Türk Devlet Geleneğinde Adâlet Anlayõşõ

Transkript

1 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 1 I. Bölüm Türk Devlet Geleneğinde Adâlet Anlayõşõ Y usuf Has Hacib in, 1069/70 te tamamlayarak Kaşgar da Karahanlõ Hakanõ Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan a takdim ettiği manzum didaktik bir eser olan Kutadgu Bilig, devlet idaresi hakkõnda felsefî ve ahlâkî öğütler veren ve ideal bir toplum nizamõnõ tasvir eden bir tarihî kaynaktõr. Bu eserde, Türkler in toplum hayatõ, ahlâk ve değer ölçüleri ve devlet idaresi ile ilgili görüş ve düşüncelerine yer verilmiştir. Kutadgu Bilig de: "...kanun koruyuculuğu ve adâlet müessesesi şu şekilde ifade edilmektedir:...beyler örf ve kanuna nasõl riâyet ederse, halk da aynõ şekilde örf ve kanuna itaat eder... Türk töresine göre, hükümdar devletin baştemsilcisi ve milletin babasõ sõfatõyla Yargu, Yolak, Dâr ül-adl ad ve sõfatlarõyla, Şikâyet veya Mezâlim Divânõ diye adlandõrabileceğimiz yüksek devlet mahkemesinde halka bizzat adâlet dağõtmõştõr... Türk devlet ve hükûmet başkanlarõnõn tebaasõna karşõ olan aslî görevlerinin başõnda adâlet tesis i gelmekteydi. Anadolu Selçuklu Devleti nde de Mezâlim Divânõ kurulduğu, Büyük Selçuklu geleneğinin devam ettirilerek, haftada iki gün, hangi dinden olursa olsun, halkõn şikâyetlerinin dinlendiğini, tarihî kaynaklardan öğreniyoruz... Osmanlõ Devleti nde de adâlet müessesesinin adâlet mülkün temelidir... prensibiyle varlõğõnõ devam ettirdiğini..." (1) biliyoruz. Türk devlet geleneğinin en önemli unsurlarõndan biri olan adâletle idare etme sebebiyle, Osmanlõ Devleti, tarihte hiçbir devlete nasip olmayacak şekilde, tebaasõnõ barõş, huzur ve refah içerisinde asõrlar boyunca bir arada yaşatmõştõr. Osmanlõ idaresinde: "Devlet, İslâmiyet ten başka dinlere inananlarõn şahsî haklarõnõ ka- (1) smet Binark: Ar¾iv Belgeleri I¾ nda Osmanl da Adâlet Anlay ¾. Osmanl da nsan Haklar (25-26 Kas m 1999, Manisa): Uluslararas Sempozyum Bildirileri, Manisa, 2000, ss.

2 2 İSMET BİNARK nunlarla da korumuştur. Kanun önünde hiçbir gruba iltimas geçilmemiş ve farklõ etnik gruplara baskõ uygulanmamõştõr" (2) "Osmanlõ topraklarõnda, Müslümanlõk, Hõristiyanlõk, Yahudilik... gibi bütün dinlerin yaşadõğõ iyi bilinen bir gerçektir. Osmanlõ da din hürriyeti olmasaydõ, acaba bunlar nasõl yaşardõ?... Osmanlõ, mevcudun yaşamasõna saygõlõ, genişlemeye karşõ dikkatli ve titiz olmak mecburiyetinde idi." (3) "Osmanlõ İmparatorluğu nda İslâm hukuku, insan haklarõnõn korunmasõ için gerekli zemini zaten sağlõyordu. Yaşama hakkõ, mülkiyet hakkõ, aile kurma hakkõ, miras hakkõ gibi hukuk sistemi içinde mevcut olan haklardõ... İslâm õn hayat telâkkisi insan merkezlidir. İslâm, insanõ dünya ahiret bütünlüğü içinde ele almaktadõr... İslâm da insan haklarõ kavramõnõn ilâhiliği temel prensiptir... Türkler de, İslâmiyeti, Allah õn buyruklarõna saygõlõ ve itaatkâr ve O nun yaratõklarõna şefkatli ve merhametli olmak, adâletli davranmak şeklinde anlamõşlardõr." (4) Osmanlõ Devleti ni asõrlar boyunca hükümrân ve hâkim kõlan sõr, Türk ve Müslüman olmayan azõnlõklarõ, onlarõn örf, âdet, yaşayõş ve inançlarõ üzerinde hiçbir baskõ yapmadan âdil bir şekilde