bilgilendirilmesi/eğitilmesi sağlanmalıdır. Doğum ve ölüm kayıtlarının tutulmasında ve bildirilmesinde varolan mevzuata göre önemli sorumlulukları bulunan muhtarların bu konudaki sorumluluklarını tam olarak yerine getirebilmeleri için uyarılmaları ve eğitilmeleri gereklidir. Sağlık personelinin mezuniyet öncesi eğitiminde doğum ve ölüm kayıtlarının önemi ve ölüm kayıt sistemi ile ilgili olarak eğitim verilmelidir. Gerek İçişleri Bakanlığı, gerekse Sağlık Bakanlığının il ve ilçe örgütleri, kayıt ettikleri ölüm olaylarına ilişkin bilgileri Merkeze iletmeden önce kontrol etmeli, izleme ve denetlemeye ilişkin düzenlemeler yapılmalıdır. Ayrıca mevcut bilgi sisteminde bir geri besleme yapısının net olarak yer almayışı çeşitli düzeydeki personelde motivasyon eksikliğine yol açmakta, sağlıklı bir iletişimi engellemekte, hatta hizmetin tam olarak verilebilmesine engel olmaktadır. 97

112 ULUSLARARASI ÖLÜM NEDENİ TIBBİ SERTİFİKA FORMU ÖLÜM NEDENİ Ölüme direkt neden olan hastalık veya durum* (a)... (Bu hastalık veya sonucuna bağlı) Hastalığın ortaya çıkışı ve ölüm arasındaki Ortalama aralık... Önceki sebepler, Hastalık etkenleri, altta yatan Nedeni belirlemek üzere (b)... (Bu hastalık veya sonucuna bağlı) (c)... (Bu hastalık veya sonucuna bağlı) (d) Ölüme neden olan ancak ölüme sebep olan hastalık veya durumla bağlantısı olmayan diğer anlamlı durumlar... *Bunun anlamı kalp durması. solunum yetersizliği gibi nedenler değildir.hastalık, sakatlık veya ölüme sebep olan komplikasyonlardır

113 KAYNAKÇA 1- Gray, R.; Smith, G. The use of verbal autopsy methods to determine selected causes of death in children. Institute for International Programs Baltimore; Johns Hopkins University, Occasional paper No 10, Abu-Rashid N, Al-Jirf S, Bashour H. Causes of death among Syrian children using verbal autopsy. WHO International Publications 2 (3):440-8, Anonymous. Measurement of overall and cause-specific mortality in infants and children: memorandum from a WHO/UNICEF meeting. Bulletin of the World Health Organization. 72(5):707-13, Bang AT. Bang RA. Diagnosis of causes of childhood deaths in developing countries by verbal autopsy: suggested criteria. The SEARCH Team. Bulletin of the World Health Organization. 70(4): , Benara SK. Singh P. Validity of causes of infant death by verbal autopsy. Indian Journal of Pediatrics. 66(5):647-50, 1999 Sep-Oct. 6- Chandramohan D. Maude GH. Rodrigues LC. Hayes RJ. Verbal autopsies for adult deaths: their development and validation in a multicentre study. Tropical Medicine & International Health. 3(6):436-46, 1998 Jun. 7- Chandramohan D. Maude GH. Rodrigues LC. Hayes RJ. Verbal autopsies for adult deaths: issues in their development and validation. [Review] International Journal of Epidemiology. 23(2):213-22, 1994 Apr. 8- World Health Organization. Measurement of overall and cause-specific mortality in infants and children: memorandum from a WHO/UNICEF meeting. 9- Chandramohan D, Maude GH, Rodrigues LC, Hayes R. (1994). Verbal autopsies for adult deaths: Issues in their development and validation. 10- Snow RW, et al. (1992). Childhood deaths in Africa: Uses and limitations of verbal autopsies. 11- Snow RW, et al. (1993). Maternal recall of symptoms associated with childhood deaths in rural East Africa 12- Snow, B.; Marsh, K. How useful are verbal autopsies to estimate childhood causes of death? Health Policy Planning 1992; 7: Snow RW. Armstrong JR. Forster D. Winstanley MT. Marsh VM. Newton CR. Waruiru C. Mwangi I. Winstanley PA. Marsh K. Childhood deaths in Africa: uses and limitations of verbal autopsies. Lancet. 340(8815):351-5, 1992 Aug Datta N. Mand M. Kumar V. Validation of causes of infant death in the community by verbal autopsy. Indian Journal of Pediatrics. 55(4): , 1988 Jul-Aug. 15- Ronsmans C. Vanneste AM. Chakraborty J. Van Ginneken J. A comparison of three verbal autopsy methods to ascertain levels and causes of maternal deaths in Matlab, Bangladesh. International Journal of Epidemiology. 27(4):660-6, Hoj L. Stensballe J. Aaby P. Maternal mortality in Guinea-Bissau: the use of verbal autopsy in a multi-ethnic population. International Journal of Epidemiology. 28(1):70-6, 1999 Feb. 17- Kahn K. Tollman SM. Garenne M. Gear JS. Validation and application of verbal autopsies in a rural area of South Africa. Tropical Medicine & International Health. 5(11):824-31, 2000 Nov. 18- Kalter, H.; Gray, R. Validation of postmortem interviewes to ascertain selected causes of death in children. Int. J. Epidemiol. 1990; 19: Kumar V. Datta N. Lay reporting and verbal autopsy in assessment of infant mortality. Indian Journal of Pediatrics. 53(6):672-4, 1986 Nov-Dec. 20- Mobley CC. Boerma JT. Titus S. Lohrke B. Shangula K. Black RE. Validation study of a verbal autopsy method for causes of childhood mortality in Namibia. Journal of Tropical Pediatrics. 42(6):365-9, 1996 Dec. 21- Nykanen M. Tamaona W. Cullinan T. Van Oosterzee V. Ashorn P. Verbal autopsy as a technique to establish causes of infant and child mortality. East African Medical Journal. 72(11):731-4, 1995 Nov. 99

114 22- Harari, M. et al. Clinical signs of pneumonia in children. Lancet 1991; 338: Mirza NM. Macharia WM. Wafula EM. Agwanda RO. Onyango FE. Verbal a utopsy: a tool for determining cause of death in a community. East African Medical Journal. 67(10):693-8, 1990 Oct. 24- Quigley MA. Chandramohan D. Rodrigues LC. Diagnostic accuracy of physician review, expert algorithms and data-derived algorithms in adult verbal autopsies. International Journal of Epidemiology. 28(6):1081-7, Quigley MA. Armstrong Schellenberg JR. Snow RW. Algorithms for verbal autopsies: a validation study in Kenyan children. Bulletin of the World Health Organization. 74(2):147-54, Quigley MA. Chandramohan D. Setel P. Binka F. Rodrigues LC. Validity of data-derived algorithms for ascertaining causes of adult death in two African sites using verbal autopsy. Tropical Medicine & International Health. 5(1):33-9, Anker M. The effect of misclassification error on reported cause-specific mortality fractions from verbal autopsy. International Journal of Epidemiology. 26(5):1090-6, Reeves BC. Quigley M. A review of data-derived methods for assigning causes of death from verbal autopsy data. International Journal of Epidemiology. 26(5):1080-9, 1997 Oct. 29- Tanzanian Ministry of Health. Comprehension of Swahili verbal autopsy forms S.a. Khoury, D. Massad, T. Fadous. Morbidity and causes of death in Jordan assessment by verbal autopsy. Bulletin of the World Health Organization, 1999, 77(8). 31- Lopez AD. Assessing the burden of mortality from cardiovascular diseases. World Health Statistics Quarterly - Rapport Trimestriel de Statistiques Sanitaires Mondiales. 46(2):91-6, Donner, A. and M. Eliasziw (1987). Sample size requirements for reliability studies. Statistics in Medicine 6(4): Dunn G. Design and analysis of reliability studies. New York: Oxford University Press, Eliasziw, M., S. L. Young, et al. (1994). Statistical methodology for the concurrent assessment of interrater and intrarater reliability: using goniometric measurements as an example. Physical Therapy 74(8): Fleiss JL. Statistical methods for rates and proportions (2nd edition). Wiley and Sons Fleiss JL The design and analysis of clinical experiments. New York Wiley and Sons Dunn G. Design and analysis of reliability studies. The statistical evaluation of measurement error. New York: Oxford University Press, Rodriguez L. Reyes H. Tome P. Ridaura C. Flores S. Guiscafre H. Validation of the verbal autopsy method to ascertain acute respiratory infection as cause of death. Indian Journal of Pediatrics. 65(4):579-84, 1998 Jul-Aug. 39- Dinç G. Antalya Kent Merkezinde 1993 Yılında Bebek Ölüm Nedenlerinin İncelenmesi ve BU Nedenlerin Saptanmasında Sözel Otopsi Yönteminin Geçerliliği, Uzmanlık Tezi, Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Antalya, Devlet İstatistik Enstitüsü, Ölüm İstatistikleri, İl ve İlçe Merkezlerinde, Devlet İstatistik Enstitüsü, Ölüm İstatistikleri, İl ve İlçe Merkezlerinde, Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması, 1998,Hacettepe Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı, Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı, UNFPA. 43- Sümbüloğlu, K. Sağlık Alanına Özel İstatistiksel Yöntemler, 2000, Ankara. 100

115 EK 1: T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü Başkent Üniversitesi Ulusal Hastalık Yükü Ve Maliyet Etkililik Projesi Ulusal Sözel Otopsi Araştırması Anketör Eğitimi 14-Nisan-2003 Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü-Diş Hekimliği Fakültesi Binası 11. Sok. No:26 Bahçelievler 09:00-09:10 : Açılış (Prof.Dr.Korkut Ersoy) ULUSAL SÖZEL OTOPSİ ARAŞTIRMASI ANKETÖR EĞİTİM PROGRAMI 09:15-10:00 : Ulusal Hastalık Yükü Ve Maliyet Etkililik Projesinin Tanıtımı İle Sözel Otopsi Uygulamasının Bu Projedeki Yeri ve Önemi (Y.Doç.Dr.Cihangir Özcan) 10:00-10:45 : Sözel Otopsi Anket Formunun Genel Tanıtımı (Y.Doç.Dr.Cihangir Özcan) 10:45-11:00 : Kahve Arası 11:00-11:30 : Ölene Ait Genel Bilgiler (Prof.Dr.Recep Akdur) 11:30-12:00 : Yetişkin Ölümlülüğü (Prof.Dr.Seval Akgün) 12:00-12:15: Kanserlere Bağlı Yetişkin Ölümlülüğü ve Yaş Arası Kadın Ölümlülüğü (Prof.Dr.Rengin Erdal) 12:15-12:30 : 0-28 Gün Arasında Ölen Bebek Ölümlülüğü (Y.Doç.Dr.Cihangir Özcan) 12:30-13:30 : Öğle Yemeği 13:30-14:00 : 29 Gün- 5 Yaş Arası Çocuk Ölen Çocuk Ölümlülüğü (Prof.Dr.Seval Akgün) 14:00-14:30 : Ölüme Sebep Olan Temel ve Son Nedenlerin Belirlenmesi Anketlerin Geçerlilik ve Güvenilirlik Analizleri (Prof.Dr.Seval Akgün) 14:30-15:00 : Denetleme Formunun Anlatılması (Dr. Nazan Yardım, Dr. Berrak Bora Başara) 15:00-17:30 : Saha Uygulaması, Tartışma ve Kapanış 101

