Sevil Şentürk Accepted: July 2010

Transkript

1 ISSN: e-jornal of New World Sciences Academy 2010, Volme: 5, Nmber: 3, Article Nmber: 3A0023 PHYSICAL SCIENCES Fatih Çemre Received: May 2009 Sevil Şentür Accepted: Jly 2010 Levent Terlemez Series : 3A Esişehir Osmangazi University ISSN : [email protected] Esişehir-Trey BULANIK KÜMELEME ANALİZİ İLE OECD ÜLKELERİNİN CO 2 EMİSYONLARI BAKIMINDAN İNCELENMESİ ÖZET Günümüzde en önemli çevre onlarından birisi ilim değişiliği ve sera gazı salınımlarıdır. Sera gazı salınımları içinde en büyü paya sahip olan gaz ise CO 2 dir. B gazın salınımını azaltma onsnda dünyada önemli çalışmalar yapılmatadır. B amaçla, 1997 de KYOTO protoolü imzalanmıştır. Kyoto Protoolü, Birleşmiş Milletler İlim Değişiliği Çerçeve programıdır. Protoolün temel özelliği, sera gazı salınımını azaltma için sanayileşmiş 37 üle ve Avrpa Birliği üleleri için hedefler oymatadır. B azalma mitarı, dönemi boynca, 1990 yılı salınımına göre ortalama %5,2 dir. B çalışmada OECD ye üye ülelerin, fosil yaıt llanımından aynalanan CO 2 salınım göstergeleri baımından ümelenmeye çalışılmıştır. Sınıflandırma için ise, Blanı ümeleme analizi llanılmıştır. Analiz sonçlarına göre 4 üme elde edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Blanı ümeleme, Blanı c-ortalamalar, Fanny Algoritması, OECD, CO 2 Emisyon, INVESTIGATION OF OECD COUNTRIES ACCORDING TO CO 2 EMISSIONS BY FUZZY CLUSTER ANALYSIS ABTRACT Today, one of the most important environmental stdies is climate change and greengases emissions. CO 2 has the important share of the greengases emissions. To redce CO 2 emissions, important stdies have been done in the world. For this reason, in 1997, Kyoto Protocol was signed. The Kyoto Protocol is an international agreement lined to the United Nations Framewor Convention on Climate Change According to protocol, CO 2 emissions The major featre of the Kyoto Protocol is that it sets binding targets for 37 indstrialized contries and the Eropean commnity for redcing greenhose gas (GHG) emissions.these amont to an average of five per cent against 1990 levels over the five-year period In this stdy, we tried to classify the member contries of OECD according to CO 2 emission indicators from fosil fes consmption. For classification, fzzy-clstering has been implemented. Form the analysis, 4 clster were obtained. Keywords: Fzzy Clstering, Fzzy c-means, Fanny Algoritm,OECD, CO 2 emissions.

2 1. GİRİŞ (INTRODUCTION) OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development: Eonomi Kalınma ve İşbirliği Örgütü): 14 Aralı 1960 tarihinde imzalanan Paris Sözleşmesi'ne dayanılara, Avrpa'nın Marshall Planı çerçevesinde yeniden yapılandırılması amacıyla 1948 yılında rlan Avrpa Eonomi İşbirliği Örgütü'nün (OEEC) yerini alan teşilatın adı 30 Eylül 1961' de Eonomi İşbirliği ve Kalınma Örgütü (OECD) şelinde değiştirilmiştir. OECD, Fransa nın başenti Paris te faaliyetlerini sürdürmetedir yılı bütçesi 320 milyon AVRO olp, 250 çalışana sahip olan bir rlştr. OECD ye üye olan 30 üle ve üyeli tarihleri (Alfabeti olara) Tablo 1 de verilmiştir. Tablo 1. OECD ye üye üleler ve üyeli tarihleri (Table 1. OECD member states and accession dates) Üle Adı Üyeli Üyeli Üyeli Üle Adı Üle Adı Tarihi Tarihi Tarihi ABD 1961 İngiltere 1961 Lüsembrg 1961 Almanya 1961 İspanya 1961 Macaristan 1996 Avstralya 1971 İsveç 1961 Mesia 1994 Avstrya 1961 İsviçre 1961 Norveç 1961 Belçia 1961 İrlanda 1961 Polonya 1996 Çe Cmhriyeti 1995 İtalya 1961 Porteiz 1961 Danimara 1961 İzlanda 1961 Slova Cmhriyeti 2000 Finlandiya 1969 Japonya 1996 Türiye 1961 Fransa 1961 Kanada 1961 Yeni Zelanda 1973 Hollanda 1961 Kore 1996 Ynanistan 1961 Tablodan da görüleceği üzere, ABD, Almanya, Avstrya, Belçia, Danimara, Fransa, Hollanda, İngiltere, İspanya, İsveç, İsviçre, İrlanda, İtalya, İzlanda, Lüsembrg, Kanada, Norveç, Porteiz, Ynanistan ve Türiye rc ülelerdir. OECD ye aday Üleler Şili, Estonya, İsrail, Rsya Federasyon ve Slovneya olp; genişleme için söz verilen üleler ise Brezilya, Çin, Hindistan, Endonezya ve Güney Afria Cmhriyeti dir. OECD, 40 yıldan fazla bir zamandır, ülelerin eonomi ve sosyal gösterge ve istatistilerine ilişin olara dünyanın en geniş ve en güvenilir aynalarından birisidir. OECD, veri toplama yanında, eonomi alınmayı izler, eğilimleri inceler, analiz eder ve öngörmeye çalışır. Ayrıca, sosyal değişmeleri ve ticaret, çevre, tarım, tenoloji, vergi ve daha fazla onda meydana gelen gelişmeleri taip eder [1]. CO 2 Emisyon: İlim değişiliği dünyamızın arşılaştığı en önemli sornlardan birisidir. B sornn en önemli aynağı da havada en ço ısı ttma özelliği olan ve sera gazları içinde %50 nin üzerinde paya sahip olan arbondiosit CO 2 emisyon (salınımı) olara gösterilmetedir. CO 2 ve diğer ısı ttan gazların mitarında meydana gelen artış üresel ısınma olara da bilinen atmosfer ısısının yüselmesine neden olmatadır. Son 40 yılda ortalama sıcalı artışı 0.5 santigrat derece olara gerçeleşmiş olp, yapılan tahminlere göre b sıcalı artışı yüzyılın sonnda 1.4 ile 5.8 santigrat derece olacatır [2]. Türiye nin yılları arasında sera gazları salınımı verileri Tablo 2 de verilmiştir. 53