idare etmesindedir. Osmanlõ Devleti, siyaset icabõ, endoktrinasyon, yâni sosyalleştirme metod ve usûllerine başvurmadan, büyük devletlerin yaptõğõ gibi azõnlõklarõ asimile etmeden, bunu asõrlar içinde sürdürmüş; haklõ olarak tarihe Osmanlõ Asõrlarõ damgasõnõ vurmuştur. Diğer dinlere ve başka õrklara Osmanlõ Devleti nin gösterdiği yüzlerce yõllõk müsamaha, inkâr edilemeyecek kesin bir tarih gerçeğidir. Bunun aksi geçerli olsaydõ, dünya haritasõnda pek çok ülkenin din ve dil coğrafyasõ bugün şüphesiz bambaşka görünümde olurdu. Felix Valyi adlõ yazar, Türk ün âdil idaresi ve hoşgörüsü hakkõnda şu tesbiti yapmõştõr: "Müslüman yönetiminin hoşgörüsü konusunda en mühim tanõklõk, takibe uğrayan Hõristiyanlarõn ve diğer mezhep mensuplarõnõn kendi dinlerini serbestçe icra edebildikleri Müslüman topraklarõna ilti- (2) (3) (4) Hatice Palaz Erdemir: Tarihî Geli¾im Sürecinde nsan Haklar ve Osmanl Modeli. a.g.e., 42. s. Fahrettin Olguner: nsan Haklar nda Ölçü ve Osmanl. a.g.e., 12. s. smet Binark: a.g.m., 165. s.

3 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 3 ca edişleridir. XV inci asõr sonlarõnda takibata uğrayan İspanya Musevileri büyük bir topluluk olarak Türkiye ye iltica etmiştir. Macaristan ve Transilvanya nõn Kalvenistleri,Transilvanya nõn Ünitarienleri, fanatik Habsburg hanedanõnõn eline düşmektense Türkler e gitmeyi tercih etmişlerdir. XVII. asõrda Silezya nõn Protestanlarõ ümit dolu gözlerle Türkiye ye bakmõşlardõr. Din hürriyetini elde edebilmek için Müslüman idaresine memnuniyetle gireceklerdi yõlõnda Rus Devlet Kilisesince takibe uğrayan Old Believers mezhebine mensup Kazaklar, Hõristiyan kardeşlerinin kendilerine tanõmadõğõ hoşgörüyü Türkiye de bulmuşlardõr." (5) Bir başka yazar, Alexander Powell da, Türkler in hoşgörüsü ile ilgili olarak kitabõnda şunlarõ yazar: "Haçlõlar Filistin de Müslüman esirleri keserlerken, İspanya da engizisyonun dehşeti had safhada iken, Kromvel in askerleri İrlandalõ Katolikleri katlederken, Fransa Kralõnõn emri ile, Fransa da Protestanlarõn kökü kazõnõrken, bütün Avrupa ülkelerinde Museviler hesapsõz zulüm ve vahşete tâbi tutulurken, Küçük Asya da Müslüman, Hõristiyan ve Musevilerin yan yana, tam bir dostluk içinde yaşadõklarõnõ hatõrlamak yerinde olur." (6) Bir başka yabancõ yazar Talcott Williams a göre, bu hoşgörü: "Osmanlõ mevzuatõ ve yönetimi yabancõ mezhep ve düşman inançlarõn dinî teşekküller kurmasõnda ve eğitimlerinde, Fransa da mezhep ve inançlar konusunda bin yõldan beri tatbik edilen Galler den kalma hürriyetten çok daha müsamahalõdõr." (7) Türk İdaresinde Ermeniler Türkler Anadolu yu fethettiklerinde burada bağõmsõz bir Ermeni devleti bulunmamaktaydõ. Türkler in Anadolu yu fethinden önceki dönemde, Ermeniler Bizans - İran ve Bizans - İslâm devletleri arasõnda mücadele konusu olmuşlar; mezhep ve siyasî sebeplerle sürgüne tâbi tutulmuşlardõr. Buna karşõlõk, Ermeniler Türk idaresinde toprak sahibi olmuş, İslâm hukuku çerçevesinde dil ve inancõnõ serbestçe yaşama ve yaşatma imkânõnõ bulabilmişlerdir. (5) (6) Felix Valyi: Revolutions in Islam. London, 1925, ss. E. Alexander Powell: The Struggle for Power in Moslem Asia. New York, 1925, 120. s.

