YUSUFELİ BARAJI VE HES

Transkript

1 TÜRKİYE CUMHURİYETİ ENERJİ VE TABİİ KAYNAKLAR BAKANLIĞI DEVLET SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EMLAK VE KAMULAŞTIRMA DAİRESİ BAŞKANLIĞI YUSUFELİ BARAJI VE HES YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI BÖLÜM 5 SOSYOEKONOMİK ARAŞTIRMA VE NÜFUS TESPİTİ Çevre Danışmanlık Ltd. Şti. Temmuz 2006 (Rev B), Ankara

2 5. SOSYO-EKONOMİK ARAŞTIRMA VE NÜFUS TESPİTİ Bu bölüm Yusufeli (YYEP) kapsamında gerçekleştirilen araştırma çalışmasının tasarımını açıklamaktadır. Bu bağlamda bilgi toplama aracı olarak kullanılan proje bazlı araştırmanın tasarım ve metodolojisi ile araştırmanın bilgi edinme yöntemleri açıklanmış, saha çalışması sürecinde yapılan faaliyetler gözden geçirilmiştir. Bilgi toplama; Uygulama Politikasının (OP 4.12) uygulanabilirliğine karar vermek için çok önemli bir araçtır. PEİ lerin ve özellikle Bu PEİ ler içindeki dezavantajlı grupların, minimum gelir iyileştirme ölçütlerinin ve diğer amaçların tanımlanması ile teknik olarak uygulanabilir, sosyal olarak kabul edilebilir alternatiflerin sağlanmasına yarayan YYEP in işlerliği açısından son derece önemlidir. YYEP hazırlanması ve bu raporun uygulanması etkilenen hanelerin veya bu hanelerin temsilcilerinin tam katılımı ve danışmanlık hizmetlerinin verilmesi ile gerçekleştirilir. YYEP in hazırlanmasında ve tazminat, istimlak, yeni yerleşim yerinin planlanması ve geliştirilmesi, yerleşim alanının relokosyonu ve iyileştirme yardım programlarının planlanması gibi belirli aktivitelere odaklanacak olan uygulama aşamasının gerçekleştirilmesinde yoğun halk konsültasyonları gerçekleştirilecektir. İnsanların tercihleri ve seçimleri seçim ve planlama aşamasında dikkate alınacaktır. Bu katılım YYEP nin uygulanması esnasında da devam edecektir. Nüfus sayımı ve sosyoekonomik anket, yeniden yerleşim planının kapsamı ve yapısına yönelik bilgileri sağlamaktadır. Bu nedenle nüfus sayımı ve sosyoekonomik anket yeniden yerleşim planının tüm ayrıntılarını kapsamalı ve nüfusun büyüklüğü, dağılımı ve sosyoekonomik çeşitliliği hakkında bilgi verebilmelidir. Nüfus sayımı ve sosyoekonomik anket bu YYEP raporunda projeye özel araştırma olarak anılacaktır. Projeden etkilenen insanların genel durumunun değerlendirilmesi YYEP'nin hazırlanmasında anahtar başlangıç aşamasını oluşturmaktadır. İdeal olarak genel nüfus sayımının yasal durumlarından bağımsız olarak projeden etkilenen insanların tamamını kapsaması zorunludur. Bu sebeple araştırma, gerekli yeniden yerleşim planlamasının ölçeği ve karmaşıklığı hakkında bilgi vermektedir. Ayrıca, araştırma yeniden yerleşim planlamacılarının nüfusun büyüklüğü, dağılımı ve sosyo-ekonomik farklılaşması üzerine bilgilerini sunmaktadır. Proje alanı nüfus sayımı genelde projeden etkilenen insanlardan toplanan ilgili demografik (yaş, cinsiyet, aile büyüklüğü, doğumlar ve ölümler) ve ilgili sosyal ve ekonomik bilgilerle (kültür, sağlık, eğitim, istihdam ve gelir kaynakları) bir araya getirilir. Yeniden yerleşimi planlayanlar toplanan bu bilgiler sayesinde projeden etkilenen topluluklar hakkında genel bir kavrayışa sahip olurlar. Sosyo-ekonomik araştırmanın ele aldığı projeden etkilenen topluluklar, ev sahibi toplulukları da içermelidir. Elde edilen sosyo-ekonomik bulgular yeniden yerleşim planlamacılarına ters etkileri hafifletmek için gerekli yeniden yerleşim desteği ve zararların karşılanmasının çerçevesini anlamaları için olanak sunar. Dahası böylesi genel bir kavrayış yeniden yerleşim planlamacılarının zararları karşılama ve geçim durumunun iyileştirilmesini hedefleyen daha net sosyo-ekonomik çalışmaları geliştirmelerini sağlar. Ek olarak, sosyo-ekonomik çalışmalar, nihayetinde yeniden yerleşim YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 1 / 81

3 planlamacılarının topluluk içindeki karar alma ve liderlik süreçlerini anlamalarını sağlayan, projeden etkilenen toplulukların yapısı ve işlevlerine dair önemli bilgiler sunar. Aynı biçimde, sosyo-ekonomik araştırmalardan elde edilen bulgular sayesinde yeniden yerleşim planlamacıları, projeden etkilenen topluluklar, özellikle hassas olanlar, için önemli olan sosyal ağ desteklerini tespit edebilirler Projeye Özel Anketin Amaç ve Önemi Projeye özel araştırmanın genel amacı PEİ nin, özellikle hassas grupların, demografik bilgilerini, yaşam standartlarını ve eğitim seviyelerini belirlemek ve bunlar üzerine çalışmaktır. Bunu yapabilmek için PEİ nin sosyoekonomik durumu hakkında bir çok bilgi toplanmalıdır. Bu nedenle Yusufeli projeye özel araştırmasında değişik analiz birimlerine yönelik teknikler kullanılmıştır. Bilgi toplama araçları değiştikçe bu teknikler de değişmektedir. Bilgi toplama araçlarındaki bu çeşitlilik bir yandan PEİ nin sosyoekonomik durumu hakkında her seviyeden bilgiye ulaşılmasını sağlarken diğer yandan yeniden yerleşim için gerekli bilgiyi toplamakta kullanılmıştır. Proje bazlı araştırma, basit tablolardan çok özel analiz metotları gerektiren; PEİ nin sosyoekonomik durumu, projeden etkilenme seviyesi gibi konularda araştırma yapmak üzere kullanılmaktadır. Sosyoekonomik araştırmanın amacı, Yusufeli Barajı ve HES Projesi nin tamamlanması sonrasında su altında kalacak olan bölgede yaşayan insanları sosyoekonomik durumlarını ölçmektir. Bu çalışmadaki başka bir amaç ise PEİ nin yeniden yerleşim bölgesi ile ilgili tercihlerini hane bazında almaktır. Bir çok yerleşim yeri ve tarımsal araziyi su atında bırakacak bu büyüklükte bir projenin insanların geçimlerini, gelirlerini ve hayat biçimlerini değiştirecek ekonomik ve fiziksel etkileri olması kaçılmazdır. Öncelikle, yaşadıkları yerden ayrılmak zorunda kalan insanlar alışkın olmadıkları, yabancı bir ortamda yaşamak zorunda kalacaklardır. Bu nedenle, bir yeniden yerleşim planının en önemli amacı, yeniden yerleştirilen insanların en azından yer değiştirmeden önceki, tercihen geçmişteki durumlarından daha da iyi koşullara kavuşmalarını sağlamaktır. Yukarıda belirtildiği gibi, proje bazlı araştırmanın amaçlarından biri etkilenen bölgedeki insanların daha iyi şartlarda yeniden yerleştirilmeleri için bilgi toplamaktır. Çalışmanın diğer amacı da PEİ nin ( fiziksel ve ekonomik olarak etkilenen gruplar) yeniden yerleşim yerine yönelik tercihlerini alarak onların proje sürecine katılımlarını sağlamaktır. Diğer bir deyişle proje bazlı anketin amacı kaç hane reisinin kırsal, kaçının kentsel, kaçının ise kendi olanaklarıyla yeniden yerleşimden yana olduğunu tespit etmektir. Proje bazlı araştırmanın bir diğer amacı ise kamulaştırmayı gerçekleştirecek olan DSİ nin kamulaştırılacak olan toprak ve yapılar hakkında detaylı bilgi almasını ve böylelikle kamulaştırmanın hızla tamamlanmasını sağlamaktır. Projeye özel ankette iki ayrı teknik kullanılmıştır. Bu tekniklerin her biri iki bilgi toplama aracı içermektedir. İlk teknik nicel araştırma tekniği olup, nüfus sayımı, mal envanterini ve sosyo-ekonomik soru formu içeren hane halkı düzeyi anketi, ve köy YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 2 / 81

4 muhtarı anketini kapsamaktadır. İkinci teknik ise nitel araştırma tekniği olup bölge içinde yaşadıkları tespit edilen hassas gruplarla yapılan odak grup görüşmelerini ve paydaş kurumlarla yapılan derinlemesine görüşmeleri içermektedir. Tüm bu araştırma teknikleri aracılığıyla toplanan veriler YYEP de analiz edilecektir. Ek A.4 de verilen nüfus sayımı ve hane halkı araştırmasının diğer anketlerden çok farklı özellikleri bulunmaktadır. Bu araştırma, hane bazlı sosyoekonomik durum, etkilenme düzeyi, algı ve beklentiler gibi önemli bilgilerin alınmasını sağlamaktadır. Ek A.5 de görülen kilit bilgilendirici (köy düzeyi anketleri) Ek A.5 de görülebilir ve (mahalle düzeyi anketleri) Ek A.6 da görülebilir anketleri bazı zamanlar topluluk anketi, bazı zamanlar fiyat tespit anketi ve bazı zamanlarda ise altyapı ve donanım anketi olarak kullanılabilmektedir. Bu anketler Dünya Bankası Yaşam Standardı Ölçüm Çalışması 1 (YSÖÇ) temel alınarak hazırlanmıştır (bkz. Bölüm 5.3.1). Saha anketi tanımlama ve araştırma amaçlarına yönelik kullanılırken, veri toplama araçları ise PEİ hakkında güvenilir ve kesin bilgiye ulaşılması ve bunları YYEP e en iyi şekilde yansıtılabilmesi için düzenlenmiştir. Araştırma, uygun politikaların oluşturulması, uygulanmasına ve PEİ nin uygun bir şekilde yeniden yerleştirilip kalkınmalarına hizmet etmelidir. Saha çalışması aşağıdakileri içermektedir: PEİ nin açık bir tanımını geliştirmek, Proje alanı dahilindeki tüm insanların PEİ lere dahil olup olmadıklarını tanımlamak, Sosyal altyapıya sadece PEİ lere dahil olanların değil yeniden yerleşimin sağlanacağı bölgelerdeki ev sahibi nüfusun 2 da yararlanmasını sağlayacak önerilerde bulunmak. PEİ lere dahil olan kişilerin eski yaşam standartlarına tekrar ulaşıp geliştirebilecekleri ve bu sürece katılımlarının sağlanacağı politikalar önermek. Çalışma, PEİ lere dahil olan kişilerin yeniden yerleşim ve kalkınmaları konusunda alınacak kararların doğru olması amacıyla bilgi sağlamak üzere tasarlanmıştır. Çalışma şu konulara katkıda bulunmak üzere uygulanmıştır: PEİ lerin tanımlanması; Projeden etkilenen alandaki sosyo-ekonomik durumun belirlenmesi Projeden etkilenen alandaki hassas grupların tanımlanması 1 Dünya Bankası Yaşam Standardı Ölçüm Çalışması: Üçüncü dünya ülkelerindeki yoksulluk ve yaşam standartlarına ilişkin veri havuzunu geliştirmeyi amaçlayan yakın tarihli uluslararası çalışmalardan biridir. Dünya Bankası YSÖÇ (LSMS) programını 1980 de kurmuş ve hane halkı anket verilerinin kesinlik, güncellik ve politikalara uygunluğunu arttırmayı amaçlamıştır. 2 Ev sahibi nüfus: Yeniden yerleştirmenin yapılacağı ve bundan etkilenebilme ihtimali olan nüfus. Ev sahibi Bölüm 2 de anlatılmıştır ve Bölüm 5.7 de de ayrıntılı bir şekilde değinilecektir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 3 / 81

5 PEİ nin ve buna dahil olan hassas grupların sosyoekonomik durumlarının iyileştirilmesine yönelik önerilerde bulunmak, PEİ nin yeniden yerleşim bölgeleri ve rehabilitasyon konusundaki tercihlerini değerlendirmek Proje-Özelinde Yapılan Araştırmanın Araçları ve Metodolojisi Proje-özelinde yapılan alan araştırması 5 çeşit anket uygulamasını ve 2 çeşit nitel bilgi toplama tekniğini içermektedir. (Odak grup toplantıları ve topluluk forumları) Sosyo-ekonomik anket, Arazi envanteri, Yapı varlığı envanteri, Kilit bilgilendirici anketi, Seyyar Satıcı anketi, Odak grup toplantıları, Topluluk forumları. Alan araştırmasından 2 ek bilgi toplama aracı kullanılmıştır: Yapılandırılmış doğrudan gözlemler: PEİ konumundakilerin anında gözlemlenmesi. Resmi olmayan görüşmeler: herhangi bir örneklem metodu kullanmadan PEİ ler, idari personel, konu ile ilgili STK lar ile yapılan danışmanlık hizmetleri. Bilgi toplama araçları aşağıda açıklanmıştır: 1. Proje-özelinde yapılan nüfus sayımı bilgilerini de içeren Sosyo-ekonomik anket formu ve diğer anket formları PEİ lerin sosyo-ekonomik karakteristikleri ile ilgilidir. Yeniden yerleşim konularının karışıklığından ve konunun çok yönlü ortaya çıkarmak için olabildiğince çok soru sorma gerekliliğinden sorulan sorular olabildiğince kısa formüle edilmiştir. Yeniden yerleşim konuları kendi içinde komplike olduğundan çok yönlülüğe erişmek için mümkün olduğunca çok soru sorulmasını gerektirmektedirler bu nedenle sorular mümkün olduğunca kısa hazırlanmıştır. Sosyo-ekonomik anket formu projeden etkilenecek tüm insanlara uygulanmıştır (detaylı bilgi için bölüm bakınız). 2. Arazi ve yapı envanterlerinin uygulama sürecinin ve bilgi giriş sürecinde ihtiyaç olan zamanın azaltılması için matris formunda hazırlanmıştır. Arazi ve yapı envanterlerinin matris formatında hazırlanmasının diğer bir nedeni ise IFC el kitabındaki formata uyulmasıdır (Detaylı bilgi için bkz bölüm 5.3.1). Hanelerin sahip olduğu tüm araziler parçaları veya bunun dışında zilyetlikleri arazi envanterlerine kayıt edilmiştir. Arazi envanteri matrisindeki YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 4 / 81

6 her sıra her bir parça araziye verilen parsel numarasını temsil eder. Son kolon ise arazi miktarının, kamulaştırılacak arazi miktarını ve bu arazide yetiştirilen ürünün değerinin toplamı hakkında bilgi verir. Arazi ve yapı envanteri tarafından tanımlanan yeniden yerleşim ihtiyacı takip eden kontrol listesi kontrol edilmiştir. Etki geçici mi kalıcı mı olacak? (inşaat sırasında) Arazinin sahibi kim? Arazi şu anda nasıl kullanılıyor? Eğer arazi özel mülkiyet ise kaç mülk sahibi/kiracı/ortakçı etkilenecek? Eğer arazi kamu arazisi ise zilyetlik hakkına konu mudur? Eğer arazi kamu malı ise üzerinde herhangi bir bina var mı? Herhangi bir ağaçlık ve ürün etkilenecek mi? Kaç hane fiziksel olarak yer değiştirecek? Yer değiştirenler kalan arazisine geri dönebilecek mi? Herhangi bir kamu veya topluluk altyapısı var mı? 3. Yapı envanteri arazi envanterlerine bezer bir şekilde tasarlanmıştır. Yapı envanterleri hane tarafından sahip olunan ahır, konut, kuyu, ve benzeri yapıların hakkında bilgi toplamak için tasarlanmıştır. Her bir sıra yalnız bir yapı hakkında bilgi içermektedir ( detaylar için bölüm bakınız). Etki geçici mi kalıcı mı olacak? (inşaat sırasında) Yapının sahibi kim? Yapı şu anda nasıl kullanılıyor? Eğer yapı özel mülkiyet ise kaç mülk sahibi/kiracı/ortakçı etkilenecek? Eğer arazi kamu arazisi ise zilyetlik hakkına konu mudur? Kaç hane fiziksel olarak yer değiştirecek? Herhangi bir kamu veya topluluk altyapısı var mı? 4. Anahtar bilgilendiricilerle yapılan anketleri köy veya mahalle muhtarlarına uygulandı. Muhtara ulaşılamadığı durumlarda ise, kaymakam veya köylerde ihtiyar heyeti üyeleri gibi diğer anahtar bilgi kaynakları ile görüşmeler yapıldı. Çalışmanın kapsadığı alandaki tüm mahalle ve köylerde bu anket uygulanmıştır. Crabtree & Miller (1992) nitel araştırma tekniklerini inceledikleri kitaplarında anahtar bilgi kaynakları anketinin ayrıntılı bir açıklamasını vermektedirler. Bu araştırma yöntemi tarihsel olarak etnografiye dayanmaktadır. Anahtar bilgi kaynakları bazı özel bilgilere ve statüye sahip olan, bilgi ve becerilerini araştırmacı ile paylaşmaya eğilimli ve araştırmacıdan esirgenen kimi perspektif ve gözlemlere dayalı bilgiye sahip bireylerdir. (Goetz & Lecompte, 1984). Bu nedenle tesadüfi olarak değil, ilk kriter olarak teori ve/veya araştırılan veriler (verilere kimin ulaşabileceği) göz önüne alınarak, ikinci olarak da kişilik (kimin becerebileceği veya gönüllü olduğu) kriterlerine dayanarak seçilirler. Bu anketler birisi köyler, diğeri de mahalleler için olmak üzere iki şekilde hazırlanmıştır. Projeden etkilenen kişilerin teşhisi için özel olarak dizayn edilmişlerdir. Burada hassas gruplara özel bir önem verilmiştir. Teşhise yönelik soruların yanı sıra, köy ve mahallelerin demografik, kültürel ve dinsel yapısını, projeden etkilenen alandaki toplumsal entegrasyon ve adaptasyon sorunlarını, sosyo-ekonomik altyapıyı ve ekonomik özellikleri araştırmaya ve anlamaya yönelik sorular da bulunmaktadır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 5 / 81

7 5. Başka yerlerde yaşayan fakat Yusufeli ilçesi merkezinde ticari faaliyetlerde bulunan sokak satıcıları da araştırmaya dahil edilmiştir. Projeden bu şekilde etkilenen kişilere yönelik özel olarak dizayn edilmiş bir anket uygulanmıştır (bkz. Ek. A.7). Bu anket esas olarak gelir kaynakları üzerine olan soruları içermektedir. 6. Odak grup çalışmaları da projenin bir parçası olarak yürütülmüştür ve hassas grupların görüş ve fikirlerini elde etmek çabasıyla tasarlanmıştır. Odak grup çalışmalarının bir diğer amacı da yeniden yerleşim ve Yusufeli projesi hakkında bu kişileri bilgilendirmektir (bkz. bölüm 5.3.3). 7. Halk toplantıları/forumlarında belirlenen ana araştırma unsurları aşağıdaki gibidir. Projenin doğrudan ve dolaylı etkilerini belirlemek, PEİ lerin, özellikle de hassas grupların ihtiyaç ve önceliklerini tanımlamak, Alınması gereken gelir iyileştirmesi önlemlerini kararlaştırmak. Bu konuları araştırmak üzere 10 soru içeren yarı yapılandırılmış bir toplantı/forum yönergesi hazırlanmıştır. Bu yönerge Ek. F.8 de bulunabilir. Bu toplantılar kayıt altına alınmış ve sonradan deşifre edilmiştir. Yaklaşık iki saat süren bu toplantılara katılım hayli yüksek düzeyde olmuştur. Kendi topluluklarıyla birlikte yaşlıların, gençlerin, engellilerin, dulların ve yoksulların katılımı hassas gruplar hakkında çok değerli bilgilerin toplanmasına olanak sağlamıştır. Bu toplantılar hakkındaki notlar Ek F.7 de bulunabilir. Toplantı girdilerine yönelik açıklamalar ise ilgili kısımlarda sunulmuştur. Araştırmaya dahil edilen nüfus 19 köy ve Yusufeli ilçe merkezindeki Yusufeli projesinden kısmen veya tamamıyla etkilenecek olan hane halklarını kapsamaktadır. Araştırmaya özellikle sular altında kalacak olan rezervuar alanındaki mal mülklerin kaybı dolayısıyla etkilenecek kişiler dahil edilmiştir. Bu rezervuar alanı yaklaşık 33 km 2 dir Bilgi Toplama Araçları Projenin getireceği sosyoekonomik etkilerin ve bu etkilere maruz kalacak insanların belirlenmesi için bölgenin ve projenin özel koşulları göz önüne alınarak bir saha araştırma modeli geliştirilmiştir. Saha araştırmasının yanı sıra daha önce bölge özelinde çeşitli devlet kurumlarının yapmış olduğu araştırmalar sonucu elde edilen bilgilerden de yararlanılmıştır. Bu bilgiler, DİE nin her 10 yılda bir yaptığı nüfus sayımı ve sosyo-demografik çalışmalarından ve proje sponsoru olan DSİ nin proje özelinde yapmış olduğu araştırmalardan elde edilen bilgilerdir. Daha önce yapılmış olan bu çalışmalardan elde edilen bilgiler, çeşitli eksikliklerinden dolayı ve projenin YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 6 / 81

8 özel koşullarının gerekliliklerini tam olarak karşılamadığı için, sadece proje özelinde geliştirilen araştırma sonucu elde edilen bilgileri desteklemek amacı ile kullanılmıştır. DİE ve DSİ nin çalışmalarından elde edilen bilgilerin eksiklikleri aşağıda açıklanmaktadır. Projenin etkilediği bölgede çeşitli devlet kurumları tarafından yapılan nüfus tespit çalışmaları güncelliğini yitirmiştir: DİE tarafından yapılan son nüfus sayımı 2000 yılında gerçekleştirilmiştir ve bu sayımın üzerinden 5 yıl geçmiş olmasına rağmen bu sayımda elde edilen bilgiler güncellenmemiştir. DİE den edinilen nüfusa ilişkin verilerin güvenilir olmamasının bir diğer nedeni de, yerel idarelerin İller Bankası ndan aldıkları bütçenin Türkiye nüfus sayımı sonuçlarına dayanarak değişikliğe uğramasıdır. Karadeniz Bölgesi Türkiye de şehir merkezlerine en fazla göç oranına sahip olan bölgedir (Artvin ilinin göç oranı Türkiye genelinde beşinci sırada yer almaktadır). Bölgedeki merkezler, göç etmiş olan kişileri de hemşerilik ilişkilerini kullanarak kendi bölgelerinde kaydettirmek yoluyla İller Bankası ndan aldıkları payı artırmaya çalışmaktadırlar. İstanbul ve İzmir gibi büyük şehirlerde yaşayan ve bölgeyle hiçbir maddi bağı kalmamış olan pek çok kişi, seçim zamanlarında göç etmiş oldukları bölgeye dönerek orada kayıt altına alınmaktadırlar. Bu durum bölgede ikamet edenlerin kesin sayısını belirlemeyi güçleştirmektedir. Yerel yönetimler bölgede bu gibi tavırları özellikle özendirmektedirler. DİE tarafından gerçekleştirilen sayım, insanların nerede ikamet ettiklerinden çok, sayım sırasında nerede bulundukları hakkındaki bilgileri sunmaktadır. Bunun da ötesinde, normalde o bölgede ikamet etmesine rağmen sağlık, eğitim veya mevsimlik işlerde çalışmak üzere geçici olarak bölge dışında olan kişiler DİE nin gerçekleştirdiği sayımda tespit edilememektedirler. Bu gibi nedenlerle, Türkiye deki resmi nüfus sayımı, belirli bir şehir, kasaba veya köyde daimi olarak ikamet eden nüfusa yönelik eksiksiz bir bilgi sunamamaktadır. Nüfus sayımında DİE, bölgeden göç etmiş kişiler hakkında eksik bilgilenmeye yol açan de-facto analiz yöntemi kullanmaktadır. Bu sorunla birlikte, Hoşgör ün belirttiğine göre 3 Türkiye de 1990 yılından itibaren nüfus sayımlarının 5 değil de 10 yılda bir yapılmasına dair alınan karar, bölgede 1990 dan sonra gerçekleşen nüfus değişikliklerinin ve göçlerin tam anlamıyla takip edilebilmesini engellemiştir (1998). Doğu bölgelerinden Batıya doğru yoğun bir kitle hareketinin yaşandığı bir ülkede 10 yıllık dilimlerde yürütülen nüfus sayımları, nüfusa ilişkin belirli çalışmalarda gerek duyulan ve nüfusu genel anlamda yansıtan bilgilerde önemli eksiklikler yaratmaktadır. Nüfusun sosyo-ekonomik durumunun belirlenmesine, projenin olumsuz etkilerini azaltmak ve proje boyunca sosyo-ekonomik anlamda meydana gelecek değişiklikleri izleyebilmek gibi gerekçelerle ihtiyaç duyulmuştur. Bu türden bilgiler ne DİE ne de diğer devlet kurumlarında bulunmamaktadır. 3 Şeref Hoşgör ün Türkiye de İç Göç konferansında sunulan makalesinden alınmıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 7 / 81