3 Tablo 2. Türiye de seragazı emisyonları (milyon ton CO 2 eşdeğeri) (Table 2. Greenhose gases emissions in Trey (million tons CO 2 eqavalent) 1990 yılına göre Yıl CO 2 CH 4 N 2 0 F Gazları Toplam değişim % ,59 29,21 1,26 0,00 170,06 ***** ,55 33,17 2,25 0,00 182,0 4, ,93 36,66 4,04 0,00 193,6 9, ,91 38,98 4,09 0,00 204,0 15, ,10 39,19 2,17 0,00 200,5 13, ,85 42,54 6,33 0,00 220,7 23, ,67 44,99 6,07 0,37 242,1 36, ,72 46,45 4,73 0,61 255,5 45, ,71 47,71 5,56 0,66 256,6 45, ,71 48,83 5,72 0,52 256,8 44, ,81 49,27 5,74 1,14 280,0 60, ,38 48,70 4,84 1,18 262,1 48, ,43 46,87 5,41 1,90 270,6 55, ,99 47,76 5,25 2,29 286,3 65, ,88 46,29 5,49 2,93 296,6 73, ,43 49,32 3,43 3,24 312,4 83, ,70 50,33 4,59 4,05 332,7 96, ,47 54,38 9,65 4,13 372,6 118,11 Kayna: TÜİK, 2009, Seragazı Emisyon Envanteri, 2007 [3]. Türiye'de yılları arasındai CO2 Emisyon (milyon ton) 350,00 300,00 250,00 200,00 150,00 100,00 50,00 0,00 CO Şeil 1. Türiye de yılları arasındai CO 2 emisyon (Milyon TON) (Figre 1. CO 2 emissions in Trey between the years ) (million tons) Türiye nin yılları arasında setörlere göre sera gazları salınımı verileri Tablo 3 te verilmiştir. 54

4 Tablo 3. Setörlere göre toplam seragazı emisyonları (milyon ton CO2 eşdeğeri) Table 3. Greengases emissions by sectors (million tons CO 2 eqavalent) Yıl Enerji Endüstriyel Prosesler Tarım Atı Toplam 1990 yılına göre artış yüzdesi ,13 13,07 18,47 6,39 170, ,96 15,22 19,04 9,74 181,96 7, ,27 17,23 18,84 13,29 193,64 13, ,78 18,59 18,62 15,99 203,98 19, ,62 16,93 18,32 16,59 200,46 17, ,79 21,64 17,97 20,31 220,72 29, ,96 22,45 17,98 22,69 242,09 42, ,39 22,17 16,84 25,12 255,51 50, ,62 22,62 16,70 26,69 256,63 50, ,61 21,45 16,74 27,97 256,78 51, ,55 22,23 16,13 29,04 279,96 64, ,02 21,20 15,77 29,11 262,10 54, ,02 23,42 14,77 28,41 270,62 59, ,00 24,12 14,80 29,36 286,28 68, ,43 26,45 15,18 27,55 296,60 74, ,45 25,39 15,82 29,75 312,42 83, ,21 28,04 16,37 30,06 332,67 95, ,33 26,18 26,28 31,85 372,64 119,1 Envanter sonçlarına göre, 2007 yılında toplam seragazı emisyon CO 2 eşdeğer, olara 372,6 milyon ton (Mt) olara tahmin edilmiştir. Envanterde ayrıca, 2007 yılı için emisyonlarda CO 2 eşdeğeri olara en büyü payı %77 ile enerji aynalı emisyonların; iinci sırayı %9 ile atı aynalı emisyonların aldığı; tarımsal faaliyetler ve endüstriyel işlemlerden aynalı emisyonların payının %7 şer oldğ belirtilmetedir yılında CO 2 eşdeğeri olara toplam sera gazı emisyonnn, 1990 yılına göre %119 artış göstermiştir döneminde yıllı ortalama artış %4,8 olara gerçeleşmiştir. Envanter sonçlarında belirtilen bir diğer hss ise, 2007 yılı CO 2 emisyonnda 1990 yılına göre, enerji setöründe %123, endüstriyel işlemlerde ise %71 artışın gözlenmesidir yılında toplam CO 2 emisyonlarının %93 ünün enerji aynalı, %7 si endüstriyel işlemler aynalı oldğ da ifade edilmiştir. Sera Gazı Salınımının 1990 Yılına Göre Artış Yüzdesi 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0, Şeil 2. Toplam Sera Gazı Salınımının 1990 yılına Göre Artış Yüzdesi (Figre 2. Inrease Rate of Total GreenHose Gases Emissions to 1990) 55

5 Türiye de doğrdan sera gazı emisyonlarının setörel dağılımları (%) Tablo 4 te verilmiştir. Tablo 4. Doğrdan seragazı emisyonlarının setörel dağılımı (%) (Table 4. Sectorial Distribtion of direct Greenhose gases emissions)(%) CO 2 Enerji 90,76 90,40 92,52 92,05 92,77 1.Çevrim ve Enerji Setörü 24,37 27,53 34,31 34,53 35,01 2.Sanayi 26,89 24,43 26,75 26,17 26,28 3.Ulaştırma 18,59 19,10 15,62 15,80 16,75 4.Diğer Setörler 20,92 19,33 15,83 15,55 14,73 Endüstriyel İşlemler 9,24 9,60 7,48 7,95 7,23 1.Mineral Üretimi 7,96 8,61 7,08 7,54 7,23 2.Kimya Endüstrisi 0,59 0,56 0,07 0,23 0,00 3.Maden Üretimi 0,69 0,44 0,34 0,18 0,00 Tablo 4 e göre, 2007 yılında enerji aynalı CO 2 emisyon incelenirse, toplam CO 2 emisyonnn %35 inin çevrim ve enerji setöründen aynalandığı, %26 sının sanayiden, %17 sinin laştırma setöründen ve alan %15 inin ise diğer setörlerdei enerji üretiminden aynalandığı görülmetedir. Tenolojinin gelişmesiyle dünyada CO 2 emisyon hızla artmıştır. Enerji Bilgi Yönetimi (Energy Information Administration) a göre fosil yaıt llanımından aynalanan işibaşına CO 2 emisyon 1980 yılında 4.16 ton ien; 2006 yılında b raam 4.48 ton olara gerçeleşmiştir. OECD ye göre ise b raam dünya için 5 ton, OECD üleleri için 11 ton olara ifade edilmetedir. EIA ya göre Türiye de 1980 yılında işibaşına CO 2 emisyon 1,53 ton ien, 2006 yılına gelindiğinde, yalaşı olara ii atına çıara, 3,35 ton olara gerçeleşmiştir. CO 2 emisyon dünyada 1971 den b yana her yıl ortalama %2 artmıştır a adar da %45 oranında ya da her yıl ortalama %1,6 artacağı tahmin edilmetedir de OECD ülelerinin CO 2 emisyon toplam içindei payı %66 ien, 2006 yılında toplam içindei payı %46 ya gerilemiş ve b drm 2030 a adar %32 ye gerilemesi belenmetedir. OECD üyesi olmayan üleler içinde CO 2 emisyonnda en büyü artış Çin de gerçeleşmiştir. Çin dei Co 2 emisyon, döneminde yıllı ortalama %5,7 artış göstermiş. Çin de ömür llanımı 35 yıllı dönemde CO 2 emisyonnn 4,8 milyar ton artırmıştır. Fosil yaıtım CO 2 emisyon içindei payı döneminde ço az değişmiştir. Kömürün CO 2 emisyon içindei payı %40 dır. Doğal gazın payı ise 1971 de %15 ien, 2006 da %19 olara gerçeleşmiştir. Petrolün payı ise %49 dan %39 a gerilemiştir. Fosil olmayan enerji aynalarının llanılması ile CO 2 /toplam birincil enerji üretimi oranı(tpes), son 35 yılda, %6 azaltmıştır [4]. Kyoto Protoolü: 1990 yılında Birleşmiş Milletler Genel Krl İlim Değişiliği Çerçeve Sözleşmesi (BM-İDÇS) için Hüümetler arası Müzaere Komitesi nin (INC) olştrlmasını ararlaştırdı de Rio de Janerio dai Dünya Zirvesi sırasında imzaya açılan sözleşme, Avrpa Topllğ da dahil olma üzere 154 ülenin devlet başanları ve diğer üst düzey temsilcileri tarafından imzalandı ve 21 Mart 1994 tarihinde yürürlüğe girdi. BM- İDÇS ne e olara 1997 yılında Japonya da Kyoto Protoolü abl edilmiştir ve Protool 2005 yılında yürürlüğe girmiştir. Çünü protoolün yürürlüğe girebilmesi için, onaylayan ülelerin 1990'dai emisyonlarının (atmosfere saldıları arbon mitarının) yeryüzündei 56