4 4 İSMET BİNARK Türkler hâkim olduklarõ yerlerdeki gayrimüslimlere, çağõnõn çok ötesinde bir hoşgörü ile davranmõşlar; onlarõ dillerinde, dinlerinde, inançlarõnda ve kendi aralarõndaki her türlü münasebetlerde serbest bõrakmõşlardõr. Bu statü çerçevesinde, Hõristiyan cemaatler tam bir serbesti içerisinde dinî ve millî kimliklerini koruma imkânõnõ bulmuşlardõr. Özellikle, o çağda Avrupa daki uygulamalar göz önüne alõnõrsa, bu çağõnõn çok ötesindeki bir hoşgörünün inkâr edilemez delilleridir. Bilindiği gibi, Müslümanlar ve Yahudiler 1492 den sonra İspanya da barõnamamõşlar, çareyi Osmanlõ Devleti ne sõğõnmakta bulmuşlardõr. Fransa da 1572 de St. Barthélemy katliâmõ yaşanmõştõr. Avrupa din harpleri ile 1648 lere kadar çalkalanmõştõr. Buna karşõlõk gayrimüslimler Osmanlõ Devleti nin âdil idaresi altõnda huzur, barõş ve refah içerisinde yaşamõşlardõr. Ermeniler, yüzyõllar boyu Osmanlõ Devleti idaresinde, kimi zaman oldukça önemli görevler alacak kadar itimat da kazanmõşlar ve tebaa-i sâdõka diye adlandõrõlan Ermeniler, tarihlerindeki en istikrarlõ ve huzurlu yõllarõ, şüphesiz bu dönemde, yâni Osmanlõ idaresinde yaşamõşlardõr. Ermeni tarihçi Oscanyan, Osmanlõ Ermeniler i hakkõnda şu tespiti yapmõştõr: "Ermeni cemaati Türkiye de günlük hayatõn esasõnõ teşkil etmiştir. Zirâ uzun süredir hizmetten ziyâde idare etmeye alõşmõş olan Türkler, sanayinin bütün dallarõnõ onlara bõrakmõşlardõ. Bu sebeple Türkiye deki bankerler, tüccarlar, makineciler hep Ermeni idi. Diğer taraftan onlarla Müslümanlar arasõnda his benzerliği ve menfaat birliği vardõ... Ermeniler Türklere rahatça uymuş ve emniyetlerini kazanarak en nüfuzlu reâya olmuşlardõr." (8) Ermeni Rahip Y.G. Çark da, Osmanlõ Ermenileri nin durumunu şöyle anlatõr: "Bu üçüncü devreyi (Tanzimat) Ermeniler in altõn devri olarak vasõflandõrõrsak, hata etmiş olmayõz kanaatindeyim. En feyizli, en elverişli saydõğõmõz bu devrede Ermeniler, Ermeniler, yüzyõllar boyu Osmanlõ Devleti idaresinde, kimi zaman oldukça önemli görevler alacak kadar itimat da kazanmõşlar her sahada ileri gidebildiler, kendilerini tanõtarak, Hükûmetin emniyetini ve itimadõna kazanarak yüksek mevkilere kadar çõkabildiler." (9) (7) Talcott Williams: Turkey, A World Problem of Today. New York, 1922, 194. s.

5 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 5 Osmanlõ idaresinde himâye gören Osmanlõ Ermenileri ne karşõlõk; Rusya da yaşayan Ermeniler e ait vakõflar, okul ve dinî müesseseler zorla ele geçirilmiş, Ermenice eğitim yasaklanmõş, din adamlarõ ile başarõlõ ticaret erbabõ sürgüne gönderilmiştir. (10) Rusya daki Ermeniler, Osmanlõ Devleti nde yaşayan Ermeniler in sahip olduğu siyasî haklarõn onda birine bile sahip değildiler. (11) Kafkas Genel Valisi Galiçin in 1898 de Çar a sunmuş olduğu meşhur lâyihada özetle şu hususlar yer almõştõr: "Ermeni ihtilâl fikirleri, genellikle din adamlarõ, matbuat ve yabancõ memleketlerde bulunan komiteler tarafõndan yayõlmaktadõr. Bu fikirlerle uğraşan Ermeniler derhal Kafkasya dan uzaklaştõrõlmalõ ve Ermeni ahâlîye yayõlmamasõ için çok şiddetli davranõlmalõdõr. Onun için de, istiklâl fikirleri mekteplerde kuvvet kazandõğõndan Ermeni mektepleri Rus Maarifine bağlanarak kontrol altõna alõnmalõdõr. Bu noktadan hareketle 320 Ermeni mektebi kapatõlmõş ve emlâkleri Maarif Nezâreti emrine alõnmõştõr; tasdikini istirham ederim. Matbuat ve bütün hayõr cemiyetleri siyasetle uğraştõklarõndan matbaalarõnõ ve cemiyetlerini kapatma salahiyetinin verilmesini teklif ederim." (12) Osmanlõ Devleti nin sâdõk bir tebaasõ olarak adlandõrõlan Ermeniler, XIX. yüzyõlõn ikinci yarõsõndan itibaren, özellikle Çarlõk Rusyasõ ve İngiltere tarafõndan Osmanlõ Devleti nin içten parçalanmasõ yolunda kullanõlmõşlardõr. Osmanlõ Devleti idaresinde başlangõçta askere alõnmayan, bütün ticarî çõkarlarõ muhafaza olunan ve bu sâyede hiç külfetsiz büyük maddî servetler, bu arada yine devletin kendilerine temin ettiği iyi eğitim neticesi yüksek siyasî mevkiler elde eden Ermeniler in Osmanlõ Devleti ne baş kaldõrmasõ, Ermeniler i maşa olarak kullanan ve kendi topraklarõnda, Osmanlõ Devleti nden Ermeniler adõna istedikleri menfaatleri Ermeniler e vermeyen, iki yüzlü siyaset takip eden devletlerin "õslahat" isteklerini bahane etmeleriyle ortaya çõkmõştõr. Milletlerarasõ Bir Emperyalist Strateji: (8) (9) (10) (11) D. Oscanyan: The Sultan and his People. London, 1957, 353. s. Y. G. Çark: Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler, stanbul, 1953, 44. s. B. A. Boryan: Armeniya mejdunarodnaya diplomatiya i SSSR, çast I. Moskva, 1929, 217. s.; S. M. Akopyan: Zapodnaya Armeniya v planah imperialistiçe¾kih derjav v period pervoy mirovoy voyn. Yerevan, 1967, 162. s. Edgar Granville: Le Tsarisme en Asie Mineure. Revue Politique Internationale, 1917, Çarl k Rusyas n n Türkiye deki Oyunlar. Çeviren: Orhan Ar man. Ankara, 1967, 30. s.

6 6 İSMET BİNARK Şark Meselesi Osmanlõ Devleti nin tarihinde, gerek kendi idaresi altõnda bulunan değişik milliyettekilerin, gerekse kendilerine siyasî ve iktisadî imtiyazlar verdiği Batõlõ devletlerin sayõsõz ihanetleri vardõr. Bu sahnede Ermeniler de yer almõşlar, asõrlarca âdil idaresi altõnda huzur ve refah içerisinde yaşadõklarõ Osmanlõ Devleti ne ihanet ederek; Osmanlõ coğrafyasõnõ bölüp parçalamada, kendilerini maşa olarak kullanan devletlerin tuzağõna düşmüşlerdir. XIX. yüzyõlõn ikinci yarõsõndan itibaren, bir Ermeni Meselesi nden söz edilmeye başlandõğõ görülmektedir. Bu mesele için bir başlangõç noktasõ aramak gerekirse, bunu 1856 Islahat Fermanõ veya Osmanlõ-Rus Savaşõ ve bunu takiben 3 Mart 1878 tarihli Ayastefanos (Yeşilköy) Anlaşmasõ ve 13 Temmuz 1878 tarihli Berlin Konferansõ nda bulmak mümkündür. Ayastefanos ve Berlin antlaşmalarõna, Ermeniler in bulunduğu yerlerde õslahat yapõlmasõna dâir hükümler konulmasõndan sonra, bu hükümlere dayanõlarak, büyük devletlerin Osmanlõ Devleti nin içişlerine müdahalelerde bulunmasõyla Ermeni meselesi ortaya çõkmõştõr. Aslõnda Ermeni meselesi, Şark Meselesi nin bir parçasõnõ teşkil etmektedir. Düvel-i Muazzama diye adlandõrõlan emperyalist Avrupa Devletleri (Rusya, İngiltere, Fransa ve Almanya), menfaatleri doğrultusunda Osmanlõ Devleti ni parçalamak için gayrimüslim tebaa arasõnda başlayan milliyetçilik ve ayrõlõkçõ hareketleri hararetle desteklemişler ve Balkanlar da kendi nüfuzlarõ altõnda devletler kurmaya çalõşmõşlardõr. Ermeni meselesinin ortaya çõkõş sebeplerinin, Osmanlõ Devleti topraklarõ üzerinde yaşayan Ermeniler in sosyal, kültürel, ekonomik, idarî ve siyasî statülerinden kaynaklanmadõğõ, bu meselenin temelinde, sun i olarak yaratõlan ve Şark Meselesi adõ ile anõlan milletlerarasõ bir emperyalist stratejinin, güçler dengesi politikasõnõn yattõğõ bilinmektedir. Siyasî tarih terminolojisinde yer almõş olan Şark meselesi tâbiri, XIX. asrõn ikinci yarõsõnda Osmanlõ Devleti nin Batõlõ Devletler tarafõndan parçalanmaya çalõşõlmasõnõ ifade etmektedir. Şark Meselesi özetle, gayrimüslimler için Osmanlõ Devleti nin parçalanmasõ ve kendi lehlerine reformlar yapõlmasõnõ, bu çerçevede kendilerini muhtariyet ve istiklâle götürecek tâviz ve imtiyazlar koparmayõ ifade etmektedir. (13) (12) Ne¾ide Kerem Demir: Bir ½ehit Anas na Tarihin Söyledikleri; Türkiye nin Ermeni Meselesi. 3. bs. Ankara, 1982, 62. s.