9 DİE nin çalışmaları sosyo-ekonomik yapıya dair analizleri ülke veya bölge düzeyinde sunmaktadır. Bu çalışmaların projeden etkilenecek bölgenin özel sosyo-ekonomik koşulları hakkında net bilgiler verememesinin bir gerekçesi de budur. Sonuç olarak etkilenen bölge için özel olarak yürütülen bu çalışmada DİE nin verileri yalnızca destekleyici bilgiler olarak kullanılabilir. Devlet kurumlarınca yürütülen çalışmaların bir diğer eksikliği de yalnızca nicel araştırma yöntemlerinin uygulanıyor olmasıdır. Oysa, etkilenen alanda yaşayan nüfusun katılımını amaçlayan bir proje için, genel olandan çok bireysel bilgilere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu gereksinim yüzünden bu YYEP raporunun hazırlanmasında, nitel ve katılımcı araştırma yöntemleri de kullanılmıştır. Yusufeli Projesi için yürütülen YYEP araştırmaları projeden etkilenen alanda yürütülmüştür. Bu araştırmalar iki evreyi kapsamaktadır. İlk evrede, proje sponsoru DSİ den, uydu görüntüleri, haritalar ve GPS ölçümlerinden edinilen bilgilere dayanılarak, etki alanı belirlenmiştir. Bu ilk evredeki çalışmalardan çıkan sonuçlara göre 19 köy ve Yusufeli ilçe merkezi projeden doğrudan etkilenecek alan içerisindeyken, Yusufeli ne bağlı 42 köy de, ilçe merkezinin yerinin değişmesi nedeniyle, ikincil düzeyde etkilere maruz kalabilecek konumdadır. Bu yerleşim yerlerinin konumları ve her biri için yürütülecek olan araştırmalar, Şekil 5.1. de sunulmaktadır. Ek olarak, projenin gerçekleşmesinden doğrudan etkilenecek olan yerleşim yerlerinin bir listesi de Tablo 5.1 de verilmektedir. Tablo 5.1. Yusufeli Projesinden Doğrudan Etkilenecek Olan Yerleşim Yerlerinin Listesi No Yerleşim Adı İl İlçe 1 Yusufeli İlçe Merkezi Artvin 2 Alanbaşı Köyü Artvin Yusufeli 3 Arpacık Köyü Artvin Yusufeli 4 Bahçeli Köyü Artvin Yusufeli 5 Bostancı Köyü Artvin Yusufeli 6 Çeltikdüzü Köyü Artvin Yusufeli 7 Çevreli Köyü Artvin Yusufeli 8 Çıralı Köyü Artvin Yusufeli 9 Darıca Köyü Artvin Yusufeli 10 Dereiçi Köyü Artvin Yusufeli 11 Irmakyanı Köyü Artvin Yusufeli 12 İşhan Köyü Artvin Yusufeli 13 Kılıçkaya Köyü Artvin Yusufeli 14 Kınalıçam Köyü Artvin Yusufeli 15 Küplüce Köyü Artvin Yusufeli 16 Morkaya Köyü Artvin Yusufeli 17 Pamukçular Köyü Artvin Yusufeli 18 Sebzeciler Köyü Artvin Yusufeli 19 Tekkale Köyü Artvin Yusufeli 20 Yeniköy Köyü Artvin Yusufeli YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 8 / 81

10 LEJANT İlçe Belde Köy Bilgilendirme ve Danışma Toplantıları Halkın Katılımı Toplantıları Köy Bilgilendirme Toplantıları Kadınlarla Yapılan Halk Forumu Erkeklerle Yapılan Halk Forumu Odak Grup Toplantıları Anketler Hane halkı Anketleri (Sosyo-ekonomik anketler, arazi ve varlık envanterleri) Muhtar Anketleri Telefonla Yapılan Muhtar Görüşmeleri Seyyar Satıcı Anketleri Kuzey Ölçeksiz Şekil 5.1. YYEP Çalışmaları Kapsamında Saha Araştırması Yapılan Yerleşimler YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 9 / 81

11 Etkilenen yerleşim yerlerini belirlerken dikkate alınan iki gösterge aşağıda sunulmaktadır: Eğer arazi veya yerleşim yerlerinin bir kısmı veya tamamı kamulaştırılacak olan alanların (örneğin köyler) yasal sınırları içindeyse, bu yerler listede doğrudan etkilenecekler kategorisine konulmuştur. Bu yerleşim yerlerinin hepsinde nüfusun belirlenmesi ile bina ve arazi envanterlerini içeren çok amaçlı bir anket çalışması yürütülmüştür. Bunların yanı sıra, doğrudan etkilenen yerleşim yerlerinde, anahtar bilgilendirici anketleri, nitel bilgi toplamak amaçlı odak grup toplantıları, halk forumları yapılmış, paydaşlarla resmi ve gayrı resmi görüşmeler yürütülmüştür. YYEP çalışmaları süresince, ilçe merkezinin yeniden yerleşime maruz kalmasından dolayı etkilenecek olan yerleşim yerleri de hesaba katılmıştır. Bu yerleşim yerleri Yusufeli ilçesinin 42 köyünü kapsamaktadır. Bunlardan 30 unda anket çalışması yapılmış, 12 sinin ise muhtarlarıyla telefon görüşmeleri yürütülmüştür. İlçe merkezi için seçilen yeniden yerleşim alanı bugünkü mevkisine çok yakın olduğu (1 km.den daha az) ve yeni yolların yapımı kamulaştırmalar başlamadan önce bitirileceği için, bu yerleşim yerleri üzerindeki etkiler çok kısıtlı olacağı öngörülmüştür. Birisi de Yusufeli ilçe merkezi olmak üzere, doğrudan etkilenen yerleşim yerlerinin sayısı 20 dir. İlçe merkezi ve Irmakyanı, Yeniköy ve Kınalıçam köyleri tamamıyla sular altında kalacak olan yerlerdir. Buralardaki tüm haneler yeniden yerleşime tabi tutulacaktır. Doğrudan etkilenen diğer 16 yerleşim yerinde yalnızca bazı haneler baraj inşası dolayısıyla yeniden yerleşime tabi tutulacaktır. Bu yüzden, baraj inşası dolayısıyla doğrudan etki altında kalacak olan yerleşim yerleri iki gruba ayrılmıştır. Doğrudan etkilenecek yerleşim yerlerindeki tüm haneler yeniden yerleşime maruz kalacaksa, bu yerler tamamen etkilenecek yerler olarak kategorize edilmiştir. Bu doğrudan etkilenen yerlerde yalnızca bazı haneler yeniden yerleştirilecekse veya yalnızca bazı mal ve araziler kamulaştırılacaksa, bu yerler de kısmen etkilenenler şeklinde kategorize edilmiştir. Doğrudan etkilenen yerleşim yerlerinin ve bu yerlerin nüfuslarının karşılaştırılmasına yönelik listeler DİE nin 2000 yılı nüfus sayımı verilerinden, proje dahilinde yürütülen nüfus sayımından, anahtar bilgi kaynağı anketlerinden ve yerel idarecilerden alınan bilgilere dayanarak Tablo 5.2 de sunulmaktadır. Doğrudan etkilenen yerleşim yerlerinin belirlenmesinin ardından projenin ikinci evresi başlamıştır. Bu aşamada doğrudan etkilenen yerleşim yerlerinde yaşayan nüfusun sosyo-ekonomik ve demografik özellikleri saha çalışması yoluyla elde edilmiştir. Bölgenin sosyo-ekonomik ve demografik özelliklerine dair yapılan çalışma boyunca iki önemli kriter, IFC nın ve DB nın kriterleri hesaba katılmıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 10 / 81

12 Bunlardan ilki projeden fiziksel 4 ve ekonomik 5 açıdan etkilenecek nüfusun belirlenmesidir. Bunun için projeye özelinde yöntemler/çalışmalar uygulanmıştır. Çalışmalar Dünya Bankasının Yaşam Standartları Ölçüm Çalışmaları (YSÖÇ) formatında düzenlenmiş, bir nüfus sayımı formu, sosyoekonomik form ile arazi ve mülk envanterleri de içeren çok amaçlı bir anketin uygulanmasını da kapsamaktadır. Bu çok amaçlı anketler hanelerin ve oralarda yaşayan hane halkının sayısını belirlemekte kullanılmıştır. Bu yöntem kısmen veya tamamen etkilenen tüm yerleşim yerlerindeki tüm hanelere uygulanmıştır. Bu sırada başlıca iki kriter göz önüne alınmıştır. 1. Tüm hanelerdeki bireyler kayıt altına alınmıştır. Bir örneklem tekniği kullanılmamış ve tüm hane halkı reisleriyle görüşmeler gerçekleştirilmiştir. 2. Mevsimlik çalışma, eğitim, sağlık, vb. gerekçelerle hanelerinde bulunamayan kişilerde kayıt altına alınarak etkilenen nüfusa dahil edilmiştir. Bölgedeki tüm nüfus numaralandırıldı ve demografik veriler yaş, cinsiyet 6, medeni durum, eğitim düzeyi, meslek, gelir ve sağlık gibi kriterlere göre kayıt altına alınmıştır. Araştırmanın başlangıcından önce bu yerleşim yerlerindeki nüfusa dair bilgiler idari birimlerden (muhtar veya kaymakamlık) alınmıştır. Bu bilgilerin ışığı altında çalışma esnasında boş olan evler belirlenmiş ve aynı çalışma sonradan buralardaki hane halklarına da uygulanmıştır. Bu yerleşim yerlerine gidilmeden önce kayıt altına alınan haneler, nüfus sayımı çalışmasının bir tekrarı olmaması gerekçesiyle listelenmiştir. Tablo 5.2 doğrudan etkilenen yerleşim yerlerindeki hanelerin ve nüfusun sayısını belirtmektedir. Saha çalışmasına yönelik IFC ve DB tarafından belirlenen ikinci önemli kriter dezavantajlı grupların belirlenmesinde saha çalışmasını nitel ve nicel tekniklerle destekleyerek, bu gruplara yönelik çalışmaya öncelik verilmesidir. Ayrıca, nitel araştırma teknikleriyle, projeye de yer alan kurumların katılımlarını sağlamak ta mümkün olmuştur. Saha çalışmasına ayrılan zamanın bu kadar çok olmasının gerekçesi, projeden fiziksel veya ekonomik bakımdan etkilenen tüm nüfusun belirlenmesi ve tüm hak sahiplerine ulaşabilme amaçlanması olmuştur. Burada nitel araştırma teknikleri hem nicel bulguları desteklemek hem de onlar tarafından ulaşılamayan bilgileri elde etmek için kullanılmıştır. Nitel araştırma teknikleri nicel olanlara nazaran bazı belirli alanlarda daha derin bir analiz yapabilmeyi sağlamaktadır. 4 Fiziksel Yeniden Yerleşim proje yüzünden ev ve arazilerini yitirecek kişilerin yerleşim yerlerinin değişmesi olarak tanımlanabilir (Yeniden Yerleşim Eylem Planı için El Kitabı) 5 Ekonomik etki yaşam kaynakları ile onları elde etmeye yarayan araçların kaybı veya kullanımlarının engellenmesi olarak tanımlanabilir. 6 Cinsiyet bireyin toplumdaki rolünü, kendi kendini tanımlamasını ve sunmasını içermektedir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 11 / 81

13 Nitel teknikler, öznel durumların insan eylemlerinin sebebi olduğu fikrine dayanır. Aynı zamanda projeden etkilenenlerin insani özelliklerinin altını çizmekte önemli yer tutarlar. Yeniden yerleşim projelerindeki saha çalışmaları birey odaklı olmayı gerektirdiği için, birey tarafından olay ve durumlara yönelik isnat edilen değerler, olumlu yaklaşımları destekleyen faktörler olarak analiz edilmelidir. Nitel araştırma aynı zamanda nicel bir çalışma yürütürken ortaya çıkabilecek beklenmeyen sonuçlara dair ve bazı özel araştırma bulgularını daha ileri götürme konularında araştırmacıya derin bir öngörü sağlamaktadır. Nitel araştırma sıklıkla yeni fikir ve bakış açıları üretir, çünkü tanım gereği açık uçlu katılımcı soruları evet, hayır veya çok seçenekli yanıtlar arasına sığdırılamaz. Nitel araştırma, Yeniden yerleşim politikası ve programını geliştirmek amaçlı fikirlerin araştırılmasında, Yeniden yerleşim politikası ve programına yönelik doğabilecek tepkilerin tespitinde, Halkın kamulaştırma ve yeniden yerleşime dair bilgi ve algılamasının araştırılmasında kullanılmaktadır. Proje süresince nitel araştırma tekniklerinin kullanılmasındaki bir diğer etmen de, yeniden yerleşime maruz kalan veya bu yüzden ekonomik olarak etkilenen nüfus üzerinde projenin genel anlamdaki etkilerini tespit etmekten çok, onlar arasındaki bireysel farklılıkların anlaşılmasıdır. Nitel araştırma tekniklerinin amacı halkın olaylara yüklediği farklı anlamları, onların kavradığı şekliyle ortaya çıkarmaktır (Emerson; Fretz; Shaw, ). Bu teknikler proje boyunca belirli grupların sosyal, kültürel, antropolojik ve ekonomik özelliklerini analiz etmekte sıklıkla kullanılmıştır. Bu nitel çalışmalardan edinilen bilgiler YYEP raporunun ilgili kısımlarına işlenmiştir. Hobbs ve May e göre, etkilenen nüfusun projeye her düzeyde katılımını sağlamak, projenin sürekliliğini ve amaçlarına maksimum düzeyde ulaşmasını sağlamak açısından büyük önem taşımaktadır (Hobbs; May, ). Bu yardımcı işlevinin yanı sıra, nitel araştırma tekniklerinin nicel olanlarla birlikte kullanılması projeden etkilenen insanların gündelik yaşamlarında bir ilerleme sağlaması ve birey odaklı bir kavramın gelişimine katkıda bulunması açısından önem taşımaktadır(hobbs and May, 1993). 7 Türkiye Ekonomik ve Sosyal Tarih Vakfı tarafından İstanbul da 1998 de yayımlanan makaleden alınmıştır. 8 Türkiye Ekonomik ve Sosyal Tarih Vakfı tarafından İstanbul da 1998 de yayımlanan makaleden alınmıştır YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 12 / 81

14 Tablo 5.2. Doğrudan Etkilenen Yerleşimlerin Haneleri ve Nüfusu No Yerleşim Nüfus Sayımı Sonucu (DİE) DİE 1990 DİE 2000 (2) Nüfus (1) Muhtar Anketlerine ve Bilgilendirme Toplantılarına Göre Nüfus Büyüklüğü HH Sayısı Projeye Özel Nüfus Formlarının Sonuçları Nüfus (2) HH Sayısı Proje Özelinde Yapılan Nüfus Sayımının Nüfus Büyüklüğüne Oranı Kapsama Oranı (2/1) Etkilenme Durumu ARTVİN İLİ Yusufeli İlçesi 1 Yusufeli İlçe Merkezi 3,954 6,105 4,200 1,050 3, %92 Tamamen 2 Alanbaşı Köyü %91 Kısmen 3 Arpacık Köyü %75 Kısmen 4 Bahçeli Köyü %82 Kısmen 5 Bostancı Köyü %98 Kısmen 6 Çeltikdüzü Köyü %94 Kısmen 7 Çevreli Köyü 1, %89 Kısmen 8 Çıralı Köyü %94 Kısmen 9 Darıca Köyü %79 Kısmen 10 Dereiçi Köyü %92 Kısmen 11 Irmakyanı Köyü %70 Tamamen 12 İşhan Köyü %92 Kısmen 13 Kılıçkaya Köyü 2,762 2,659 1, %84 Kısmen 14 Kınalıçam Köyü %88 Tamamen 15 Küplüce Köyü %83 Kısmen 16 Morkaya Köyü %91 Kısmen 17 Pamukçular Köyü NI %87 Kısmen 18 Sebzeciler Köyü NI %65 Kısmen 19 Tekkale Köyü 1, %7 Kısmen 20 Yeniköy Köyü NI %69 Tamamen Toplam 17,261 16,948 13,630 3,421 12,124 3,031 %89-1 Bahçeli köyündeki Arıklı ve Demirçubuk yerleşimleri, 2003 yılında Yusufeli İlçe Merkezi ne bağlanmıştır, bunun sonucu olarak Bahçeli Köyünün 1990 ulusal sayım sonuçları güvenilir değildir. 2 İlgili yerleşimler için uygun olmayan (bilgilendirici olmayan) DİE verilerdir. Çünkü, Pamukçular, Yeniköy ve Sebzeciler köyleri 1990 yılında tüzel kişilikleri yoktu. Doküman Adı: YUSUFELİ BARAJI VE HES PROJESİ Dok.Kodu: ENC - YSF - YYP - 02 Bölüm 5 YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 13 / 81

15 Nüfus Sayımı, Arazi ve Mülk Envanterleri, Sosyo-Ekonomik Soru Formu Projenin farklı açılarının belirlenmesi için dört adet form hazırlanmıştır. Projeden kısmen veya tamamıyla etkilenen nüfusun demografik özelliklerinin belirlenmesi için, proje-özelinde bir nüfus sayımı formu hazırlanmıştır. Sosyo-Ekonomik form ise, projeden kısmen veya tamamıyla etkilenen hane halklarının Sosyo-ekonomik özelliklerinin belirlenmesi amacına yöneliktir. Bu formda, projeye yönelik hane halkı temelli bilgiler kayıt altına alınmıştır. Ayrıca hazırlanan arazi ve mülk envanterleri projeden etkilenen bireylerin arazi ve mülklerinin değerlendirilmesi amaçlamaktadır. Bu dört anket formu Dünya Bankasının Yaşam Standartları Değerlendirme Çalışmaları çerçevesinde birleştirilmiş ve doğrudan etkilenen alanda yaşayan tüm hane halklarına uygulanmıştır. Projeye yönelik bu çok amaçlı anketin uygulanmasının pek çok avantajı vardır. Bunlar aşağıda şu şekilde özetlenebilir: Birey ve hane halklarına dayalı bilgilerin analizinin mümkün kılınması, Üç anket formunun eşzamanlı uygulanması zamanın etkili kullanılmasına olanak sağlamıştır, Üç anket formunun eşzamanlı uygulanması ile dublikasyonların (mükerrerlik) önüne geçilmiştir, Çok amaçlı anket sistematik bir çalışmaya olanak tanımıştır, Ulaşım zorlukları olsa bile tüm yerleşim yerlerinden bilgi alınmasını sağlamıştır, Bunlara ek olarak çok amaçlı anket formları, bu büyüklükteki bir nüfus hakkında geniş bir dilime yayılan verilerin toplanmasında temel aygıtlardır. Çok amaçlı anket yöntemi, sosyo-ekonomik veri tabanlarının henüz oluşturulmadığı gelişmekte olan ülkelere Dünya Bankası tarafından önerilmiştir. Çok amaçlı anket yerleşim birimlerindeki hane halkları hakkında pek çok bilgi edinilmesini sağladığı gibi, yerleşim merkezi temelli bir analizi de mümkün kılmaktadır. Hane halkı reisi tarafından doldurulan ve yerleşim yerinin ismini, her bir hanenin kodunu içeren anket formu, söz konusu yerleşim yerinin genel özelliklerinin kapsamlı bir analizini mümkün kılmaktadır. Bu çok amaçlı form yukarıda bahsedildiği gibi dört kısımdan oluşmaktadır. İlki soru formu projeden etkilenen nüfus ve onun demografik özelliklerine ilişkindir ve hane halkı reisine uygulanmıştır. Hane reisi o hanede yaşayan her bireyin yaş, cinsiyet, medeni durum, eğitim düzeyi, sağlık durumu, meslek ve gelirine dair soruları hanede yaşayan her birey için ayrı ayrı yanıtlamıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 14 / 81

16 İkinci ve üçüncü anket formları söz konusu evde yaşayan bireylerin sahip oldukları arazi ve mülklerine dair envanter çıkarma amaçlıdır ve yine hane reisine uygulanmıştır. Bu envanterler proje çerçevesinde yürütülen kamulaştırmaların bedelini hesaplamak, hanelerdeki gelir kayıplarından doğan zararı tazmin etmek ve yörenin sosyo-ekonomik koşulları hakkında bilgi edinmek gibi amaçlara yöneliktir. Demografik ve sosyo-ekonomik soru formlarından elde edilen verilerin karşılaştırmalı bir analizi yapılmıştır. Çok amaçlı anket formlarının dördüncü kısmı sosyo-ekonomik duruma ilişkin soruları içermektedir. Bu formdaki bölümler şu şekildedir: Hanedeki bireylerin gelirleri, Hanedeki bireylerin sosyal güvenliklerine dair bilgiler, Hanedeki bireylerin sahip olduğu hayvan sayısı, Hanedeki bireylerin meslek ve mesleki becerileri. Hane halkı hakkında bazı temel bilgileri edinmek için yukarıdaki kısımlarda içerilmeyen sorular da aşağıdaki gibidir: Hane halkının toplam geliri, Hanenin yerleşim alanı, içme suyuna ulaşımı, kanalizasyon sistemi gibi altyapıya ilişkin nitelikleri, Hane halkının beslenme, kira, vb. ortak harcamaları. Hane halkının sosyal ağlarına dair sorular, Hane halkının projeye ilişkin beklenti ve algılamaları, Hane halkının yeniden yerleşime ilişkin tercihleri, Hane halkının proje boyunca ve sonrasında ki ihtiyaçlarını belirlemeye yönelik sorular. Sosyo-ekonomik soru formu ile hane ve içinde yaşayan bireylere dair tüm bilgiler edinilmiştir. Bu bilgiler diğer iki formdan edinilen bilgilerle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Sosyo-ekonomik soru formunun temel bir analizi bölüm 5.9 da verilmektedir. Çok amaçlı anketi daha kapsamlı bir hale getirmek ve yukarıdaki yöntemlerle ulaşılamayan yerleşim yeri merkezli bilgileri edinmek için köy ve mahalle düzeyinde anketler de uygulanmıştır. Bu anketlerde uygulanan yöntemler Bölüm de açıklanmaktadır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 15 / 81

17 Anahtar Kişilerle Yapılan Anketler Projeden etkilenen bölgedeki idari amirlerle yapılan anket çalışması, kısmen veya tamamen etkilenen alanlardaki yerleşim merkezlerinde ikamet eden ve bu merkezlerin sosyo-ekonomik, demografik ve kültürel karakteristikleri hakkında bir hayli bilgiye sahip kişilerle yapılmıştır. Sosyo-ekonomik anket, nüfus sayımı ve arazi/yapı envanterlerinde uygulanan çok amaçlı anket yöntemleri köy/mahalle anketlerin de uygulandı. Köy/mahalle bazlı anketler, diğerleriyle aynı yöntem kullanılarak hazırlandı böylece topluluk ve hane bazlı bilgilerin birbirini tamamlayıcı özellikte olması sağlandı. Bu anketlerin genel amaçları aşağıda sunulduğu şekildedir: Hane halkı anketlerinde yerleşim yeri olarak tanımlanan köy ve mahalleler hakkında ilave bilgiler toplamak, Köyün geçmişteki ve şimdiki nüfusu hakkında ayrıntılı bilgi etmek. Bu bilgiyi, nüfus sayımı formlarındaki bilgilerle karşılaştırmalı olarak analiz etmek. Yusufeli Projesi nin yerleşim merkezleri üzerindeki etki derecesi analiz etmek, Etkilenen yerleşim merkezlerindeki ekonomik faaliyetler belirlemek, Yusufeli Projesi dolayısıyla etkilenen yerleşim merkezlerindeki kültürel ve doğal mirasları belirlemek, Yerleşim merkezlerinin altyapı unsurları ve onların Yusufeli Projesi nden ne ölçüde etkilenecekleri belirlemek, Yerleşim merkezlerindeki hassas gruplara dair bilgiler toplamak, bu gruplarla gerçekleştirilen odak grup çalışmalarından elde edilen bilgilerle birlikte, proje özelinde yapılan alan araştırmasını bütünleyici bilgiler elde etmek. Anahtar konumdaki kişilerle yapılan anketler, bütün bir alan araştırmasında kullanılan bilgi edinme vasıtalarını destekleyici bir yöntem olarak ele alınmış ve onları daha kapsamlı bir hale getirmiştir. Bu anlamda, köy/mahalle temelindeki anketler, diğer veri toplama yöntemleriyle elde edilen bilgilerin güvenilirliğini test etmek ve aynı zamanda onların uygulanma safhasına yönelik ön bilgileri elde etmek için kullanılmıştır. Köy/mahalle temelinde yapılan anketler, aşağıdaki kısımları içermektedir: Nüfus yapısı, Toplumsal ve dinsel yapı, Toplumsal bütünleşme ve uyum, Sosyo-ekonomik yapı, Köylerin karakteristik özellikleri ve oralardaki ekonomik faaliyetler. Hassas grupların belirlenmesi. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 16 / 81