6 toplam emisyonn %55'ini blması geremeteydi ve b orana anca 8 yılın sonnda Rsya'nın atılımıyla laşılabilmiştir. Protool, ülelerin atmosfere saldıları arbon mitarını 1990 yılındai düzeylere düşürmelerini gereli ılmatadır Türiye ise, 2004 yılında Birleşmiş Milletler İlim Değişiliği Çerçeve Sözleşmesi ne taraf olmş anca Kyoto Protoolü'nü imzalamamıştır. Protool ü imzalayacağını Haziran 2008 de resmen açılayan ülemiz, 2009/1479 sayılı TBMM ararı ile 5 Şbat 2009 ve 5836 sayılı Kannla onaylanan Baanlar Krl ararı yarınca, 7 Mayıs 2009 tarihinde protoolü imzalamıştır ve Kyoto Protoolüne taraf olan 178. üle olmştr. Türiye nin arasında herhangi bir seragazı emisyon azaltım yüümlülüğü blnmamatadır sonrasında, temiz alınma hedeflerini gerçeleştirmeye yardımcı olaca, dış finansman aynaları ile destelenmiş politialar olştraca ve sözleşme ileleri çerçevesinde üzerine düşen sormllları alacatır[5, 6, 7 ve 8]. Küresel İlim Değişiliği ve CO 2 emisyon onsnda daha fazla bilgi için araştırmacılar, Karaaya ve Özçağ [9]), Türeş ve Kılıç [10], Doğan, [11], Kayhan [12], Türeş [13], Energy Information Administration, International Energy Otloo [14], gibi aynalara başvrabilir. Literatürdei söz ons çalışmalara e olara, Alverez- Diaz, Cabellero-Migez ve Salino [15], Vaziri, [16], Falconett ve Nagasaa, [17], Rsnen ve Leivisa, [18], Sözen, Gülseven ve Arcalıoğl, [19], CO 2 emisyon ve Yapay Zea tenileri üzerine yapılmış çalışmaları incelenebilir. 2. ÇALIŞMANIN ÖNEMİ (RESEARCH SIGNIFICANCE) B çalışmada, OECD ülelerinin CO 2 emisyon baımından ümelenmeleri ortaya onlma istenmiştir. B amaçla Blanı ümeleme yöntemi ile analizler gerçeleştirilmiştir. Blanı ümeleme yöntemlerinden Blanı eşitli ilesine dayalı Fanny algoritması ile analizler yapılmıştır. Çalışmanın önemi ve hedefi ise, CO 2 emisyonları baımından OECD ülelerinin arşılaştırılmasında lasi istatistisel ümeleme analizine alternatif olara blanı ümeleme analizinin de yglanabileceğini ortaya oymatır. Bnn nedeni ise, literatürde blanı ümeleme yglanara ülelerin CO 2 emisyonlarının değerlendirildiği ya da arşılaştırıldığı çalışmaya rastlanmamış olmasıdır. Blanı ümeleme analizi, ümelerin sınırlarına belirsizliği getirmete ve blanı ümeleme analizinde bir eleman birden fazla ümeye ait olabilmetedir. B özelliği nedeniyle, CO 2 emisyonları baımından ülelerin grplandırılması onsnda araştırmacılara esneli sağlamatır. Klasi ümeleme analizinde bazı drmlarda arşılaşılan bazı birimlerin bir ümeye ait olamama sornn gidermesi nedeniyle blanı ümeleme analizi diğer araştırma ve araştırmacılara ışı ttaca nitelitedir. Eoloji çalışmaların önemlisi oldğ günümüzde emisyon mitarına göre istatisti analiz yerine fzzy-c llanılara yapılması yabancı literatürde benzer çalışmalar olmasına rağmen diğer eoloji çalışmalarda benzer yapay zea tenilerine zemin hazırlaması açısından önemlidir. 3. DENEYSEL YÖNTEM (EXPERIMENTAL METHOD) 3.1. Blanı Küme Teorisi ve Blanı Kümeleme Analizi (Fzzy Sets Theory and Fzzy Clstering Analysis) Dünyada hızla gelişen tenoloji ve gitgide müemmele yalaşma isteği ve beli de doğanın bir gün aynısının yapay yollarla ortaya çıarılması arzs yapay zea, yapay sinir ağları ve blanı mantı avramlarını gündeme getirmetedir. Blanı mantı, temelde ço 57