7 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 7 Ermeni Komitelerinin Kurulmasõ 1870 den itibaren Doğu Anadolu da Ermeni devleti kurma hayaliyle bir takõm dernek ve komitelerin kurulmaya başlandõğõ görülür. Van da Kara Haç ve Armenakan, Erzurum da Vatan Koruyucularõ adlõ komiteler ilk kurulanlardõr. Bu komitelerin faaliyetleri mahallî çerçevede kalmõş ve Osmanlõ idaresinden bir şikâyeti olmayan, refah ve huzur içinde yaşamaya devam eden Ermeni halkõnõn büyük çoğunluğunun bu tür faaliyetlere itibar etmemesi sebebiyle başlangõçta etkili olamamõştõr ile 1880 yõllarõ arasõnda, Van da Araratlõ, Muş ta Okul Sevenler ve Doğu, Erzurum da Milliyetçi Kadõnlar adlõ dernekler kurulmuş; bunlardan Araratlõ, Okul Sevenler ve Doğu isimli dernekler daha sonra birleşerek Ermenilerin Birleşik Cemiyeti ni kurmuşlardõr. İhtilâlci siyasî parti olarak ortaya çõkan ilk kuruluş Armenakan Partisi dir. Partinin kuruluş sebebi, ihtilâl yolu ile bağõmsõz Ermeni devletini kurmaktõr. Parti gayesine ulaşmak için bütün Ermeniler i bir araya getirmek, ihtilâlci fikirleri yaymak, silâh ve para temin etmek, çeteler kurmak gibi yollara başvuracaktõr. Silâh kullanmak ve askerî taktik konusundaki bilgiler, Van Ermeni okulu nda, Rus Konsolosu Binbaşõ Kamsaragan tarafõndan verilmiştir. (14) Osmanlõ Ermenileri ni yurt içinde kurulan bu dernek ve komiteler vasõtasõyla devlete karşõ harekete geçirmek mümkün olamayõnca, bu defa Rus Ermenileri ne yurt dõşõnda komiteler kurdurulmuştur de Cenevre de Hõnçak, 1890 da Tiflis de Taşnak komiteleri kurulmuş ve bu komitelere hedef olarak Anadolu topraklarõnõ ve Osmanlõ Ermenileri ni kurtarmak gösterilmiştir. Ermeni tarihçi Louise Nalbandian, Armenakan Partisi nin faaliyetleri ile ilgili olarak şunlarõ yazar: "Partinin bilinen faaliyetleri, Kürt kõlõğõna giren Hovannes Agripasyon, Vardan Golaşyan ve Karabet Kulaksõzyan adlõ komitecilerin Türk zaptiyelerine saldõrmalarõ, çeşitli cinâyetler, aşiretlere saldõrõlar, Van da polis memuru Nuri Efendi nin katli, 1896 Haziran õnda Hõnçak Komitesi mensuplarõyla birlikte Van isyanõna katõlmalarõ, Avetisyan õn liderliğinde 200 kişilik bir çete grubu ve Taşnaksagan (13) (14) Bayram Kodaman: ½ark Meselesi ve Tarihî Geli¾imi. Tarihî Geli¾meler çinde Türkiye nin Sorunlar Sempozyumu, Ankara, 8-9 Mart 1990, ss.; ayn yazar: Ermeni Meselesinin Do u¾ Sebepleri. Türk Kültürü, (219), Mart-Nisan 1981, ss.; Y lmaz Öztuna: XX. Yüzy l n Son Çeyre inde ½ark Meselesi. Ankara, 1989; Cevdet Küçük: ½ark Meselesi Hakk nda Önemli Bir Vesika..Ü. Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, (32), Mart 1979, ss. Louise Nalbandian: The Armenian Revolutionary Movement. Los Angeles, 1963, ss.