18 Anahtar konumdaki kişilerle yapılan anketler Yusufeli yöresindeki 61 yerleşim merkezinin 46 sında uygulanmıştır. Köy bazlı anketler tüm yerleşim yerlerinde uygulanırken, Yusufeli merkezde yer alan beş mahallede özel olarak dizayn edilmiş anket formları uygulanmıştır. Alan araştırmaları boyunca ulaşılamayan köy/mahalle yerleşimlere telefon yoluyla görüşme yapılmıştır. Köy ve mahalle temelinde uygulanan anket formları (ikincisi yalnız Yusufeli merkezdeki mahalleler için olmak üzere) Ek A.5 ve A.6 da sırasıyla verilmiştir. Bu anketlerin uygulanmasından elde edilen bilgilerin değerlendirmesi Bölüm 5.9 da sunulmaktadır Odak Grup Çalışması Odak Grup Çalışması, çalışma süresince katılımcıların topluluklar, paydaşlar, projeler veya uygulanan politikalar konularındaki özgül ilgi alanlarına yönelik verilerin üretim sürecine katkıda bulundukları yarım yapılandırılmış grup toplantılarını kapsamaktadır. (Kudat, 2001) Yusufeli kent merkezinde, odak grup toplantıları, geniş kapsamlı halk toplantılarına kıyasla daha tercih edilebilir bulunmuştur. Kadınlar, gençler ve yerel STK ların katılımıyla üç odak toplantı düzenlenmiştir. Paydaşların bakış açılarına ilişkin önemli bilgilerin edinildiği toplantılar kişinin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Kadın ve gençlik toplantılarının organize edilmesinde araştırma grubunun gözlemlerinden faydalanılmıştır. Kiracıların da kadın ve gençlik toplantılarına katılımının sağlanması, onların gereksinim ve önceliklerine dair bilgilerin elde edilmesini kolaylaştırmıştır. Toplantılar boyunca izlenen odak grup yönergesi Ek F.6 da sunulmaktadır. Her bir toplantı bilgi yöneticisi ve bir yardımcı tarafından gerçekleştirilmiştir. Göz temasını yitirmemek için, yönetici toplantıları idare ederken, yardımcı gerekli kayıtların tutulması işlemini yürütmüştür. Toplantılar, süresi yaklaşık bir buçuk saat olarak gerçekleştirilmiştir. Her toplantının başlangıcında, araştırma ekibi kendini tanıtarak bir sunuş konuşması gerçekleştirmiş ve tüm görüşmelerde gizlilik ilkesine uyulacağını, toplantı kayıtlarının ENCON arşivlerinde tutulacağını bildirmiştir. Toplantılar boyunca hazır bulunan grupların eşit sayıda olmasına gayret edilmiş ve mümkün olduğu ölçüde konu dışı gündem maddelerinin yaratılması tehlikesine karşı önlemler alınmıştır. Toplantı sonunda hazır bulunanlara herhangi bir soruları veya ilave etmek istedikleri bir husus olup olmadığı sorulmuş ve ardından kendilerine teşekkür edilerek toplantı sona erdirilmiştir. Çalışmanın temel amacı dezavantajlı grupların 9 ve STK ların Yusufeli Projesini algılayışlarına yönelik farklılıklar üzerine odaklanmaktır. Bu türden bir konu yalnızca niteliksel araştırma yöntemleri aracılığıyla analiz edilebilmektedir. Niteliksel araştırma yöntemleri üstelik araştırmacının kendisi ve araştırmaya katılan denek arasında eşitlikçi bir ortam yaratmak için kendi inisiyatifini de sürecin içine katmasına olanak sağlar. 9 Dezavantajlı grup kategorileri ilgili kuram ve IFC rehberi aracılığıyla araştırmanın başlangıç aşamasında teşhis edilmiştir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 17 / 81

19 Halk Toplantıları/Forumları Araştırma ve planlama yerel halkı içerdiğinde, bir köy toplantısı, planlama çabalarının işbirliği içinde başlayabileceği bir forum anlamı taşımaktadır. Toplumsal değerlendirme çabalarının pek çoğunda bir grup bilgi toplama ve analiz etme aracı kullanılmaktadır. Bunlar sıklıkla küçük gruplar ve bireyler üzerinde çalışırlar. Bireysel bakış açıları aynı topluluk ve aynı yöre içinde farklılıklar göstereceği için, geniş katılımlı tartışma toplantıları bilginin paylaşılması, elde edilmesi ve doğrulanması noktasında önem taşımaktadır (Kudat, 2001). Proje sahasında yaşayan topluluklar kesinlikle doğrudan ve uzun dönemli bir etkiye maruz kalacaklardır. Bunlar çok geniş ve özellikle birbirinden farklılık gösteren paydaşlardır. Bu grubu kategorize etmede pek çok farklı yöntem kullanılabilir. Bu farklılıklar kadın ve erkek arasındakiler, toprakları sular altında kalacak olanlarla hiç toprağı olmayanlar, toprak sahibi olan ve olmayan çiftçiler, arazisi projeye dayanarak kamulaştırılacak olanlarla hiç arazisi olmayanlar şeklinde sıralanabilir. Tüm bu önemli farklılıklara rağmen proje tüm bu toplulukların yaşam tarzlarında hayati bir farklılaşma getirecektir. Kendi öznel durumlarına bağlı olarak kimileri bu farklılaşmayı potansiyel bir fırsat olarak görüp benimserken, kimileri de potansiyel bir tehdit unsuru olarak algılamaktadır. Halk toplantılarımıza katılan insanların sayısı ve sergiledikleri ilgi, gelecekleri bu projeye bağlı olması nedeniyle halkın projenin işleyişiyle yakından alakadar olduğunu göstermektedir. Bölgede önceden resmi olarak örgütlenmiş organizasyonların varlığına dair pek az sayıda belirti görüldüğü için, sivil toplum örgütlerine yönelik büyüyen ilgi topluluk organizasyonlarının (TO) büyümesini tetikleyici etki yapmıştır. Halk toplantıları barajdan farklı açılardan etkilenen yedi köyde düzenlenmiştir; Yeniköy, Irmakyanı, Tekkale, Kınalıçam, Çevreli, Arpacık ve Çeltikdüzü. Toplantılar her yaş ve gruptan PEİ lerin katılımı hedeflendiği için, köy muhtarı ve toplantıdan bir gün önce camilerde yapılan duyurularla ilan edilmiştir. Toplumdaki hiyerarşik yapı ve erkeklerin yanında fikirlerini açıkça ortaya koyamayacaklarını öne sürmeleri gibi gerekçeler yüzünden, kadınlarla tüm köylerde olmak üzere ayrı toplantılar düzenlenmiştir. Kadınların proje hakkında hemen hemen tamamen bilgisiz oldukları gözlemlendiğinden,bu toplantıların başında bir bilgilendirme kısmı da yer almıştır. Halk toplantılarında araştırılan ana konular şu şekildedir: - Projenin doğrudan ve dolaylı etkilerini tespit etmek, - Özellikle hassas gruplar içinde yar alan PEİ lerin ihtiyaç ve önceliklerini tanımlamak, - Gelir düzeyinin yükseltilmesi veya düşmemesi için alınabilecek önlemler konusundaki önerileri belirlemek. Bu konuları araştırmak için hazırlanan ve on soruyu içeren yarı yapılandırılan halk toplantısı yönergesi EK F.6 da sunulmaktadır. Toplantılar kayda alınmış ve sonraki aşamalarda konuşmalar deşifre edilmiştir. Yaklaşık iki saat süren bu toplantılara katılım hayli fazla olmuştur. Tüm topluluklarla birlikte yaşlıların, gençlerin, engellilerin, YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 18 / 81

20 dulların ve yoksulların katılımı, hassas gruplar hakkında önemli bilgilerin elde edilmesine olanak sağlamıştır. Toplantılar hakkındaki notlar EK F.6 da bulunabilir. Toplantı girdileri hakkındaki veriler ise Bölüm 2 ve 6 ya dahil edilmiştir Alan Araştırmaları Alan çalışması 7 grup koordinatörü, 19 kadın 18 erkek görüşmeci, 2 teknik koordinatör, 1 alan koordinatörü ve 2 halkla ilişkiler uzmanı olmak üzere 49 kişilik araştırma ekibinin bir buçuk aylık çalışması sonucu tamamlanmıştır. Alan çalışması ve veri analizi sürecince yürütülen pratik faaliyetler ve üzerinde yoğunlaşılan sorunlar şu şekilde özetlenebilir: Program çerçevesi içinde yer alan veri toplama işlemi, tarımsal faaliyetler başlamadan hane halkı reisleriyle kolaylıkla iletişim kurabilmek için, coğrafi koşullar ve hava koşulları da göz önüne alınarak, öncelikle köylerden başlamıştır. Görüşmelerden önce köy muhtarlarıyla telefon veya yüz yüze görüşmek suretiyle temas kurulmuş, böylece Bilgilendirme Toplantıları düzenlenmesi ve uygun tarihin belirlenmesi sağlanmıştır. Yüksek düzeyde katılımın sağlanması için, muhtara toplantıyı camilerden yapılacak anonslar gibi çeşitli yollarla ilan etmesi rica edilmiştir. Görüşmeler boyunca gözlemlendiği üzere köy sakinleri araştırmaları yeniden yerleşim alanının seçimi için bir araç olarak algılamışlardır. Bunun yanı sıra katılımcıların arazi ve mülklerinin değerini olduğundan fazla göstermeye çalışarak, kamulaştırma bedeli olarak alacakları payı yüksek tutmaya çalıştıkları gözlemlenmiştir. Bu gibi nedenlerle halk toplantıları araştırmanın amacına ilişkin yanlış anlamaları ve diğer sorunları bertaraf etmekte önemli rol oynamıştır (Arazi ve mülk değerlendirmesinde kullanılan yöntem bölüm 5.7 de açıklanmaktadır). Görüşme yapılacak bir hane halkı reisi, en azından bir ziyaret günü içinde çeşitli kereler ziyaret edilerek görüşmeye davet edilmiş, böylece yanıt oranlarının düşük seviyede olması tehlikesinden kaçınılmıştır (yanıt oranı araştırmayı tamamlamak için gerekli olan, araştırmaya katılmak için uygun niteliklere sahip kişilerin yüzdesidir). Hane halkı reisleriyle görüşmeler ayarlandıktan sonra, anketler deneklere teker teker uygulanmıştır. Çeşitli nedenlerle görüşmeye katılamayan hane halkı reislerinden, Yusufeli ilçe merkezinde bulunan Bilgilendirme ve Danışma Bürosu nda anket doldurmaları rica edilmiştir. Bu sürede muhtarlarla olan anketler ve odak grup çalışmaları da uygulanmıştır. Köylerde ki veri toplama işleminin ardından anket çalışması ilçe merkezinde uygulanmaya başlanılmıştır. İlçenin merkezi bölgesindeki meydanda, bir YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 19 / 81

21 anket çalışması yürütüleceği megafonlarla ilan edilmiş, hane halkı reislerinden anket çalışması tamamlanana dek mümkün olduğu kadar evlerinde bulunmaları istenmiştir. Ardından mahalle mahalle hane halkı araştırmasının uygulanmasına geçilmiştir. Hane halkı reisleriyle ikametgahlarında gerçekleştirilen anket çalışmasının tamamlanmasından sonra, ticarethaneler tek tek ziyaret edilerek, anket formu ticari işletme sahiplerine de uygulanmıştır. Ardından araştırma tarihi baz alınarak en az üç yıldır Yusufeli nde yaşayan ve kayıtlı olan tüm kamu görevlileri, memurlar ve idari birimlerde çalışan kişilerle görüşmeler yapılmıştır. Burada sunulan rapordaki sonuçlar temel olarak hane halkı reisleri ve muhtarlar gibi anahtar bilgi kaynaklarıyla yüzsüze yapılan görüşmelere olduğu kadar odak grup toplantıları ve derinlemesine mülakatlara dayanmaktadır. Anket çalışması esnasında toplam 3,031 hane halkı reisiyle görüşülmüştür. (2,080 i köylerde 951 i ilçe merkezinde olmak üzere). Diğer anahtar bilgi kaynakları, yukarıda işaret edildiği gibi köy ve mahalle muhtarlarıdır. 60 köy ve 5 mahalle muhtarı bu çalışmaya dahil edilmiştir. Anket çalışmasına ek olarak, ilçe merkezindeki gençler, kadınlar ve STK larla toplam üç odak grup toplantısı gerçekleştirilmiştir. İncelenen aileler ortalama olarak 34.2 yıldır aynı yerde ikamet etmektedir. Ortalama ikamet süresinin uzunluğu köylerde (39.6) olmak üzere Yusufeli ne nazaran (22.2) daha yüksektir ve söz konusu fark istatistiksel açıdan anlamlıdır(t=2.02, df=3016, p=0.043). Aileler yılda ortalama 11.3 aylarını aynı ikametgahta geçirmektedirler. Yusufeli için bu rakamlar 11.4, köyler için ise 11.2 olup, aralarındaki fark istatistiksel açıdan anlamlıdır (t=20.03, df=3003, p=0.001). Hanelerin % 45.5 in de yılın belli kesimlerinde o hane dışında ikamet eden bir kişi bulunmaktadır. Bu durum esas olarak iş imkanlarının yokluğu yüzünden yaşanmakta olup, aynı zamanda hane halkı üyelerinin toplumsal bakımdan yer değiştirme konusundaki özlemlerini belirtmesi açısından hayli dikkat çekicidir. Yusufeli de aralarında olmak üzere, çok amaçlı anketler 20 yerleşim merkezindeki 3,031 hanede uygulanmıştır. Böylece bölgedeki 12,124 kişi hakkında bilgi edinilmiştir. Çok amaçlı anketlerde ki tüm sorular hane halkı reisleri tarafından yanıtlanmış, bu hanelerde yaşayan bireylere dair sorular hane halkı reisine yöneltilen sorularla elde edilmiştir. Çok amaçlı anketlerde yer alan bazı sorular, kimi bireylere ve kimi hanelerde uygulanamaz olduğu için sorulmamıştır. Pek çok filtre soru içeren anket formlarında, kimi soruların yanıtlanma oranı bir hayli düşüktür. Örneğin, Kaç metrekarelik bir bahçeye sahipsiniz? sorusu, hane halkı reisinin Bir bahçeniz var mı? sorusuna verdiği hayır yanıtının ardından kendisine yöneltilmemiştir. Bu anlamda, her bir sorunun yanıtlanma oranı farklılıklar taşımaktadır. Çok amaçlı anket formunun analizinde uygulanan yöntem Bölüm 5.7. de ayrıntılı şekilde açıklanmaktadır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 20 / 81

22 Veri toplanması süreci boyunca kimi güçlüklerle de karşılaşılmıştır. Alan çalışması faaliyetlerinde kolaylık sağlaması açısından resmi kurumlar ve Yusufeli ndeki idari amirlerden (köy ve mahalle muhtarları ile kaymakamdan) bazı belgeler verilmesi rica edilmiştir. İlçe merkezindeki muhtarlardan, köylerde kayıtlı olan hane halkı reislerinin ve araştırma yapıldığı esnada söz konusu bölge dışında olanların bir listesi istenmiştir fakat eksiksiz bir listeye ulaşmak mümkün olamamıştır. Kimi listeler 18 yaş üzerinde olan bireyleri, gerçekte olmadıkları halde hane halkı reisi olarak göstermektedir. Bazı köylerde muhtardan herhangi bir ayrıntılı liste elde edilememiştir. Eksiksiz bir liste elde edilememiş olması nedeniyle kimi sorunlar yaşanmış olup, alan çalışmasının planlanması sürecinde örneğin, köylere hangi sayıda görüşmeci gönderilmesi gerekeceği gibi konular sıkıntı yaşanmıştır. Karşılaşılan bir diğer sorun da, aynı hanede yaşayan kimi bireylerin kendilerini ayrı hanelerin reisleri olarak tanımlamaya çalışması olmuştur. Bunu gerekçesi, kendi köylerinin yeniden yerleşim alanı olarak seçilmesini sağlama gayretidir. Birbirinin tıpatıp aynısı olan anketler kontrol ve eleme aşamasında fark edilmiş ve halk toplantıları boyunca bu konuya ilişkin uyarılar yapılmıştır. Yusufeli ilçe merkezinde, yerleşik bir adres sistemi kurulmamış olması nedeniyle (bazı apartmanların ve sokakların numaralarının olmaması gibi gerekçelerle) ve kimi muhtarların hane halklarının bir listesini verememesi sebebiyle tüm hanelere ulaşmakta güçlüklerle karşılaşılmıştır. Kaymakamlıktan bu konuda destek talep edilmesine rağmen bir sonuca ulaşılamamıştır. İkametgahların eksiksiz bir listesine ulaşmak için Nüfus İdaresi ve polis merkezinden yararlanılmıştır fakat toplanan bilgiler yine de tüm hanelerin eksiksiz bir teşhisini yapmak için yeterli olmamıştır. Listelerde doğum ve ölüm kayıtları konusunda güncel bilgiler bulunmamaktadır. Tüm bu incelemelerin haricinde, İl Seçim Kurulu ndan seçmenlerin tam listesi talep edilmesine rağmen, bürokratik prosedür gereği listelerin sağlanması çok zaman gerektirdiğinden, söz konusu işlemden vazgeçilmiştir. Bu anlamda proje için yürütülen alan çalışması çerçevesi içinde, çok amaçlı anket doğrudan etkilenen yerleşim birimlerinde yaşayan hane halklarına uygulanmıştır. Anket uygulamasından önce, bu yerleşim yerlerinin muhtarları ziyaret edilmiş ve onlardan edinilen bilgilere dayanarak listeler hazırlanmıştır. Çok amaçlı anketler bu listelere dayanarak uygulanmıştır. Buna ek olarak idari alan koordinatörü Yusufeli Belediyesi nden kentsel yapılanmaya dair bir liste talebinde bulunmuş fakat herhangi bir listeye ulaşılamamıştır. Bu sorunu aşmak için 5 mahallenin muhtarıyla bir toplantı düzenlenmiş, onlarla birlikte kentin yerleşim planı uydudan alınan fotoğraflar üzerinde işaretlenmiş ve kent merkezindeki alan çalışması bu işaretleme temel alınarak yürütülmüştür Veri Kodlama Süreci Anketler kargo yoluyla, haftalık periyotlarda data girişinin yapıldığı Ankara ya ulaştırılmıştır. Anketlerin Ankara ya ulaşmasından itibaren 10 gün içerisinde veri girişinin tamamlanmasına yönelik bir iş akış süreci hazırlanmıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 21 / 81

23 Ankara ya data giriş merkezine gelen anketler, kolileri tek tek açılarak sayılmış ve geliş tarihine göre anket numaraları manyetik ortama işlenmiştir. Veri giriş sürecinde, dublikasyonun önüne geçmek ve veri giriş sürecinde karışıklığın önüne geçmek için bir raf düzeneği oluşturulmuştur. Gelen anketler kolilerden çıkarılıp, sayımı yapıldıktan sonra koli bazında raflara yerleştirilmiş ve Proje Yöneticisi tarafından veri giriş operatörlerine gün başında teslim edilip; veri girişi tamamlandıktan sonra gün sonunda proje yöneticisi tarafından teslim alınıp tekrar kolisine yerleştirilmiştir. Ayrıca, proje yöneticisi tarafından veri girişi yapılan anketler, teslim edilen anketler listesi üzerinde işaretlenmiştir. Araştırmada uygulanacak soru kağıdının uzunluğu dikkate alınarak; veri giriş sürecinde bir aksamaya yol açmamak ve veri aktarımını başarılı biçimde gerçekleştirmek adına sadece bu araştırmaya özel bir veri giriş yazılımının hazırlanması gerektiği düşünülmüştür. Bu noktadan hareketle, deneyimli yazılım uzmanları tarafından ASP 10 yazılım diliyle bir veri giriş yazılımı hazırlanmıştır. Yazılım, veri aktarım sürecinde hatalı veri girişi önlemek ve insan kaynaklı hataları olabildiğince azaltmak adına, soru kağıdının her bir sayfası veri giriş ekranına aynı şekilde yansıtılmıştır. Dolayısıyla, soru kağıdındaki sayfa sayısı kadar, veri giriş sayfası hazırlanmış ve görsel olarak da soru kağıdı tasarımına bağlı kalınmıştır. Ankette belirli alanların veri girişi zorunlu kılınmış ve anketteki her sorunun veri yapısına uygun olarak olası cevaplara uygun kısıtlar konularak, hatalı veri girişin önüne geçilmiştir. Veri analizinin gerçekleşeceği SPSS 11 programına uygun hale getirilmesi için veri tabanında soru bazında depolama yapılmıştır. Günlük bazda veri giriş süreci tamamlandıktan sonra, gün sonunda SQL 12 dilinin kullanımıyla gerçekleştirilen standart çapraz sorguların yanı sıra, her bir veri giriş operatörünün aktarımını gerçekleştirdiği veriden örnekleme yöntemiyle seçilen kayıtlar soru kağıtları ile bire bir kontrol edilerek, verinin kalite denetimi gerçekleştirilmiştir. Yazılım, olası aksamalarda veri giriş sürecinin kesintisiz devam edebilmesi amacıyla web-tabanlı olarak tasarlanmıştır. Client-server 13 mimarisine uygun olarak hazırlanan yazılım, tüm veri giriş operatörlerinin ağ altyapısına sahip bilgisayarlarla veri girişini tamamladıkları anketleri server üzerindeki merkezi veri tabanına kaydetmeleri mantığına dayalı olarak çalışmıştır. Merkezi veri tabanı, proje yöneticisinin kontrolündeki server bilgisayarında konumlandırılmış olup; veri kaybını ortadan kaldırmak adına server haricinde bir de yedekleme bilgisayarı saat başlarında sunucudaki tüm veriyi yedeklemiştir. Ayrıca, proje yöneticisi gün sonunda, çalışmanın tamamını CD ve USB 14 hard diske kaydetmiştir. Özetle, veri kaybını ortadan kaldırmak adına, veri girişi yapılan anketler; sunucudaki merkezi veri tabanı dışında, yedekleme bilgisayarı, CD ve USB sabit disk olmak üzere üç farklı depolama ünitesinde daha yedeklenmiştir. 10 ASP: Etkileşimli web sunucusu ( Active Server Page ) 11 SPSS: Sosyal Bilimler için İstatiksel Paket Program ( Statistical Package for Social Sciences ) 12 SQL: Yapısal Sorgu Dili ( Structured Query Language ) 13 Client Server: İstemci sunucu ( Demanding Server ) 14 USB: Evrensel Seri Yol ( International Serial Road ) YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 22 / 81

24 Ağ ortamında çalışmanın getirdiği kolaylıkların yanı sıra, veri güvenlik sorunlarını aşmak için veri giriş bilgisayarları tamamen internet ortamından izole biçimde; cd-rom ve disket kullanımına kapalı olarak gerçekleştirilmiştir. Veri giriş süreci devam ederken, istatistiksel veri tabanı tasarımı da konusunda deneyimli uzmanlar tarafından gerçekleştirilmiştir. İstatistiksel veri tabanı tasarımı, öncelikle bire bir soru kağıdının yapısına uygun olarak gerçekleştirilmiştir. Ardından, istatistiksel veri tabanı anketin uygulandığı alanın büyüklüğünden ve bu büyüklükten kaynaklı kültürel ve sosyoekonomik farklılıklardan kaynaklanan veri kaybını ortadan kaldırmak adına dört kez revize edilmiştir. Veri giriş süreci tamamlandıktan sonra merkezi veri tabanında soru bazında yer alan veriler; hane halkı fertleri bazında tüm sorulardan elde edilen kayıtların bir tek veritabanında yer alacağı biçimde tasarlanmış istatistiksel veri tabanına aktarılmıştır. Tüm veri, istatistiksel veri tabanına aktarıldıktan sonra veri tabanında yer alan tüm değişkenlerin frekans analizi gerçekleştirilmiştir. Frekans analizi, tüm değişkenlerin frekansı alınarak, gelen cevapların olması gerekenden farklılaşmaya sahip olup olmadığının kontrol edilmesi biçiminde şekillenmiştir. Olması gerekenden farklı gelen yanıtlar ve çok büyük veya çok küçük değerleri ifade eden uç değerler; soru kağıtları ile bire bir kontrol edilerek, veri giriş kaynaklı hatalar düzeltilmiştir. Veri giriş süreci kapsamında toplam 3,031 hane reisi ile yapılan anket formunun data girişi yapılmıştır Veri Analiz Süreci Verilerin analizi işlemine başlamadan önce, çok amaçlı anketin veri tabanı; sorulara verilen cevapların farklılaşmasına ve anketteki sorulara verilen cevapların SPSS programına yapılacak analize elverişli hala getirilmesi için güncellenmiştir. Veri kodlama işleminden sonra takip edilen prosedürler aşağıda listelenmiştir: Data kaybının önüne geçmek ve cevaplardaki farklılaşmaları yakalayabilmek için bir çok soru açık uçlu olarak tasarlanmıştır. Veri işleme sürecinin sonrasında tüm açık uçlu sorular SPSS programında kategorik hale getirilmiştir. Tüm cevaplar kategorikleştirilirken frekansları 1 altında çıkan cevaplar diğer kategorisi altına alınmıştır. Eğer tüm soruların değerlendirilmesi önemli ise frekansları 1 altında olan cevaplar dahi dikkate alınmıştır. Örnek olarak, sadece bir hanenin tercihi diğerlerinden farklı olsa bile bu farklı tercih tabular form içinde listelenmiştir. Çok amaçlı anket formundaki tüm sorular hane reisine tarafından cevaplanmıştır. Bu nedenle yeniden yerleşim seçenekleri hakkındaki tercihler, barajın yapımından beklentiler, hane halkının yaşadığı konutun özellikleri (konutun yeri, bahçesinin olup olmadığı gibi) hakkında verilen cevaplar görüşülen hane sayısı kadardır. Bunun ile beraber, hanede yaşayan 3,031 hanede yaşayan bireylerin sayısı kadardır. Çok amaçlı anket formu ile iki farklı seviyede (hane, be bireysel seviye) toplanabilen verilerin analizi imkan sağlamıştır. Ana veri setinden bireysel bilgileri veren YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 23 / 81