7 değerli mantı, olasılı ramı ve yapay zea alanları üzerine otrttrlmş bir avramdır[20]. Blanı mantı, incelenen olayın ço armaşı olması ve bnnla ilgili yeterli bilginin blnmaması drmnda işilerin görüş ve değer yargılarına yer verilmesine ihtiyaç gösteren drmlarda geçerli olmatadır. Belirsizli anlamına gelen blanı mantı b prensipten yola çıara esin olmayan bir bilgiyi basit ve llanışlı bir hale getirmetedir [21]. Genel özellileriyle blanı mantı ifade edilme istenirse, Blanı mantıta esin değerlere dayanan düşünme yerine yalaşı düşünme llanılmatadır. Blanı mantıta her şey [0,1] aralığında belirli bir derece ile gösterilmetedir. Blanı mantıta bilgi büyü, üçü, ço az gibi dilsel ifadeler şelindedir. Blanı çıarım işlemi dilsel ifadeler arasında tanımlanan rallar ile yapılmatadır. Her mantısal sistem blanı olara ifade edilebilmetedir. Blanı mantı matematisel modeli ço zor elde edilen sistemler için oldça ygn olmatadır. Blanı mantı tam olara bilinmeyen veya esi girilen bilgilere göre işlem yapma yeteneğine sahiptir [22]. Belirsizliğin göstergesi olan blanılı avramı, mantı sistemi ve üme işlemlerinin bir bütünü olmatadır. İncelenen bir onnn araştıran işi tarafından tam esinlile bilinmemesi drmnda sahip olnan esi ve belirsiz bilgilerin tümünü, blanı olara ifade edebilmeteyiz [23]. Matemati ve mantı avramlarının esaslarını teşil eden ümeler insan düşüncesinin en temel öğelerini meydana getirmetedir. Düşünce sisteminde mantığın ve matematiğin llanılmasıyla üme avramı gündeme gelmetedir. Küme avramı lasi ümeler ve blanı ümeler olara arşımıza çımatadır. Blanı mantı, insan düşüncesinin getirdiği sözel olan bilgileri işleyebilmete ve blanı üme teorisi ile açılayabilmetedir [21,23,ve 24]. Klasi ümeler üye olma ve üye olmama ilişisi çerçevesinde geliştirilmişlerdir. B yalaşıma göre istediğimiz özelliğe sahip olan bir birey, eleman veya çalışma alanı içerisindei ölçümler tanımlanmış olan bir ümeye ya aittir ya da değildir. B tür ümeleri ifade etmete ise arateristi fonsiyonlardan yararlanılmatadır. Karateristi fonsiyon her bir elemana 1 ve 0 değerlerinden birini üyeli drmna göre atayara evrensel üme üzerinde tanımlanan ve bizim ilgilendiğimiz özelliğe sahip elemanların olştrdğ ümeyi belirlemetedir. Klasi üme avramında, bir X ümesindei A alt ümesi endisine ait arateristi fonsiyon olan 58 A ile ifade edilmetedir. Bradai arateristi fonsiyon X in elemanlarını { 0,1} ümesine dönüştürmetedir. Klasi bir A ümesini arateristi ifadesi yardımıyla aşağıdai şeilde ifade etme mümündür [25]: A x :X X, 0,1 A (x) 1, 0, x x A A Söz ons fonsiyonda görüldüğü gibi A ümesine ait elemanlar 1 değerini alıren, ait olmayan elemanlar ise 0 değerini almatadır. (1)

8 Klasi ümelerde bir eleman birden fazla ümeye ait olabilmete ve ait oldğ ümelere de aynı üyeli derecesi ile yani üyeli derecesi 1 olara bağlı olabilmetedir. Brada 1 değerini alan elemanlar olştrlan ümeyi belirlemete ve lasi ümelerde bir eleman için üyeliten üye olmamaya geçişin ço esin oldğ görülmetedir [23,25 ve 26]. Görüldüğü gibi lasi üme teorisinde ümelerin sınırları ve üme elemanlarının sıfatları esin olmatadır. Oysai gerçe hayatta her ümenin sınırları ve b ümelere ait her elemanın sıfatı o adar esin olmamatadır. Böylece lasi üme anlayışının gerçe hayatta arşılaşılan bazı drmlarda yetersiz oldğ görülebilmetedir. Klasi üme teorisine arşın, blanı üme teorisi ise bize gerçe hayatta belirsizlilerin ölçülmesinde güçlü ve anlamlı araçlar snmata ve doğal dildei belirsiz avramların anlamlı bir şeilde ifade edilmesini de sağlamatadır [24,25]. Blanı üme teorisinde, blanı ümeleri içeren bir evrensel üme içerisindei elemanların üyeli geçişi dereceli olmatadır. Eğer bir eleman herhangi bir ümeye ait olacasa, o elemanın o ümeye ait olma derecesi de söz ons olmatadır. B derecelendirme blanı ümelerin sınırlarına belirsizli özelliğini atmatadır. B sebeple bir elemanın b ümeye aitliği belirsizliğini ölçmeye yarayan bir fonsiyonla tanımlayabilmetedir. Söz ons fonsiyon evrensel ümenin elemanlarını belirli bir aralıtai reel sayılara arşılı getirere elemanlar arasındai derecelendirmeyi gerçeleştirmetedir. Küme içerisinde değişenlerin aldığı yüse değerler de üyeli derecesinin yüseliğini göstermetedir. Bradai fonsiyon üyeli fonsiyon ve b fonsiyonn olştrdğ üme de Blanı Küme olara ifade edilebilmetedir. Blanı bir A ümesini aşağıdai şeilde ifade etme mümün olmatadır: X boş olmayan bir üme olma üzere; X dei bir blanı A ümesi x Xiçin ; A (x):x 0,1 (2) olara ifade edilebilmetedir. Brada A (x) e, blanı ümeye arşılı gelen üyeli fonsiyon adı verilmetedir. A (x) ; A nın elemanlarının istenilen özelliği hangi ölçüde sağladığının ifadesi olmatadır [25, 27]. Blanı üme teorisinde bir eleman bir ümeye 0 ve 1 dahil olma üzere, 0 ile 1 arasında değişen üyeli dereceleri ile ait olmatadır. Başa bir deyişle blanı ümelerde bir blanı üme elemanı bir ümeye biraz aittir veya biraz değildir denilebilmetedir. Aynı zamanda da bir blanı üme elemanı aynı anda birbirinin aynısı veya falı üyeli dereceleri ile ii ümeye de aitliği söz ons olmatadır. Klasi üme anlayışında oldğ gibi ya hep ya hiç anlayışı blanı ümelerde geçerli olmamatadır. Blanı mantıta ümenin sınırları ve elemanlarının sıfatları esin olmadığından blanı üme anlayışının gerçe hayatın rhna daha yaın oldğ söylenebilmetedir [19]. Blanı ümeleme analizi ise, ço değişenli istatistisel yöntemlerden biri olan ümeleme analizine tamamlayıcı bir yalaşımdır. Blanı üme teorisini temel alan b yöntemin ümeleme analizinde il llanımı Bellman, Kalaba ve Zadeh tarafından 1966 yılında gerçeleştirilmiştir [28]. Blanı ümeleme analizi, ümeleme analizinde ümeler birbirinden belirgin bir şeilde ayrılamadığında ya da üme üyelilerinde bazı birimler ararsız aldığında yglanabilece bir yöntemdir. Söz ons yöntem, Blanı üme teorisini temel almatadır. Dolayısıyla, üme içerisindei her bir birimin bir ümeye 0 ve 1 dahil 59