116 EK : 2 SAĞLIK BAKANLIĞI - BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ ULUSAL SAĞLIK ARAŞTIRMASI SÖZEL OTOPSİ ANKET UYGULAMASI Ankara Grubu Doktorları Alan Sorumlusu : Yrd. Doç.Dr. Cihangir ÖZCAN (01) Sıra No Adı Soyadı Kodu Tel No: 1 Dr. Erol Gökkurt Dr. Cihan Kutlu Dr. Yunus Karadağ Dr. Mehmet Karyağdı* Dr. Doğan Mavi İstanbul Grubu Doktorları Alan Sorumlusu : Doç.Dr. Haydar Sur (02) ( ) Sıra No Adı Soyadı Kodu Tel No: 1 Dr. Abdulhamit Bulut Tekin Dr. Taner Kalcı Dr. Hüseyin Koç Dr. Merdan Çelik Dr. Gülay Öcal* İzmir Grubu Doktorları Alan Sorumlusu : Prof.Dr. Gül Ergör (03) ( ) Sıra No Adı Soyadı Kodu Tel No: 1 Dr. Sema Akalın Dr. Gülden Göktay Aykanat Dr. Saniye Özalan Dr. İlhan Göktay* Diyarbakır Grubu Doktorları Alan Sorumlusu :Dr. Ali Tekin Çelebioğlu (04) ( ) Sıra No Adı Soyadı Kodu Tel No: 1 Dr. Lokman Soyoral Dr. Faraç Başak Dr. Hamit Acemoğlu Dr. Erdem Karadeniz Dr. İbrahim Çaça* * Hastane Kayıtlarını İnceleyecek Doktorlar 102

117 EK: 3 Bölgelere ve İllere Göre Ölüm Tespitleri ve Sözel Otopsi Uygulama Dağılımı Bölge No 1 Sıra No İlin Adı Tespit Edilen Ölüm Sayısı Uygulanan Sözel Otopsi Anketi Sayısı Tespit Edilen Hastane Ölüm Sayısı Tamamlanan Hastane Anketi Sayısı Bölge No Sıra No İlin Adı 1 Afyon Amasya Aydın Artvin Balıkesir Bartın Bilecik Bayburt Bursa Bolu Çanakkale Çorum Denizli Düzce Edirne Giresun İstanbul Gümüşhane İzmir Karabük Kırklareli 51 Kastamonu Kocaeli Ordu Kütahya Rize Manisa Samsun Muğla Sinop Sakarya Tokat Tekirdağ Trabzon Uşak Zonguldak Yalova BÖLGE TOPLAMI Tespit Edilen Ölüm Sayısı Uygulanan Sözel Otopsi Anketi Sayısı Tespit Edilen Hastane Ölüm Sayısı Tamamlanan Hastane Anketi Sayısı 2 3 BÖLGE TOPLAMI Adıyaman Adana Ağrı Antalya Ardahan 1 22 Burdur Batman Hatay Bitlis İçel Diyarbakır Isparta Elazığ K.Maraş Erzincan Osmaniye Erzurum BÖLGE TOPLAMI G. Antep Hakkari Aksaray Iğdır Ankara Kars Çankırı Malatya Eskişehir Mardin Karaman Muş Kayseri Siirt Kırıkkale Ş.Urfa Kırşehir Şırnak Konya Van Nevşehir BÖLGE TOPLAMI Niğde Sivas GENEL TOPLAM Yozgat BÖLGE TOPLAMI

118 EK 4: Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Çalışması Verbal Otopsi Denetleme Formu Anket Kodu Görüşme Sonucu Kodu Anketör Kodu Tespit Edilen Ölüm Sayısı A. Hane B. Kardeş C. Komşu 0-28 gün bebek Anket Tipi 29 gün-5 yaş çocuk Yetişkin Hane Tel Alan Kodu Hane Tel No Cevaplayan Kişinin Adı Soyadı Ölen Kişinin Adı Soyadı Ölüm Tarihi (Gün/Ay/Yıl) Hastane Ölümü Evet Hayır İl Kodu Ölüm Yeri İlçe Kodu Defin Yeri İl Kodu İlçe Kodu Ölen Kişinin Öldüğü Sırada Bitirdiği Yaşı TEMEL Ölüm Nedeni SON Ölüm Nedeni 104

119 105

120 106 2

121 EK 6: Yaşam Tablolarında Kullanılan Sembollerin Tanımlanması X yaş age n x yaşındaki aralık sayısı number of years in that age nmx yaşa özel ölüm hızı age specific death rates A belirtilen bir yılda ölen her bir kişinin o yılın ortalama "a" kadar yaşaması each person who died lived on average half a year during that year nqx x yaşında hayatta olan kişilerin x ile x+n yaş mortality rate between age x and (x+1) aralığında ölme olasılığı npx x yaşı ile x+n yaşa aralığı arasında yaşam olasılığı probability of surviving between exact age x and x+n lx x yaşına ulaşan kişi sayısı number of people alive at exact age x ndx belirtilen yaş aralığında ölen kişi sayısı number of deaths ın the life table population between exact ages x and x+n nlx belirtilen yaş aralığında kişilerin yaşayacakları toplam yıl sayısı (kiş-yıl) total number of person -years lived between exact ages and x and x+n Tx belirtilen yaş aralığından sonra yaşanacak top- total number of person -years lived after age x ex lam yıl sayısı (kişi-yıl) ulaşılan yaş aralığından sonra beklenen ortalama yaşam süresi expected (average) number of years of life left for a person aged x 107 3

122 108 4

123 5

124 6

125 7

126 8

127 9

128 10

129 11

130 12

131 13

132 14

133 15

134 16

135 EK 8: Sözel Otopsi Araştırması Anketör El Kitabı T. C. SAĞLIK BAKANLIĞI / BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET ETKİLİLİK PROJESİ SÖZEL OTOPSİ ARAŞTIRMASI ANKETÖR EL KİTABI

136 GİRİŞ VE AMAÇ Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik projesinin bir parçası olan Sözel Otopsi araştırmasında kullanılmak üzere bir veri toplama aracı geliştirilmiştir. Geliştirilen bu anket formunun en sağlıklı bir şekilde anketörler tarafından kullanılabilmesi için onlara yol gösterici ve gerektiğinde teknik bilgi verebilecek eğitici tarafı ağırlıklı olan bir rehber hazırlanması önem ve öncelik taşımıştır. Doğum ve ölümler hakkında edinilen bilgiler bir toplumun sağlık ihtiyaçlarını tahmin etmekte ve gerekli sağlık hizmetlerinin planlanmasında önemlidir. Bu araştırmada, bu hane halkında son bir yıl içerisinde meydana gelen ölümler hakkında elde edinilen tüm ilgili bilgiler toplanmaya çalışılacaktır. Anket formu ve uygulanışı ile ilgili açıklamalar ANKET FORMUNU DOLDURURKEN DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER Koyu siyah kurşunkalem ve yumuşak silgi kullanılacak İşaretler cevap yeri olan dairenin dışına taşmayacak şekilde karalanacak Formun sayfaları yıpratılmayacak, yırtılmayacak, buruşturulup kıvrılmayacak Sayfa kenarlarındaki siyah şeritlerin bulunduğu yerlere kesinlikle herhangi bir işaret konulmayacaktır. Yanlış Doğru O O O O O Anket Formu İçeriği Anket formları ve içerikleri çeşitli şekillerde hazırlanabilmektedir. Bunlardan biri de optik okuyucu ile okunabilen kod işaretlenmesi ile doldurulan biçimdir. Bu anket formu da optik okuyucu ile okunabilen bir anket formudur. Bu formu doldurmak için anketöre uygun bir kurşun kalem ve gerektiğinde kullanılmak üzere silgi verilecektir. İşaretlemelerin ilgili dairelerden taşmayacak biçimde dikkatlice yapılması çok önemlidir. Bu işlemin nasıl yapılacağı anketöre, yapılan eğitimlerde açıklanacaktır. Anket Formu Kapağı: Formun dış kapağının alt kısmında kare içine alınmış bölümde işaretlenmesi/doldurulması gereken bazı bilgiler vardır. İlk sırada anketin uygulandığı ilin adı yazılacak ve il trafik kodu işaretlenecektir. Ayrıca anketin uygulama tarihi gün, ay olarak kaydedilecektir. Anket Kodu ve sıra no: Anket formu üzerende bunun için altı adet kutucuk bulunmaktadır. Bunlardan ilk dört kutuya blok numarası, alttaki iki kutuya ise anket doldurulan hane sıra numaraları yazılacaktır. Bu numaralar yazılarak karşılıklarına kodlanacaktır. 18

137 Ölümün son bir yıl içerisinde daha önce hane halkı araştırması sırasında anketörler tarafından ziyaret edilen ana hanede meydana gelmiş bir ölüm olup olmadığı, yoksa cevaplayanın kardeşleri arasındaki ölümü mü ifade ettiği ya da ana haneye 1.önceki komşu, 2.önceki komşu veya 1.sonraki komşu, 2.sonraki komşular arasında gerçekleşmiş bir ölüm mü olduğu ilgili kısım doldurularak belirtilecektir. Hane halkında ölüm Kardeş ölümü Komşuda ölüm 1.ÖNCEKİ KOMŞU 1.SONRAKİ KOMŞU 2.ÖNCEKİ KOMŞU 2.SONRAKİ KOMŞU Ölenin adı soyadı ve ölüm tarihi açık olarak ilgili kısma yazılacaktır. Anket tipi: Bu anket, yetişkin ölümleri, yaş arası kadın ölümleri, 0-28 gün arası bebek ölümleri ve 29 gün-5 yaş arası çocuk ölümlerinin nedenlerini saptamaya yönelik olarak hazırlanmıştır. Bu nedenle anketör/hekim hangi gruba yönelik sözel otopsi anketi yapacak ise anket formunu kapağında yer alan anket tipi ile ilgili olan bölümü işaretleyecektir. Anket tipi 0-28 gün bebek 29 gün-5 yaş çocuk Yetişkin 19

138 T.C.SAĞLIK BAKANLIĞI - BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ SÖZEL OTOPSİ ANKET FORMU Anket Kodu ve sıra no: Anket formu üzerinde bunun için altı adet kutucuk bulunmaktadır. Bunlardan ilk dört kutuya blok numarası, alttaki iki kutuya ise anket doldurulan hane sıra numaraları yazılacaktır. Bu numaralar yazılarak karşılıklarına kodlanacaktır. Adres: Anketör/hekim hanehalkı araştırması anketörü tarafından son bir yıl içerisinde gerçekleşmiş ölümler arasında tespit ettiği ölüme ulaşmak zorundadır. Bu bilgiler doğrultusunda; adres başlığı altında bölge no, il trafik kodu, ilçe adı, bucak / köy adı, mahalle adı, sokak adı, dış kapı ve iç kapı numaraları gibi form üzerindeki bilgileri eksiksiz olarak yazılacak ve ilgili yerler (bölge no, trafik kodu) doldurulacaktır. 1. ANKETÖR, ALAN SORUMLUSU VE CEVAPLAYANIN TANITIM BİLGİLERİ Anketör ve alan sorumlusu, tanıtım bilgilerini ilgili bölümlere yazarak doldurmalıdır. Anketör: Anketör/hekim, sorumlu olduğu anket formuna kendine ait bilgileri ve kendine verilen anketör kod numarasını yazıp kodlayacak ve kontrol ettiği günün tarihini yazarak uygun yeri imzalayacaktır. Alan Sorumlusu: Hekimler tarafından doldurulan anketler alan sorumlusuna teslim edilecektir. Alan sorumlusu bu anketin tüm bölümlerini inceleyerek değerlendirecek ve. anket formuna kendine ait bilgileri ve kendine verilen alan sorumlusu kod numarasını yazıp kodlayacak ve kontrol ettiği günün tarihini yazarak uygun yeri imzalayacaktır. Görüşme Sırası: Her görüşmede en fazla dört girişim gerçekleştirilecektir. Anketör bu görüşmenin kaçıncı görüşme girişimi olduğunu, tarihini ve görüşme sonucunu ayrıntılı belirtmelidir. Anketör/hekim, son bir yıl içerinde gerçekleşen ölümler arasından hanehalkı anketörleri tarafından saptanmış olan ölüm adreslerine ulaşamadığı ya da cevaplayıcının o anda uygun olmadığı durumda başka bir zamana randevu almak zorundadır. Bu durumla karşılaşıldığında anket formunun kaçıncı görüşmede tamamlandığını anketör/hekim doldurmak zorundadır. Görüşmek için yapılan başvurularda cevaplayan anketi doldurmada ret cevabı verir ise veya farklı gün ve zamanlarda 4 kez kişiye ulaşmak için yapılan başvurular olumsuz olduğunda bu görüşmeye son verilecektir. Yapılan görüşmenin sonucu ilgili bölümün baş kısmında bulunan kodlar dikkate alınarak işaretlenecektir. Cevaplayan ile ilgili bilgiler: Anketin daha sonraki bölümünde cevaplayan kişinin kimliği açık olarak yazılacaktır. Ayrıca cevaplayıcının ölene yakınlığı güvenilir veri toplanması açısından önem taşımaktadır. Bu nedenle cevaplayanın ölene yakınlığı ilgili bölüm doldurularak işaretlenecektir. Cevaplayan ile ilgili olan bölümde cevaplayanın ölene yakınlığı, cevaplayanın yaşı, cinsiyeti ve eğitim durumu sorularının seçenekleri o bölümün alt kısmında yer alan kutucukların içinde yazılmıştır. Anketör aşağıda da verilen seçeneklere göre bu soruları yanıtlayacaktır. 20

139 * Ölene yakınlık ile ilgili kodlar: Eşi Çocukları Gelini veya damadı Torunlar ** Eğitim durumu için kodlar Okuryazar değil Okuryazar,mezun değil İlkokul mezunu Anne / Baba Kayınpeder/kayınvalide Kardeşi Kuma Ortaokul veya dengi okul Mezunu İlköğretim mezunu Lise (veya dengi) mezunu Büyük anne/büyükbaba Diğer akrabalar Aile yakınlığı yok Diğer(belirtiniz...) Yüksekokul/üniversite mezunu Lisansüstü diplomalı 2. ÖLENE AİT GENEL BİLGİLER Sözel otopsinin ilk bölümünde son bir yıl içerisinde (soru 1-10) hane halkı bireyleri arasında saptanan ölümler, cevaplayanın kardeşleri arasında son bir yıl içerisinde olan ölümler ve ana haneye 1.önceki, 2.önceki ve 1.sonraki ve 2.sonraki komşularda saptanan ölüm nedenlerinin ortaya çıkarılması ile ilgili genel bilgiler yer almaktadır Anketin bu bölümünde ölenin adı-soyadı yazılacak, ölüm tarihi ilgili kodlama işlemleri uygulanarak belirtilecektir. Ölümün evde, hastanede veya iş yeri gibi diğer bir yerde meydana gelip gelmediği sorgulanacak ve kodlanacaktır. Ölüm yeri ve ölümün defnedildiği yer, il, ilçe, bucak-belde, köy veya yurtdışı olma durumuna göre kodlanacak, ölüm nerede gerçekleşmiş ise ayrıca ismi ilgili kısma yazılacaktır. Ölüm yeri ve defnedildiği yerin il ve ilçe kodları Ek 1 de Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından verilen liste yardımıyla kodlanacaktır. Ölen kişi ile ilgili demografik bilgiler işaretlenecektir. Ölenin cinsiyeti ve yaşı cevaplayandan öğrenilerek ilgili yerler kodlanacaktır. Eğer son bir yıl içerisinde saptanan ölüm 0-28 gün arası bebek ve 29 gün- 5 yaş arası çocuk ise 11. soruya geçilecektir. Ölenin medeni durumu ile ilgili ayrıntılı bilgi sorunun altında verilen şıklar açıkça işaretlenerek belirtilecektir. Ölenin yaptığı iş Ek 2 de verilen ILO sınıflaması tablosu kullanılarak kodlanacaktır. Ölenin medeni durumu ve çalışma durumu ile ilgili sorular 12 yaş ve üzerine sorulacaktır. Ölenin sigara alışkanlığı olduğu durumda kaç yıl süre ile sigara içtiği yıl olarak ilgili bölüm kodlanarak belirtilecektir. Ölen kişide madde bağımlılığı alışkanlığı ile karşılaşıldığı durumda ne tür madde bağımlılığı olduğu ayrıntılı bir şekilde anketör/hekim tarafından belirtilecektir. 21

140 3. ÖLÜMLE BAĞLANTILI TIBBİ ÖYKÜ Soru arasında ise ölümle bağlantılı tıbbi öyküye yönelik bilgiler sorulmaktadır. Bu sorular ölen her hane halkı bireyi, kardeş ve komşularda saptanan ölümler için ayrı ayrı sorulacaktır. Evet, hayır veya bilmiyorum şıkları işaretlenecektir. Cevaplar evet ise örneğin ölümden önceki sağlıkla ilgili yakınmasının ne olduğu veya en son muayene eden hekimi biliyor ise, ilgili bilgiler kesinleştirilmeye çalışılacaktır. Elde edilen bilgiler açık olarak ilgili yerlere kaydedilecektir. Aynı şekilde Soru 15 de yer alan (İSİM) ölümünden önceki son bir yıl içerisinde hastaneden taburcu oldu mu? sorusu en son yatışa ait olup, yanıtı evet ise taburculuk olayının kaç gün, ya da kaç ay önce olduğu ayrıntılı olarak ilgili kısımlar kodlanarak belirtilecektir. 16, 17 ve 18. sorulara; ölen kişi ölümünden önce herhangi bir ameliyat geçirmiş ise ne kadar süre önce bu ameliyatı geçirdiği, geçirdiği ameliyatın ne olduğu ve hangi organı ile ilgili bir ameliyat olduğu ilgili kısım kodlanarak işaretlenecektir. Ameliyatın ne olduğu ICD 10 kodlama sistemine göre daha sonra kodlanacaktır. O yüzden anketör ameliyatın ne olduğunu açık bir biçimde yazmalıdır. Ameliyatın hangi organla ilgili olduğu Ek 3 de verilen organ listesi yardımıyla kodlanacaktır. Soru 19 da, Cevaplayanın belirttiği gibi ölüm nedeni kaydedilecektir. Cevaplayan yerel bir terminoloji kullanırsa ve siz bu kullanımın asıl anlamını bilmiyorsanız, kullanım aynen not alınacak, ve yerel sağlık hizmetlisine veya bir başka yetkili kişiye bu kullanımın ne anlama geldiğini sorulacaktır. Kodlama aynı şekilde ICD 10 kodlama sistemine göre daha sonra yapılacaktır. Soru 20 de ölüm nedeninin hekim tanısı olup olmadığı belirtilecektir. Soru 21 de, ölümün yaralanma ile olan ilişkisi sorgulanacaktır. Eğer ölüm yaralanma sonucu meydana gelmiş ise arasındaki sorular sorulacaktır. Bu sorularla yaralanmanın nedeni, yaralanmaya neden olan olay veya araç, yaralanmanın nerede meydana geldiği ve yaralanma sırasında ölen kişinin ne iş yaptığı özellikle bir iş kazası olup olmaması yönünden detaylı bir şekilde sorgulanacak, ilgili seçenekler işaretlenecektir. 4. YETİŞKİN ÖLÜMLERİ 4.1.HASTALIK DETAYLARI Sözel otopsi yönteminin dayalı olduğu varsayım ; Çeşitli hastalıklar bulgu ve belirtilerine göre birbirinden ayırt edilebilir. Yöntemin geçerliliği, ilgili hastalığın net bulgulara sahip olması, bu belirtilerin ilgili hastalık nedeni ile ölen tüm olgularda bulunması, diğer ölümcül seyreden hastalıklarda bulunmaması durumunda yüksektir. şeklindedir. Uygulamada bu yöntem dikkate alınarak sistemlere yönelik olarak bulgulardan ölüm nedenlerinin saptanmasına yönelik bir yol izlenmiştir. Genellikle her bir sistem sorgulaması için duyarlılığı oldukça yüksek olan bir veya birkaç belirti/bulgu sorulmakta, eğer kişi bunların ölmeden önce ölen kişide olduğunu söylerse seçiciliği arttırmak amacı ile daha ayrıntılı soruları içeren modüllere geçilmektedir. 22

141 Hastalığa bağlı ölümler belirli bir zaman dilimlerinden sonra daha iyi akılda kalmaktadır, bu nedenle bu tür ölüm nedenleri hakkında doğru ve detaylı bilgi elde etmek çok daha olasıdır. Sorulardaki tüm seçenekleri dikkatli bir şekilde okuyun ve tüm bilgilerin tamamen kaydedildiğinden emin olun. Mümkün olduğunca cevaplayandan ölenin ölmeden önceki sağlık durumuna ilişkin sistemlere yönelik bulguları içeren soruları doğru bir biçimde cevaplamasını sağlayın, ayrıntılı sorgulamayı gerçekleştirmeden hemen cevaplarda bilmiyorum bölümünü işaretlememeye özen gösterin Kalp- Damar Sistemi Iskemik kalp hastalığı, aşırı şişman olan veya sigara, diyabet veya yüksek tansiyon geçmişleri olan orta yaşlı ve yaşça büyük olan bireyler arasında genellikle ölüm nedeni olmaktadır. Şiddetli bir nöbet genellikle kendisini şiddetli ve sıklıkla terleme, nefes daralması, bayılma ve/ veya yıkılma ile beraber olan göğüs ağrısı/ sıkışmasının ani başlangıcıyla göstermektedir. Vaka bazen egzersiz/ endişeden doğabilir. Ölüm genelde ani (birkaç saat içerisinde) veya bazen benzer bir başka vakanın ardından bir ay içerisinde gerçekleşebilmektedir arasındaki sorular kalp-damar sistemini ilgilendiren soruları içermektedir. Bu sorularla kalp-damar sistemine özgü bulgular sorgulanarak ölüm nedeni saptanmaya çalışılmaktadır Sinir Sistemi Yetişkinler arasında önemli ve kolaylıkla tanımlanabilen bir diğer ölüm nedeni serebrovaskular krizdir. Kriz vücudun veya yüzün bir yarısında ani bir felç durumuyla kendini gösterir, aynı zamanda veya ardından ani bilinç kaybı görülür. Bilinç geri kazanılırken, krize giren bireyde kriz sonrası kalıcı olabilen zayıflık/ felç görülebilir veya hasta iyileşebilir. İyileşemeyenler arasında, ölüm krize giren bireylerin yaklaşık 1/3 ünde bir yıl içerisinde, en fazla üç yıl içerisinde, bazen yinelenen bir vaka ile beraber ortaya çıkmaktadır arasındaki sorular sinir sistemini ilgilendiren soruları içermektedir. Eğer ölen kişi ölmeden önceki bir ay içerisinde felç geçirmemiş ise 38 inci soruya geçilecektir Solunum Sistemi Bu bölümde solunum sistemi hastalıkları ve tüberküloz hakkında bilgi toplamaya çalışılmaktadır. Kronik öksürük, balgamlı öksürük, hırıltılı solunum, rahatsız edici/kötü nefes kokusu, yan ağrısı gibi semptomların varlığı ile ölen kişide ölmeden önce solunum sistemine ait bir şikayet olup olmadığı, ayrıca tüberküloz(verem) tanısı alıp almadığı ve bu hastalık ile ilgili tıbbi tedavi görüp görmediği sorulmaktadır. 23