25 veri tabanı çıkartılmıştır. Ana datadan ise her iki seviyede bilgiler çıkartılmıştır. Bu yol kullanılarak analiz işleminin aldığı zaman azaltılmış ve olası hatalardan daha kolay kaçınılmıştır. Her soru için, ilgili datadan değişkenler yaratılmıştır. Örnek olarak, hane reisine kentsel alanda mı yoksa kırsal alan da mı yeniden yerleşmek istediği sorusu ve hangi çeşit yeniden yerleşim istediği sorusu sorulmuştur. Bu soruların kombinasyonunun sonucunda altı değişken oluşturulmuştur ve sonraki analizler bu değişkenlere göre yapılmıştır. 1. Kamulaştırma tazminatını almadan devlet eli ile kırsal alana yeniden yerleşim isteyen, 2. Kamulaştırma tazminatını almadan devlet eli ile kentsel alana yeniden yerleşim isteyen, 3. Kamulaştırma tazminatını alarak devlet eli ile kentsel alana yeniden yerleşim isteyen, 4. Kamulaştırma tazminatını alarak devlet eli ile kırsal alana yeniden yerleşim isteyen, 5. Kendi olanakları ile kırsal alana yeniden yerleşmek isteyen, 6. Kendi olanakları ile kentsel alana yeniden yerleşmek isteyen, Anket formundaki cevap oranı her soru için farklılaşmaktadır. Bu farklılaşmanın nedeni; görüşme yapılan tüm hane reislerinin anket formundaki tüm sorular için uygun durumda olmamalarıdır (örnek olarak, bahçesi olmayan bir haneye ne kadar bahçesi olduğu sorusu sorulmamıştır). Anket formu hane reisine ilgili olduğu soruyu cevaplamasını amaçlayan bir biçimde tasarlanmıştır. Bu anlamda, bir çok soru kendisini filtreleyen soruların sonrasında sorulmaktadır. Bu filtre sorulara bir örnek aşağıda verilmiştir. Veriler analiz edilmeden önce, her soru için cevap oranları belirlenmiştir. Bunun yanında sorular hane reisleri tarafından cevaplanabilir yani uygun olmalarına karşın görüşülen hane reisi bazı sorulara bilgi eksikliği veya bazı kişisel nedenle ile cevap alınamamıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 24 / 81

26 ÖRNEK: 1. Yusufeli Projesi ile ilgili yeterince bilgilendirildiğinizi düşünüyor musunuz? * 1 () Hayır 2 () Kısmen bilgilendirildim 3 () Tamamen bilgilendirildim (2. soruya gidiniz.) 1.2. Yusufeli Projesi Hakkında en çok neyi bilmek isterdiniz? 2. Yusufeli Projesi ile ilgili bilgileri nereden/hangi kaynaklardan elde ettiniz ve bu kaynakların önem sırası nedir? *Bu bir filtre sorusudur. Bir sonraki basamakta bu değişkenlerin karşılaştırması yapılmıştır. Bu yaklaşım ile istatiksel olarak bu karşılaştırmaların anlamlı olup olmadığı SPSS programı ile tespit edilmiştir. Değişkenler arasındaki farklılaşmalar tek örnekli t test, tek yönlü ANOVA metotları kullanılarak karşılaştırılmıştır. Bundan sonar bu farklılıkların anlamlı olup olmadıkları belirlenmiş ve verilerin analizi tabular forma çevrilmiştir. Bunun yanında, arazi ve yapı envanterleri oluşturulurken alan araştırması ve bölgede yapılan haritalama çalışmalarından elde edilen bilgiler kullanılmış ve bulların sonuçları hane reislerinin cevapları ile karşılaştırılmıştır. Alan araştırması ve arazi/yapı envanterlerinden elde edilen bilgiler bölüm 5.7 de detaylı olarak açıklanmıştır Arazi ve Yapı Değerlendirmesi Metodolojisi Kamulaştırma ve fiziksel olarak yeniden yerleşecek olan yeniden yerleşim haklarının belirlenmesi için gerekli bilgi çok amaçlı anket çalışması içersinde kullanılan arazi ve yapı envanterlerinden elde edilmiştir. Kamulaştırma tazminatı, yeniden yerleşim giderleri, gelir iyileştirme aktiviteleri için ayrılacak mali kaynakların ödeneğinin belirlenmesi için hane reislerinin beyanları ile oluşturulan bu envanterlerin doğru değerlendirilmesi gereklidir. Bunun ile beraber bireylerin beyanlarını temel alan arazi ve yapı envanterlerinden elde edilen bilgiler kontrol edilmelidir. Proje özelinde gerçekleştirilen alan çalışması çerçevesinde arazi sahipliğine dair verilerin kontrolü için haritalama uzmanları tarafından bir GIS çalışması yürütülmüştür. Bu çalışmada, tarım alanları ölçülmüş ve arazi envanterlerinden elde edilen verilerin güvenirliği test edilmiştir. Bu presedurun detayları aşağıda verilmiştir. Bununla beraber, yapı envanterlerinden elde edilen veriler haritalama çalışması ile kontrol edilememiştir. Bunun nedeni, yapıların tipi hakkında uydu görüntülerinden YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 25 / 81

27 kesin bir bilginin elde edilememesidir. Uydu görüntülerinden bu yapıların konut mu yoksa bu konutlara ek yapılar mı olduğu (ambar, depo gibi) belirlenememektedir. Bunun ile beraber coğrafi bilgi sistemleri uzmanları ve alan koordinatörleri tarafından gözlemlenen su altında kalacak yapı sayısı ile yapı envanterlerinden elde edilen bilginin karşılaştırılması sonrasında yapı envanterlerindeki bilgilerin güvenir olduğu anlaşılmıştır. Arazi ve yapıların sayılması işleminin basamakları aşağıdadır. 1. Quickbird uydusundan alınan 0.6 çözünürlüğünde etkilenen alanın uydu görüntüleri, 2. Bu görüntülerin bir GIS (Coğrafi Bilgi Sistemi) teknolojisi olan Arc GIS 9 yazılımına transfer edilmesi, 3. Yapılan alan araştırmaları ile tüm doğrudan etkilenen yerleşim yerleri için tarımsal özelliklerin belirlenmesi, 4. Bu çalışma ile her köy için arazi tespiti işlemi yapılmıştır. Sonra bazı örnek noktalar belirlenmiştir. Bu örnek noktaların koordinatları GPS den konumları uydu fotoğraflarından alınarak belirlenmiştir. Örnek olarak, uydu fotaraflarından bir köydeki mısır tarlası olarak bilinen arazinin rengi mısır olarak kodlanmış ve o renkteki diğer araziler mısır tarlası olarak işlenmiştir. Bu işlem her ürün için ayrı ayrı tekrar edilmiştir. 5. Etkilenen bölgedeki arazi araştırmasından sonar ölçüm işleminin ofis çalışması aşaması başlamıştır. 6. Alanda yapılan çalışma çerçevesinde, uydu görüntülerini temelinde tüm bölge araştırmanın konusu olmuştur. Uydu görüntülerinden tarım arazisi olarak belirlenen tüm bölge bilgisayar ortamına aktarılmıştır. 7. Her ürün bölgesinin ölçümü GIS üzerinden otomatik olarak hesaplanmıştır. Tarımsal arazilerin ölçüm çalışması Şekil 5.2 de verilmiştir. Şekil 5.2 de görüldüğü gibi etkilenen alanda nehirler, ürün alanları, ormanlar ve yapılar görsel yorumlama ile ölçülmüştür. Sonra örnek noktaların temelinde ürün alanları sınıflandırılmıştır. Bu sınıflama çalışmasının sonucunda gözlemlenen 735 hektar tarım alanının baraj gölü alanı altında kalacağıdır. Ölçüm çalışmalarına göre, bu tarımsal alan ek olarak 111 hektar mücavir alanın kısmen su altında kalacağı gözlemlenmiştir. Toplamda 846 hektar tarımsal alan etkilenecektir. Bunun ile beraber, 3,031 hanede arazi envanterlerinin uygulaması sırasında hane reislerinin beyanlarına göre 890 hektar tarım alanın su altında kalacağı tespit edilmiştir. Hane reislerinin su altında kalacak tarım alanı ile ilgili beyanları ile arazi çalışmasından elde edilen tahmini su altında kalacak toplam tarım alanından %6 fazla olduğu görülmektedir. Bu farklılığın nedeni aşağıda açıklanmıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 26 / 81

28 Hane reislerin tarım arazilerinin sınırlarını tam olarak bilmemesi, Hane reislerinin su altında kalacak tarım alanı ile ilgili net bir bilgiye sahip olmaması ve bunun sonucunda bazı tarım alanlarının su altında kalmayacak olmasına rağmen su altında kalacak şekilde beyan edilmesi, Miras kalan bazı tarım alanları mirasçılar tarafından iki kere beyan edilmiştir. Bunun sonucunda dublikasyonların tahminlere yansımıştır. Yerleşim yerlerinin sınırlarının net olarak hane reisleri tarafından bilinmemesi. Gerekli olduğunda hane reisi yerine hane hakkında bilgili kişiler ile görüşmeler yapılmıştır. Ancak bu kişiler bazen su altında kalacak araziler ile ilgili yeterli bilgi verememiştir. Bunun ile beraber bu araştırmaya konu olan alanın genişliği düşünülecek olursa arazi ölçüm çalışmasından elde edilen bilgiler ile proje özelinde düzenlenen alan araştırmasından anket çalışmasından elde edilen bilgilerin birbirine yakınlığı tüm çalışmanın yeterince başarılı olduğunu göstermektedir. Bu ispat etmektedir ki uygulanan çok amaçlı anket çalışması güvenilirdir. İki ayrı çalışmadan elde edilen bilgilerdeki birbirine yakınlığı sebebi ile arazi ve yapı envanterlerinden elde edilen bilgilerin proje çerçevesinde hanelerin kamulaştırma tazminatı, yeniden yerleşim haklarının belirlenmesinde ve tarım arazilerinin kamulaştırma tazminatı ve yeniden yerleşim için gerekli olan mali kaynağın hesaplanmasında kullanılmıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 27 / 81

29 Şekil 5.2. GIS Saha Çalışması Örneği Doküman Adı: YUSUFELİ BARAJI VE HES PROJESİ Dok.Kodu: ENC - YSF - YYP - 02 Bölüm 5 YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon : B Sf. 28 / 81

30 5.8. Sınırlandırma Tarihi IFC ve Dünya bankası standartlarına göre yeniden yerleşimin zorunlu olduğu projelerde sınırlandırma tarihi projeden etkilenecek olan insanların nüfusunun belirlenme ve sahip oldukların toprak ve mülklerin envanterlerinin çıkarılma sürecinin bittiği gün olarak belirlenmiştir. Bölgede yapılacak nüfus sayımı ve toprak ve mülk envanterlerin çıkarılması süreci sonunda yani belirlenen sınırlandırma tarihinden sonra bölgeye yerleşen bireyler projeden kaynaklı bir tazminattan veya yeniden yerleşim olanağından yararlanamazlar. Bununla beraber projeden etkilenen bireyler belirlenen sınırlandırma tarihinden sonra sahip oldukları toprak ve mülkün üzerinde bir değişikliğe gidemezler; eğer bu tür bir değişikliğe giderlerse bu değişiklikten doğacak herhangi bir tazminata hak sahibi olamazlar. Türkiye Cumhuriyeti kanun ve mevzuatlarına 15 göre ise kamulaştırma ve yeniden yerleşim gerektiren projelerde sınırlandırma tarihi farklı bir şekilde belirlenmektedir. Türkiye Cumhuriyeti kanun ve mevzuatı, projeden etkilenecek olan bireylere proje etkileri nedeniyle ödenecek tazminat ve yeniden yerleşme olanaklarından yararlanmaları için daha kapsamlı ve etkilenecek olan bireylerin lehine olacak bir düzenleme sunmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti nin kanun ve mevzuatına göre kamulaştırma ve yeniden yerleşim için farklı sınırlandırma tarihleri işlemektedir. Kamulaştırma ve yeniden yerleşim için Yusufeli Projesinde uygulanacak olan bu süreç ile ilgili yasal prosedür aşağıdaki bölümlerde detaylı olarak anlatılmıştır Yeniden Yerleşim için Sınırlandırma Türkiye Cumhuriyeti mevzuatı projeden etkilenecek olan ailelere iki farklı yeniden yerleşim olanağı sunmaktadır. Bunlardan birincisi devlet eli ile yeniden yerleşimdir. Devlet eli ile yeniden yerleşim seçeneği için; projeden etkilenecek olan taşınmaz mallarının kısmen veya tamamen ellerinden çıkması neticesinde yerlerini terk etmek zorunda kalan ya da taşınmaz malı olmasa dahi en az üç yıldır kamulaştırma sahasında oturan ailelere Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafından yeniden yerleşim olanağı sunulmaktadır. Bu tür bir yeniden yerleşimden yararlanmaları için projenin etkileyeceği alanda taşınmaz malları olan ailelerin projenin etkilediği alanda ikamet ettiklerini bağlı bulundukları köy veya mahalle muhtarından alacakları bir ikametgah il muhabiri ile ispat etmeleri gerekmektedir. Projenin etkilediği alanda herhangi bir taşınmazı olmayan aileler için ise iskan etütlerinin başladığı bütçe yılının başlangıcından itibaren en az 3 yıl 16 öncesinden beri kamulaştırma alanında oturduklarını köy veya mahalle muhtarından alacakları bir belge ile ispatlamaları gerekmektedir. 15 Sınırlandırma tarihinin belirlenmesinde dayanak olan kanun ve mevzuat: 14 Haziran 1934 tarih ve 2510 sayılı İskan Kanunudur ve bu kanun uygun olarak İskan Kanunu Uygulama Yönetmeliğidir. Ayrıca kamulaştırma için sınırlandırma tarihinin belirlenmesinde Kamulaştırma Kanununun 25. maddesi uygulanmaktadır. 16 Yusufeli projesi kapsamında yeniden yerleşim etütlerinin 2005 yılı içerisinde başlayacağı öngörülmektedir. Bu anlamda projenin etkilediği alanda herhangi bir taşınmazı olmayan aileler için devlet eli ile iskandan yararlanmanın ön koşulu 01 Ocak 2002 den beri projenin etkilediği alanda ikamet etmeleri olacaktır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 29 / 81

31 Bu koşulara uyan ailelerin yeniden yerleşim ile ilgili bilgilendirilmeleri için BİB 30 gün süreyle ilgili muhtarlık ve resmi makamlarda asılı ilan verir. 30 günlük ilan süresinin dolmasının ardından yeniden yerleşime hakkı olan aileler ilanın bitiminden en geç 30 gün sonra yeniden yerleşim için bağlı oldukları kaymakamlık veya valiliklere yeniden yerleşim için başvurmaları gerekmektedir. Bu süre içersinde başvurmayan aileler yeniden yerleşim haklarını kaybetmektedirler. Bu anlamda ister projenin etkilendiği alanda bir taşınmazı olsun ister taşınmazı olmasın devlet eli ile iskana hak sahibi olan aileler için sınırlandırma tarihi BİB in iskan ilanına çıktığı günden 60 gün sonrası olacaktır. Devlet eli ile kredili olarak yeniden yerleşim seçeneği için; projeden etkilenecek olan taşınmaz mallarının kısmen veya tamamen elinden çıkması neticesinde yerlerini terk etmek zorunda kalan ailelilere ya da taşınmaz malı olmasa dahi en az 1 yıldır kamulaştırma sahasında oturan ailelere Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafından yeniden yerleşim olanağı sunulmaktadır. Bu tür bir yeniden yerleşimden yararlanmaları için projenin etkileyeceği alanda taşınmaz malları olan ailelerin projenin etkilediği alanda ikamet ettiklerini bağlı bulundukları köy veya mahalle muhtarından alacakları bir ikametgah il muhabiri ile ispat etmeleri gerekmektedir. Projenin etkilediği alanda herhangi bir taşınmazı olmayan aileler için ise iskan etütlerinin başladığı bütçe yılının başlangıcından itibaren en az 1 yıl 17 öncesinden beri kamulaştırma alanında oturduklarını köy veya mahalle muhtarından alacakları belge ile ispatlamaları gerekmektedir. Bu koşulara uyan ailelerin yeniden yerleşim ile ilgili bilgilendirilmeleri için BİB 30 gün süreyle ilgili muhtarlık ve resmi kurumlarda asılı ilan verir. İlanın askıda kalma süresinin dolması ardından yeniden yerleşime hakkı olan aileler ilanın askıda kalma süresinin bitiminden sonra 30 gün içinde yeniden yerleşim için bağlı oldukları kaymakamlık veya valiliklere yeniden yerleşim için başvurmaları gerekmektedir. Bu süre içersinde başvurmayan aileler yeniden yerleşim haklarını kaybetmektedirler. Bu anlamda ister projenin etkilendiği alanda bir taşınmazı olsun ister taşınmazı olmasın devlet eli ile kredili iskana hak sahibi olan aileler için sınırlandırma tarihi BİB in iskan ilanına çıktığı günden 60 gün sonrası olacaktır Kamulaştırma için Sınırlandırma Tarihi Proje alanında herhangi bir taşınmazı bulunan kişilerin bu taşınmazlarının tapu kaydının proje kapsamındaki kamulaştırma işlerinden sorumlu olacak olan DSİ ye devrettikleri tarih kamulaştırma için sınırlandırma tarihi olacaktır. Bu devir tarihi ile ilgili aşağıda anlatılan üç prosedür işleyecektir; 17 Yusufeli projesi kapsamında yeniden yerleşim etütlerinin 2005 yılı içerisinde başlayacağı öngörülmektedir. Bu anlamda projenin etkilediği alanda herhangi bir taşınmazı olmayan aileler için devlet eli ile kredili iskandan yararlanmanın ön koşulu 01 Ocak 2004 den beri projenin etkilediği alanda ikamet etmeleri olacaktır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 30 / 81

32 Eğer kamulaştıracak malın sahibi ile DSİ arasında kamulaştırma bedeli üzerinde anlaşma sağlanır ise bu kişi en geç 45 gün içinde kamulaştırılan mal için DSİ ye ferağ 18 verebilir. Ferağ verilen tarih Türkiye Cumhuriyeti yasalarına göre sınırlandırma tarihi kabul edilir. Taşınmazın sahibi bu tarihten itibaren taşımaz üzerinde tüm haklarını devreder ve taşınmaz üzerinde herhangi bir değişikliğe gidemez. Eğer kamulaştırılacak malın sahibi ile DSİ arasında kamulaştırma bedeli üzerinde bir anlaşma sağlanamaz ise DSİ Asliye Hukuk mahkemesine kamulaştırma bedelinin tespiti ve taşınmazın tapusunun adına tescili için başvurur. Asliye hukuk mahkemesi bu başvuru üzerine bir kamulaştırma bedeli tespit eder. Bu bedel DSİ tarafından 15 gün içersinde DSİ tarafından hak sahibinin hesabına yatırılır ve makbuzu mahkemeye verilir. Bunun üzerine mahkeme taşınmaz malın DSİ adına tesciline ve kamulaştırma bedelinin hak sahibine ödenmesine karar verir. Taşınmazın DSİ adına tescil edildiği tarih Türkiye Cumhuriyeti yasalarınca sınırlandırma tarihi olarak kabul edilir. Taşınmazın sahibi bu tarihten itibaren taşımaz üzerinde tüm haklarını devreder ve taşınmaz üzerinde herhangi bir değişikliğe gidemez. Eğer kamulaştırılacak malın üzerinde idarece yapılan araştırma sonucu taşınmaz malın zilyedi 19 tespit edilir ise İdarece araştırma sonunda toplanılan belgelerin tamamı asliye hukuk mahkemesine verilerek, taşınmaz malın kamulaştırma bedelinin tespiti istenir. Mahkeme, taşınmaz malın kamulaştırma bedelini tespit eder. Ayrıca taşınmaz malın durumu, o yerin en büyük mal memuruna bildirilmekle beraber, taşınmaz malın bulunduğu yerde çıkan mahalli gazetede ve Türkiye genelinde yayımlanan bir gazetede en az bir defa ilan edilir. Son ilandan itibaren 30 gün içinde Hazine veya üçüncü bir kimse tarafından itiraz edilmediği takdirde, mahkemece kamulaştırma bedeli olarak tespit edilen miktarın, peşin ve nakit olarak yatırıldığına dair makbuzun ibraz edilmesi için idareye on beş gün süre verilir. Gereken hallerde bu süre bir defaya mahsus olmak üzere mahkemece uzatılabilir. İdare tarafından kamulaştırma bedelinin zilyet adına yatırıldığına dair makbuzun mahkemeye ibrazı halinde mahkemece, taşınmaz malın idare adına tesciline ve kamulaştırma bedelinin zilyete ödenmesine karar verilir ve bu karar tapu dairesine ve paranın yatırıldığı bankaya bildirilir. Bu müddet içinde Hazine veya üçüncü şahıslar tarafından itiraz edilmesi halinde ise, mahkemece, tespit edilen kamulaştırma bedelinin ileride hak sahipliğini ispat edecek kişiye ödenmek üzere idarece ilanda belirtilen bankada açılacak üçer aylık vadeli hesaba yatırılmasından sonra, taşınmaz malın idare adına tesciline karar verilir. Bu süreçlerin sonunda taşınmaz malın idare adına tescil edildiği tarih sınırlandırma tarihi olarak kabul edilir. 18 Ferağ: Taşınmazın tapu kaydının alıcıya devri. 19 Zilyet: Bir mal veya mülk üzerinde fiilen tasarruf sahipliği veren durumdur. Bir mal yada mülk üzerinde bireyin fiili hakimiyet durumu. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 31 / 81

33 Tüm yukarıdaki süreçlerin sonunda hak sahipliğinin belirlenmesinde idari hatalar nedeni ile yanlışlıklar yapılırsa hak sahipleri söz konusu sınırlandırma tarihlerine karşı yetkili mahkemelere dava açabilirler Etkilenen Hanelerin ve Nüfusun Karakteristiği Hane Halkı Büyüklüğü Kent merkezi ve köylerdeki ortalama hane halkı büyüklüğü Tablo 5.3 de verilmektedir. Rakamlar, araştırmanın yürütüldüğü süre müddetince hane üyeleri sayısının aritmetik ortalamasını göstermektedir. Araştırılan nüfusun bugün itibariyle aynı hanede yaşayan kişiler baz alınarak hesaplanan ortalama hane halkı büyüklüğü 4 olarak tespit edilmiştir. Türkiye de ki hane halkı büyüklüğü ortalamasının 4.5 olduğu göz önüne alındığında bu durum araştırılan bölge ortalamasının ülke ortalamasından az olduğunu göstermektedir. Kent merkezi için bu büyüklük 4.04 iken, köylerde 3.98 e düşmektedir. Kent merkezinin yüksek ortalamaya sahip olması genel beklentilere aykırı bir durum teşkil etmektedir. Buna rağmen bu fark istatistiksel açıdan anlamlı değildir. (t=0.930, df=3025, p=0.353) Tablo 5.3 İlçe Merkezinde ve Köylerdeki Ortalama Hane Halkı Büyüklükleri Yerleşim Yeri Ortalama Standart Sapma Hane Sayısı Yusufeli Köyler ,080 Toplam ,031 Köylerdeki ortalama hane halkı büyüklüğü Tablo 5.4 de büyükten küçüğe doğru verilmektedir. En yüksek ortalama Dereiçi için 4.76 olmak üzere, Dereiçi ni, Pamukçular, Bostancı ve Küplüce izlemektedir. En az sayıda bireyden oluşan aileler Çeltikdüzü (3.16) başta olmak üzere, Kılıçkaya (3.41), Arpacık (3.42), Çevreli (3.44), Irmakyanı (3.47) ve Morkaya (3.64) da bulunmaktadır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 32 / 81

34 Tablo 5.4. Köylere Göre Ortalama Hane Halkı Büyüklükleri Köyler Ortalama Standart Sapma HH Sayısı Dereiçi Pamukçular Bostancı Küplüce Tekkale Yeniköy Darıca Çıralı Bahçeli Kınalıçam İşhan Sebzeciler Alanbaşı Morkaya Irmakyanı Çevreli Arpacık Kılıçkaya Çeltikdüzü Toplam/Ortalama ,080 Tablo 5.5 sunulan yorumu tamamlayıcı olması için hanelerde yaşayan bireylerin sayısını belirtmek üzere oluşturulmuştur. Araştırılan nüfus içerisinde en sık rastlanan hane halkı büyüklüğü kent merkezinde 4 iken köylerde 2 olarak tespit edilmiştir. Alandan elde edilen bilgilere dayanarak bu durumun, köylerde, daha fazla iş olanağının bulunduğu Yusufeli ne nazaran daha yüksek olan göç oranının sonucu olduğu belirtilebilir. Tablo 5.5. Yusufeli ve Köylerde Birey Sayısı Olarak Hane Halkı Büyüklüğü HH Toplam Yusufeli Köyler Büyüklüğü Dağılım Yüzde Dağılım Yüzde Dağılım yüzde Toplam 3, , YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 33 / 81