9 olma üzere, 0 ile 1 arasında değişen üyeli dereceleri ile ait olma derecesi söz onsdr. B drmda blanı ümelerin sınırlarına belirsizli getirmete ve bir birim aynı zamanda farlı üyeli dereceleri ile birden fazla ümeye ait olabilmetedir. Birbirine ço benzeyen birimler aynı ümede yüse üyeli derecesine yer almatadırlar [29]. Blanı ümeleme analizinin, c bölünmelere dayanan Blanı c- ortalamalar ve blanı eşitli ilesine dayanan Blanı eşitli ilesine dayalı aşamalı ümeleme yöntemi olma üzere ii temel yöntemi blnmatadır [25]. Blanı ümeleme yöntemleri diğer ümeleme yöntemlerine benzer olara zalı ölçümlerine dayanmatadır. Ve b zalı yöntemlerinden hangisinin seçileceği üme yapısına ve llanılan algoritmaya bağlı olmatadır [30]. Söz ons yöntemlerin açılamasına aşağıdai ii alt bölümde yer verilmiştir. c-bölünmelere Dayalı Blanı c-ortalamalar Algoritması Blanı c- ortalamalar algoritması amaç fonsiyonna dayanan bütün ümeleme tenilerinin temelini olştrmatadır [30]. Blanı c-ortalamalar algoritması 1973 yılında Dnn tarafından ortaya atılmış ve 1981 de Bezde tarafından geliştirilen bir algoritmadır. Blanı c-ortalamalar metod, nesnelerin ii veya daha fazla ümeye ait olabilmesine olana sağlamatadır. Blanı mantı prensibi gereği her veri, ümelerin her birine [0,1] arasında değişen birer üyeli derecesi ile ait olmatadır Bir birim hangi üme merezine yaın ise o ümeye ait olma üyeliği diğer ümelere ait olma üyeliğinden daha büyü olacatır [31]. Blanı c-ortalamalar yönteminin hesaplama riterleri ve algoritması ise aşağıda verildiği şeilde yglanmatadır. c: sınıf sayısı n:veri sayısı : veri indisi i: sınıf indisi m: blanılığı arttırıcı ontrol parametresi m 1, D i :. eleman vetörünün i. sınıfa olan Eclidean zalığı ve v i : sınıf merezi olma üzere sınıflara olan üyeliler aşağıda verilen eşitlilerle hesaplanabilmetedir. v i 2 i n 1 n ( 1 i ( ) i m ) x m T D ( x v ) ( x v ) (4) i c j 1 D D 1 i i j 2 m 1 i 60 (3) 1,2,...,n i 1,2,... c (5) Blanı c-ortalamalar yönteminin algoritması ş şeilde işlem görmetedir: Adım 1 : üyeli değerleri, c sınıf-grp sayısı, hata değeri ve i iterasyon sayısı olma üzere başlangıç değerleri belirlenir. Adım 2 : Blanı grp merezleri her grp için (3) hesaplanır. Adım 3 : (4) ifadesini llanara her bir özniteli vetörü için Eclidean Uzalığı hesaplanır.

10 Adım 4 : Yeni üyeli değerlerini (5) ifadesi ile hesaplanır. Adım 5 : Yeni üyeli değerleri ile esi üyeli değerleri arşılaştırılır. Eğer ise drlr. Asi yeni halde yeni üyeli değerleri ile 2.adıma gidilir ( i i 1) [30,31 ve 32]. esi Başlangıç değerlerini belirlenmesi v matrisinin hesaplanması (3) d matrisinin hesaplanması (4) Yeni üyeli değerlerini hesapla (5) i = i + 1 Hayır yeni esi Evet İterasyon tamamla Şeil 3. Blanı c-ortalamalar algoritmasının hesaplama şeması (Figre 3. Fzzy c-means algorithms, the calclation schemes) Blanı Eşitli İlesine Dayalı Fanny Algoritması Blanı eşitli ilesine dayalı fanny algoritmasında llanılan blanı ümeleme teniği aşağıdai amaç fonsiyonnn minimizasyonn amaçlamatadır. Söz ons amaç fonsiyonnda üyeli fonsiyonları ş ısıtlara sahiptir: 1. iv 0 ise i 1,2,,..., n ve v 1,2,..., (6) 2. iv %100 ise i 1,2,..., n v 1 Bradai her bir i birimi ve her bir v ümesi (7) iv nin bir üyesidir. iv, i. birimin v ümesine ne adar ait oldğn göstermetedir. B şartlar altında amaç fonsiyon; C v 1 n i, j iv n j 1 2 jv 2 jv d( ij) şelindedir. Brada, d (ij), i. ve j. birimler arasındai zalı (benzerli), iv ise i. birimin v. ümeye bilinmeyen üyeliğini tanımlamatadır. Blanı ümelemede her bir birimin tüm ümelere olan üyeli atsayıları toplamı daima 1 olaca şeilde pozitiftir. Blanı ümelemenin, esin ümelemeden ne adar zata oldğ Dnn ayrıştırma atsayısıyla değerlendirilmetedir. Söz ons atsayı elde edilen ümenin ne adar blanı oldğna ilişin bir fiir vermetedir. Dnn (8) 61

11 Ayrıştırma Katsayı, tüm üyeli atsayılarının areler toplamının birim sayısına bölünmesiyle, aşağıdai gibi hesaplanır: F n i 1 v 1 2 iv n F her zaman [1/,1] aralığında blnr. Böylelile birimlerin üyeliler matrisi elde edilir. Brada U aşağıdai tanımlanan tüm üyeliler matrisidir ve her zaman [1/,1] aralığında blnmatadır. (9) U 11 1 iv 1 (10) Dnn Ayrıştırma Katsayısı, tamamen blanı ümeleme drmnda tüm U iv ise F n olmatadır ve esin ümeleme drmnda tüm 2 n n U iv 0 veya F 1 olmatadır. n Dolayısıyla Dnn atsayısı 0 drmn tamamen blanı ve 1 drmn da esin üme drmları olara göstermetedir. Küme sayısından bağımsız olara 1 den (esin ümeden) 0 a (bütünüyle blanı) çeşitlili gösterme üzere, b atsayı üme sayısından bağımsız olara normalleştirilirse, 1 F ( ) ı F ( ) 1 ( ) F (11) şelinde normalleştirilebilir. B şeilde Normalleştirilmiş Dnn Katsayısı elde edilir, b atsayı[0 1] aralığında yer alır ve Blanısızlı Endesi (Nonfzziness Index) olara isimlendirilir. Blanı ümeleme yönteminde birimlerin ne derece iyi ümelendileri Silet Katsayısı(sillhotte coeefficient), s (i) ile belirlenir. s (i), i. birimin ne derece iyi ümelendiğini gösterir ve -1 s(i) 1 arasında yer alır. s (i) bir ümedei tüm birimler için Ortalama Silet Görüntü atsayısıdır. s(i) de; tüm birimler için üme sayısına göre birimlerin ne derece iyi ümelendilerini gösteren atsayıdır ve s (i) lerin ortalamasına eşittir. En büyü s(i) e arşılı gelen üme sayısı, en ygn üme sayısı olara seçilir [33,34] 4. BULGULAR (FINDINGS) B çalışmada OECD ye üye ülelerin, fosil yaıt llanımından aynalanan CO 2 salınım göstergeleri ile blanı ümeleme analizi yapılmıştır. Uyglamada 28 OECD üyesi üle için ümeleme analizinde altı değişen llanılmıştır. Analizde yer alan değişenler Tablo 5 dei gibidir. 62