142 38-46 arasındaki sorular solunum sistemini ilgilendiren soruları içermektedir Sindirim Sistemi Bu sorular yardımıyla ölen kişide bir aydan uzun süren ishal olup olmadığı, kanlı kusma, karın ağrısı, kanlı dışkı, sarılık gibi sindirim sistemi şikayetlerinin olup olmadığı konusunda bilgi toplanmaya çalışılmaktadır arasındaki sorular sindirim sistemini ilgilendiren soruları içermektedir Genitoüriner Sistem sorular genitoüriner sisteme ait ölümleri ortaya çıkarmak amacıyla ayrıntılı olarak cevaplayana sorulmalıdır Bulaşıcı Hastalıklar Bu sorulardan bulaşıcı bir hastalığın ölüm nedeni olup olmadığı bulunmaya çalışılmaktadır. Özellikle ölmeden önce ateş varlığı en temel bulgu/belirtiyi içermektedir. Ülkemizde halen önemli bir halk sağlığı sorunu olan sıtma ve menenjit ile hakkında inci sorular arasındaki soruların yardımı ile bilgi toplanmaya çalışılmaktadır arasındaki sorular bulaşıcı hastalıklar ile ilgili soruları içermektedir Kanserler/ Maligniteler Ölen kişinin vücudunun herhangi bir yerinde kitle ya da tümör varlığı veya belirgin bir nedeni olmadan son 6 ayda 6-10 kilodan fazla kilo kaybı olması ile ölüm nedeninin maligniteye bağlı olup olmadığı ortaya çıkarılacaktır. Eğer ölen kişide ölmeden önce vücudunun herhangi bir yerinde bir kitle ya da tümör varlığı saptanmış ise bu kitle veya tümörün vücudunun neresinde olduğu anketör/hekim tarafından yazılacaktır arasındaki sorular kanserler/ maligniteler ile ilgili soruları içermektedir. Eğer ölen kişi yetişkin erkek ise anket burada bitmiştir. Ölen kişi yaş arasında kadın ise ankete devam edilecektir. 24

143 YAŞ ARASI ÖLEN KADINLAR yaş arası bir kadın gebelik, doğum ve loğusalık nedeniyle hayatını kaybetmiş ise kodlu sorular sorulacaktır. Bu sorular ile ölen kadının hamilelik döneminde, doğum sırasında veya doğum sonrası ölümüne neden bir olayla karşılaşıp karşılaşmadığı ortaya çıkarılacaktır arasındaki sorular yaş arası kadınlar ile ilgili soruları içermektedir GÜN ARASI ÖLEN BEBEKLER Saptanan bebek ölümü eğer 0-28 gün arası bebek ise sözel otopsi bölümünün ilk kısmında yer alan Genel Bilgiler kısmında cinsiyet ve yaş kısmı doldurulduktan sonra 11. SORUYA geçilecektir sorular doldurulduktan sonra 74. soruya geçilecektir. E- ğer saptanan bebek ölümlülüğü 29 gün-5 yaş arası ise aynı şekilde Genel Bilgiler kısmında cinsiyet ve yaş bölümü doldurulduktan sonra 11. SORUYA geçilecektir sorular doldurulduktan sonra 113. soruya geçilecektir arasındaki sorular annenin hamilelik dönemini sorgulayan sorulardır. Annenin hamilelik döneminde aşılanma durumu, annede bu dönemde şeker hastalığı, hipertansiyon, kalp hastalığı gibi bazı sistemik hastalıkların olup olmadığı gibi sorular yer almaktadır arasındaki sorular doğum sürecini ilgilendiren ve bebekte ortaya çıkan bulgu/belirtileri içermektedir. Sorularda doğumun şekli, doğum zamanı ve APGAR skorlamasında yer alan bulgulara yönelik sorularla bebeğin durumu ortaya çıkarılmaktadır. Eğer 88.soruda bebek doğduğunda ölü sorusuna evet cevabı alınırsa anket burada sonlandırılacaktır. Eğer bebek canlı doğmuş ise arasındaki soruların tümü sorulacaktır GÜN- 5 YAŞ ARASINDA ÖLEN ÇOCUKLAR Bebeğin prematüre olup olmadığı, anne sütü alma durumu, ateş varlığı, havale geçirip geçirmediği, solunum zorluğu olup olmadığı, öksürük varlığı, kusmanın olup olmadığı, menenjit veya herhangi bir bulaşıcı hastalıkla ilgili belirti/bulgu varlığı, sindirim sistemi ile ilgili bir problem yaşanıp yaşanmadığı, aşılanma durumu, kaza varlığı ve tipi gibi sorularla bu dönemde gerçekleşen ölüm nedeni ortaya çıkartılmaya çalışılmaktadır soruları arasında yer alan sorularla bu dönemde 29 gün- 5 yaş arası çocukların ölüm nedenleri saptanmaya çalışılmaktadır. 25

144 0-28 gün ve 29 gün 5 yaş ölüm nedenlerinin saptanmasında GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE ÇOCUKLUK ÇAĞI ÖLÜM NEDENLERİNİ SÖZEL OTOPSİ YÖNTEMİ İLE SAPTAMADA ÖNERİLEN STANDART KRİTERLER kullanılabilir. ( Ek4 ) 8. ÖLÜM NEDENLERİ Anket doldurma işlemi bittikten sonra anketör aldığı bilgiler ve yorumu doğrultusunda ölüme sebep olan temel nedeni ve son nedeni araştıran ilgili bölümleri dikkatlice dolduracaktır. Ölüm nedenleri kaydedilirken genellikle temel neden ve son neden ayrı ayrı kaydedilir. Bazen de ara neden de belirtilir. Fakat her ölüm durumunda bu üç neden olmayabilir. Ölüm istatistiklerinde kullanılan neden temel ölüm nedenidir. Temel neden: Ölüm olayını hazırlayan ilk hastalık ya da olaydır. Son neden: Hastayı ölüme götüren son hastalık veya durumdur. Örneğin: 1. Temel neden: Hipertansiyon Son neden: Beyin kanaması (SVO) 2. Temel neden: Trafik kazası Son neden: Beyin kanaması 3. Temel neden: Akut romatizmal ateş Son neden: Kalp yetmezliği Yukarıda bazı doğru örnekler verilmiştir. Fakat 1. örnekte olduğundan değişik bir durum da olabilir. Örneğin daha önceden bilinen bir hipertansiyonu olmadığı halde ani bir emboli veya anevrizma sonucu beyin kanaması oluşmuş olabilir. Bu durumda beyin kanaması temel ölüm nedenidir. 2. önekte temel neden olarak trafik kazası belirtilmezse bu ölüm yanlış olarak sınıflandırılacaktır. Kazalar ve zehirlenmeler eğer ölümle ilişkili olacak bir süre önce oluşmuşsa temel neden olarak kaydedilmelidir Temel neden olarak yazılması uygun olmayan tanılar Kardiyak arrest, solunum yetmezliği, solunum arresti, senilite, hipovolemik şok, kardiyojenik şok Bu tanılar genellikle ölüme neden olan son nedenlerdir, buna neden olan temel nedenin kaydedilmesi gerekmektedir Tek nedeni olan ölümler Bazı durumlarda sadece temel ölüm nedeni olabilir. Kanserler, genellikle bu duruma uyarlar. Kanser sonucu bir kanama, arrest, beyin metastazı gibi nedenlerle ölüm oluşabilir ama burada hep temel neden kanserdir. Ayrıca birçok enfeksiyon hastalığında da sadece temel neden kaydedilmelidir. Tifo, difteri vb. 26

145 8.3. Neden sonuç ilişkisi Bir kişide prostat kanseri olup trafik kazasında ölürse temel neden trafik kazasıdır. Burada temel neden kanser son neden trafik kazası demek doğru olmaz. Çünkü temel nedenle son neden arasında bir neden sonuç ilişkisi olmalıdır. Mantıklı bir ilişki olmalıdır. Kanser trafik kazasına yol açmadığına göre temel neden trafik kazasıdır gün ve 29 gün- 5 yaş ölümleri Burada da yine temel ölüm nedeni kaydedilmelidir. Prematürite, malnütrisyon gibi nedenler temel ölüm nedenleridir. Fakat 29 günden sonraki ölümlerde prematürite veya intrauterin gelişme geriliğini temel neden olarak belirtirken daha dikkatli olmak gerekir. Özellikle 1 yaşından sonra bir çocuğun temel ölüm nedeni prematürite olmamalıdır, bir yaşını tamamladığına göre prematüriteden kaynaklanacak sorunları yenmiş olması beklenir. ( Ek 4 den faydalanınız). Eğer ölüm hastanede meydana gelmişse ve kontrol örneklemi içindeyse, hastanede ölüm nedeni hekim tarafından tespit edildikten sonra alan sorumlusu tarafından bu bölüme T.C SAĞLIK BAKANLIĞI/BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ HASTANEDE ÖLÜM NEDENİ TESPİT FORMUNDA yer alan bilgiler kontrol amaçlı kaydedilecektir. 27

146 T.C SAĞLIK BAKANLIĞI/BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ HASTANEDE ÖLÜM NEDENİ TESPİT FORMU Bu form, ölümlerin hastanede gerçekleşenleri ve kontrol örneklemi içerisinde yer alan hastane ölümleri için doldurulacaktır. Sözel otopsi anketörü/hekimi bu formdaki ölenin kimliği hakkındaki bilgileri eksiksiz dolduracaktır. Bu bölümde, anketin tipi yani hane halkı, kardeş veya komşu ölümü olup olmadığı, cevaplayan ve anketör ile ilgili bilgiler sözel otopsiyi yapan anketör hekim tarafından doldurulduktan sonra eğer ölüm hastanede olmuş ise, bu form, hastane kayıtlarını değerlendirmekle sorumlu anketör hekime verilecek, bu hekim tarafından ölümün gerçekleştiği hastane ziyaret edilerek, diğer ölüm nedenlerine ilişkin bilgi doldurulacak ve hastane kayıtlarındaki temel ve son ölüm nedenleri kaydedilecektir. Form doldurulma işlemi tamamlandıktan sonra sözel otopsi formu uygulamasında olduğu gibi anketör ve alan sorumlusu/denetçi ye ait ad, soyad bilgileri kaydedilecek ve imzalanacaktır. 28