35 Şimdiye dek gerçekleştirilen analizler aile kütüklerine 20 kayıtlı olan hane halkı üyelerini içermektedir. Bu hanelerin kimi üyeleri araştırmanın yapıldığı zamanda çeşitli nedenlerle başka yerleşim yerlerinde ikamet etmektedir. Ortalama olarak, her ailenin bir üyesi başka yerde yaşamaktadır. Evlerinden uzakta yaşamakta olan hane halkı üyelerinin frekans dağılımı aşağıda verilmiştir. Tablo 5.6. da da görüleceği üzere, toplam Yusufeli nüfusuyla karşılaştırıldığında evden uzakta yaşayan hane halkı üyelerinin sayısı 1 veya 2 kişi olmak üzere daha fazladır. Tablo 5.6. Dışarıda Yaşayan Hane Halkı Üyelerinin Frekans Dağılımı Hane Dışında Yaşayan Kişi Toplam Yusufeli Köyler Sayısı Dağılım Oran Dağılım Oran Dağılım Oran 0 1, , Toplam 3, , Hane dışında yaşayan bu kişiler farklı nedenlerden dolayı hane dışında yaşamaktadırlar. Bu nedenler Tablo 5.7. de verilmiştir. Tablo 5.7. Evden Ayrı Yaşama Gerekçelerinin Frekans Dağılımı Sebepler Hane Sayısı Toplam Yusufeli Köy Oran Hane Sayısı Oran Hane Sayısı Oran Turistik Ziyaret Mevsimlik İş Eğitim Sağlık Yurtdışı Diğer Toplam 3, , , Aile Kütüğü: Projeye yönelik yapılan nüfus sayımında listelenen, bölgede yaşayan bireylerin isim, soyisim, cinsiyet, yaş, sağlık durumu, meslek ve gelirlerini gösteren liste. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 34 / 81

36 İlgi çekici bir nokta olarak, araştırma yürütülen bölgede yaşayan hane halkı üyelerinin %27 si mevsimlik işlerde çalışmak üzere evlerinden ayrı yaşamaktadırlar. Köylerde iki katından fazla olmak üzere bu oran Yusufeli nde 14.6 dır. Bu durum özellikle köylerde yaşanan iş bulma sorununa işaret etmektedir. Eğitim amacıyla bölgeden ayrı yaşayanların oranı, tüm ayrı yaşayanların %9.8 ini oluşturmaktadır. Bu oran ilgi çekecek bir düzeyde köylerde Yusufeli ne nazaran daha yüksektir. Akraba ziyareti veya turistik gerekçelerle dışarıda olanların oranı ise Yusufeli nde köylerdekinin iki katından daha fazladır Yaş Dağılımı Yaş faktörü yeniden yerleşim için uygulanacak politikaların belirlenmesinde en önemli unsurlardan birisidir. Yüzde olarak ifade edilebilecek bağımlılık oranı, 15 yaşından küçük veya 64 yaşından büyük olan bireylerin sayısının 15 ile 64 arasında olanlara bölünmesiyle elde edilmiştir. Yaşlılar için olan bağımlılık oranı proje alanının önemli bir konusunu oluşturmaktadır. Göze batacak derecede yaşlı olan ve çalışmayan nüfusa hayat güvencesi sağlamak için gereken emekli aylığı ve sosyal güvenlik sistemini sağlamanın güçlükleri bu konunun önemini artırmaktadır. Demografik ve toplumsal değişimler göz önüne alınırsa, tutum ve politikalarımızı bugünün toplumuna göre belirlemek ihtiyacı duyulmaktadır. Yaşlı bir nüfus içinde, tüm yaşlardaki insanları dikkate alarak bir toplum inşa etmek konusunda yapılabilecek en önemli şey ekonomik büyümenin sağlanmasıdır. Yaşlı bir nüfus, ilgiyi bağımlılık oranının yaşlılardan oluşan kesimine, özellikle emekli aylıklarının finansmanı konusuna yöneltiyor olsa da, temel ekonomik sorun, bugün var olan ekonomik girdinin nasıl bir yöntemle çalışanlardan emeklilere transfer edileceği ve bu transfer miktarının ikinci grubun beklentilerini karşılayıp karşılamayacağı sorunsalıyla, ilk gruptaki kişilerde bir düş kırıklığı yaratıp yaratmayacağıdır. Sağlık özellikle yaşlı nüfus başta olmak üzere PEİ lerin önemli bir problemidir. Özellikle yaşlılar için önemli olmasının yanı sıra acil bir sorun olarak göze çarpmaktadır. Dünya Sağlık Deklarasyonuna göre, tüm halkın sağlık ve esenliğinde gerçekleşecek olan gelişmeler, sosyal ve ekonomik kalkınmanın en önemli hedefidir. Yaşlı nüfusun gereksinimlerini karşılamak için sağlık hizmetlerinde, hastalıkların önlenmesinde ve tedavisinde yeni bir dengenin kurulması, bütüncül, sektörler arası ve ömür boyu sürecek olan bir sağlık sisteminin oluşturulmasına eşlik edecek olan önemli bir konudur. Proje bölgesindeki genç nüfusun yaşlılara nazaran farklı talepleri bulunmaktadır. Eğitim ve iş olanaklarının sağlanması, bu taleplere örnek olarak gösterilebilir. Genç nüfusun, yine de, yeni çevredeki koşullara daha çabuk uyum sağlaması ve öncekilere olan bağlılıklarının daha düşük olması umulmaktadır. Tablo 5.8. Türkiye geneli ve proje bölgesinin bir karşılaştırmasını sunmaktadır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 35 / 81

37 Tablo 5.8. Türkiye Geneli ve Proje Alanındaki Bağımlılık Oranlarının Karşılaştırılması Nüfus Toplam Bağımlılık Oranı Çocuk Bağımlılık Oranı Yaşlı Bağımlılık Oranı (%) 21 (%) 22 (%) 23 Türkiye Geneli Yusufeli İ.M Köyler Proje Alanı Toplam bağımlılık oranları Türkiye ölçeğinde olanla proje bölgesi arasında bir farklılık göstermemektedir fakat, yaşlı ve çocuk oranları ayrı ayrı analiz edildiğinde, Türkiye ölçeğine göre proje alanında ki çocuk oranının az, yaşlı oranınınsa fazla olduğu dikkat çekmektedir. Bölgedeki kentsel ve kırsal yerleşim yerleri arasında bir ayrıma gidildiği zaman (bölgedeki tek kentsel yerleşim Yusufeli merkezdedir), Yusufeli ilçe merkezindeki bağımlılık oranının etkilenen köylere kıyasla düşük olduğu göze çarpmaktadır. Buna rağmen merkezde ki %25 lik çocuk bağımlılık oranı, kırsal kesime göre yüksektir. Bu durum Yusufeli ilçe merkezindeki nüfusun köylere nazaran daha genç olduğunu göstermektedir. Bu yüzden Yeni Yusufeli ndeki iş olanaklarının ve yeni merkezin planlanması gelecek 10 yıl içinde nüfusun Türkiye ortalamasının üzerinde bir artış göstereceği gerçeği göz önüne alınarak yapılmalıdır. Bu açıdan bakıldığında, yeni kent merkezi olması planlanan Yansıtıcılar mevkiinin gelişmeye açık olduğu söylenebilir. Yansıtıcılar mevkii hakkında ayrıntılı bilgi Bölüm 6 da sunulmaktadır. Köylerde ki ve Yusufeli merkezdeki yaşlı bağımlılık oranları analiz edildiğinde, köylerin nispeten daha yaşlı bir nüfusa sahip olduğu gözlemlenmektedir. Yaşlı nüfusun yeniden yerleşim politikalarından en fazla etkilenen kesim olacağı açıktır. Bu yüzden, yaşlı nüfusunun yoğunlaştığı bölgelerde, onların yaşayacağı uyum sorunlarını çözmek için gerekli tedbirler alınmalıdır. Tablo 5.8 den çıkarılabilecek bir diğer sonuçta projeden etkilenen alanlardaki adaptasyon sorunlarını çözmek için rehabilitasyon çalışmaları yürütülmesi gerekliliğinin ortaya çıkmasıdır. Yaşlılar için önerilen kamulaştırma bedeli ve gelir iyileştirmesi faaliyetlerine dair bilgiler Bölüm 7 de açıklanmaktadır. Tablo 5.9 araştırılan bölgede yaşayan tüm bireylerin yaş dağılımlarını vermektedir. Araştırılan nüfusun beşte birinden biraz daha fazlası 15 yaşın altındadır. Bu kategori ilkokul çağındaki çocukları kapsamaktadır. Yaklaşık %20 si ise lise ve üniversite çağındadır. Bu alandaki halkın %65.3 lük bir kısmı da yaş arasında olup, ekonomik bakımdan aktif nüfus olarak tanımlanmaktadır. İşgücü olarak değerlendirilmeyen yaşlı kimseler ise, araştırılan nüfusun %13 lük bir kısmıdır. 21 Çocuk (0-14 yaş arası) ve yaşlı (65 ve üzeri) nüfusunun toplamının çalışma çağındaki nüfusa oranı (15-65 yaş arası). Bu oran çalışma çağındaki her 100 kişi için bunlara bağımlı olanları gösterir. 22 Çocuk (0-14 yaş arası) nüfusunun çalışma çağındaki nüfusa oranı (15-65 yaş arası). Bu oran çalışma çağındaki her 100 kişi için bunlara bağımlı olanları gösterir. 23 Yaşlı (65 ve üzeri) nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranı (15-65 yaş arası). Bu oran çalışma çağındaki her 100 kişi için bunlara bağımlı olanları gösterir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 36 / 81

38 Tablo 5.9. Bölgede Yaşayan Projeden Etkilenen Halkın Yaş Dağılımı Yaş Aralıkları Dağılım Oran Toplam Oran , , , Toplam 12, Türkiye genelinin ve projeden etkilenen bölgenin nüfus piramitleri açıklayıcı olması açısından Şekil 5.3 ve 5.4 te sunulmaktadır. Buna ek olarak PEİ lerin gruplanmamış yaş dağılımları da EK A.1. de verilmiştir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 37 / 81

39 Şekil 5.3. Türkiye Nüfus Piramidi KADIN ERKEK NÜFUS KAYNAK: Yusufeli Baraji ve HEEP Projesi Proje Özelinde Yapılan Nüfus Sayımı Şekil 5.4 Projeden Etkilenen Bölge Nüfus Piramidi YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 38 / 81

40 Tablo 5.10 nüfusun yaş dağılımını ve ekonomik yaşama katılım oranını göstermektedir. %65 lik bir kısım potansiyel işgücü olarak değerlendirilirken, geriye kalan %35 ya çok genç ya da yaşlıdır ve bu grup işgücünün dışında ele alınmaktadır. Tablo İşgücüne Katılım Açısından Nüfusun Yaş Dağılımı Yaş Aralığı Dağılım Oran Aktif olmayan genç (yaş 0-14) 2, Aktif olan (yaş 15 64) 7, Aktif olmayan yaşlı (yaş 65+) 1, Toplam 12, Eğitim Eğitim düzeyi her yeniden yerleşim deneyiminde, özellikle de yoksullaşma riskiyle karşılaşıldığında, bu riskle başa çıkma stratejilerini uygularken, devreye giren ve geliştirilmesine uğraşılan dolaylı bir önlem olarak ele alınmaktadır. Gerek mesleki gerek resmi olsun, eğitim, ev sahibi topluluğun adaptasyonunu kolaylaştıran önemli bir faktördür. Bunun yanı sıra gelir iyileştirilmesi ve yoksulluğu azaltmaya yönelik uygulanan stratejiler, toplumsal kapasiteyi ve onun dayandığı sosyal sermayeyi geliştiren bir önlem olarak eğitim düzeyini dikkate almak zorundadır. Burada önemli olan husus, yaş, eğitim, cinsiyet gibi yapısal unsurların farklı gruplara eşit şekilde dağılmamış olduğu gerçeğidir. Tablo 5.11 den de görülebileceği gibi, incelenen projeden etkilenen bölgede yaşayan bireylerin %11.3 ü okur yazar değildir (15 yaşından büyük olup ta okuyup yazamayan kişiler). Bu oran ulusal düzeyin çok az altındadır. (%13.0) PEİ lerin %5.7 si ya sadece okuryazar ya da ilkokul terk düzeyindedir. İlkokul öğrencileri ve mezunlarının toplamı ise %44.2 düzeyindedir. Bu oran lise için ise %12.1 dir. İki yıllık yüksekokul öğrenci ve mezunları nüfusun %2 sini oluştururken, %2.4 üniversite mezonu, %2 si de halen üniversiteye devam etmektedir. Yüksek lisans veya doktora derecesine sahip olanların oranı %1 in altındadır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 39 / 81

41 Tablo Nüfusun Eğitim Durumunun Frekans Dağılımı Toplam Yusufeli İ.M Köyler Eğitim Birey Sayısı Cevap Oranı (%) Birey Sayısı Cevap Oranı (%) Birey Sayısı Cevap Oranı (%) Okuma yazma bilmeyen 1, , Sadece okuma yazma bilen İlkokul terk İlkokul öğrencisi 1, İlkokul mezunu 3, , Ortaokul terk Ortaokul öğrencisi Ortaokul mezunu Lise terk Lise öğrencisi Lise mezunu 1, Yüksekokul Terk Yüksekokul öğrencisi Yüksekokul mezunu Üniversite terk Üniversite öğrencisi Üniversite Mezunu Yüksek lisans terk Yüksek lisans öğrencisi Yüksek lisans Mezunu Doktora öğrencisi Toplam 11,046* , , * 12,124 bireyden 11,046 cevap vermiştir. Bu tablo ilçe merkezinde yer alan, okuryazar olmayanların oranı %6.4 olan, haneler açısından biraz daha olumlu bir sonuca işaret etmektedir. Köylerdekine kıyasla onların yarısından biraz daha fazla bir rakamı tablodan görmekteyiz. %27.4 ü ilkokul, %18.2 si lise mezunu olan ilçe merkezinde rakam, köylerdekinin iki katından fazladır. Umulduğu gibi Yusufeli İlçe merkezinde ki eğitim oranı köylerde yaşayanlara kıyasla daha yüksek çıkmıştır. İlkokul ve lise eğitimi alanlara ilişkin rakamları bir yana bırakırsak, yeniden yerleşim bölgesinde, eğitime yönelik varolan talebi karşılamak için birtakım kolaylıklar sağlanması gereklidir. Tablo 5.12 okuryazarlık ve okula devam oranlarının Türkiye geneli ve projeden etkilenen bölge açısından istatistiksel verilerini içermektedir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 40 / 81

42 Tablo Türkiye Geneli ile Projeden Etkilenen Bölgenin Okur-Yazarlık ve Okullaşma Oranlarının Karşılaştırılması Yetişkin Okur Yazarlık Oranı 24 İlkokulda Net Okullaşma Oranı 25 Ortaöğrenimde Net Okullaşma oranı 26 Yüksek Öğretimde Net Okullaşma Oranı 27 Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Türkiye 28 %4.3 %18.9 % Geneli Köyler %7.4 %19.8 % Yusufeli İlçe Merkezi. Toplam %5.2 %18.4 % Proje 29 %6.2 %19.1 % Alanı Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Okuryazar olmayan yetişkinlerin oranı, genel olarak düşünüldüğünde (hem kent hem de kırsal alanda yaşayan nüfusu dahil edersek) projeden etkilenen alanda Türkiye ortalamasının altındadır. Fakat etkilenen halkın %72 si kırsal alanda yaşadığı için bu tür bir karşılaştırma doğru olmayacaktır. Türkiye genelinde tüm kırsal alanlar düşünüldüğünde, bu ortalamanın %55 olduğu görülmektedir. Daha da ötesinde, etkilenen alandaki kentli nüfus yalnızca Yusufeli merkezi kapsamaktadır. Türkiye nin büyük kentleriyle karşılaştırıldığı zaman Yusufeli nin sosyo-ekonomik açıdan geri kalmış bir pozisyonda olduğu görülecektir. Bu yüzden eğitim alanında bir karşılaştırmanın yalnızca sosyo-ekonomik açıdan benzer şartlara sahip iki şehir arasında yapılabileceğini belirtmemiz gerekiyor. Bu yüzden Yusufeli ile bir diğer ilçe merkezi arasında yapılabilecek bir karşılaştırma anlamlı olabilir fakat bunun için gerekli veri bulunmamaktadır. Projeden etkilenen alanda ki okuryazarlık oranı, bu alanın pek çok kırsal yerleşim merkezini içermesi yüzünden düşük bir seviyede bulunmaktadır. Bilindiği gibi kentsel bölgelerle karşılaştırıldığında eğitim olanakları ve diğer sosyo-ekonomik göstergeler kırsal alanlarda geri bir pozisyonda bulunmaktadır. Bu anlamda etkilenen bölgedeki 24 Okuryazar olmayan yetişkin oranı: gündelik yaşamında kısa ve basit bir ifadeyi dahi okuyup yazamayacak olanların yüzdesine işaret eder. Öngörülen okuryazar olmayan oranı ise 15 yaş ve üzerinde olan ve okuryazar olmayanların sayısının bu yaş grubundaki toplam nüfus içindeki oranıdır. 25 İlkokulda Net Okullaşma Oranı:İlköğretim öğrencilerinin sayısının toplam nüfus içinde eğitimin herhangi bir kademesinde olan ve kuramsal açıdan bakıldığında 6-13 yaşları arasında olan nüfusun sayısına bölünmesiyle elde edilir. 26 Ortaöğrenimde Net Okullaşma Oranı: Ortaöğretim öğrencilerinin sayısının toplam nüfus içinde eğitimin herhangi bir kademesinde olan ve kuramsal açıdan bakıldığında yaşları arasında olan nüfusun sayısına bölünmesiyle elde edilir. 27 Yüksek Öğretimde Net Okullaşma Oranı: Yükseköğrenim öğrencilerinin sayısının toplam nüfus içinde eğitimin herhangi bir kademesinde olan ve kuramsal açıdan bakıldığında yaşları arasında olan nüfusun sayısına bölünmesiyle elde edilir. 28 Bu datalar DİE İstatistik Yıllığı, 2004 den alınmıştır. 29 Bu veri projeye özel nüfus sayımı araştırmasından elde edilmiştir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 41 / 81

43 eğitime ilişkin rakamlar Türkiye ortalamasına yakındır. Bölgedeki eğitim sorunu genel anlamda Türkiye de de yaşanmakta olan bir sorundur. Bu yüzden, özellikle kadın ve erkek arasında, eğitim almak için harcanan zamanların eşitlenmesi için esaslı bir çaba gösterilmesi gerektirmektedir ve böylece eğitime yönelik göstergelerin ileri gitmesi sağlanacaktır Gelir Kaynakları ve Gelir Düzeyi Bu kısım incelenen bölgedeki halkın gelir kaynaklarına dair bir özeti içermektedir. Basitçe, gelir getiren bir faaliyette bulunan hane halkı üyelerine, en temel gelir kaynaklarının sorulmasını içermektedir. Tablo 5.13 gelir kaynaklarına dair verilen çok yönlü yanıtları içermektedir. Tablo Gelir Kaynaklarına Dair Verilen Çok Yönlü Yanıtlar Gelir Kaynağı Cevap Sayısı Cevap Oranı Hane üyelerince yetiştirilen yiyecek maddelerinden elde edilen gelir 1, Emekli Maaşı Aylık düzenli maaş geliri Ticaret Maaş Geliri Çiftlik Hayvanlarından elde edilen gelir Diğer kaynaklar Çiftlik hayvanlarının satışından elde edilen gelir Devlet Fonlarından elde edilen gelir Mevsimsel işlerden elde edilen ücret Arazi ve yapı kirası Arıcılıktan elde edilen gelir Akrabalardan elde edilen gelir Taşımacılıktan elde edilen gelirler El işlerinden elde edilen gelir Hane halkı tarafından toplanan yiyeceklerden elde edilen gelir Kereste ve kereste mamullerinden elde edilen gelir Yardımlaşma Fonundan elde edilen gelir Turizm Seramik işlerinden elde edilen gelir Seramik ticaretinden elde edilen gelir Çeşitli Devlet yardımları Hane Dışında yaşayan hane üyelerinden gelen gelir Taşınabilir varlıklardan elde edilen gelir Takas Diğer bireylerden elde edilen gelir Balıkçılıktan elde edilen gelir Avcılıktan elde edilen gelir Toplam 4, YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 42 / 81

44 Halkın yaklaşık dörtte biri tarımsal faaliyetlerle uğraştığı için, incelenen bölgede en sık karşılaşılan gelir kaynağı da yine tarım olmuştur. Halkın beşte birinin temel gelir kaynağı ise emekli aylıklarıdır. %14 ü maaş karşılığı çalışanlardan oluşurken, %5.9 u da ticaretle geçinmektedir. Belirli bir ücret karşılığı işçi olarak çalışanların oranı ise %5.8 dir. Hayvancılık yapanlar nüfusun %4.1 ine karşılık gelmektedir. %3.8 i devlet, %1.3 ü ise akrabalarının yardımıyla geçimini sağlamaktadır. %3.6 lık bir kısım mevsimlik işlerde çalışırken, arazisini kiralayarak geçinenlerin oranı da % 2.5 tir. Arıcılık bölge halkının %1.5 inin geçim kaynağıyken, diğer yollardan geçimini sağlayanların oranı da %1 den ibarettir. Bölgedeki temel ekonomik faaliyetin tarım sektörüne dayandığı göz önüne alınırsa, temel gelir kaynağının da yine tarıma dayalı olacağı gayet açıktır. Emekli aylığıyla geçinenlerin yüksek yüzdesi emekli olmadan önce ücret veya maaş karşılığı çalışmış olanların yoğunluğuna işaret etmektedir. Bölgede yapılan gözlemler emeklilerin hemen hepsinin bir şekilde tarımsal faaliyetlerle uğraşmakta olduğunu göstermektedir. Projeye özelinde yapılan alan araştırmasından çıkan sonuçlara göre, emekli kategorisini ilk, ikinci veya üçüncü mesleği olarak işaret eden kişilerin çoğu çiftçi kategorisini de diğer meslekleri olarak seçmiştir. Emekli kategorisini ilk üç mesleği arasında seçen 1,230 kişiden 704 ü, aynı zamanda tarımla da uğraştıklarını belirtmiştir. Rakamlardan da anlaşılacağı gibi tarım yöredeki en önemli geçim kaynaklarından birisidir. Bu yüzden gelir iyileştirmesi stratejilerini belirlerken tarıma özel önem verilmesi gerekmektedir. Gelir iyileştirmesine yönelik yapılan çalışmalar Bölüm 7 de açıklanmıştır.bu tespit olumsuz etki kategorilerinin tanımlanması ve önlenmesi açısından önemli sonuçlar taşımaktadır. Gelir kaynaklarının kentsel ve kırsal yerleşim birimleri arasında farklılıklar göstermesi beklenmektedir. Gelir kaynakları arasındaki bu farklılaşmalar önceden kırsal kesimde yada kentte yaşayan yeniden yerleşimciler için gelir restorasyonu stratejileri geliştirirken dikkate alınmalıdır. Gelir kaynakları arasındaki farklılaşmalar, kırsal alanda yaşayan halk kentsel yeniden yerleşim bölgesine gereksinim duyduğu zaman da ayrı bir önem taşımaktadır. Yusufeli örneğinde görüldüğü gibi kırsal kesimin büyük bir kısmı herhangi bir devlet hizmeti karşılığında emekli aylığı veya ücret almaktadır. Tablo 5.14 tüm yerleşim birimleri için ortalama gelirlerine ilişkin rakamları sunmaktadır. Yusufeli İlçe merkezinde yaşayan halkın gelirinin kırsal kesimdekilere oranla daha yüksek olacağı açıktır. Köyler arasında Arpacık etkilenen bölge ortalamasının üstünde yer almakta ve diğer köylere kıyasla yüksek bir gelir ortalamasına sahip olduğu görülmektedir. Arpacık köyündeki hanelerin yıllık ortalama geliri, en düşük ortalamaya sahip olan Alanbaşı köyünden iki katından daha fazladır. Köyler arasındaki geniş gelir farklılıklarının yanı sıra, tabloda verilen farklılık katsayısına ilişkin değerlerden de anlaşılacağı gibi önemli miktarda eşitsizlikler bulunmaktadır. Sıfıra yaklaşan değerler homojenliğe (eşitlik) işaret ederken, yüksek değerler ise heterojenlik (eşitsizlik) anlamı taşımaktadır. Bu rakamlara dayanarak köyler arasında Yeniköy en eşitlikçi gelir dağılımına sahipken, Çeltikdüzü nün ise en yüksek eşitsizliğe sahne olduğu söylenebilir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 43 / 81

45 Tarım sektöründe Türkiye de ki pek çok üreticinin borç yüküyle yaşadığı göz önüne alınırsa, proje sahasındaki halkın refahının yalnızca gelirlerine bakarak değerlendirilmesi yanıltıcı olabilir. Bu yüzden hane halkı reislerine herhangi miktarda borçları olup olmadığı da sorulmuştur. Rapor edilen borçlar tarıma ilişkin olsun olmasın, her türden borcu kapsamaktadır. Yerleşim yeri yerlerine göre hane başına düşen borç ortalamalarına dair rakamlar Tablo 5.15 te verilmiştir. Tablo Yerleşim yerlerine Göre Hane Başına Düşen Yıllık Hane halkı Geliri (YTL) Yerleşim Yeri Ortalama Standart Sapma Cevap Sayısı Değişim Katsayısı Yusufeli 11, , Alanbaşı 4, , Arpacık 9, , Bahçeli 6, , Bostancı 6, , Çeltikdüzü 8, , Çevreli 7, , Çıralı 5, , Darıca 4, , Dereiçi 6, , Irmakyanı 5, , İşhan 6, , Kılıçkaya 6, , Kınalıçam 6, , Küplüce 6, , Morkaya 5, , Pamukçular 6, , Sebzeciler 7, , Tekkale 6, , Yeniköy 5, , Toplam 8, , ,870* 1.59 * 3031 hane den 2870 inden cevap alınmıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 44 / 81