12 Değişen No X 1 X 2 X 3 X 4 X 5 X 6 Tablo 5. Kllanılan değişenler (Table 5. Used variables) Değişen Adı Ana Eletri ve Isı Üretimi Faaliyeti(Main activity prodcer Elec. And Heat) Yerleştirilmemiş Otoprodütörler (Unallocated Atoprodcers) Diğer Enerji Endüstrileri (Other Energy Indstries) İmalat Sanayi ve İnşaat (Manfactring Indstries and Constrction) Ulaştırma (Transport) Diğer Setörler (Other Sectors) Tablo 5 de: X 1 : Isı ve eletri üretimi ünitelerinden ortaya çıan emisyon toplamıdır. X 2 : Otoprodütörler tarafından sağlanan eletri ve/veya ısı üretiminden ortaya çıan emisyonlardır. X 3 : Katı yaaca, ömür madenciliği, petrol ve gaz çıarımı ve diğer enerji üretimi setörlerinde yaılan yaıtlardan ortaya çıan emisyon değeridir. X 4 : Sanayide yanan yaıtlardan ortaya çıan emisyonlardır. X 5 : Ulslar arası havacılı ve deniz taşımacılığı hariç, tüm laştırma faaliyetlerinde yaılan yaıtlardan ortaya çıan emisyonlardır. X 6 : Ulslar arası İlim Değişiliği Protoolünde yer almayan ticari/rmsal, tarım ormancılı, balıçılı, ontlardan ortaya çıan emisyonlardır. Çalışmanın yglama bölümünde, blanı ümeleme analizi gerçeleştirebilme için R paet programında yer alan clster ütüphanesindei fanny fonsiyonndan yararlanılmıştır [33,35]. Analizde, 28 OECD üyesi ülenin, 6 değişenin etisi altında, çeşitli ümelenme seçeneleri denenere, en ygn üme sayısının belirlenmesine çalışılmıştır. Tablo 6 da, üme sayısına ilişin s (i) ve s (i) değerleri verilmiştir. Küme Sayısı Tablo 6. Küme Sayısına ilişin s (i) ve s (i) değerleri (Table 6. s (i) and s (i) vales for clster nmber) s (i) ,995 0,000 0, ,150 0,000 0,967 0, ,609 0,000 0,425 0,927 0, ,441 0,000 0,439 0,405 0,924 0, ,412 0,000 0,364 0,405 0,715 0,512 0, ,197 0,481 0,000 0,603 0,000 0,792 0,175 0,424-0,149 0,831 0,000 0,486 0,000 0,829 0,157-0,164 0,415-0,082 0,800 0,000 0,154 0,000 0,000 0,911 0,142-0,266 0,396-0,380 0,831 0,000 0,448 0,000 0,858 0,057 0,000 0,736 0,000 0,404 s (i) 63

13 Tablo 6 ya göre, s (i) ve s (i) değerleri diate alındığında =2 ve =4 için söz ons değerlerin en yüse değer oldğ görülmüştür. Brada, =2 için s (i) =0,960 olmasına rağmen, b ümelenmede iinci ümeyi ABD te bağına olştrması sebebiyle yapay ümelenme oldğ söylenilebilir. Anca silüet değeri olan =4 ümelenmesinin, veri matrisinde yer alan değişenlerin bir araya gelmesi ile ortaya çıan doğal sınıflanmayı yansıttığı söylenebilir. B drm, =4 ümelenmesi için Şeil 4 de i silüet grafiğinden de görülmetedir. GB I KOR CND MEX E AUS F PL USA D J H A FIN IRL DK SK S NZ CH N B GR CS P NL TR n = 28 4 clsters C j j : n j ave i Cj s i 1 : : : : Average silhoette width : 0.76 Silhoette width s i Şeil 4. OECD ülelerinin emisyon ümelenmesi, =4 için silet grafiği (Figre 4. Emissions clster for OECD Contries, Silhoette graphic for =4) Tablo 7 de ise blanı ümelenmenin esin ümelenmeden ne adar zata oldğn belirlemeye yarayan Dnn atsayısına yer verilmiştir. B atsayı, =4 ümelenmesinin s (i) ve s (i) değerleri göz önüne alınara arar verilmesini destelemetedir. 0,848 değerine baara, =4 ümelenmesinin blanı ümelenmeye daha yaın oldğ söylenebilir. Ayrıca Tablo 8 de gere ayrıştırma atsayılarına göre gerese silet atsayılarına göre en ygn üme sayısı olara seçilen =4 üme sayısı için ülelerin üyeli derecelerine yer verilmiştir. Tablo 7. Küme sayısına göre Dnn atsayıları (Table 7. Dnn coefficent according to the nmber of clster) Küme Sayısı Dnn Katsayısı 0,995 0,850 0,848 0,764 0,696 0,693 0,700 0,696 0,693 Normalleştirilmiş Dnn 0,991 0,775 0,797 0,704 0,635 0,642 0,657 0,658 0,659 64