147 EK 1: Devlet İstatistik Enstitüsü İl ve İlçe Kodları 01. ADANA 04.AĞRI 01. Seyhan 00.Merkez 02. Yüreğir 01.Diyadin 03. Aladağ 02.Doğubeyazıt 04. Ceyhan 03.Eleşkirt 05. Feke 04.Hamur 06. İmamoğlu 05.Patnos 07. Karaisali 06.Taşlıçay 08. Karataş 07.Tutak 09. Kozan 10. Pozantı 05.AMASYA 11. Saimbeyli 00.Merkez 12. Tufanbeyli 01.Göynücek 13. Yumurtalık 02.Gümüşhacıköy 03.Hamamözü 02. ADIYAMAN 04.Merzifon 00. Merkez 05.Suluova 01. Besni 06.Taşova 02. Çelikhan 03. Gerger 06.ANKARA 04. Gölbaşı 01.Altındağ 05. Kahta 02.Çankaya 06. Samsat 03.Etimesgut 07. Sincik 04.Gölbaşı 08. Tut 05.Keçiören 06.Mamak 03. AFYON 07.Sincan 00. Merkez 08.Yenimahalle 01. Başmakçı 09.Akyurt 02. Bayat 10.Ayaş 03. Bolvadin 11.Bala 04. Çay 12.Beypazarı 05. Çobanlar 13.Çamlıdere 06. Dazkırı 14.Çubuk 07. Dinar 15.Elmadağ 08. Emirdağ 16.Evren 09. Evciler 17.Güdül 10. Hocalar 18.Haymana 11. İhsaniye 19.Kalecik 12. İscehisar 20.Kazan 13. Kızılören 21.Kızılcahamam 14. Sandıklı 22.Nallıhan 15. Sincanlı 23.Polatlı 16. Sultandağı 24.ŞKoçhisar 17. Şuhut 29

148 07. ANTALYA 10.BALIKESİR 00. Merkez 00.Merkez 01. Akseki 01.Ayvalık 02. Alanya 02.Balya 03. Elmalı 03.Bandırma 04. Finike 04.Bigadiç 05. Gazipaşa 05.Burhaniye 06. Gündoğmuş 06.Dursunbey 07. İbradi 07.Edremit 08. Kale 08.Erdek 09. Kaş 09.Gömeç 10. Kemer 10.Gönen 11. Korkuteli 11.Havran 12. Kumluca 12.İvrindi 13. Manavgat 13.Kepsut 14. Serik 14.Manyas 15.Marmara 08. ARTVİN 16.Savaştepe 00. Merkez 17.Sındırgı 01. Ardanuç 18.Susurluk 02. Arhavi 03. Borçka 11.BİLECİK 04. Hopa 00.Merkez 05. Murgul 01.Bozüyük 06. Şavşat 02.Gölpazarı 07. Yusufeli 03.İnhisar 04.Osmaneli 09. AYDIN 05.Pazaryeri 00. Merkez 06.Söğüt 01. Bozdoğan 07.Yenipazar 02. Buharkent 03. Çine 12.BİNGÖL 04. Didim 00.Merkez 05. Germencik 01.Adaklı 06. İncirliova 02.Genç 07. Karacasu 03.Karlıova 08. Karpuzlu 04.Kiğı 09. Koçarlı 05.Solhan 10. Köşk 06.Yayladere 11. Kuşadası 07.Yedisu 12. Kuyucak 13. Nazilli 13.BİTLİS 14. Söke 00.Merkez 15. Sultanhisar 01.Adilcevaz 16. Yenipazar 02.Ahlat 03.Güroymak 04.Hizan 05.Mutki 06.Tatvan 30

149 14. BOLU 17.ÇANAKKALE 00. Merkez 00.Merkez 01. Dörtdivan 01.Ayvacık 02. Gerede 02.Bayramiç 03. Göynük 03.Biga 04. Kıbrıscık 04.Bozcaada 05. Mengen 05.Çan 06. Mudurnu 06.Eceabat 07. Seben 07.Ezine 08. Yeniçağa 08.Gelibolu 09.Gökçeada 15. BURDUR 10.Lapseki 00. Merkez 11.Yenice 01. Ağlasun 02. Altınyayla 18.ÇANKIRI 03. Bucak 00.Merkez 04. Çavdır 01.Atkaracalar 05. Çeltikçi 02.Bayramören 06. Gölhisar 03.Çerkeş 07. Karamanlı 04.Eldivan 08. Kemer 05.Ilgaz 09. Tefenni 06.Kızılırmak 10. Yeşilova 07.Korgun 08.Kurşunlu 16. BURSA 09.Orta 01. Nilüfer 10.Şabanözü 02. Osmangazi 11.Yapraklı 03. Yıldırım 04. Büyükorhan 19.ÇORUM 05. Gemlik 00.Merkez 06. Gürsu 01.Alaca 07. Harmancık 02.Bayat 08. İnegöl 03.Boğazkale 09. İznik 04.Dodurga 10. Karacabey 05.İskilip 11. Keles 06.Kargı 12. Kestel 07.Laçin 13. Mudanya 08.Mecitözü 14. MKemalpaşa 09.Oğuzlar 15. Orhaneli 10.Ortaköy 16. Orhangazi 11.Osmancık 17. Yenişehir 12.Sungurlu 13.Uğurludağ 31

150 20. DENİZLİ 23.ELAZIĞ 00. Merkez 00.Merkez 01. Acıpayam 01.Ağın 02. Akköy 02.Alacakaya 03. Babadağ 03.Arıcak 04. Baklan 04.Baskil 05. Bekilli 05.Karakoçan 06. Beyağaç 06.Keban 07. Bozkurt 07.Kovancılar 08. Buldan 08.Maden 09. Çal 09.Palu 10. Çameli 10.Sivrice 11. Çardak 12. Çivril 24.ERZİNCAN 13. Güney 00.Merkez 14. Honaz 01.Çayırlı 15. Kale 02.İliç 16. Sarayköy 03.Kemah 17. Serinhisar 04.Kemaliye 18. Tavas 05.Otlukbeli 06.Refahiye 21. DİYARBAKIR 07.Tercan 00. Merkez 08.Üzümlü 01. Bismil 02. Çermik 25.ERZURUM 03. Çınar 00.Merkez 04. Çüngüş 01.Aşkale 05. Dicle 02.Çat 06. Eğil 03.Hınıs 07. Ergani 04.Horasan 08. Hani 05.Ilıca 09. Hazro 06.İspir 10. Kocaköy 07.Karaçoban 11. Kulp 08.Karayazı 12. Lice 09.Köprüköy 13. Silvan 10.Narman 11.Oltu 22. EDİRNE 12.Olur 00. Merkez 13.Pasinler 01. Enez 14.Pazaryolu 02. Havsa 15.Şenkaya 03. İpsala 16.Tekman 04. Keşan 17.Tortum 05. Lalapaşa 18.Uzundere 06. Meriç 07. Süleoğlu 08. Uzunköprü 32

151 26. ESKİŞEHİR 30.HAKKARİ 00. Merkez 00.Merkez 01. Alpu 01.Çukurca 02. Beylikova 02.Şemdinli 03. Çifteler 03.Yüksekova 04. Günyüzü 05. Han 31.HATAY 06. İnönü 00.Merkez 07. Mahmudiye 01.Altınözü 08. Mihalgazi 02.Belen 09. Mihalıçcık 03.Dörtyol 10. Sarıcakaya 04.Erzin 11. Seyitgazi 05.Hassa 12. Sivrihisar 06.İskenderun 07.Kırıkhan 27. GAZİANTEP 08.Kumlu 01. Şahinbey 09.Reyhanlı 02. Şehitkamil 10.Samandağ 03. Araban 11.Yayladağı 04. İslahiye 05. Karkamış 32.ISPARTA 06. Nizip 00.Merkez 07. Nurdağı 01.Aksu 08. Oğuzeli 02.Atabey 09. Yavuzeli 03.Eğirdir 04.Gelendost 28. GİRESUN 05.Gönen 00. Merkez 06.Keçiborlu 01. Alucra 07.Senirkent 02. Bulancak 08.Sütçüler 03. Çamoluk 09.Şarkikaraağaç 04. Çanakçı 10.Uluborlu 05. Dereli 11.Yalvaç 06. Doğankent 12.Yenişarbademli 07. Espiye 08. Eynesil 33.İÇEL 09. Görele 00.Merkez 10. Güce 01.Anamur 11. Keşap 02.Aydıncık 12. Piraziz 03.Bozyazı 13. ŞKarahisar 04.Çamlıyayla 14. Tirebolu 05.Erdemli 15. Yağlıdere 06.Gülnar 07.Mut 29. GÜMÜŞHANE 08.Silifke 00. Merkez 09.Tarsus 01. Kelkit 02. Köse 03. Kürtün 04. Şiran 05. Torul 33

152 34. İSTANBUL 35.İZMİR 01. Adalar 01.Balçova 02. Avcılar 02.Bornova 03. Bağcılar 03.Buca 04. Bahçelievler 04.Çiğli 05. Bakırköy 05.Gaziemir 06. Bayrampaşa 06.Güzelbahçe 07. Beşiktaş 07.Karşıyaka 08. Beykoz 08.Konak 09. Beyoğlu 09.Narlıdere 10. Eminönü 10.Aliağa 11. Esenler 11.Bayındır 12. Eyüp 12.Bergama 13. Fatih 13.Beydağ 14. Gaziosmanpaşa 14.Çeşme 15. Güngören 15.Dikili 16. Kadıköy 16.Foça 17. Kağıthane 17.Karaburun 18. Kartal 18.Kemalpaşa 19. Küçükçekmece 19.Kınık 20. Maltepe 20.Kiraz 21. Pendik 21.Menderes 22. Sarıyer 22.Menemen 23. Şişli 23.Ödemiş 24. Tuzla 24.Seferihisar 25. Ümraniye 25.Selçuk 26. Üsküdar 26.Tire 27. Zeytinburnu 27.Torbalı 28. Büyükçekmece 28.Urla 29. Çatalca 30. Silivri 31. Sultanbeyli 32. Şile 34

153 36. KARS 39.KIRKLARELİ 00. Merkez 00.Merkez 01. Akyaka 01.Babaeski 02. Arpaçay 02.Demirköy 03. Digor 03.Kofçaz 04. Kağızman 04.Lüleburgaz 05. Sarıkamış 05.Pehlivanköy 06. Selim 06.Pınarhisar 07. Susuz 07.Vize 37. KASTAMONU 40.KIRŞEHİR 00. Merkez 00.Merkez 01. Abana 01.Akçakent 02. Ağlı 02.Akpınar 03. Araç 03.Boztepe 04. Azdavay 04.Çiçekdağı 05. Bozkurt 05.Kaman 06. Cide 06.Mucur 07. Çatalzeytin 08. Daday 41.KOCAELİ 09. Devrekani 00.Merkez 10. Doğanyurt 01.Gebze 11. Hanönü 02.Gölcük 12. İhsangazi 03.Kandıra 13. İnebolu 04.Karamürsel 14. Küre 05.Körfez 15. Pınarbaşı 06.Derince 16. Seydiler 17. Şenpazar 18. Taşköprü 19. Tosya 38. KAYSERİ 01. Kocasinan 02. Melikgazi 03. Akkışla 04. Bünyan 05. Develi 06. Felahiye 07. Hacılar 08. İncesu 09. Özvatan 10. Pınarbaşı 11. Sarıoğlan 12. Sarız 13. Talas 14. Tomarza 15. Yahyalı 16. Yeşilhisar 35