8 8 İSMET BİNARK ve Vatan çeteleriyle birlikte Karahisar dağlarõ yakõnõnda aşiretlerle ve Asurîlerle çarpõşmaya girişmeleri..." (15) Nalbandian, Hõnçak Komitesi nin faaliyetleri ile ilgili olarak da şunlarõ kaleme almõştõr: "...halkõn duygularõnõ harekete geçirmek için tahrik ve şiddet olaylarõna ihtiyaç vardõ. Halk, düşmanlara karşõ kõşkõrtõlacak ve düşmanõn misilleme yapmasõna imkân hazõrlanacaktõ. Şiddet olaylarõ ile halkõn Hõnçak Komitesi ne güven duygusu sağlanacak; aynõ zamanda Osmanlõ idaresinin bu yolla prestiji zayõflatõlacak ve tamamiyle dağõlmasõ için her türlü gayret gösterilecekti." (16) Bir diğer Ermeni tarihçi Papazian ise, Taşnak Komitesi hakkõnda şunlarõ yazmõştõr: "Komitenin programõ, isyan yoluyla Türkiye Ermenistan õna siyasî ve ekonomik serbesti tanõmak... hükûmetteki idarecileri ve hainleri bertaraf etmek, resmî kuruluşlarõ tahrip ile zarar vermek ve yağmalama hareketlerine girişmekti." (17) İngiltere nin Van Konsolosu Yüzbaşõ Clayton 12 Ekim 1880 tarihli raporunda, (18) Rusya Ermenistan õnda, Türkiye Ermenileri ne silâh ve cephane gönderilmek için cemiyetler kurulduğunu ve silâhlarõn dağõtõmõ için de ajanlar tutulduğu konusunda istihbarat edindiğini yazõyordu. Clayton Kasõm ayõnda, Ermeniler in isyan hazõrlõğõ içinde olduklarõnõ, Van daki bir Amerikan misyonerinin Rusya dan devamlõ silâh geldiğini ifade ettiğini rapor ediyordu. (19) Erzurum daki İngiliz Konsolosu Yüzbaşõ Everett de, 24 Kasõm tarihli raporunda, (20) Rusya da silâh toplandõğõ konusundaki bilgilerin kesin olduğunu yazmõştõr. Ermeni meselesinin ortaya çõkõşõ ve Ermeni ihtilâlci komitelerinin teşkili ile ilgili olarak perde arkasõndaki güç odaklarõndan birisi Rusya dõr yõlõnda İstanbul daki İngiliz Büyükelçisi Sir Elliot, hükûmetine gönderdiği bir raporda: "Osmanlõ Hükûmeti ile ilgisi olmayan yüksek mevki sahibi bir Ermeni, bana gelerek bütün olaylarõn Rus kõşkõrtmalarõnõn sonucu meydana geldiğini söyledi. Bu haber benim diğer yerlerden sağladõğõm is- (15) (16) Louise Nalbandian: a.g.e., 94, ss. Louise Nalbandian: a.g.e., ss.; 1886 da haz rlanan ve 1887 de Londra da bas lan htilâlci H nçak Partisi Prog-

9 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 9 tihbarata da uymaktadõr." demektedir. Dönemin İngiliz Dõşişleri Bakanlarõndan Lord Edgar Granville de özetle: "Ermeniler in Osmanlõ Devleti ne karşõ başkaldõrmalarõ, kendiliğinden doğmamõştõr. Zirâ, Ruslar Ermeniler e el atõncaya kadar Türkiye de hiçbir Ermeni hareketi olmamõştõr..." (21) şeklinde tesbit ve görüşlerini ifade etmiştir. Ermeni tarihçi ve yazarlarõn, aynõ zamanda Batõlõ diplomatlarõn raporlarõnda da açõkça görüleceği üzere, Ermeni komitelerinin ve teşkil ettikleri çetelerin maksadõ, Anadolu da isyanlar çõkararak Osmanlõ Devleti ne karşõ ayaklanmak, Osmanlõ Devleti nin çöküşünü sağlayarak bağõmsõz bir Ermenistan kurmaktõ. Ermeni komiteleri ve çeteleri, bu programõ uygulamaya koymuş ve çeşitli tarihlerde isyanlar çõkarmõşlardõr. Ayaklanma teşebbüsleri önce Hõnçaklar dan gelmiş, daha sonra Taşnaklar da aynõ yolu takip etmişlerdir. Ayaklanma teşebbüslerinin ortak özelliği, bunlarõn dõşardan gelen komiteciler tarafõndan plânlanmõş olmasõdõr. Alman Sefiri Saurma nõn, Bakanlõğõna gönderdiği 6 Ekim tarihli raporunda kullandõğõ şu