46 Tablo Yerleşim Yerine Göre Hane Başına Düşen Ortalama Borç (YTL) Yerleşim Yeri Ortalama Standart Sapma Cevap Sayısı Bahçeli 7, , Çıralı 7, , Yusufeli 6, , Kınalıçam 6, , Arpacık 5, , Morkaya 5, , Çeltikdüzü 4, , Tekkale 3, , İşhan 3, , Bostancı 3, , Dereiçi 2, , Pamukçular 2, , Yeniköy 2, , Sebzeciler 2, , Darıca 2, , Küplüce 2, , Çevreli 2, , Kılıçkaya 1, Alanbaşı 1, , Irmakyanı Toplam 4, , * * 3031 haneden 863 den cevap alınmıştır. Bahçeli, Çıralı, Yusufeli, Kınalıçam, Arpacık ve Morkaya nın borçlara dair rakamları bölge ortalamasının üzerindedir. Diğer köylerin ki ise bu ortalamanın altında kalmaktadır. Çıralı ve Bahçeli de ortalama borç ortalama gelirden daha yüksek orandadır. Köylülerdeki borçlarını gelirlerinden daha yüksek gösterme eğilimi dikkate alınırsa, burada da borç miktarlarının yıllık gelirlerine eşit olduğu düşünülebilir Tüketim Yiyecek tüketiminin maliyeti bir toplumdaki refahın göstergesidir. Refah toplumları gelirlerinin küçük bir miktarını yiyeceğe harcarken, yoksul toplumlar gelirlerinin %40 ından fazlasını beslenme için ayırmaktadırlar. Tablo 5.16 aylık ortalama beslenme harcamalarını ve bunun yıllık hane halkı geliri içindeki payını göstermektedir. Beslenme için yapılan ortalama harcama miktarı Dereiçi, Yusufeli, Bahçeli, Kınalıçam, Bostancı, Çeltikdüzü ve Arpacık ta yüksek miktardadır. Bu ortalama proje bölgesi ortalamasının üzerindedir. Bölgenin geri kalanının ortalama beslenme harcaması proje bölgesi ortalamasının altındadır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 45 / 81

47 Tablo Yerleşim Yerlerine Göre Aylık Ortalama Beslenme Harcaması (YTL) Yerleşim Yeri Ortalama (YTL) Std. Sapma Hane Sayısı Beslenme Harcamalarının Yılık Hane Geliri İçindeki Oranı Dereiçi Yusufeli Bahçeli Kınalıçam Bostancı Çeltikdüzü Arpacık Darıca Yeniköy Pamukçular Kılıçkaya Sebzeciler Küplüce Çıralı Tekkale Çevreli Morkaya Irmakyanı İşhan Alanbaşı Toplam ,842 Gıda tüketim masrafları toplumun refah seviyesinin bir göstergesidir. Refah toplumları gelirlerinden yiyecek tüketimine ayırdıkları pay fakir toplumlardan daha azdır. Fakir toplumlar gelirlerinin %40 dan fazlasının gıda tüketimi olarak harcarlar. Tablo 5.16 da yılık hane gelirinden ne kadarlık bir bölümünü gıda harcamasına aktardıkları gösterilmektedir. Ortalama gıda harcamaları en yüksek Dereiçi, Yusufeli, Bahçeli, Kınalıçam, Bostancı, Çeltikdüzü, ve Arpacık ta çıkmıştır. Bu beyanlara göre ortalama gıda harcamaları proje alanının ortalamasından fazla görülmektedir. Her bir yerleşim yeri için ortalama değerleri, standart sapma değerlerini ve cevap sayılarını kapsayarak şekilde diğer tüketim harcamaları EK A.2 de verilmiştir Meslek ve İstihdam Sahadaki gözlemler ve önceki araştırmalar bireylerin aynı anda birden fazla işte çalışmakta olduklarını gösterdiği için araştırmada mesleki durum, birinci meslek, ikinci meslek ve üçüncü meslek olarak incelendi. Hem şimdiki hem de sonraki yeniden yerleşim koşulları için mesleki durumun önemi ve sonuçları göz önünde bulundurulduğundan her yanıt grubu ayrı ayrı ele alındı. Tablo 5.17 birinci meslek ile YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 46 / 81

48 ilgili soruya verilen yanıtları özetlemektedir. Araştırma bölgesinde ev kadınlığı ve öğrencilik dışında genel olarak en yaygın meslek çiftçiliktir ancak Yusufeli bölgesinde bu devlet memurluğu ve köylerde de çiftçilik olarak değişmektedir. Tablo Araştırma Bölgesindeki İnsanların Meslek Dağılımı (Birinci Meslek) Toplam Yusufeli Köyler Meslek Sayı Cevap Oranı Cevap Oranı Cevap Oranı Sayı Sayı (%) (%) (%) Evkadını 2, , Öğrenci 2, , Çiftçi 1, Emekli 1, İşçi Devlet Memuru Esnaf Zanaatkar Tüccar İşsiz 1, , Diğer Toplam 11, , , İkinci meslek içinse, her bölgede çiftçilik en yaygınıdır. Bu noktada belirtilmesi gereken önemli bir şeyse insanların birinci mesleği başka bir şey olsa da çiftçilikle de uğraşmakta olduklarıdır. Ayrıca geleneksel olarak bütün bireyler birazda olsa çiftçilik yapmaktadırlar, bu yüzden bu durum yeniden yerleşim sırasında göz önünde bulundurulmalıdır. Çiftçilik olanaklarının kısıtlı olduğu kentsel alanlara yeniden yerleşmeyi seçseler bile yeni ikametgahlarından memnun kalmayacaklardır. Onlara en azından kendi bahçelerinde çiftçilik yapmalarını sağlayacak kadar olanak sağlanmalıdır. Tablo 5.18, ikinci meslek ile ilgili soruya verilen yanıtları özetlemektedir. Yukarıdaki gözlem, üçüncü meslek ile ilgili Tablo 5.19 da da görülmektedir. Çiftçilik yine PEİ lerin en yaygın olarak uğraştığı meslek olarak görülür. Toplamda, 2,380 insan çiftçiliği meslek olarak belirtmiştir (1,184 ü birinci, 1,105 i ikinci ve 91 I üçüncü meslek olmak üzere). Bu durum yeniden yerleşim sonrasında çiftçilik olanakları sağlamanın önemini açıkça belirtir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 47 / 81

49 Tablo Araştırma Bölgesindeki İnsanların Meslek Dağılımı (İkinci Meslek) Toplam Yusufeli Köyler Meslek Cevap Oranı Cevap Oranı Cevap Oranı Sayı Sayı Sayı (%) (%) (%) Ev Kadını 1, Öğrenci Çiftçi Emekli İşçi Devlet Memuru Esnaf Zanaatkar Tüccar İşsiz 9, , , Diğer Toplam 11, , , Tablo Araştırma Bölgesindeki İnsanların Meslek Dağılımı (Üçüncü Meslek) Meslek Sayı Toplam Yusufeli Köyler Cevap Oranı (%) Sayı Cevap Oranı (%) Sayı Cevap Oranı (%) Ev Kadını Öğrenci Çiftçi Emekli İşçi Devlet Memuru Esnaf Zanaatkar Tüccar İşsiz 10, , , Diğer Toplam 11, , , Bu bulgular, ayrıca,hem köylerde hem de bölge merkezinde yaşayan hatırı sayılır bir kısmın emekliler olduğunuda gösteriyor. Bu yüzden, onlar geçinmek için sadece tarım ve ticaret gibi gelir getiren faaliyetlerine bağlı değiller. Diğer taraftan, bu insanlar tarlaya veya fiziksel mallara sahip olmazlarsa ilgili Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına göre herhangi bir tazminatta hak sahibi olamayacaklardır. Bu tip projeden etkilen insanların detaylı analizi Bölüm 7 deki hak sahipliği matrisinde verilmiştir. Projeden etkilenecek bölgedeki toplam nüfusun gelir sağlayan bir işe sahip olan kısmı 12,214 kişidir. 3,299 kişi toplam nüfusun çalışmayan kısmı 0-6 yaş arası çocukları, 7-12 yaş arası ilkokul, ortaokul ve üniversite eğitimine devam eden YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 48 / 81

50 öğrencileri ve 64 yaş ve yukarısı bireyleri içermektedir. Bunun yanında, çalışmayan nüfus hasta insanları, özürlü insanları, ev kadınlarını ve Tablo 5.21 de verilmiş diğer kategorileri de içermektedir. Bu kategoriler arasında ayrıca iş bulamayan insanlarda vardır ve bu durum bölgedeki işsizlik oranını belirlemek için çok önemlidir. Bölgedeki işsizlik oranı ve ülke genelindeki işsizlik oranı karşılaştırıldığında, bölgedeki oranın Türkiye deki orandan biraz daha fazla olduğu görülecektir. DİE nin verilerine göre, Türkiye deki işsizlik oranı %11.5 iken bölgede %12.8 dir. Yusufeli bölge merkezinde işsizlik oranı %11.4 iken etkilenen köylerde %13.6 dır. Tablo 5.20 Türkiye deki ve etkilenen bölgelerdeki işsizlik oranlarını detaylıca göstermektedir. Tablo Türkiye ve Projeden Etkilenen Alanın İşsizlik Oranlarının Karşılaştırılması İşsizlik Oranı (%) Erkek Kadın Toplam Türkiye Geneli Köyler Yusufeli İlçe Merkezi Proje Alanı Tablo Çalışmama Nedenlerinin Yaygınlık Dağılımı Çalışmama Nedeni Toplam Yusufeli Köyler Sayı Cevap Oranı Sayı Cevap Oranı Sayı Cevap Oranı Çok Yaşlı Öğrenci 2, , Engelli Çocuk Hamile Hasta İşe İhtiyacı Yok İşsiz 1, Ev Kadını 2, , Emekli Aile Üyelerinin Yardımı Banka Faizi Diğer Toplam 8, , , Bu bağlamda tartışmalar için işsiz bireylerin sayısını içeren yanıtlardan biri çok önemlidir ve bu yüzden yeniden yerleşim sürecinde özel bir ilgiyi hak eder. Araştırma bölgesinde iş arayanların yüzdesi bütün nüfusun %13.7 iken Yusufeli bölgesi için %13.2 ve köyler için %14 tür. Bütün bu rakamlar ulusal işsizlik oranı olan %10 nun bile üzerindedir (Türkiye deki işsizlik oranı işsiz insanların iş gücüne oranıdır ve iş gücü 15 yaşının üzerinde olan insanların toplam sayısıdır). Bu kırsal ve kentsel alanlar arasındaki işsizlik dağılımına göredir. Projeden etkilenen bölgesindeki yüksek işsizlik oranı tarımsal alanın oldukça kısıtlı olmasına rağmen neden hemen hemen her bireyin çiftçilikle uğraşmasını açıklamaktadır. 30 Bu data DİE den alınmıştır, Türkiye nin İstatistik Yılığı, Bu data proje özelinde gerçekleştirilen alan araştırmasından çıkarılmıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 49 / 81

51 Sosyal Güvenlik ve Sağlık Birçok nedenden dolayı PEİ'lerin sağlık durumları önemli bir etkendir. İnsanların genel refahını etkilemektedir ve iş gücünün kalitesi içinde ayrıca önemlidir. Okul çağındaki çocukların başarısını etkilemektedir. Sağlık bakımı almanın kabul gören yolarından biride sağlık sigortasıdır. Bu ülkede çoğunlukla sosyal güvenlik planları sağlık sigortası sağlamaktadır. Tablo 5.22 bu bölgedeki sosyal güvenlik çeşitlerinin yaygınlık dağılımını vermektedir. Tablo Sosyal Güvenlik Çeşitlerinin Yaygınlık Dağılımı Sosyal Güvenlik Çeşitleri Cevap Sayısı Cevap Oranı (%) Güvencesiz 2, Emekli Sandığı (Emekli olan insanlar için) 2, SSK 3, BAĞKUR 1, Özel Güvenlik Diğer 2, Toplam 11, Tablo 5.22 de gösterildiği gibi PEİ'lerin %17 sinin hiç bir sosyal güvencesi yoktur. %16.7 si ki bunların çoğunlunu emekli devlet memurları oluşturur, emekli sandığına bağlıdır. PEİ lerin büyük kısmı (%30) devlet ve özel sektör işçileri için olan Sosyal Sigortalar Kurumu na (SSK) bağlıdır. SSK ya benzeyen BAĞKUR dan yararlananlar genellikle işverenlerdir ve araştırma nüfusunun %13.6 sını oluştururlar. Öte yandan özel sigorta proje alanında yaygın değildir. Tablo 5.23 konut birimine göre sosyal güvenlik sigortası çeşitlerinin yaygınlık dağılımını göstermektedir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 50 / 81

52 Tablo Konut Birimine Göre Sosyal Güvenlik Sigortası Çeşitlerinin Yaygınlık Dağılımı Yerleşim Yeri Güvencesiz Emekli Özel SSK BAĞKUR Sandığı Sigorta Diğer Toplam Yusufeli 486 1,101 1, ,791 Yüzde Alanbaşı Yüzde Arpacık Yüzde Bahçeli Yüzde Bostancı Yüzde Çeltikdüzü Yüzde Çevreli Yüzde Çıralı Yüzde Darıca Yüzde Dereiçi Yüzde Irmakyanı Yüzde İşhan Yüzde Kılıçkaya Yüzde Kınalıçam Yüzde Küplüce Yüzde Morkaya Yüzde Pamukçular Yüzde Sebzeciler Yüzde Tekkale Yüzde Yeniköy Yüzde Toplam Cevap Sayısı 2,034 2,003 3,586 1, ,695 11,960* Yüzde * 12,124 birey içinden 11,960 bireyden cevap alınmıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 51 / 81

53 Tablo 5.23 te gösterildiği gibi herhangi bir Sosyal güvence kurumuna bağlı olmayanlar Dereiçi nde (%35.0) en yüksek orandadır ve bunu Alanbaşı (%28.1), Küplüce (%23.8), Çeltikdüzü (%19.9), Kılıçkaya (%19.8) ve Morkaya (%19.7) takip etmektedir. Emekli Sandığına bağlı olanlar Kılıçkaya (%33.1), Yusufeli (%29) ve Irmakyanı da (%24) yüksek orandadır. Morkaya da %53.4, Bahçeli de 50.8% ve Irmakyanı da 43% Sosyal Sigortalar Kurumu na bağlı yüksek yüzdeleri teşkil ederler. BAĞKUR a bağlı araştırma nüfusunun daha yaygın olduğu yer Sebzeciler dir (%25.6), Bostancı (%19.6) ve İşhan (%19.3) bunu takip eder. Yukarıda belirtildiği gibi özel sigorta alanda yaygın değildir ve sadece beş yerleşimde çok az sayıda insan özel sigortaya sahiptir Mal Varlığı Ev Sahipliği Evler en önemli mal varlığı olarak görünmektedir ve kaybının hane üyeleri için önemli sonuçları olacaktır. Su altında kalma durumunda sadece barınaklarını kaybetmekle kalmayacak evleri ile kurdukları manevi bağ da yok olacaktır. Tablo 5.24 te gösterildiği gibi ev sahipliği Yusufeli nde %70, köylerde de %91 dir. %91 rakamı köylülerin ertelenmiş tabu kaydının sonucudur. Babalarının ölümünden sonra babalarının evinde yaşayanlar ev sahipliği sorusuna hayır diye cevap vermiş ve ev sahibi olmayanlar yüzdesini yükseltmiştir. Ayrıca sorulara cevap verenlerden başka bir yere göç etmiş akrabalarının evinde yaşayanların olması da olasıdır. Bunlar kira ödemeyen grubu altında sınıflandırılmışlardır. Öte yandan, Yusufeli bölgesinde yaşanların %11 i kiralık evlerde yaşarken, ev kiralamak köylerde neredeyse sıfırdır. Bunun yanında, köylerde hanelerin %0.6 sı birleşmiş eve ve ahıra, %0.3 ü birleşmiş ev+ahır+samanlık üçlüsüne sahiptir. Tablo Yerleşim Yerlerine Göre Ev Sahipliği (HH nın % si) Yusufeli (%) Köyler (%) Yapı Kira Kendisinin Kira Ödemeyen Diğer Kendisinin Kira Kira Ödemeyen Diğer Ev Ev + ahır Ev + ahır samanlık Ev + kiler Apartman Ev (tek) Apartman katı Toplam YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 52 / 81

54 Diğer Mal Varlıkları Bu bölümün amacı PEİ lerin neleri kaybedeceği konusunda bilgilendirmek için ikamet yerlerine göre proje alanındaki diğer önemli mal varlıklarına ışık tutmaktır. Tablo 5.25 ikamet yerlerine göre diğer mal varlıklarının sahipliğini göstermektedir. Tablo İkamet Yerlerine Göre Diğer Mal Varlıklarının Sahipliği (HH nin % si) Yusufeli Köyler Mal Varlığı Kira Kendi Kira Ödemeyen Diğer Kendi Kira Kira Ödemeyen Diğer Ahır+ samanlık Ahır Tahıl ambarı Tuvalet/banyo (dışarıda) Tandır İşyeri Kümes/odunluk Sera Su deposu Dükkan Çeşme Değirmen Kiler Bahçe Duvarı, Çit Depo Havuz Fırın Kahvehane Şaraplık Dipsiz Kuyu Mezarlık Yapı Kömür deposu Benzin istasyonu Toplam Cevap Sayısı 3, , Toplam Yüzde Yusufeli nde en azından insanların yüzde beşi (daha rahat görülmesi için yüzde 5 ten yüksek olanlar gri renkte belirtilmiştir) bir ahıra ve samanlığa (%40.6), ahıra (%14.4), tahıl ambarına (%13.4), depoya (%6.8) ve tandıra (%5.9) sahiplerdir. Bazı PEİ ler bu mallara sahip değillerdir ama bu malları kiralamaktadırlar. Kiralanmış mallarda en yüksek yüzdelere sahip olanlar ahır+samanlık, depo, ahır, işyeri, tahıl ambarı ve kümes/odunluktur. Bütün bunlar, gelir sağladığı için PEİ lerin refahıyla doğrudan bağlantılıdır. Bazı PEİ ler bu malları, ahırı+samanlığı, tahıl ambarını, depoyu, bahçe duvarlarını/çitlerini ve tuvaletleri, sahibi olmadan ve kiralamadan kullanmaktadırlar. Köylerde genellikle sahip olunan mallar ahır+samanlık, ahır, tahıl ambarı, tuvalet, banyo (dışarıda) ve tandırdır, bununla beraber en sık kiralanan mallarsa ahır, ahır+samanlık, tuvalet, banyo (dışarıda), tandır, tahıl ambarı, kümes/odunluk ve değirmendir. Ancak, insanların bir kısmı ahır+samanlık, ahır, tahıl ambarı, tuvalet, banyo (dışarıda) ve tandır gibi malları kira vermeden kullanmaktadırlar. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 53 / 81

55 Mali Varlıklar Az nakde sahip olan insanlar için uygulanan aşırı yüksek faiz oranlarından dolayı mali sektörün gelir kaynağı olduğu Türkiye ekonomisinin son 15 yıl içindeki deneyimi göz önünde bulundurulduğunda, hane reislerine tasarruflarını nasıl değerlendirdiklerini sormak oldukça mantıklıdır. Tablo 5.26 verdikleri yanıtları özetlemektedir. Tablo Tasarruf Değerlendirme Araçlarının Dağılımı Tasarruf Aracı Dağılım Geçerli Oran (%) Tasarruf edecek kadar gelirim yok 2, Döviz alarak Altın alarak Banka faizi Gayri menkul alarak Diğer Toplam 3, Hane reislerinin büyük bölümünün (%87.4) tasarruf edebilecek kadar kazanmadığı görülmektedir. Buna ek olarak, %1.1 i döviz alarak, %1.4 ü altın alarak, %3.1 faiz almak için parasını bankaya yatırarak ve %2.6 sı gayrimenkul alarak tasarruflarını değerlendirmektedir. Tasarruf eksikliği göstergesi, hane reisinin devlet eli ile yeniden yerleştirilmek yerine kamulaştırma tazminatını almayı seçmesi durumlarını anlayabilmede anlamlı bir veri vermektedir. Benzer yeniden yerleşim projeleriyle önceki deneyimler sadece kamulaştırma tazminatını alanların önemli bir kısmının bu parayı akıllıca kullanmadığını göstermiştir Hayvan Varlığı Yeniden yerleşim alanları çiftlik hayvanlarının yetiştirmek için uygun karakteristikler gösteren ahırlara ve otlatabilecekleri açık alanlara sahip olduğu sürece, haneler hayvanlarını beraberlerinde götürebileceklerinden PEİ lerin çiftlik hayvanları yeniden yerleşimden dolayı kaybedilmemelidir. Proje alanında yetiştirilen toplam sığır sayısı 5,598 dir, bunun içinde koyun sayısı 2,189, keçi sayısı 1,692, hindi sayısı 7 ve geri kalan diğer hayvanların sayısı 4,049 dur. Sebzeciler ve Arpacık dışında HH na ortalama sığır sayısı birden yüksektir. HH na en yüksek ortalama sığır sayısı Alanbaşı ndadır (4.41) ve Bostancı ile Çıralı onu izlemektedir. Ortalama sığır sayısının 2 ila 3 arasında olduğu köyler Tekkale, Pamukçular, Bahçeli, Çeltikdüzü, İşhan, Çevreli, Küplüce ve Morkaya dır. Geri kalan köylerde HH na ortalama sığır sayısı 2 nin altındadır. Koyun için en yüksek ortalamalara sahip İşhan ve Bostancı yı (3 ün üstünde) Darıca, Çıralı, Küplüce, Pamukçular, Yeniköy ve Kılıçkaya (1 in üstünde) izlemektedir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 54 / 81

56 HH na ortalama en yüksek keçi sayısına sahip olan Çetlikdüzü nü ve Darıca yı (3 ün üstünde) Irmakyanı, İşhan (2 nin üstünde) ve Kınalıçam (1.16) izlemektedir. Geri kalan köylerde ortalama keçi sayısı birin altındadır. Hindi sadece iki köyde, Bostancı ve Kınalıçam da beslenmektedir ancak bunların sayısı önemsenmeyecek kadar azdır. Diğer kategorisi at, eşek, vb. farklı çeşitlerde hayvanlar içerdiğinden uygun bir yorum mümkün değildir. Tablo 5.27 ikamet yerlerine göre (HH na) ortalama ve toplam hayvan stokunu vermektedir. Tablo 5.28 hayvan açısından zengin köyleri ortaya koymak için azalan bir düzende konut birimine göre toplam hayvan sayısını vermektedir. 1,000 den fazla hayvana sahip olan köyler Çevreli, Çeltikdüzü, İşhan, Kılıçkaya ve Kınalıçam dır ve ayrıca Yusufeli ilçesi hatırı sayılır miktarda çiftlik hayvanı barındırmaktadır. Geri kalan köyler ise 1,000 hayvandan azına sahiptirler. Listede en az olan Sebzecilerde toplam hayvan sayısı 37 dir. Tablo İkamet Yerlerine Göre Ortalama ve Toplam Hayvan Stoku Yerleşim Yeri İnek Koyun Keçi Hindi Tavuk Diğer Yusufeli Ortalama Toplam Alanbaşı Ortalama Toplam Arpacık Ortalama Toplam Bahçeli Ortalama Toplam Bostancı Ortalama Toplam Çeltikdüzü Ortalama Toplam Çevreli Ortalama Toplam Çıralı Ortalama Toplam Darıca Ortalama Toplam Dereiçi Ortalama Toplam Irmakyanı Ortalama Toplam İşhan Ortalama Toplam Kılıçkaya Ortalama Toplam Kınalıçam Ortalama Toplam YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 55 / 81

57 Tablo İkamet Yerlerine Göre Ortalama ve Toplam Hayvan Stoku (Devamı) Yerleşim Yeri İnek Koyun Keçi Hindi Tavuk Diğer Küplüce Ortalama Toplam Morkaya Ortalama Toplam Pamukçular Ortalama Toplam Sebzeciler Ortalama Toplam Tekkale Ortalama Toplam Yeniköy Ortalama Toplam Toplam Ortalama Toplam 5,598 2,189 1, ,049 1,076 Tablo İkamet Yerine Göre Toplam Hayvan Stoku Yerleşim Yeri Toplam Hayvan Sayısı Çevreli 1,989 Çeltikdüzü 1,437 Yusufeli 1,414 İşhan 1,351 Kılıçkaya 1,343 Kınalıçam 1,007 Alanbaşı 971 Bostancı 930 Pamukçular 806 Darıca 667 Tekkale 519 Küplüce 513 Dereiçi 367 Çıralı 362 Morkaya 318 Arpacık 197 Irmakyanı 141 Yeniköy 137 Bahçeli 105 Sebzeciler 37 Toplam 14,611 YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 56 / 81