154 42. KONYA 44.MALATYA 01. Karatay 00.Merkez 02. Meram 01.Akçadağ 03. Selçuklu 02.Arapkir 04. Ahırlı 03.Arguvan 05. Akören 04.Battalgazi 06. Akşehir 05.Darende 07. Altınekin 06.Doğanşehir 08. Beyşehir 07.Doğanyol 09. Bozkır 08.Hekimhan 10. Cihanbeyli 09.Kale 11. Çeltik 10.Kuluncak 12. Çumra 11.Pötürge 13. Derbent 12.Yazıhan 14. Derebucak 13.Yeşilyurt 15. Doğanhisar 16. Emirgazi 45.MANİSA 17. Ereğli 00.Merkez 18. Güneysınır 01.Ahmetli 19. Hadım 02.Akhisar 20. Halkapınar 03.Alaşehir 21. Hüyük 04.Demirci 22. Ilgın 05.Gölmarmara 23. Kadınhanı 06.Gördes 24. Karapınar 07.Kırkağaç 25. Kulu 08.Köprübaşı 26. Sarayönü 09.Kula 27. Seydişehir 10.Salihli 28. Taşkent 11.Sarıgöl 29. Tuzlukçu 12.Saruhanlı 30. Yalıhüyük 13.Selendi 31. Yunak 14.Soma 15.Turgutlu 43. KÜTAHYA 00. Merkez 46.KMARAŞ 01. Altıntaş 00.Merkez 02. Aslanapa 01.Afşin 03. Çavdarhisar 02.Andırın 04. Domaniç 03.Çağlayancerit 05. Dumlupınar 04.Ekinözü 06. Emet 05.Elbistan 07. Gediz 06.Göksun 08. Hisarcık 07.Nurhak 09. Pazarlar 08.Pazarcık 10. Simav 09.Türkoğlu 11. Şaphane 12. Tavşanlı 36

155 47. MARDİN 52.ORDU 00. Merkez 00.Merkez 01. Dargeçit 01.Akkuş 02. Derik 02.Aybastı 03. Kızıltepe 03.Çamaş 04. Mazıdağı 04.Çatalpınar 05. Midyat 05.Çaybaşı 06. Nusaybin 06.Fatsa 07. Ömerli 07.Gölköy 08. Savur 08.Gülyalı 09. Yeşilli 09.Gürgentepe 10.İkizce 48. MUĞLA 11.Kabadüz 00. Merkez 12.Kabataş 01. Bodrum 13.Korgan 02. Dalaman 14.Kumru 03. Datça 15.Mesudiye 04. Fethiye 16.Perşembe 05. Kavaklıdere 17.Ulubey 06. Köyceğiz 18.Ünye 07. Marmaris 08. Milas 53.RİZE 09. Ortaca 00.Merkez 10. Ula 01.Ardeşen 11. Yatağan 02.Çamlıhemşin 03.Çayeli 49. MUŞ 04.Derepazarı 00. Merkez 05.Fındıklı 01. Bulanık 06.Güneysu 02. Hasköy 07.Hemşin 03. Korkut 08.İkizdere 04. Malazgirt 09.İyidere 05. Varto 10.Kalkandere 11.Pazar 50. NEVŞEHİR 00. Merkez 54.SAKARYA 01. Acıgöl 00.Merkez 02. Avanos 01.Ferizli 03. Derinkuyu 02.Söğütlü 04. Gülşehir 03.Akyazı 05. Hacıbektaş 04.Geyve 06. Kozaklı 05.Hendek 07. Ürgüp 06.Karapürçek 07.Karasu 51. NİĞDE 08.Kaynarca 00. Merkez 09.Kocaali 01. Altunhisar 10.Pamukova 02. Bor 11.Sapanca 03. Çamardı 12.Taraklı 04. Çiftlik 05. Ulukışla 37

156 55. SAMSUN 58.SİVAS 00. Merkez 00.Merkez 01. Alaçam 01.Akıncılar 02. Asarcık 02.Altınyayla 03. Ayvacık 03.Divriği 04. Bafra 04.Doğanşar 05. Çarşamba 05.Gemerek 06. Havza 06.Gölova 07. Kavak 07.Gürün 08. Ladik 08.Hafik Mayıs 09.İmranlı 10. Salıpazarı 10.Kangal 11. Tekkeköy 11.Koyulhisar 12. Terme 12.Suşehri 13. Vezirköprü 13.Şarkışla 14. Yakakent 14.Ulaş 15.Yıldızeli 56. SİİRT 16.Zara 00. Merkez 01. Aydınlar 59.TEKİRDAĞ 02. Baykan 00.Merkez 03. Eruh 01.Çerkezköy 04. Kurtalan 02.Çorlu 05. Pervari 03.Hayrabolu 06. Şirvan 04.Malkara 05.Marmaraereğlisi 57. SİNOP 06.Muratlı 00. Merkez 07.Saray 01. Ayancık 08.Şarköy 02. Boyabat 03. Dikmen 60.TOKAT 04. Durağan 00.Merkez 05. Erfelek 01.Almus 06. Gerze 02.Artova 07. Saraydüzü 03.Başçiftlik 08. Türkeli 04.Erbaa 05.Niksar 06.Pazar 07.Reşadiye 08.Sulusaray 09.Turhal 10.Yeşilyurt 11.Zile 38

157 61. TRABZON 65.VAN 00. Merkez 00.Merkez 01. Akçaabat 01.Bahçesaray 02. Araklı 02.Başkale 03. Arsin 03.Çaldıran 04. Beşikdüzü 04.Çatak 05. Çarşıbaşı 05.Edremit 06. Çaykara 06.Erciş 07. Dernekpazarı 07.Gevaş 08. Düzköy 08.Gürpınar 09. Hayrat 09.Muradiye 10. Köprübaşı 10.Özalp 11. Maçka 11.Saray 12. Of 13. Sürmene 66.YOZGAT 14. Şalpazarı 00.Merkez 15. Tonya 01.Akdağmadeni 16. Vakfıkebir 02.Aydıncık 17. Yomra 03.Boğazlıyan 04.Çandır 62. TUNCELİ 05.Çayıralan 00. Merkez 06.Çekerek 01. Çemişgezek 07.Kadışehri 02. Hozat 08.Saraykent 03. Mazgirt 09.Sarıkaya 04. Nazımiye 10.Sorgun 05. Ovacık 11.Şefaatli 06. Pertek 12.Yenifakılı 07. Pülümür 13.Yerköy 63. ŞANLIURFA 67.ZONGULDAK 00. Merkez 00.Merkez 01. Akçakale 01.Alaplı 02. Birecik 02.Çaycuma 03. Bozova 03.Devrek 04. Ceylanpınar 04.Ereğli 05. Halfeti 05.Gökçebey 06. Harran 07. Hilvan 68.AKSARAY 08. Siverek 00.Merkez 09. Suruç 01.Ağaçören 10. Viranşehir 02.Eskil 03.Gülağaç 64. UŞAK 04.Güzelyurt 00. Merkez 05.Ortaköy 01. Banaz 06.Sarıyahşi 02. Eşme 03. Karahallı 69.BAYBURT 04. Sivaslı 00.Merkez 05. Ulubey 01.Aydıntepe 02.Demirözü 39

158 70. KARAMAN 76.IĞDIR 00. Merkez 00.Merkez 01. Ayrancı 01.Aralık 02. Başyayla 02.Karakoyunlu 03. Ermenek 03.Tuzluca 04. Kazımkarabekir 05. Sarıveliler 77.YALOVA 00.Merkez 71. KIRIKKALE 01.Altınova 00. Merkez 02.Armutlu 01. Bahşılı 03.Çınarcık 02. Balışeyh 04.Çiftlikköy 03. Çelebi 05.Termal 04. Delice 05. Karakeçili 78.KARABÜK 06. Keskin 00.Merkez 07. Sulakyurt 01.Eflani 08. Yahşihan 02.Eskipazar 03.Ovacık 72. BATMAN 04.Safranbolu 00. Merkez 05.Yenice 01. Beşiri 02. Gercüş 79.KİLİS 03. Hasankeyf 00.Merkez 04. Kozluk 01.Elbeyli 05. Sason 02.Musabeyli 03.Polateli 73. ŞIRNAK 00. Merkez 80.OSMANİYE 01. Beytüşşebap 00.Merkez 02. Cizre 01.Bahçe 03. Güçlükonak 02.Düziçi 04. İdil 03.Hasanbeyli 05. Silopi 04.Kadirli 06. Uludere 05.Sumbas 06.Toprakkale 74. BARTIN 00. Merkez 81.DÜZCE 01. Amasra 00.Merkez 02. Kurucaşile 01.Akçakoca 03. Ulus 02.Cumayeri 03.Çilimli 75. ARDAHAN 04.Gölyaka 00. Merkez 05.Gümüşova 01. Çıldır 06.Kaynaşlı 02. Damal 07.Yığılca 03. Göle 04. Hanak 05. Posof 40

159 EK 2: Ölenin Ameliyat Geçirebileceği Organlar Listesi 1- Baş 2- Beyin 3- Ağız 4- Burun 5- Çene 6- Damak 7- Dudak/ ağız boşluğu 8- Dil 9- Dişeti 10- Farinks 11- Orofarinks 12- Nazofarinks 13- Larinks 14- Ses telleri 15- Tonsil 16- Parotis 17- Diğer ve spesifiye olmayan büyük tükrük bezleri 18- Trakea 19- Kulak 20- Göz ve ekleri 21- Boyun 22- Lenf bezleri 23- Tiroid 24- Özafagus 25- Diyafram 26- Vertebralar 27- Omurilik 28- Kol, bacak gibi extremiteler 29- Büyük Kemik ve eklemler 30- Meme 31- Kalp 32- Akciğer 33- Mediasten 34- Perikard 35- Mide 36- Duedenum 37- Dalak 38- Göbek 39- Kasık 40- Karaciğer 41- Pankreas 42- İnce barsak 43- Kolon 44- Rektum 45- Anüs 46- Appendix 47- Safra kesesi 48- Safra kanalları 49- Böbrek 50- Üreter 51- Üretra 52- Mesane 53- Vulva 54- Vagina 41

160 55- Serviks 56- Uterus korpusu 57- Endometrium 58- Overler 59- Plasenta 60- FallopTüpleri 61- Testis 62- Skrotum 63- Epididim ve Vas deferensler 64- Prostat 65- Penis 66- Arterler 67- Venler 68- Kemik iliği 69- Deri 70- Bağ dokusu 71- Diğer endokrin bezler 42