14 Tablo 8. OECD üyesi ülelerin ümelere üyeli dereceleri (Table 8. Clster membership degrees for OECD member conteries) Üleler Küme 1 Küme 2 Küme 3 Küme 4 CND (Kanada) 0,847 0,001 0,052 0,100 MEX (Mesia) 0,885 0,000 0,019 0,096 USA (ABD) 0,000 1,000 0,000 0,000 AUS(Avstralya) 0,730 0,001 0,073 0,196 J (Japonya) 0,025 0,001 0,962 0,012 KOR (Güney Kore) 0,923 0,000 0,020 0,057 NZ (Yeni Zelanda) 0,016 0,000 0,002 0,982 A (Avstrya) 0,005 0,000 0,001 0,995 B (Belçia) 0,014 0,000 0,002 0,984 CS (Çe Cmhriyeti) 0,049 0,000 0,005 0,946 DK (Danimara) 0,009 0,000 0,001 0,990 FIN(Finlandiya) 0,007 0,000 0,001 0,992 F (Fransa) 0,654 0,001 0,052 0,293 D (Almanya) 0,304 0,002 0,599 0,096 GR Ynanistan) 0,024 0,000 0,003 0,973 H (Macaristan) 0,004 0,000 0,001 0,995 IRL (İrlanda) 0,008 0,000 0,001 0,990 I (İtalya) 0,970 0,000 0,007 0,023 NL (Hollanda) 0,111 0,000 0,009 0,879 N (Norveç) 0,022 0,000 0,003 0,975 PL (Polonya) 0,665 0,001 0,042 0,293 P (Porteiz) 0,067 0,000 0,008 0,925 SK (Slovaya) 0,015 0,000 0,002 0,983 E (İspanya) 0,880 0,000 0,016 0,104 S (İsveç) 0,012 0,000 0,002 0,986 CH (İsviçre) 0,017 0,000 0,002 0,980 TR (Türiye) 0,261 0,000 0,018 0,721 GB (Büyü Britanya) 0,914 0,000 0,030 0,056 B analiz soncnda elde edilen ümeleri olştran üleler Tablo 9 dai gibidir. B ümelenmeye göre birinci üme, Kanada, Mesia, Avstralya, Kore, Fransa, İtalya, Polonya, İspanya ve Büyü Britanya dan olşmatadır. İinci ümede sadece Ameria Birleşi Devletleri yer alıren, üçüncü üme, Japonya ve Almanya dan olşmatadır. Son üme ise, Yeni Zelanda, Avstrya, Belçia, Çe Cmhriyeti, Danimara, Finlandiya, Ynanistan, Macaristan, İrlanda, Hollanda, Norveç, Porteiz, Slovaya, İsveç, İsviçre ve Türiye den olşmatadır. B ümelenmenin şeilsel gösterimi ise Şeil 5 te verilmiştir. Tablo 9. Kümelere Göre Üleler (Table 9.Clsters according to the conteries) Üleler Kümeler CND, MEX, AUS, KOR, F, I, PL, E, GB 1 USA 2 J, D 3 NZ, A, B, CS, DK, FIN, GR, H, IRL, NL, N, P, SK, S, CH, TR 4 65

15 Component e-jornal of New World Sciences Academy USA 2 1 NZ CS P B FIN CH GR DK IRL 4 H S PL TR SK A N KOR F E AUS NL I D3 J GB MEX CND Component 1 These two components explain % of the point variability. Şeil 5.OECD üleleri emisyon ümelenmesi, =4. (Figre 5. Emissions clster for OECD contries, =4) 5. SONUÇLAR (CONCLUSIONS) İlim değişiliği ve sera gazı salınımları ile üresel ısınma günümüzde en önemli çevre onları arasında yer almatadır. CO 2 gazı ise, sera gazı salınımları içinde en büyü paya sahiptir. CO 2 salınımını azaltma için; 1990 yılında Birleşmiş Milletler Genel Krl İlim Değişiliği Çerçeve Sözleşmesi (BM-İDÇS) ne e olara 1997 yılında Japonya da Kyoto Protoolü abl edilmiş ve 2005 yılında yürürlüğe girmiştir. B protoolü imzalayan üleler, arbondiosit ve sera etisine neden olan diğer beş gazın salınımını azaltmaya söz vermişlerdir. Türiye 2004 yılında Birleşmiş Milletler İlim Değişiliği Çerçeve Sözleşmesi ne taraf olmş ve protoolü imzalayacağını Haziran 2008 de resmen açılamış ve, 7 Mayıs 2009 tarihinde protoolü imzalayara, Kyoto Protoolüne taraf olan 178. üle olmştr. Dünyada CO 2 emisyon 1971 den b yana her yıl ortalama %2 arttığı ve 2030 a adar da %45 oranında ya da her yıl ortalama %1,6 artacağı OECD tarafından tahmin edilmetedir de OECD ülelerinin CO 2 emisyon toplam içindei payı %66 olara gerçeleşmiş, 2006 yılında ise b oran %46 ya gerilemiş ve b drm 2030 a adar %32 ye gerilemesi belenmete oldğ yine OECD tarafından belirtilmiştir. Türiye İstatisti Krm tarafından yayımlanan, Seragazı Emisyon Envanteri, 2007 raporna göre, Türiye de 2007 yılında toplam sera gazı emisyon CO 2 eşdeğer, olara 372,6 milyon ton (Mt) oldğ belirtilmiştir. B envanterde, 2007 yılı için emisyonlarda CO 2 eşdeğeri olara en büyü payın %77 ile enerji aynalı oldğ ifade edilmiştir yılında CO 2 eşdeğeri olara toplam sera gazı emisyonnn, 1990 yılına göre %119 artış gösterdiği envanterde belirtiliren, döneminde yıllı ortalama artışın %4,8 olara gerçeleştiği araştırmacılar tarafından hazırlanmıştır. B çalışmada, OECD ye üye ülelerin (İzlanda ve Lüsembrg a ait veriler esi oldğndan çalışmaya dahil edilmemiştir), fosil yaıt 66