58 Toprak Varlığı Proje bölgesinin topografik karakteristikleri uyarınca ekilebilir toprak az ve değerlidir. Bölgedeki insanlar bazı durumlarda arazi parçalarına verimli toprak taşıyarak ve bazen de duvarlarla dengeleyerek kendi ekilebilir topraklarını kendileri yaratırlar. Dere ve nehir kenarlarındaki tarım arazisinin büyük çoğunluğu insan yapımıdır. Tablo 5.29 toprak çeşidine göre hektar cinsinden hane başına düşen toplam ortalama arazi miktarını vermektedir. Tablonun incelenmesini kolaylaştırmak için bölge ortalamasının üzerinde olan değerler vurgulanarak verilmiştir. Projeden etkilenen insanların refahı için, en önemli toprak çeşidi herhalde sulu tarım toprağıdır. Projeden etkilenen alanda, hane başına ortalama sulanmış toprak 0.62 ha/hh olarak bulunmuştur. Bu ortalamanın üzerinde hane başına ortalama sulu toprağa sahip olan yerleşimler Alanbaşı, Arpacık, Bostancı, Çeltikdüzü, Çevreli, Darıca ve Tekkale köyleridir. Yeniköy 0.32 ha/hh ile HH a en az miktarda toprağa sahip olandır. Sulu toprak açısından, Alanbaşı, Bostancı, Çeltikdüzü, Çıralı, Darıca, İşhan, Pamukçular, Yeniköy, 0.24 ha/hh ile proje bölgesi ortalaması üzerinde oranlara sahip yerleşim yerleridir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 57 / 81

59 Tablo Yerleşim Birimlerine Göre Hane Başına Düşen Tarım Arazisi Miktarları Yerleşim Birimleri Toplam Hane Halkı(A) Sulu Arazi Sulu Arazi (tahıl) Sebze Bahçesi Bağ Koruluk Meyvelik Diğer Araziler Yerleşimde Toplam Sulu Tarım Arazisi (tahıl için) (B) (ha) Tahıl İçin Sulu Arazi beyanı Veren Hanelerin Sayıları Hane Başına Düşen Ortalama Sulu Arazi(Tahıl için) Per (B/A) (ha) Yerleşimdeki Toplam Sebze Bahçesi (D) (ha) Sebze Bahçesi Beyanı Veren Hanelerin Sayısı Hane Başına Düşen Ortalama Sebze Bahçesi (D/A) (ha) Yerleşimdeki Toplam Bağ (E) (ha) Bağ Beyanı Veren Hanelerin Sayısı Hane Başına Düşen Ortalama Bağ (E/A) (ha) Yerleşimdeki Toplam Koruluk (F) (ha) Koruluk Beyanı Veren Hanelerin Sayısı Hane Başına Düşen Ortalama Koruluk (F/A) (ha) Yerleşimdeki Toplam Meyvelik (G) (ha) Meyvelik Beyanı Veren Hanelerin Sayısı Hane Başına Düşen Ortalama Meyvelik (G/A) (ha) Yerleşimdeki Toplam Diğer Araziler (H) (ha) Diğer Arazi Beyanı Veren Hanelerin Sayısı Hane Başına Düşen Ortalama Diğer Arazi Miktarı (H/A) (ha) TOPLAM Sulu Arazi Yusufeli İlçe Merkezi Alanbaşı Arpacık Bahçeli Bostancı Çeltikdüzü Çevreli Çıralı Darıca Dereiçi Irmakyanı İşhan Kılıçkaya Kınalıçam Küplüce Morkaya Pamukçular Sebzeciler Tekkale Yeniköy Toplam 3, , , , Yerleşimdeki Toplam Sulu Arazi Miktarı (B) (ha) Hane Başına Düşen Ortalama Sulu Arazi (B/A) (ha) Yerleşimdeki Toplam Kuru Arazi(C) (ha) Kuru Arazi Kuru Arazi Beyanı Veren Hanelerin Sayısı Hane Başına Düşen Ortalama Kuru Arazi (C/A) (ha) Yerleşimdeki Topla Mera (J) (ha) Mera Hane Başına Düşen Ortalama Mera (J/A) (ha) YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 58 / 81

60 Projeden etkilenen alanda ortalama hane başı ev arsası büyüklüğü 0.06 ha (600 m 2 ) dır. HH ye ait ev arsası büyüklüğü ortalamasından büyük olan yerleşim yerleri Alanbaşı, Arpacık, Bostancı, Çeltikdüzü, İşhan ve Pamukçular dır (bkz. Tablo 5.30). Tablo Yerleşim Yerlerine Göre HH Başına Düşen Ev Arsası Büyüklüğü Yerleşim Yeri Yusufeli İlçe Merkezi Toplam Hane Halkı (A) Toplam Ev Arsası (B) (ha) Hane Başına Düşen Ortalama Ev arsası Büyüklüğü (B/A) (ha) Alanbaşı Arpacık Bahçeli Bostancı Çeltikdüzü Çevreli Çıralı Darıca Dereiçi Irmakyanı İşhan Kılıçkaya Kınalıçam Küplüce Morkaya Pamukçular Sebzeciler Tekkale Yeniköy Toplam Ormanların Değerlendirilmesi Türkiye deki bir çok köy için orman refahın bir aracıdır. Bir çok köy ısınmak için odun edinir. Diğerleri ormanlarda sürekli veya geçici olarak çalışır. Ormanların değerlendirilmesi temel olarak yakınlığına bağlıdır. Tablo 5.31 in ilk sütunu köylerinin ormana yakın olduğunu belirten hanelerin yüzdesini vermektedir. Yüksek yüzdeler koyu renkle vurgulanırken düşük yüzdeler hafifçe gölgelendirilmiştir. Arpacık, Dereiçi, Bahçeli ve Küplüce de hanelerin %80 ila 90 ı köylerinin ormana yakın olduğunu belirtmiştir. Öte yandan, Yusufeli, İşhan, Darıca ve Pamukçular da hane reislerinin %40 ından az kısmı ormana yakın olduklarını bildirmişlerdir. Panoramik açısından yerleşim yerlerinin ormanlara uzaklığı Tablo 5.31 de görülebilir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 59 / 81

61 Tablo Panoramik Açıdan Yerleşim Yerlerinin Ormanlara Uzaklıkları Yerleşim Yeri Uzaklık (Metre) Alanbaşı 1,000 Kılıçkaya 0 Çevreli 1,000 Çeltikdüzü 500 Tekkale 200 Yusufeli 1,000 Bahçeli 0 Dereiçi 600 Küplüce-Yüksekoba 300 Çıralı 200 Irmakyanı 800 Sebzeciler 1,000 Yeniköy 1,000 Kınalıçam 600 Arpacık 400 İşhan 2,000 Darıca 3,400 Morkaya 600 Dereci, Tekkale, Bahçeli ve Çeltikdüzü köylerinde hane reislerinin %80 den fazlası ormandan odun topladıklarını bildirmiştir. Bu Sebzeciler, Yusufeli ve Darıca da %40 dan azdır. Ormanların etrafında yaşayan insanlara bir diğer önemli yararı da bu orman köylülerinin devletten aldıkları ödenektir. Konut birimlerine göre odun ödeneği alan hane sayısı değişmektedir, Arpacık, Çıralı, Tekkale, Pamukçular, Irmakyanı ve Bahçeli de %69 dan fazlayken Darıca, Kılıçkaya, İşhan ve Yusufeli nde %10 dan azdır. Ormanlarda çalışma beklenildiği kadar yüksek değildir. Bahçeli, Bostancı, Pamukçular, Yeniköy ve Küplüce olmak üzere sadece beş köyde hane reislerinin %5 ten fazla olmayan bir kısmı ormanda çalıştıklarını bildirmişleridir. Tablo 5.32 de ormanla ilgili sorulara verilen olumlu yanıtların yaygınlığını vermektedir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 60 / 81

62 Tablo Ormanla İlgili Sorulara Verilen Olumlu Yanıtların Yaygınlığı (HH nın %) Yerleşim Yeri Yakınlık Toplama Ormanda Odun Ödeneği Odun Diğer Çalışma Bahçeli Bostancı Pamukçular Yeniköy Küplüce Çevreli İşhan Arpacık Yusufeli Alanbaşı Dereiçi Tekkale Kınalıçam Çıralı Irmakyanı Morkaya Çeltikdüzü Sebzeciler Kılıçkaya Darıca Sayı/Cevap 1,381 1, , Sayısı Öyle görülüyor ki ormanların en önemli yararı orman köylülerinin devletten aldıkları odun ödeneğidir. Devlet orman köylerinde yaşayan insanları ormanda çalışması için işe almakta ve hizmetlerinin bedeli olarak onlara odun sağlamaktadır Evlerin Özellikleri Odaların Büyüklüğü ve Sayıları Yeniden yerleşim sürecinde PEİ lerin evlerinin özelliklerini bilmek çok önemli olacaktır. Evler sadece barınak sağladıkları için değil ayrıca kültürün yeşerdiği ve nesiller boyu aktarıldığı bir ortam sağladığı ve bununla beraber kültürlerinin önemli bir parçasını oluşturduğu için evler herkes için önemlidir. Tablo 5.33 köylerdeki evlerin ortalama büyüklüğünü vermektedir. Ortalamalar ve standart sapmalarında belirttiği gibi konut evlerinin büyükleri arasında devasa farklar vardır. En geniş evlere sahip olan Çeltikdüzü ve Tekkale yi (yaklaşık 120 metrekare) Kınalıçam (108 metrekare), Irmakyanı (107 metrekare), Darıca (102 metrekare), Sebzeciler (101 metrekare) ve Dereiçi (100 metrekare) izlemektedir. Diğer bütün köyler ise ortalamada 100 metrekarenin altında ev büyüklüğü ortalamalarına sahiptir. Proje alanı için ortalama ev büyüklüğü yaklaşık 104 metrekaredir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 61 / 81

63 Tablo Köylere Göre Ortalama Ev Büyüklükleri Yerleşim Yeri Yusufeli Alanbaşı Arpacık Bahçeli Bostancı Çeltikdüzü Çevreli Çıralı Darıca Dereiçi Irmakyanı İşhan Kılıçkaya Kınalıçam Küplüce Morkaya Pamukçular Sebzeciler Tekkale Yeniköy Toplam Ev Büyüklüğü Ortalaması (m 2 ) Oda Sayısının Ortalaması Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma Ortalama Std. Sapma YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 62 / 81

64 Projeden etkilenen alanda evlerin %22 sinin bahçeleri yoktur. Bahçeleri olan evler için bahçelerin ortalama büyüklüğü 30 metrekaredir. Evdeki olanaklar açısından (Tablo 5.34) Yusufeli ndeki evlerin büyük çoğunluğunun (%95.1) düzgün bir mutfağı varken köylerdeki evlerin %78.1 inin mutfağı vardır. Benzer olarak köylere (%65.5) oranda Yusufeli ndeki evlerin (%93.3) yüksek bir yüzdesinin banyosu vardır. Ancak tuvaletler açısından Yusufeli ve köyler arasında hatırı sayılır bir fark vardır. Yusufeli bölgesindeki evlerin %87.7 sinin evin içinde tuvaleti varken köy evlerinin %67.2 sinin evin dışında tuvaleti vardır. Yüzdeleri az olsa da (%15.1) İlçe merkezindeki evlerin bir kısmının da dışarıda tuvaleti vardır. Beklenildiği üzere, depolama alanları köylerde Yusufeli nden daha fazladır ki bu özellikle tarım için gerek duyulan ahırlar ve samanlıklar içinde geçerlidir. Tablo Yerleşim Yerlerine Göre Ev Olanaklarının Dağılımı (%) Evlerdeki Olanaklar Yusufeli Köyler Mutfak Banyo Evin içinde tuvalet Evin dışında Tuvalet Depo Ahır+ samanlık Ahır Sadece samanlık Ev Eşyaları Proje bölgesindeki her ikamet yerinin zenginliği hakkında bilgi sağlasa da Tablo 5.35 in, 5.36 ve 5.37 nin izlenmesi oldukça zordur. Yerleşim yerleri arasında ev eşyalarının anlamlı bir özetini çıkarmanın en iyi yollarından biri bu eşyalardan bir dizin yaratmaktır. Verinin yorumlanmasını kolaylaştırmak için sosyo-ekonomik durum (SED), ulaşım ve tarım dizinleri olmak üzere üç farklı dizin yaratılmıştır. Sosyo-ekonomik durum dizininde, şu eşyalar içerilmektedir: radyo, telefon, cep telefonu, kaset çalar, dikiş makinesi, çamaşır makinesi, fırın, buzdolabı, televizyon, video, bilgisayar, elektrikli süpürge, uydu anteni, şofben, termosifon, güneş enerjisi sistemi, soba ve internet bağlantısı. Bu eşyalar hanelerin sosyo-ekonomik durumunu belirttiğinden bu dizin Sosyo-Ekonomik Durum Dizini olarak adlandırılmıştır. Ulaşım Dizini bisiklet, motosiklet, otomobil, kamyonet, kamyon ve minibüsü içerirken Tarım Dizini süt sağma makinesi, traktör römork, ağır saban, pülverizatör, ekici, matkap, tırmık, halı makinesi ve arı kovanı içermektedir. Sosyo-Ekonomik Durum Dizini Tablo 5.38 de bulunabilir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 63 / 81

65 Tablo Yerleşim Bazında Hanelerin Sahip Olduğu Eşyalar ve Tarım Ekipmanları (Sahip Olan Hanelerin Yüzdeleri) Yerleşim Birimi Radyo Tel. Cep. Tel. Kaset Çalar Dikiş Makinesi Çamaşır Makinesi Bulaşık makinesi Fırın Buzdolabı TV Video Bisiklet Motosiklet Otomobil Yusufeli Alanbaşı Arpacık Bahçeli Bostancı Çeltikdüzü Çevreli Çıralı Darıca Dereiçi Irmakyanı İşhan Kılıçkaya Kınalıçam Küplüce Morkaya Pamukçular Sebzeciler Tekkale Yeniköy Ortalama Doküman Adı: YUSUFELİ BARAJI VE HES PROJESİ Dok.Kodu: ENC - YSF - YYP - 02 Bölüm 5 YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 64 / 81

66 Tablo Yerleşim Bazında Hanelerin Sahip Olduğu Eşyalar ve Tarım Ekipmanları (Sahip Olan Hanelerin Yüzdeleri) Yerleşim Birimi Kamyonet Kamyon Minibüs Bilgisayar Elektrikli Süpürge Uydu Anteni Yayık Şofben Su Kaynatıcısı Güneş Enerjisi Sistemi Süt Sağma Makinesi Römork Isıtıcı Saban Yusufeli Alanbaşı Arpacık Bahçeli Bostancı Çeltikdüzü Çevreli Çıralı Darıca Dereiçi Irmakyanı Işhan Kılıçkaya Kınalıçam Küplüce Morkaya Pamukçular Sebzeciler Tekkale Yeniköy Ortalama Doküman Adı: YUSUFELİ BARAJI VE HES PROJESİ Dok.Kodu ENC - YSF - YYP - 02 Bölüm 5 YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 65 / 81

67 Tablo Yerleşim Yerlerine Göre Ev Eşyaları ve Tarım Araçları (Eşyaya sahip olan HH nın yüzdesi) Yerleşim Yeri Pülverizatör Biçer Döver Mibzer Pulluk Dokuma Makinesi Büyük El Dokuması Halı Arı Kovan İnternet ı Yusufeli Alanbaşı Arpacık Bahçeli Bostancı Çeltikdüzü Çevreli Çıralı Darıca Dereiçi Irmakyanı İşhan Kılıçkaya Kınalıçam Küplüce Morkaya Pamukçular Sebzeciler Tekkale Yeniköy Toplam Dizinler eşyalar ölçülerek (toplamda yaygınlığı 100 dür) ve dizinde içerilen bütün sayılar toplanarak yaratılmıştır. Bu yüzden en yaygın eşyalar küçük değerlerle ölçülürken az rastlanan eşyalar büyük değerlerle ölçülmüştür. Sonra elde edilen değerler z-sayı formülü kullanılarak standart sayılara çevrilmiştir. Basit bir çevirmeyle, bütün değerler ortalamanın 0 ve standart sapmanın 1 olduğu normal standart çan eğrisine yerleştirilmişlerdir. Yorumlama değerin işaretine ve büyüklüğüne bakılarak yapılmıştır. İşaret (+) ortalamanın üzerindeki değerleri belirtirken, (-) ortalamanın altındaki değerleri belirtmektedir. Büyük değerler ortalamadan çok büyük farkı belirtirken küçük değerler ortalamaya yaklaşıklılığı belirtmektedir. Yerleşim yerlerine göre standardize edilmiş SED sayılarının, ulaşım ve tarım sayılarının ortalaması Tablo 5.38 de verilmiştir. Şekil 5.5, Şekil 5.6 ve Şekil 5.7 görsel inceleme için veri içeriğini çubuk grafik olarak gösterir. Hanelerin sosyo-ekonomik durumunu veren eşyalarla ilgili olarak Yusufeli en yüksek değere sahiptir. Bunun sebebi Yusufeli nin araştırma bölgesindeki tek kentsel yerleşim olmasıdır. Ev eşyası sahibi olmak bakımından ikinci YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 66 / 81

68 gelen Sebzeciler köyünü Kılıçkaya ve Irmakyanı izlemektedir. Bütün yerleşim yerleri arasında en düşük SED değerine sahip olan Çıralı köyüdür. Ulaşım eşyaları açısından Yusufeli yi Bahçeli, Tekkale, Sebzeciler ve Irmakyanı Köyleri izlemektedir. Yusufeli ulaşım dizininde en iyi sıralamaya sahiptir ve Bahçeli ile Tekkale köyleri onu takip eder. Genel ortalamanın üzerinde yüksek dizin değerine sahip olan bu üç yerleşim yeridir. Tarımsal eşyalar için Alanbaşı nın liderlik pozisyonu İşhan, Bahçeli, Çeltikdüzü ve Çevreli köyleri tarafından izlenmektedir. Genel olarak kentsel özellikleri olan Yusufeli bölgesi dışında diğer yerleşim yerleri arasındaki farkların çok az olduğuna dikkat edilmelidir, ve bu kentsel özellikler zaten aradaki farkları yaratmaktadır (Genişletilmiş Sosyo-ekonomik, Ulaşım ve Tarım Dizini için Ek A.3 e bakınız). Tablo Yerleşim yerlerine Göre Ortalama Dizin Sayıları Yerleşim Yeri Sosyo-Ekonomik Dizin Ulaşım Dizini Tarım Dizini Yusufeli Sebzeciler Kılıçkaya Irmakyanı Dereiçi Tekkale Bahçeli Çevreli Küplüce Alanbaşı Çeltikdüzü Arpacık İşhan Kınalıçam Bostancı Pamukçular Yeniköy Darıca Morkaya Çıralı Toplam Çubuk grafiğin yardımıyla Yusufeli en yüksek SED a sahipken, Sebzeciler ve Kılıçkaya nın onu izlediği, Çıralı, Morkaya, Darıca, Yeniköy ve Pamukçular ın en düşük SED sayısına sahip olduğu söylenebilir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 67 / 81

69 40.00 Ortalama sosyo-ekonomik ölçek ARPACIK BOSTANCI DARICA IRMAKYANI KINALICAM MORKAYA TEKKALE Yerleşim Yeri Şekil 5.5. Yerleşim Yerlerine Göre Sosyo-Ekonomik Durum Dizini Çubuk Grafiği 12 Ortalama ulaşım ölçeği ARPACIK BOSTANCI DARICA IRMAKYANI KINALICAM MORKAYA TEKKALE Yerleşim Yeri Şekil 5.6. Yerleşim Yerlerine Göre Ulaşım Dizini Çubuk Grafiği YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 68 / 81

70 Ulaşım araçları sahibi olma açısından Yusufeli yine en yüksek dizin değerine sahiptir ve Bahçeli ile Tekkale onu takip etmektedir. En düşük ulaşım dizini sayısına sahip olan yerleşim yerleri Pamukçular, İşhan ve Morkaya dır. 9 Ortalama tarımsal ölçek ARPACIK BOSTANCI DARICA IRMAKYANI KINALICAM MORKAYA TEKKALE Yerleşim Yeri Şekil 5.7. Yerleşim Yerlerine Göre Tarım Dizininin Çubuk Grafiği Alanbaşı, İşhan ve Bahçeli daha çok sayıda tarım aracına sahip olan köylerken bunlarla karşılaştırıldığında Yeniköy, Pamukçular ve Kılıçkaya çok daha azına sahip köylerdir. İlçe merkezi ve köyler arasındaki genel farklar Tablo 5.39 da görülebilir. Beklenildiği gibi, ilçe merkezi köylerin toplamından daha yüksek sosyo-ekonomik duruma ve daha iyi ulaşım araçlarına sahiptir. Ancak, köylerin tarımsal doğası göz önünde bulundurulduğunda köyler için tarım dizini sayısı daha yüksektir. Tablo Yerleşim Yerlerine Göre Ortalama Dizin Sayıları Yerleşim Yeri Yusufeli Köyler Toplam Sosyo-Ekonomik Dizin Ulaşım Dizini Tarımsal Dizin Ortalama Std. Sapma Sayı Ortalama Std. Sapma Sayı Ortalama Std. Sapma Sayı 2,982 3,020 3,009 YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 69 / 81

71 Ev Hizmetleri Su Evin içinde suya sahip olmak sağlık nedeni ile çok önemli olduğu gibi ayrıca köylerin gelişmişlik seviyelerinin de göstergesidir. Yusufeli ndeki hanelerin %95.2 si ve köylerdeki hanelerin %65.8 i banyolarına, mutfaklarına ve tuvaletlerine ulaşan komple bir su sistemine sahiptir. Bölge merkezinin %2.9 u ve köylerin %10.8 i dağıtım sisteminden yoksun olup yinede evlerinin içinde suya sahiptir. Ancak, köylerdeki evlerin %12.1 in suyu evlerinin dışındadır. Tablo 5.40 yerleşim yerlerine göre ev içindeki su kaynağı karşılaştırmalarını vermektedir. Tablo İkamet Yerlerine Göre Ev İçindeki Su Kaynağı Karşılaştırması Kaynak Birim Yusufeli Köyler Toplam Komple Su Sistemi (banyo, mutfak, tuvalet) Su Pompası Kuyu Köy Çeşmesi Su Deposu Ev içinde su Ev dışında su Diğer Cevap Sayısı Toplam Oran Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % , , , , Sulama suyu içinse durum çok kötüdür çünkü Yusufeli inde tarımsal faaliyetlerle meşgul hanelerin %12.5 i ve köylerin %2.9 u sulama suyu eksikliğini rapor etmiştir. Sulama suyunun en yaygın kaynağı nehirlerdeki kanallar olarak gözükmektedir. Devlet Su İşleri nin kanallarını kullanan haneler %2 den azdır. Ancak diğer yanıt kategorisini seçen oldukça yüksek bir sayıda hane (beşte birinden fazla) vardır. Tablo 5.41 yerleşim yerlerine göre ev içindeki su kaynağı karşılaştırmalarını vermektedir. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 70 / 81

72 Tablo Yerleşim Yerlerine Göre Sulama Suyu Kaynağı Karşılaştırması Su Yok Kuyu Nehir Kaynak Birim Yusufeli Köyler Toplam Nehirden kanal ile DSİ nin sulama kanalı Diğer Hane Sayısı Toplam Oran Cevap Sayısı Toplam% Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % Cevap Sayısı Toplam % , , , , Elektrik Elektrik sadece aydınlatma aracı değil ayrıca işlem ne kadar büyük veya ne kadar küçük olsun endüstriyel üretim sürecinin en önemli girdilerinden biridir. Bütün ev gereçleri televizyon ve radyo gibi iletişim aletleri dahil elektriğin varlığına, elektriğe bağlıdır. Tablo 5.42 elektriğe sahip hanelerin yüzdesini vermektedir. Tablo Elektriğe Sahip Hanelerin Yüzdesi Yerleşim Yeri Oran Yusufeli 99.0 Alanbaşı 99.1 Arpacık 97.6 Bahçeli Bostancı Çeltikdüzü Çevreli Çıralı 98.5 Darıca 98.5 Dereiçi Irmakyanı İşhan 99.1 Kılıçkaya Kınalıçam 99.0 Küplüce Morkaya Pamukçular Sebzeciler Tekkale 99.4 Yeniköy Ortalama Oran Hane Sayısı ,994 YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 71 / 81