161 EK 3:İŞ / MESLEK SINIFLANDIRMASI (ILO) 01 İLMİ VE TEKNİK ELEMANLAR (SERBEST MESLEK SAHİPLERİ VE BUNLARLA İLGİLİ MESLEKLER DAHİL) - Fizikçiler, Kimyagerler ve Bunlarla ilgili Meslekler. - Mimarlar, Mühendisler ve Benzeri Teknik Elemanlar - Pilotlar, Güverte Subayları, Makine Subayları (Deniz ve Hava) - Biyologlar, Fenni Ziraatçılar ve Benzeri Teknisyenler - Tıp ile İlgili Meslekler - İstatistikçiler, Matematikçiler, Sistem Analizcileri ve Benzeri Teknisyenler - İstatistikçiler, Matematikçiler, Sistem Analizcileri ve Benzeri Teknisyenler - Ekonomistler - Mali Müşavir ve Muhasebeciler - Hukuk ile İlgili Meslekler - Öğretim ile ilgili Meslekler - Din Adamları ve Benzerleri - Yazarlar ve Mecmua Edebiyatla ilgili Diğer Eserler - Heykel tıraş, Ressam, Fotoğrafçılar ve ilgili Yaratıcı Sanat Mensupları - Müzik ve Sahne Sanatçıları ve Eğlence ile ilgili Diğer Sanatkarlar - Sporcular ve Sporla ilgili Diğer Meslekler - Başka Yerde Sınıflandırılmamış İlmi ve Teknik Meslekler ve Benzerleri 02 MÜTEŞEBBİSLER, DİREKTÖRLER VE ÜST KADEME YÖNETİCİLER - Yasama Organları ve Kamu Sektörü Üst Kademe Yöneticileri. - Müteşebbisler ve Yöneticiler (Ticaret Hariç) 03 İDARİ PERSONEL VE BENZERİ ÇALIŞMALAR - Büro Memurları Grup Şefi. - Kamu idare Memurları - Stenolar, Daktilolar, Kart ve Rulo Dergi Makineleri Operatörleri - Muhasebe Memurları - Kasiyerler ve Benzeri İşte Çalışanlar - Toplama İşlemleri Yapan Makineler Üzerinde Çalışanlar - Ulaştırma Haberleşme Servis Şefleri - Şeftren ve Bilet Toplayan (Kondüktör) - Posta Dağıtıcısı (Müvezzi) - Telefon ve Telgraf Operatörleri - Başka Yerde Sınıflandırılmayan İdari Personel ve Benzeri Çalışanlar 04 TİCARET VE SATIŞ PERSONELİ - Müdürler (Toptan ve Perakende Ticaret) - Toptan veya Perakende Ticarette Müteşebbis ve Yöneticiler (İşe Bakan Mal Sahibi) - Satış ve Alım Şefi - Ticarethane Memur ve Teknisyeni, seyyar Tüccarlar - Sigorta Acentesi ve Emlak Komisyoncuları, Gelir Senetleri Simsarları, Müesseselerin Satış Servisi Memurları, Satıcılar, Açık Arttırma ile Satış Yapanlar (Müzayede Memurları) - Satış Komisyoncuları, Ticaret Memurları ve Benzeri İşlerde Çalışanlar - Başka Yerde Sınıflandırılmamış Ticaret ve Satış Personeli 05 HİZMET İŞLERİNDE ÇALIŞANLAR - Otel, Kahvehane, Oyun Salonları, Lokanta, Gazino, Pastane, Sinema, Tiyatro ve Benzeri Yerlerin Müdürleri - Otel, Kahvehane, Oyun Salonları, Lokanta, Gazino, Pastane, Sinema, Tiyatro ve Benzeri Yerlerin Müdürlerini İdare eden Müteşebbis Mal Sahipleri - Aşçı, Garsonlar, Barmen ve Benzeri Çalışanlar - Hizmetçiler ve Benzerleri - Mülk Bekçileri, Temizlik İşçileri 43

162 - Elbise Temizleyicileri, Çamaşırcı ve Ütücüler - Berberler, Güzellik Salonu Uzmanları ve Benzeri Çalışanlar - Güvenlik ve Koruyucu Hizmet Personeli - Başka yerde Sınıflanmayan 06 TARIMCI, HAYVANCI, ORMANCI, BALIKÇI VE AVCILAR - Tarım İşletme Şef ve Müdürleri (Kahyalar dahil) - Tarım İşletmecisi (Üreticiler) - Tarımda Çalışanlar - Orman İşlerinde Çalışanlar - Balıkçılar, Avcılar ve Benzeri İşlerde Çalışanlar 07 TARIM DIŞI ÜRETİM FAALİYETLERİNDE ÇALIŞANLAR VE ULAŞTIRMA MAKİNALARINI KULLANANLAR - İşin Yönetmenleri ve Benzerleri - Madenci, Taşçı, Sondajcı ve Benzeri İşlerde Çalışanlar - Metal İşleme ve Üretim İşçileri - Ağacın İlk Hazırlama İşlerini Yapan İşçiler ve Kağıt İmalatı - Fırın ve Kimya Aletleri Kullanıcıları - Dokuma İşçileri - Debboğlar, Dericiler, Sepiciler ve Kürkçülük İşleri - Gıda ve İçki Sanayi İşçileri - Tütün İşçileri - Terziler, Döşemeciler ve Benzeri Meslekler - Ayakkabı ve Deri İşçileri - İnce İş Marangozluğu, Marangozluk ve Benzeri İşçiler - Taş Yontma ve Oyma İşçileri (Mermer de dahil) - El Emeği ile Çalışan ve Metal İşleyen İşçiler - Makine Montajcıları, Hassas, Dakik Aletçiler ve Tamirci Makinistler (Elektrik Hariç) - Elektrikçiler, Elektronikçiler ve Benzeri Çalışanlar - Radyo, Televizyon ve Yayın İstasyonları Operatörleri Ses ve Sinema Projeksiyon Aletleri Operatörleri - Kurşun Boru ve Sıhhi Tehsisatçılar, Tenekeci, Bakırcılar, Metal Boru Monitörleri - Mücevherciler ve Kuyumcular - Cam ve Camdan Eşya İmali, Seramik Toprak Mamülleri İşçileri - Plastik Madde ve Kauçuk İmalat İşçileri - Kağıt, Karton ve Kaplama Eşyalar - Mürettip, Baskıcı, Ciltçi ve Benzeri İşlerde çalışanlar - Boyacılar - Başka Yerde Sınıflandırılmış İstihsal ve Benzeri İşlerde Çalışan İşçiler - Yapı Kalfası, Dülger ve Diğer İnşaat İşlerinde Çalışan İşçiler - Sabit Tesis Makineleri Kullanıcıları - Tahmil Tahliye İşçisi ve Yapı Makineleri Kullanıcıları - Ulaştırma Makineleri kullanıcıları 08 MESLEKLERİ TAYİN EDİLMEYENLER - İlk Defa İş Arayanlar, Mesleksizler ve Bir İşi Tutmayan Boşlar - Bir İşte Çalışan Fakat Mesleğini Sarih Olarak Tarif edemeyenler - Ordu Mensupları (Esas Meslek sorusuna Er Diye Cevap Verenlerin Meslekleri Meçhul Olarak Anılacaktır. Sivil Memur ve Sanatkarlar Hariç) - Başka Yerde Sınıflandırılmış sıra İşçileri - Meçhul (Meslek Sorusu Cevapsız Kalanlar) 00 YOK (Ev Kadınları, Emekliler, İrat Sahipleri, Öğrenciler, Çalışamaz Halde Olanlar ve Hapislerden Mesleği olmayanlar) 44

163 EK 4: GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE ÇOCUKLUK ÇAĞI ÖLÜM NEDENLERİNİ SÖZEL OTOPSİ YÖNTEMİ İLE SAPTAMADA ÖNERİLEN STANDART KRİTERLER 1. KRİTER KATEGORİLERİ Zorunlu kriter(z): Bu kriter tanı konulması için bulunmalıdır. Ancak tanı için yeterli değildir. Doğrulayıcı kriter(d): Zorunlu kriter yerine getiriliyorsa tanıyı destekler Yardımcı kriter(y): Olası ölüm nedeni ile benzer semptom ve bulgulara sahip hastalıkları ayırt eder, tanıyı desteklemede ikincil kanıtları sağlar. Her bir ölüm nedeni için önerilen tanı koyucu kriterler gerekli olan minimum kriterlerdir. Daha fazla kriterlerin sağlanması tanıyı destekler GÜNLÜK ÖLÜMLER 2.1. PREMATÜRİTE D: 37 haftadan daha küçük gebelik öyküsü Büyük olasılıkla tanı: 1D 2.2. DÜŞÜK DOĞUM AĞIRLIĞI Z: 37 haftadan büyük gebelik öyküsü D: Çok küçük doğma (Gelişmekte olan ülkelerde doğum ağırlıkları genellikle düşük olduğu için ailenin bebeğin doğum ağırlığının düşük olduğunu ifade etmesi,bebeğin çok küçük doğduğunu göstermektedir) D: İkizler (Kırsal bölgede doğan ikiz bebekler genellikle düşük doğum ağırlıklı doğarlar) Büyük olasılıkla tanı: 1Z+1D 2.3. KONJENİTAL MALFORMASYON D: Belirgin malformasyonlu bebek Büyük olasılıkla tanı: 1D 2.4 DOĞUM TRAVMASI / ASFİKSİ D: Doğumdan hemen sonra ağlamama (geç ağlama > 3 dakika) veya soluk almama veya doğumda solunumun yavaş olması D: Doğumda veya doğumdan sonraki 72 saat içinde uykulu veya bilinçsiz veya konvülsiyon olmaması D: Gününde doğan bir bebeğin doğumda veya doğumdan sonraki 72 saat içinde generalize flask durumu Y: Gününde doğan bir bebeğin doğumda veya doğumdan sonraki 24 saat içinde emme ve çiğnemesinin olmaması Y: Uzamış doğum eylemi öyküsü (Primiparda > 24 saat, diğerinde >12 saat) Y: Kalça fraktürü veya paralizisi Y: Kafa derisinde şişlik Y: Doğumda siyanoz veya solukluk Y: Vertex dışındaki prezentasyonlar Y: Hastanede enstrumasyon öyküsü veya doğumda elle manipulasyon Y: İkiz doğumunda ikinci doğan bebek olma 45

164 Y: Düşük ağırlıklı bebek Y: Çok büyük bebek Y: Mekonyumla boyalı amniyon sıvısı Olası tanı: 1D veya 2Y Büyük olasılıkla tanı: 2D veya 1D+ 1Y 2.5. NEONATAL TETANOZ Z: Ölümde bebeğin 4 günlükten büyük olması (olası minimum enkubasyon süresinin 48 saat olmasına karşın neonatal tetanoza bağlı ölümlerin % 90 ı postpartum 5. ve 14. günler arasında olmaktadır). Z: 4. Günde veya daha sonrasında bebeğin emmeyi bırakması D: 4. günde veya daha sonrasında vücut katılığı veya geriye kıvrılma D: Beslenme için bebeğin ağzını açamaması (trismus) Y: Anneye gebeliği süresince minimum 1 doz tetanoz toksoid aşısı yapılmamış olması Y: Ailenin hastalığı tetanoz olarak bilmesi Y: Kirli alet kullanılarak bebeğin göbeğinin kesilmesi Y: Doğumu yaptıran kişinin doğumdan önce ellerini yıkamamış olması Y: Omfalitis Olası tanı: 2Z+1D+1Y Büyük olasılıkla tanı: 2Z+2D 2.6. NEONATAL PNÖMONİ Z.Doğumdan 6 saat sonra başlayan solunum belirtileri D: Ölümden önceki 2 saatten fazla süren takipne D: Respiratuvar distres (suprasternal, intercostal ve subcostal bölgelerde şiddetli çekilmeler) D: Ekspratuvar sesler Y: Öksürük (yeni doğanlar pnömoni olmalarına rağmen sıklıkla öksürmezler, bu nedenle öksürük Y olarak yer almıştır. Y: Ateş Y: Beslenmeyi red Y: Siyanoz Olası tanı: 1 Z+ 1D Büyük olasılıkla tanı: 1Z+ 2 D veya 1 Z+ 1D+1Y 2.7. POSTNATAL ASPİRASYON Z. beslenmeyi veya kusmayı takiben şiddetli öksürük nöbeti Z: Doğumdan 6 saat sonra başlayan solunum belirtileri D: Ölümden önceki 2 saatten fazla süren takipne D: Respiratuvar distres (suprasternal, intercostal ve subcostal bölgelerde şiddetli çekilmeler) D: Ekspratuvar sesler Y: Öksürük(yeni doğanlar pnömoni olmalarına rağmen sıklıkla öksürmezler, bu nedenle öksürük Y olarak yer almıştır. Y: Ateş Y: Beslenmeyi red Y: Siyanoz Olası tanı: 2 Z+ 1D Büyük olasılıkla tanı: 2Z+ 2 D veya 2 Z+ 1D+1Y 46