16 llanımından aynalanan CO 2 salınım göstergeleri baımından ümelenmeye çalışılmıştır. Sınıflandırma için ise, Blanı ümeleme analizi llanılmıştır. Yapılan analiz soncnda, blanı ümeleme yardımıyla, üme sayısı 4 olara belirlenmiştir. Birinci ümede, Kanada, Mesia, Avstralya, Kore, Fransa, İtalya, Polonya, İspanya ve Büyü Britanya dan olştğ belirlenmiştir. İinci ümede sadece Ameria Birleşi Devletleri yer almış, üçüncü ümede yer alan üleler ise, Japonya ve Almanya oldğ görülmüştür. Son ümede yer alan üleler ise, Yeni Zelanda, Avstrya, Belçia, Çe Cmhriyeti, Danimara, Finlandiya, Ynanistan, Macaristan, İrlanda, Hollanda, Norveç, Porteiz, Slovaya, İsveç, İsviçre ve Türiye olara belirlenmiştir. Kümeleme soncnda üçüncü ümede yer alan Japonya ve Almanya 2006 yılı CO 2 emisyon değerlerine göre, 5. ve 6. sırada yer almatadır. İinci ümede yer alan Birleşi Krallı 7. sırada, Kanada 8. sırada, Güney Kore 9. sırada, İtalya 10. sırada, Mesia 12.sırada ve Fransa 14. sırada yer almatadır yılı istatistilerine göre CO 2 emisyon dünyada milyon metri ton ien, ABD nin emisyon değeri 6957 milyon metri ton olara gerçeleşmiştir. ABD nin incelenen CO 2 salınımı değişenleri itibariyle te başına bir ümede toplanması b anlamda önemli ve doğrlayıcı bir sonçtr. ABD, Kyoto Protoolünü imzalamayan üleler arasında yer almatadır. Son olara 7-18 Aralı 2009 tarihleri arasında Danimara nın başenti Kopenhag ta yapılan Birleşmiş Milletler İlim Zirvesi nde, ABD arbondiosit salınımı onsnda yeni bir vaatte blnmamıştır. İlim Zirvesi nde üresel ısınmanın +2 derecede ttlması ve yosl ülelere yılda 100 milyar dolar yardım yapılması sonc çımıştır. Yapılan b analiz soncnda elde edilen blgların diğer araştırmacılara, çevre ve ilim değişiliği onsnda arar vericilere ışı ttacağı düşünülmetedir. Ayrıca, Avrpa Birliği üleleri için arbondiosit salınım verileri ve/veya diğer enerji istatistileri llanılara çeşitli analizlerin yapılması da mümündür. KAYNAKLAR (REFERENCES) 1. ( ) 2. Kotil, E. ve Eryiğit, M., (2008). Türiye ve Avrpa Birliği nde CO 2 Emisyon ve Gelir İlişisi, 2. Ulsal İtisat Kongresi, Şbat 2008, Doz Eylül Üniversitesi İİBF itisat Bölümü, İzmir. 3. TUİK 2009, Seragazı emisyon Envanteri, OECD Factboo 2009: Economic, Environment and Social Statistics, o2009/08/02/01/index.htm 5. TÜSİAD, (Türiye Sanayici ve İşadamları Derneği) (2009). Türiye de İlim Değişiliği Politiası Ve Yönetimine İlişin Tüsiad Görüşü. 6. Gençer, B.B., (2008). Değişen İlimler, Enerji ve Türiye, Bahçeşehir Üniversitesi Eonomi ve Toplmsal Araştırmalar Merezi (BETAM), Araştırma Not, 13, İstanbl evre_ilim&bn=218&hn=&id=4303) Karaaya, E., ve Özçağ, M., (2003). Türiye Açısından Kyoto Protoolü nün Değerlendirilmesi Ve Ayrıştırma (Decomposıtıon) Yöntemi İle CO 2 Emisyon Belirleyicilerinin Analizi, VII: ODTÜ Eonomi Kongresi Bildirisi. 10. Türeş, M. ve Kılıç, G., (2004). Avrpa Birliği nin İlim Değişiliği Politiaları ve Önlemleri), Çevre, Bilim ve Tenoloji, Teni Dergi, 2, ss:

17 11. Seyhn, Doğan, (2005). Türiye nin Küresel İlim Değişiliğinde Rolü ve Önleyici Küresel Çabaya Katılım Girişimleri, C.Ü. İtisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 6, Sayı 2, ss: Kayhan, M., (2007). Küresel İlim Değişiliği ve Türiye, I. Türiye İlim Değişiliği Kongresi, Nisan 2007, İTÜ, İstanbl. 13. Türeş, M., (2007). Küresel İlim Değişiliği Nedir? Temel Kavramlar, Nedenleri, Gözlenen ve Öngörülen Değişililer,I. TÜRKİYE İlim Değişiliği Kongresi TİKDEK,11-13 Nisan 2007, İTÜ, İstanbl, 14. Energy Information Administration, International Energy Otloo(2009).( 15. Alverez-Diaz, M., Cabellero-Migez, G., and Salino, M., (2009). The Insttional Determinants of CO2 Emissions: a Comptational Modeling Approach Using Artificial Neral Networs and Genetic Programming, Environmetrics Pblished online in Wiley Inter Science ( DOI: /env Vaziri, M., (2001). Modeling Vehicle Air Polltion Attribtes by Artifical Neral Networ, Scienta Iranica,8, 1, Falconett, I. and Nagasaa, K., (2010). Inpt Variable Selection for RBFN-based Electric Utility s CO2 Emissions Forecasting, International Jornal of Applied Science, Engineering and Technology 6, Rsnen, M. and Leivisa, K., (2004). Fzzy Modelling of Carbon Dioxide in a Brning Process Control, Engineering Practice 12, Sözen, A., Gülseven, Z. ve Arcalıogl, E., (2009).Estimation of GHG Emissions in Trey Using Energy and Economic Indicators, Energy Sorces, Part A, 31, , 20. Şenol, F., (2000)..Blanı Mantı Kontrolcüsü, Gazi Üniversitesi Lisans Tezi, Anara. 21. Timothy, J.R., (1995). Fzzy Logic with Engineering Applications, Mc Graw-Hill, Newyor. 22. Elmas, Ç., (2003).Blanı Mantı Denetleyiciler, Seçin Yayıncılı, Anara. 23. Şen, Z., (2001). Blanı (fzzy) Mantı Modelleme İleleri, Bilge Sanat Yapım Yayınları, İstanbl. 24. Öztür, C.A., Mercan, D.E., Topra, F., Kişi, Ö. ve Şahin, U., (2003). Blanı Mantı Krs Notları, İTÜ Blanı Mantı ve Tenoloji Klübü, İstanbl. 25. Klir, J.G. and Yan, B., (1995). Fzzy Sets and Fzzy Logic Theory and Applications, Prentice Hall, New Jersey. 26. Tanaa, K., (1997). An Introdction to Fzzy Logic for Practical Applications, Springer-Verlag, New Yor. 27. Zadeh, L.A., (1965). Fzzy Sets, Information and Control, No: 8, ss: Klir, G.J. and Yan, B., (1996). Fzzy Sets, Fzzy Logic and Fzzy Systems Selected by Papers by Lotfi Zadeh, World Scientific Pblishing. 29. Döring, C., Lesot, M.J. and Krse, R., (2006). Data Analysis with Fzzy Clstering Methods, Comptational Statistics&Data Analysis, 51, ss: Erilli, N.A., Tnç, T., Öner, Y. ve Yolc, U., (2009). İllerin Sosyoeonomi Verilere Dayanara Blanı Kümeleme Analizi İle Sınıflandırılması, e-jornal of New Wold Sciences Academy, 4,(1), ss: Götepe, A.B., Altn, S. ve Sezer, A., (2005). Soil Clstering by Fzzy c-means Algorithm, Advances in Engineering Software, 36, ss:

18 32. Koçyiğit, Y. ve Korüre, M., (2005).EMG İşaretlerini Dalgacı Dönüşümü ve Blanı Mantı Sınıflayıcı Kllanara Sınıflama, İtü Dergisi, 3, ss: Şahin, M. ve Hamarat, B., (2002) G10-Avrpa Birliği ve OECD Ülelerinin Sosyo-Eonomi Benzerlilerinin Fzzy Kümeleme Analizi İle Belirlenmesi, VI. International Conference in Economics, Anara. 34. Maechler, M., Rosseew, P., Stryf, A., and Hbert, M., Clster Analysis Basics and Extensions; npblished, (2005). 35. R Development Core Team (2007). R: A langage and environment for statistical compting. R Fondation for Statistical Compting, Vienna, Astria. ISBN , URL 69