73 Yukarıdaki tabloda belirtildiği gibi, 12 köyde bütün haneler için elektrik kullanılır durumdadır. En düşük kapsama hanelerin %97.6 sının elektriğe sahip olduğu Arpacık tadır. Genel olarak, proje alanındaki hanelerin %99.4 ü elektrik erişimine sahiptir Isıtma İnsanların yaşamlarını sürdürmesi için ısıtmada elektrik kadar önemlidir. Isıtma proje alanında insanların sahip olduğu hayat kalitesinin de göstergelerinden biridir. Tablo 5.43 te gösterildiği gibi akaryakıt proje alanındaki en yaygın ısıtma kaynağıdır, ancak Yusufeli nde (%90.3) köylerde (%53.2) olduğundan daha yaygındır. Odun hem köylerde hanelerin %32.4 ünün, Yusufeli nde hanelerin sadece %5.3 ünün ısıtma için kullandığı en yaygın ikinci araçtır. Kömür ısıtmada üçüncü alternatifi teşkil eder; köylerdeki hanelerin %13.6 sı ve Yusufeli ndeyse %4.2 sı ısıtma için kömür kullanmaktadır. Tablo İkamet Yerlerine Göre Isıtma Kaynağı Yaygınlığı Dağılımı Yusufeli Köy Toplam Kaynak Cevap Cevap Cevap Oran Oran Sayısı Sayısı Sayısı Oran Elektrik Sıvı Gaz (LPG) Kömür Odun , , Sıvı yakıt , , Tezek Diğer Toplam 1, , , Kanalizasyon Tablo 5.44 ün sütunun gösterdiği üzere, hanelerin %38.6 sının kanalizasyon sistemi vardır. Hanelerin bir diğer %1.3 ü için belediyeler ayrı ayrı yerleşim yerlerinde düzenli olarak kanalizasyonu boşaltmaya yardım etmektedir. Hanelerin %10 u boşaltmayı kendisi yapmaktadır. Ancak hanelerin %12.7 sinin hiç bir kanalizasyon sistemi yoktur ve kanalizasyonu araziye boşaltmaktadırlar. Yusufeli ve Darıca olmak üzere iki konut birimindeki hanelerin %80 ninden fazlasının işleyen bir kanalizasyon sitemi vardır. Sebzeciler deki hanelerin üçte biri ve Kınalıçam daki hanelerin beşte biri işleyen bir kanalizasyon sistemine sahiptir. Belediyeler kanalizasyon çukurlarını boşaltmada çok faal gözükmemektedirler. Çünkü köylerde belediyelerin yardım ettiği evler %5 i geçmemektedir. Kanalizasyon sistemine sahip olmayan en yüksek sayıda eve sahip olan Çevreli yi (%37.2), Morkaya (%36.5) ve Kınalıçam (%25.9) izlemektedir. İşhan, Sebzeciler, Arpacık ve Alanbaşı ndaki hanelerin yaklaşık beşte biri kanalizasyonlarını araziye boşaltılmaktadır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 72 / 81

74 Tablo Konut Birimine Göre Kanalizasyon Sistemleri Yerleşim Yeri Yusufeli Alanbaşı Arpacık Bahçeli Bostancı Çeltikdüzü Çevreli Çıralı Darıca Dereiçi Irmakyanı İşhan Kılıçkaya Kınalıçam Küplüce Morkaya Pamukçular Sebzeciler Tekkale Yeniköy Toplam Kanalizasyon Sistemi Belediye Tarafından Düzenli Boşaltma Kendi Boşaltıyor Herhangi Bir Sistem Yok Araziye Boşaltılıyor Diğer Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı 1, ,156 % YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 73 / 81

75 Katı Atık Toplanması Katı atık toplanması ve bertaraf edilmesi, proje alanındaki evlerin hijyeniyle ve dolayısıyla insanların sağlığıyla ilgili bir diğer önemli konudur. Yusufeli ve Kılıçkaya dışında diğer yerleşim birimlerindeki evlerin hiç birinin çöp toplama sistemi yoktur. Vahşi depolama konut birimlerinin çoğunda yaygındır. Yeniköy, Arpacık ve Kınalıçam daki hanelerin %50 den fazlasında uygunsuz toplama vardır ve bunları Alanbaşı (%37.7), Darıca (%36.9), Çeltikdüzü (%35.8), Çevreli (%35), Pamukçular (%32.6), Dereiçi (%29.8) ve İşhan (%28) izler. Tablo 5.45 konut birimlerine göre katı atık idaresinin yaygınlık dağılımını verir. Tablo Yerleşim yerlerine Göre Katı Atık İdaresinin Yaygınlık Dağılımı Yerleşim Yeri Birim Belediye Vahşi Bilinmeyen (Düzenli Toplama) Depolama Sistem Diğer Yusufeli Sayı % Alanbaşı Sayı % Arpacık Sayı % Bahçeli Sayı % Bostancı Sayı % Çeltikdüzü Sayı % Çevreli Sayı % Çıralı Sayı % Darıca Sayı % Dereiçi Sayı % Irmakyanı Sayı % İşhan Sayı % Kılıçkaya Sayı % Kınalıçam Sayı % Küplüce Sayı % Morkaya Sayı % Pamukçular Sayı % Sebzeciler Sayı % Tekkale Sayı % Yeniköy Sayı % Toplam Sayı 1, YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 74 / 81

76 5.12. Baraj Yapımından Kaynaklı Algılanan Risk Baraj yapımının ters etkilerine benzer olarak, hane reislerine baraj yapımdan dolayı karşılaşabilecekleri riskler hakkında sorular soruldu. Tablo 5.46 proje sırasında baraj yapımından kaynaklanabilecek olası risklerin yaygınlık dağılımını vermektedir. Tablo Proje Sırasında Baraj Yapımından Kaynaklanabilecek Olası Risklerin Yaygınlık Dağılımı Olası Riskler Cevap Sayısı Oran(%) Sosyal Eklemlenememe 1, Toraksızlık 1, Evsizlik 1, Sosyo-ekonomik durumun kötüleşmesi 1, Ortak kullanım alanlarının sınırlanması 1, Besin eksikliği 1, İşsizlik 1, Yetersiz altyapı Hastalık/ölümlerde artış Hane reislerinin bu soruya verdikleri yanıtlar oldukça ilginçtir. En çok akrabalarla ve komşularla ilişkileri içeren sosyal düzen ile ilgili endişeleri vardır. Yusufeli nin insanlarını güzel insanlar ve Yusufeli nin kendisini güzel yer olarak adlandırmalarından da anlaşılabileceği gibi bu ilişkiler onlar için çok önemlidir. Onların gözünde bu sahip oldukları en önemli varlıktır ve bu anlamda bütün maddi risklerden önce sosyal düzeni kaybetmeyi en önemli risk olarak belirtmişlerdir. Toprak refah için en önemli etkendir. Bölgenin dağlık toparafyasından kaynaklı olarak toprak azdır ve doğal olarakta çok değerlidir. Sahip oldukları küçük parselleri elde edebilmek için insanlar büyük çaba harcamışlardır. Listede üçüncü sırada insanların doğdukları, büyüdükleri ve hayatlarını yaşadıkları evleri gelmektedir. Sadece mülk değildir ayrıca kültürlerinin merkezidir de. Aile tarihleri evlerinde yatmaktadır. Evi kaybetme riskini sosyo-ekonomik durumun bozulması takip etmektedir. Yeniden yerleşimden sonra hayat standartlarının aynı olmamasından çok korkmaktadırlar. Yine, ortak kullanım alanlarındaki sınırlamalar paylaşmaya ne kadar değer verdiklerinin bir göstergesidir. Açık olarak köyler arasında düzgün ilişkiler ve hayatlarında ortaklık vardır. Etkilenen alanlardaki ortak mülklerin dağılımına baktığımızda, etkilenen alanlardaki bu ortak mülklerin ne kadar önemli olduğu görülebilir. Aynı zamanda, bunlar ortak değerleri ve köylerdeki kültürü de yansıtmaktadırlar. Yılların emeğinin ürünü olan ortak mülkler kişisel tarihle özdeşleştirilmektedir ve maddi değerlerin yanında manevi değerlerde taşımaktadırlar. Bu ortak mülkleri kaybetmek, köyün üst kotlarına veya köyün yakın yerlere yeniden yerleşmeyi düşünen insanlar için en temel maddi kayıp olarak görülmektedir. Bunun sebebi, yeniden yerleşimden sonra, yeniden yerleşimden önce var olan ve bu insanların hayat standardının tanımı olan bu ortak YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 75 / 81

77 mülkleri yaratmanın çok zor görülmesidir. Ancak, devlet tarafından kurulacak yeni yerleşimlerde bu ortak mülklerin yeniden kurulabileceği düşünüldüğünde bu durum biraz hafiflemektedir. Gıda yetersizliği, onların kendi kendilerine yetmelerini sağlayan temel etkenlerden toprağın kaybının bir yaptırımı olarak düşünüldüğünde anlaşılabilir. İş kaybı ise belirttikleri yedinci risktir. Altyapı açısından insanlar yeni yerlerinde benzer olanaklara sahip olamayacaklarından korkmaktadırlar. Listede sonuncu sırada hastalıkların ve ölümlerin artması bir riski olarak görülmüştür. Artan hastalık ve ölüm sebepleri olarak yapımın kendi tehlikesini, çevresel değişiklikleri, iklim değişikliğini, insanların psikolojisindeki değişiklikleri, bölgeye gelecek yabancıları, yolların azlığını ve hastaları hastaneye götürmedeki zorlukları ve göle düşme ve gölde boğulma gibi nedenler belirtilmiştir. Proje için özel olarak yürütülen ankette hane reislerine daha önce açıklanan 9 riski taşıyıp taşımadıkları ayrı ayrı soruldu. Hane reisleri her risk ile ilgili sorulara evet veya hayır diyerek cevap verdiler. Daha detaylı bir analiz yapabilmek için bir önceki soruda en önemli gördükleri üç riski belirtmeleri istendi. Tablo 5.47 de hane reislerinin en olası risk olarak belirttiği riskler verilmektedir. Toprak kaybetme riski en olası risk olarak verilirken bunu evi ve işi kaybetmek izlemektedir. Sosyal düzenin kaybı, düşük hayat standardına sahip olma, ortak kullanım alanlarının sınırlanması, yetersiz altyapıya sahip olma, yetersiz gıdaya sahip olma, ve daha çok hastalığın/ölümün olması riskinin tam üzerinde dördüncü sırada yer almaktadır. Baraj yapımından kaynaklı algılanan risk yerleşim yerlerine göre değişmektedir. Bir sonraki bölüm birim analizi olarak bu riskleri alan yerleşim yerlerini tartışmaktadır. Tablo Baraj Yapımından Kaynaklanan Olası En Önemli Üç Riskin Yaygınlık Dağılımı Olası Riskler Cevap Sayısı Oran Topraksızlık 1, Evsizlik 1, İşsizlik Sosyal eklemlenememe Sosyo-ekonomik durumun kötüleşmesi Ortak Kullanım alanlarının sınırlanması Yetersiz altyapı Gıda yetersizliği Hastalık/ölümün artması Diğer Toplam Cevap 6, Tablo 5.48 in 4. sütunu Yusufeli Barajı ndan kaynaklanabilecek ev kaybı algılanan riskini vermektedir. %50 yi kırılma noktası olarak alarak, riskin Irmakyanı nında, Kınalıçam da, Çeltikdüzü, Yeniköy, Tekkale, Yusufeli, Dereiçi, Sebzeciler ve Bahçeli YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 76 / 81

78 yerleşimlerinde yüksek olarak algılandığı görülmüştür. Aslında, evi kaybetme algısı hane reislerinin %90 nının paylaştığı bir algı olarak Irmakyanı ve Kınalıçam da çok yüksektir. Evi kaybetme algısının %10 nun altında olduğu köyler Bostancı, Kılıçkaya ve Pamukçulardır. Tablo 5.48 ayrıca ekonomik yer değiştirmede hane reislerinin algısını takip edebilmek için bilgi sağlar. Refahı sağlamada temel araçlar olmaları bakımından toprak ve iş özellikle önemlidir. Toprağı kaybetme algısı Irmakyanı, Tekkale, Çeltikdüzü, Kınalıçam, Arpacık, Yeniköy, Dereiçi, Bahçeli, Morkaya, Çevreli, İşhan, Sebzeciler ve Yusufeli olmak üzere 13 Yerleşim biriminde %50 nin üzerindedir. İlk üç köyde hane reislerinin %90 nından fazlası toprağını kaybetmekten korkmaktadır. Bu algının %10 nun altında olduğu tek bir köy bile yoktur. İş kaybetme olasılığı algısı ev ve toprak kaybetme konusunda olduğu kadar iş kaybının bir risk olarak algılamaktadırlar. Sadece 5 yerleşim yerinde hane reislerinin %50 den fazlasının iş kaybetmeyi bir risk olarak algılamaktadır. Bu köyler Çeltikdüzü, Dereiçi, Tekkale, Kınalıçam ve Arpacık tır. Nereye yerleşirlerse yerleşsinler iş bulma konusunda kendilerine güvendiklerini göstermesi açısından bu durum cesaret vericidir. Tabiki, emekli olmanın ve emekli maaşı almanın bu durumla yakından ilgisi vardır. Hane reislerine ayrıca olası sosyo-ekononomik olarak güçsüzleşmeye, sağlığa (hastalık ve ölüm), yetersiz gıdaya, ortak kullanım alanlarına ve akraba ve arkadaş ağları oluşturma açısından sosyal yapıya dair algıları hakkında sorular soruldu. 13 Yerleşim yerinde %50 den fazla hane reisi sosyal ve ekonomik durumun şimdi olduğundan daha kötü olacağını öngördükleri belirlendi. Bu yerleşim birimleri Çeltikdüzü, Kınalıçam, Irmakyanı, Tekkale, Sebzeciler, Yusufeli, Dereiçi, Bahçeli, Yeniköy, Çevreli, Arpacık, Morkaya ve Çıralıdır. Sadece iki köyde hane reislerinin %50 den fazlası projeyi hastalıkları ve ölümleri arttıracak bir şey olarak algılamaktadır. Bu köyler Çeltikdüzü ve Irmakyanı dır. 47 ila 11 arasında değişen yüzde dağılımına göre her yerleşim alanında hatırı sayılır miktarda insanın proje ile ilgili benzer bir algısı vardır. Irmakyanı, Çeltikdüzü, Tekkale, Kınalıçam, Yeniköy, Çevreli, Bahçeli, Yusufeli, Dereiçi ve Arpacık ta hane reislerinin %50 den fazlası Yusufeli Barajı nın yapımından sonra gıda yetersizliği olacağını hissetmektedir. Yine diğer yerleşim yerlerindeki yüksek yüzdeler bu görüşü dikkate değer sayıda insanın paylaştığı yönündedir. Bir diğer algıda Yusufeli Barajı nın yapımıyla beraber proje insanlarının ortak kullanım alanlarında kısıtlamaların olmaya başlayacağıdır. Irmakyanı, Bahçeli, Tekkale, Çeltikdüzü, Morkaya, Kınalıçam, Çıralı, Çevreli, Yusufeli, Sebzeciler, Yeniköy ve Dereiçi nde hane reislerinin yarısından fazlası projeden sonra paylaşacakları daha az ortak alanın olacağını öngörmüşlerdir. İşhan, Küplüce, Bostancı, Alanbaşı, Kılıçkaya ve Pamukçular dışında diğer yerleşim yerlerindeki hane reislerinin %50 den fazlası, farklı yerlere yeniden yerleşmek akrabalar ve komşular arasındaki ilişkileri devam ettirmeyi güçleştireceği için Yusufeli Barajı nın sosyal ilişkileri bozacağına öngörmektedirler. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 77 / 81

79 Tablo Yeniden Yerleşimden Dolayı Algılanan Risklerin Yerleşimlere Göre Dağılımı (EVET Cevaplarının Yüzdeleri) Yerleşim Birimi Topraksızlık İşsizlik Evsizlik Sosyoekonomik Durumun Kötüleşmesi Hastalıklar ve Ölümler Yiyecek Yetersizliği Ortak Kullanım Alanlarının Azalması Sosyal yapının Dağılması Yusufeli Alanbaşı Arpacık Bahçeli Bostancı Çeltikdüzü Çevreli Çıralı Darıca Dereiçi Irmakyanı İşhan Kılıçkaya Kınalıçam Küplüce Morkaya Pamukçular Sebzeciler Tekkale Yeniköy Cevap Sayısı 1,723 1,075 1,477 1, ,239 1,318 1,726 Toplam Yüzde Doküman Adı: YUSUFELİ BARAJI VE HES PROJESİ Dok.Kodu : ENC - YSF - YYP - 02 Bölüm 5 YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon : B Sf. 78 / 81

80 Hane reislerinin proje ile ilgili algıladıkları bütün riskler tümü gözden geçirildiğinde, on yerleşim yerinde hane reislerinin yarıdan fazlası projenin olası etkilerinden dolayı kaygı duymaktadırlar. Bu yerleşim yerleri Irmakyanı, Çeltikdüzü, Tekkale, Kınalıçam, Dereiçi, Yusufeli, Yeniköy, Bahçeli, Sebzeciler ve Çevreli dir. Baraja yakınlığın ve proje hakkında var olan bilgilerinin algılarını şekillendirdiği açıktır. Rezervuarlara uzaklığı ve proje sayesinde su altında kalacak alanları gösteren proje alanı haritası PEİ lere gösterilmiştir (bu harita Bilgilendirme Broşüründe olup bütün anket çalışmasına katılanlara verilmiştir). Proje alanına yakın olan ve projeden daha erken etkilenecek hanelerin kaygılı olması ve projeye karşı olumsuz bir algı geliştirmiş olmaları doğaldır. Sosyo-ekonomik ankette PEİ ler tarafından belirtilen riskler yukarıda detaylıca anlatılmıştır. Ancak, sosyo-ekonomik çalışmanın sonuçlarına bakarak ve projenin her seviyesinde aynı çalışmayı tekrarlayarak bu risklerin değerlendirilmesi ve gerekli önlemlerle asgariye indirilmesi çok önemlidir. PEİ'lein karşılaşacakları olası riskler proje özelinde yapılan alan araştırmasından alınmıştır ve sosyo-ekonomik verilerin temelinde yapılan analizler aşağıda verilmiştir. PEİ'lerin karşılaşacağı en olası riskin topraklarını kaybetmeleri olduğu gözlemlenmiştir. Coğrafik özelliklerinden dolayı Türkiye nin diğer bölgelerine göre bu bölgenin daha sınırlı tarımsal alanı vardır. Bu açıdan, üst kotlarda veya köylere yakın yerlerde yeni tarım toprakları açmak çok güç görünmektedir. PEİ lerin halihazırda sahip olduğu topraklar teraslama yaparak ormanlık alanlardan toprak taşıyarak oluşturulmuştur. Yeni yerleşim yerlerinde PEİ lere toprak sağlamak için detaylı bir çalışma gereklidir. Devlet eliyle yapılacak olan yeniden yerleşim seçenekleri, yeniden yerleşim sırasında PEİ lerin kaybedecekleri toprağı yeni yerleşim yerlerinde eşit miktarda toprak vererek karşılamayı garantilemektedir. Bunun yanında, PEİ lerin kendilerine verilen toprağı yararlı bir şekilde kullanmasını sağlamak için TKİB PEİ lere çeşitli seminerler verecektir. TKİB bölgeyi yeni tarım teknolojileri kullanmaya ve bölgede yeni ürün çeşitleri üretmeye teşvik etmek için çeşitli çalışmalar yürütmektedir. İkinci olası risk sosyal ayrışma olarak gözükmektedir. Geçimlik ekonomi bölgede hakim oldukça, PEİ lerin yeni yerleşim yerlerindeki günlük hayatlarını devam ettirebilmeleri için birbirleri ile ilişkilerini devam ettirmesi çok önemlidir. Bölgede yürütülen sosyo-ekonomik araştırmaya göre bölgedeki hanelerden %11 i bazı belli yatırım yöntemleri kullanarak para tasarrufu yapmaktadırlar. Tüketim ve üretim tarzlarına bakıldığında bölgesel üretim insanların günlük hayatlarının geçimliğini sağlamaya yöneliktir. Bu tip ekonomik göstergeler geçimlik ekonominin baskın olduğunu vurgulamaktadır. Geçimlik ekonomilerde insanların günlük hayatını sağlayan en önemli gelir sosyal ilişkilerin insanların maddi ve manevi hayatlarına katkılarıdır. Bunun yanında etkilenen alanın %72 sinin kırsal olması sosyal ilişkilerin öneminin altını bir kez daha çizmektedir. Kırsal yerleşimlerde sosyal ilişkiler sosyo-ekonomik altyapının yetersizliklerinin yerini tutmaktadır (Erdoğan, 2001). Bütün bu bakış açıları gözden geçirildiğinde PEİ lerin karşılaşacağı en önemli risk sosyal ayrışmadır. Projede bu riske karşı alınacak önlem, PEİ leri devlet eliyle YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 79 / 81

81 yeniden yerleştirilmeye teşvik etmektir. Proje çerçevesinde devlet eliyle yeniden yerleşim PEİ leri karşılaşacakları bu risk konusunda ve proje sayesinde sahip olacakları olanaklar hakkında bilgilendirerek asgari düzeyde tutulabilir. PEİ lerin projede karşılaşacakları üçüncü olası risk ekonomik koşulların kötüleşmesidir. Bu genel olarak toprak kaybıyla ilişkilidir. Bu olası risk karşısında alınacak önlemler Bölüm 7 de anlatılacaktır. Proje için özellikle yürütülen sosyo-ekonomik çalışmadan çıkarılan olası risklerle PEİ lerin algıladığı ilk beş olası risklerin karşılaştırması aşağıda Tablo 5.49 da verilmiştir. Tablo Olası Riskler Arasında Karşılaştırma Beş Önemli olası Risk PEİ lerin algıladıkları riskler Sosyo-ekonomik araştırma sonuçlarından çıkartılan riskler Birinci olası risk Topraksızlık Topraksızlık İkinci olası risk Evsizlik Sosyal eklemlenememe Üçüncü olası risk İşsizlik Sosyo-ekonomik durumun kötüleşmesi Dördüncü olası Sosyal eklemlenememe Evsizlik risk Beşinci olası risk Sosyo-ekonomik durumun İşsizlik kötüleşmesi Yeniden Yerleşimden Sonra Hayatı Devam Ettirme Hakkındaki Algılar Yeniden yerleşimin başarısı tabiki bir yandan PEİ lerin gelir sağlamalarına diğer yandan da yeni yerleşim yerinde onlara sağlanabilecek olanaklara bağlıdır. Hane reislerine kendi hanelerinin üyelerinin çalışmaya veya kendilerininkinden farklı bir yerde çalışmaya başlarlarsa diye mesleki yetenekleri ve yeteneklerinin seviyesi hakkında sorular sorulmuştur. Ayrıca mesleki eğitim programları olursa onlara hangisini tercih edecekleri soruldu. Tablo 5.50 yeniden yerleşimden sonra tercih edilen işlerin yaygınlık dağılımını vermektedir. Tablo Yeniden Yerleşimden Sonra Tercih Edilen İşlerin Yaygınlık Dağılımı İş Çeşidi Cevap Sayısı Cevap Oranı (%) İdari işler Tarımsal işler 1, Endüstriyel işler Hizmet sektörü İnşaat işleri Diğer 1, Toplam Cevap 4, YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 80 / 81

82 Diğer kategorisi dışarıda bırakıldığında PEİ lerin beşte biri tarım işlerinde, %16.7 si inşaat, %15.3 ü idari, %10.7 si endüstri ve %9.6 sı hizmet sektörü işlerinde çalışmak istemektedir. Tablo 5.51 beceri seviyesinin yaygınlık dağılımını vermektedir. Tablo Yeteneklerin Frekans Dağılımı Yetenek Cevap Sayısı Cevap Oranı (%) Düşük Orta 1, Yüksek 3, Toplam 4, Bu işlerdeki beceri seviyesi incelendiğinde çoğunluk tercih ettikleri alanda kendilerini yüksek derecede yetenekli görmektedirler, dörde biri kendilerini orta seviyede yetenekli görmektedirler ve %9 u beceri seviyelerini düşük seviyede olarak belirtmiştir. Hane reislerine ayrıca yeniden yerleşimden sonra Yusufeli nin gelişim süreci bağlamında bir eğitim ve danışmanlık almayı bekleyip beklemedikleri sorulmuştur. %70.5 i olumlu yanıt verirken %27 si olumsuz yanıt vermiştir. Yanıt verenlerin çok küçük bir bölümü ise değişir diyerek kararsız kalmışlardır. Yeni yerlerinde almak isteyebilecekleri mesleki eğitim programları hakkında soru sorulduğundaysa Tablo 5.52 deki gösterilen programları belirtmişlerdir. Tablo Mesleki Programlara Verilen Olumlu Yanıtların Sıklıkları Mesleki Programları Cevap Sayısı Cevap Oranı (%) Bilgisayar 1, Balıkçılık Yabancı Dil Arıcılık Kaptanlık Diğer En çok tercih edilen mesleki program olan bilgisayar eğitimini, arıcılık, yabancı dil, balıkçılık ve kaptanlık takip etmektedir. Bilgisayar eğitimini istemek neredeyse evrenseldir ve işletmenin güncel gereklilikleri konusunda bilgi sahibi olmak için bir gereklilik olarak görünmektedirler. Arıcılık göreceli olarak daha kolaydır ve daha az sermayeye bağımlıdır. Arıcılık bölgenin tarımsal doğası göz önünde bulundurulduğunda bölgede teşvik edilebilecek geliri artırmaya yönelik bir faaliyet olarak gözükmektedir. Dil programları için, yabancı dili nasıl kullanacakları açık değildir. Bölge turistik bir bölgeye dönüştürülebilirse gerekli olabilir. Göreceli olarak yüksek denilebilecek miktarda, hane reislerinin dörtte biri yabancı dil öğrenmek istemektedir. Özellikle hanelerin göreceli daha genç reisleri dil programları istemiştir. Rezervuarların piyasada satılabilecek balıklar barındırması beklendiğinden yeniden yerleşim döneminden sonra balıkçılık muhtemel iş olarak görülmektedir. Baraj gölünde deniz taşımacılığı olacağından kaptanlık hane reislerinin %7.4 ü için olası bir iştir. Gelirlerini arttırmak için kooperatif kurma ve katılma hakkında soru sorulduğunda hane reislerinin %55.5 i olumlu, %35.7 si olumsuz yanıt vermiştir ve %8 i değişir demiştir. Yeniden yerleşimden sonra uygulanması planlanan gelir iyileştirmesi Bölüm 7 de detaylıca anlatılmıştır. YENİDEN YERLEŞİM EYLEM PLANI Revizyon: B Sf. 81 / 81