165 2.8. RESPİRATUVAR DİSTRES SENDROMU (Hyalen membran hastalığı, konjenital pnoni ve mekonyum aspirasyonunu içerir.) Z: Solunum semptomlarının doğumdan sonraki 6 saat içinde başlaması D: Takipne Respiratuvar distres (suprasternal, intercostal ve subcostal bölgelerde şiddetli çekilmeler) D: Ekspratuvar sesler Y: Siyanoz Y: Doğumda ince sesli ağlama (İntra uterin enfeksiyonu gösterir.) Y: Aşağıdaki predispozan faktörlerden birinin bulunması - Prematürite - Uzamış doğum eylemi (Primipar annelerde > 24 saat, diğerlerinde > 12 saat) Olası tanı: 1 Z+ 1D Büyük olasılıkla tanı: 1Z+ 2 D veya 1 Z+ 1D+2Y 2.9. DİYARE Z: Günde 3 defadan fazla gevşek ve sulu dışkılama Y: Kusma Y: Ailenin anne sütünü veya sıvı verilmesini azaltması D: Dehidratasyon (Göz küreleri veya fontanel çöküklüğü, oligüri veya idrar rengini koyulaşması belirtilerinden herhangi birinin bulunması) Olası tanı: 1 Z Büyük olasılıkla tanı: 1Z+ 2 Y veya 1 Z+ 1D DİZANTERİ Z: Günde 3 defadan fazla gevşek ve sulu dışkılama Y: Dışkıda kan veya mukus bulunması Büyük olasılıkla tanı: 1 Z+ 1D HİPOTERMİ D:Ölümünden önceki 2 saat veya daha uzun süre boyunca bebeğin baş, göğüs veya karnının soğuk olması Büyük olasılıkla tanı: 1D NEONATAL SEPSİS (septisemi ve menenjiti içerir) D: Doğumdan 72 saat sonra uykulu veya letarjik veya bilinçsiz olma (Doğum tavması ile karşılaştırın) Y: Miyadında doğan bebekte ince sesli ağlama Y: Deri veya göbekte sepsis Y: Ateş Y. Soğuğa maruz kalmamış bebekte hipotermi (Vücudun örtülü bölgeleri de soğuk) Y: Kusma, diyare ve abdominal distansiyon dan en az birinin olması Y: İlk 72 saatten sonra spasm ve konvülsiyonlar Y: Sarılık Y: Ekstremitelerde siyanoz Y: Apneik speller. Bebeğin doğumda solunumunun düzenli olup, doğumdan sonraki dönemde 20 saniyeden uzun süren periyodlarla solunumun durması Y. Aşağıdaki maternal faktörlerin 1 veya daha fazlasının bulunması - Uzamış membran rüptürü (> 24 saat) - Uzamış doğum eylemi (primiparda > 24 saat, diğerlerinde > 12 saat) - Kötü kokulu amniyon sıvısı 47

166 - Doğumda veya doğumdan sonraki 1 hafta içinde annenin 24 saatten uzun süren ateşinin olması Olası tanı: 1D+1Y veya 2Y Büyük olasılıkla tanı: 1Z+ 2 Y veya 1 Z+ 1D ANİ ÖLÜM D: Sağlıklı bir bebeğin ani ölümü Büyük olasılıkla tanı: 1D BESLENME PROBLEMİ (beslenmeyi red, emme veya biberonla beslenmede yetmezlik) D: bebeğin ölümden önceki 2 gün/daha uzun süre ile emmemesi veya sütle beslenmemesi D: bebeğin biberonla beslenmesi Büyük olasılıkla tanı: 1D 2.15.DİĞER Belirtiniz NEDENİ BİLİNMEYEN GÜN- 5 YAŞ ARASI ÖLÜMLER 3.1. PREMATÜRİTE D:37 HAFTADAN DAHA KÜÇÜK GEBELİK ÖYKÜSÜ (Prematüritenin bulguları anne veya doğumu yaptıran ara ebeleri tarafından tanınamadı.) Büyük olasılıkla tanı: 1 D 3.2. DÜŞÜK DOĞUM AĞIRLIĞI D:Doğumda çok küçük olma (Gelişmekte olan ülkelerde doğum ağırlıkları genellikle düşük olduğu için ailenin doğum ağırlığının düşük olduğunu ifade etmesi çok düşük olduğunu ifade etmektedir.) D:İkizler (Kırsal bölgede doğan ikiz bebekler genellikle düşük doğum ağırlıklı doğarlar) Büyük olasılıkla tanı: 1 D 3.3. SEPTİSEMİ D:Doğumdan 72 saat sonra uykulu veya letarjik veya bilinçsiz olma (Doğum travması ile karşılaştırın) Y:Gününde doğan bebekte ince sesli ağlama Y:Deri veya göbekte sepsis Y:Ateş Y:Soğuğa maruz kalmamış bebekte hipotermi(vücudun örtülü bölgeleri de soğuk) Y:Kusma,diyare ve abdominal distansiyon dan en az birinin bulunması Y:İlk 72 saatten sonra spasm ve konvülsiyonlar Y:Sarılık Y:Ekstremitelerde siyanoz Y:Apneik speller.bebeğin solunumunun düzenli olup, doğumdan sonraki dönemde 20 saniyeden uzun süren periyodlarla solunum durması. Y:Aşağıdaki maternal faktörlerin 1 veya daha fazlasının bulunması 48

167 -Uzamış membran rüptürü (>24 saat) -Uzamış doğum eylemi(primiparda>24 saat, diğerlerinde>12 saat) -Kötü kokulu amniyon sıvısı -Doğumda veya doğumdan sonraki 1 hafta içinde annenin 24 saatten uzun süren ateşinin olması Olası tanı:1 D+ 1 Y veya 2 Y Büyük olasılıkla tanı: 1 D+2 Y veya 2 D +veya 3 Y 3.4. BESLENME PROBLEMİ (Beslenmeyi red, emme veya biberonla beslenmede yetmezlik) D: Bebeğin ölümden önceki 2 gün/ daha uzun süre ile emmemesi veya sütle beslenmemesi D:Bebeğin biberonla beslenmesi (Genellikle kırsal bölgede dilüe süt verilmesi ve enfeksiyona bağlı olarak) Büyük olasılıkla tanı: 1 D 3.5. KAZA, BOĞULMA,YANIK, ZEHİRLENME VE YILAN ISIRMASI D: Ölümden önce böyle bir olayın olması Büyük olasılıkla tanı: 1 D 3.6. KIZAMIK Z: 4 AYDAN BÜYÜK YAŞTA BAŞLAYAN DÖKÜNTÜ D:Ölümden önceki 90 gün içinde 3 günden uzun süren ateş ve döküntü D: Ölümden önceki 90 gün içinde başlangıçta kırmızı, kararmayı takiben solan döküntü D: Ölümden önceki 90 gün içinde sonlanan kırmızı gözler+üşütme veya öksürük+döküntü olması Olası tanı:1 Z+ 1 D Büyük olasılıkla tanı:1 Z + 1 D 3.7. MALNUTRİSYON (Protein enerji malnutrisyonu, orta derecedeki malnutrisyonu içermez) D: Ölümden önceki 4 ay veya daha uzun süre boyunca büyüyememe D: Ölümden önceki 1 ay veya daha uzun süre boyunca aşırı kilo kaybetme ve gittikçe zayıflama D:.Ayak sırtında ödem D:Keratomalazi Y: 6 aydan daha kısa süreli anne sütü alma veya ilk 3 ayda hazır formüllerin veya inek sütünün (genellikle sulandırılmış şekilde) verilmesi Y:Ek gıdaların geç başlanması (9 aydan sonra) Y:Ölümden önceki 1 ay veya daha uzun süre iyi yememesi (Bu akut veya kronik malnutrisyonla sonuçlanır.) Y:Tekrarlayıcı diyare (Ölümden önceki 3 ay içinde 3 epizoddan fazla olması) Y:Son 3 ayda kızamık veya boğmaca öyküsü Y:Annenin bebeğin son 3 ayda sürekli hasta olduğunu düşünmesi Y:Bebeğin son ayda hareketsiz, apatik olması Y:Gece körlüğünün bulunması Y:Ailenin hastalığı malnutrisyon olarak belirtmesi (Lokal terimde) Olası tanı: 1D veya 2 Y Büyük olasılıkla tanı: 1 D + 1 Y veya 3 Y 49

168 3.8. PNÖMONİ Z: 24 saatten uzun süren öksürük D: Ölümden 6 saat önce başlayan takipne (terminal yakalamadan ayırt etmek için) D:Ölmeden 6 saat önceden başlayan respiratuvar distres bulguları (suprasternal, intercostal ve subcostal çekilmeler) Y:Ateş Y: Ölmeden 1 saat önceden başlayan santral siyanoz. Y:İnleme Olası tanı: 1 Z + 1 Y Büyük olasılıkla tanı: 1 Z + 1 D veya 2 D 3.9. BOĞMACA Z: Şiddetli nöbetler şeklinde 15 günden uzun süren öksürük D:Öksürme nöbeti sırasında yüzde kızarma Y: Çocuğun boğmacaya karşı aşılanmamış olması Y: Boğmaca salgını olması, boğmaca hastası ile temas öyküsü. Y: Öksürme veya kusmaya bağlı olarak beslenme zorluğu Y: Hastalığın aile tarafından boğmaca olarak bilinmesi (Lokal terimde) Olası tanı: 1 Z + 2 Y Büyük olasılıkla tanı: 1 Z + 1 D DİZANTERİ Z: Günde 3 ten fazla dışkılama D: Dışkıda kan, mukus bulunması Büyük olasılıkla tanı: 1 Z +1 D KALICI DİYARE Z:Günde 3 ten fazla dışkılama D:İshalin 15 günden uzun süreli devam etmesi Büyük olasılıkla tanı: 1 Z + 1 D AKUT DİYARE Z: Günde 3 ten fazla sulu dışkılama Y: Kusma Y: Su verilmesinin kısıtlanması D: Dehidratasyon (Susama, oligüri, idrar renginin koyulaşması, gözlerde çökme, fontanelde çöküklük bulgularından en az birisi) Olası tanı: 1 Z Büyük olasılıkla tanı: 1 Z + 2 Y veya 1 Z + 1 D SANTRAL SİSTEMİ İNFEKSİYONU (Menenjit Ansefalit, Serebral sıtma) Z: Ateş D: Bilinç kaybı, değişen sen sorium D: Konvülsiyon, spasmlar Y:Otitis media Y:Fontanel pulsasyonu Y: Pulmoner tüberküloz için aile öyküsü Y: Ense sertliği Y: Kalıcı başağrısı ve kusma Y: Kilitlenmiş çene nedeni ile beslenmeyi red (Yanlızca bebeklerde) Olası tanı: 1 Z + 2 Y veya 2 D 50

169 Büyük olasılıkla tanı: 1 Z +1 D veya 2 D TANIMLANMAMIŞ ATEŞ Bu listede bulunan nedenlerin (pnömoni, kızamık ve santral sinir sistemi enfeksiyonları) dışındaki nedenleri içerir. Z: Ateş D: Döküntü, takipne, diyare, konvülsiyon veya bilinç kaybının olmaması Büyük olasılıkla tanı: 1 Z+ 1 D DİĞER Belirtiniz 51