ifade, Ermeni komitelerinin faaliyetlerine tanõklõk etmektedir: "Ermeni isyan teşebbüsleri, ihtilâl komitelerince tertiplenmektedir. Bu zaten onlarõn programõnda kayõtlõdõr." (22) Ermeni komite ve çetelerinin, Osmanlõ Devleti ne başkaldõrmalarõ ve isyanlar çõkarmalarõnõn arkasõndaki bir diğer güç odağõ da Ermeni kilisesidir. Ermeni tarihçi Pasdermadjian Ermeni kilisesinin önemini şöyle ifade eder: "Ermeni Kilisesi, Ermeni milletinin kilise tarafõndan can verilen ruhunun yeniden dünyaya gelmek için yaşadõğõ vücuttur." (23) Bir başka Ermeni tarihçisi Boyajian da: "Ne kadar şumüllü olursa olsun, Ermeni kilisesini aynõ derecede ele almayan herhangi bir Ermeni tarihi Ermeniler in gerçek hayatõnõ ortaya koymayõ başaramaz. Ermeni kilisesi ile Ermeni milleti o de- (17) (18) (19) (20) (21) ram için bkz.: Esat Uras: Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi. 2. bs. stanbul, 1976, ss. K.S. Papazian: Patriotism Perverted. Boston, 1934, ss.; Esat Uras: a.g.e., 450. s. ngiliz D ¾i¾leri Ar¾ivi (Foreign Office: F.O.), 424/107, No: 194, Ek: 1 ngiliz D ¾i¾leri Ar¾ivi, F.O. 424/107, No:185 ve 212 ngiliz D ¾i¾leri Ar¾ivi, F.O. 424/107, No:213 Sadi Koça¾: Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni li¾kileri. Ankara, 1967, 79. s.

10 10 İSMET BİNARK Ermeni komitelerinin ve teşkil ettikleri çetelerin maksadõ, Anadolu da isyanlar çõkararak Osmanlõ Devleti ne karşõ ayaklanmak, Osmanlõ Devleti nin çöküşünü sağlayarak bağõmsõz bir Ermenistan kurmaktõ. rece iç içedir ki, birisi olmadan diğerini düşünmek mümkün değildir." (24) der. Ermeni Patriği M. Ormanyan õn: Kayõp ülkenin görünen ruhu (25) ifadesiyle tarif ettiği Ermeni kilisesinin ve ruhanilerin, Ermeni meselesi, Ermeni komite ve çetelerinin teşkili ve silâhlanmalarõ konusu ile olan yakõn münasebet ve işbirliğini, bir Osmanlõ vatandaşõ olan Ermeni Piskoposu Gevand Turyan, şu satõrlarla açõklamaktadõr: "Dinî cemaatler, uzun zamandan beri, Ermeni İhtilâl Partileri nin ihtilâl ocaklarõ olmuş ve en şeytanî programlar buralarda hazõrlanmõştõr. Dinî merkezler, silâh depolarõ ve komplo ocaklarõ olmuştur... Dinî liderler, söz ve yazõ ile kendilerine güvenmiş olan halkõ isyana teşvik ediyorlardõ. Artõk vaazlarda yüce sözler ve İncil in doktrini zikredilmiyordu. Sadakat ve doğruluk yerine isyan, insanlõk yerine de kin ve intikam; ahlâk yerine alçaklõk ve rezillik vaaz ediliyordu..., Dinî liderler, komiteler tarafõndan organize edilmiş bayramlara, toplantõlara törenlere başkanlõk ediyorlardõ." (26) Ermeni kilisesi, Türk düşmanlõğõ yanõ sõra Ermeni milliyetçiliği fikrinin de filizlendiği yer olmuştur. Ermeni milliyetçiliğinin uyanmasõnda kiliseye en büyük desteği: ".. Büyük Güçler sağlayacaklardõr. Büyük Güçler içinde de Ruslar... diplomatik alanda Ermeni dosyasõnõ açan ilk devlet olarak görülecektir." (27) Ermeni Komite ve Çetelerinin İsyanlarõ İlk isyan 20 Haziran 1890 daki Erzurum ayaklanmasõdõr. Bunu aynõ yõl 15 Temmuz 1890 da meydana gelen Kumkapõ gösterisi, de Kayseri, Yozgat, Çorum ve Merzifon olaylarõ, Ağustos 1894 de Birinci Sasun isyanõ, 30 Eylül (22) (23) Alman Ar¾ivleri, Die Grosse Politik, Band: X, No: 2428; Zikreden: Kâmuran Gürün: Ermeni Dosyas. 3. bs. Ankara, 1985, ss. Hrand Pasdermadjian: Histoire de l Arménie. Paris, 1949, 290. s.

11 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ de Bâb-õ Âli gösterisi, 24 Ekim Ocak 1896 tarihleri arasõnda cereyan eden Zeytun isyanõ, 3 Haziran 1896 tarihli Van isyanõ ve 14 Ağustos 1896 da Osmanlõ Bankasõ nõn işgâli, 1903 de İkinci Sasun isyanõ, 21 Temmuz 1905 de Sultan Abdülhamid e Yõldõz suikasti, 14 Nisan 1909 da da Adana olaylarõ takip etmiştir. Ermeni komite ve çetelerinin isyanlarõnõn arkasõnda, büyük devletleri Osmanlõ Devleti ne karşõ silâhlõ müdahaleye zorlamak maksadõnõn yattõğõ belgelerle sabittir. İstanbul daki Ermeni Partiğinin, 6 Aralõk 1876 tarihinde İngiliz Büyükelçisi Elliot a: "...eğer Avrupa nõn bu işe müdahalesi ve dikkatinin çekilmesi için ihtilâl ve isyan çõkarmak lâzõmsa, bunu yapmanõn hiç de zor bir şey olmadõğõnõ..." söylemesi (28) dikkat çekicidir. İngiltere nin İstanbul daki Büyükelçisi Currie, İngiliz Dõşişlerine gönderdiği 28 Mart 1894 tarihli raporunda şunlarõ ifade etmiştir: "Ermeni ihtilâlcilerinin hedefi karõşõklõklar çõkararak, Osmanlõlar õn karşõlõk vermesini temin etmek ve böylece yabancõ ülkelerin duruma müdahale etmesini sağlamaktõr." (29) İngiltere nin Erzurum Konsolosu Graves ise, İstanbul daki İngiliz Büyükelçiliği ne yolladõğõ 28 Ocak 1895 tarihli mesajda: "Komitelerin maksatlarõnõn genel bir memnuniyetsizlik yaratarak, Türk hükûmeti ve halkõnõn kendilerine karşõlõk vermesini ve yabancõ güçlerin dikkatini Ermeni halkõnõn hayâlî acõlarõna, dolayõsõyla durumu düzeltme gereğine çekmek..." (30) olduğunu bildirmiştir. İngiliz Konsolosu Graves, New York Herald gazetesi muhabiri Sydney Whitman õn: "..- eğer bu memlekete hiçbir Ermeni komitecisi gelmemiş olsaydõ ve Ermenileri isyana kõşkõrtmasaydõlar, bu çarpõşmalar olur muydu?- şeklindeki sorusuna şu cevabõ vermiştir: -Tabiî ki hayõr, sanmam ki (24) (25) (26) (27) Dickran H. Boyajian: Armenia: The Case For a Forgotten Genocide. New Jersey, 1972, 84. s. Yves Ternon: Les Arméniens: Histoire d un genocide. Paris, 1977, 34. s. A Qui la Faute? Aux Partis Revue Arménien. (Publication de la Revue Dadiar). Constantinople, 1917, ss. M. Kemal Öke: Ermeni Meselesi. stanbul, 1986, 91. s.

12 12 İSMET BİNARK bir tek Ermeni öldürülmüş olsun-." (31) Rusya nõn Bitlis ve Van Başkonsolosluğunu yapan General Mayewski, 1912 tarihli raporunda şunlarõ kaydetmiştir: "1895 ve 1896 yõllarõnda Ermeni komiteleri Ermeniler le mahallî halk arasõnda öyle bir kuşku yaydõlar ki, bu bölgelerde herhangi bir reformun yürütülmesi imkânsõz hale gelmişti. Ermeni din adamlarõ hiçbir dinî eğitim gayreti içinde değillerdi. Buna karşõlõk, milliyetçilik fikirlerini yaymak için çok çalõştõlar. Bu tür düşünceler esrarengiz manastõrlarõn duvarlarõ içinde gelişti ve dinî görevlerin yerini Hõristiyanlarõn Müslümanlara olan düşmanlõğõ aldõ ve 1896 yõllarõnda Asya Türkiye sinin pek çok vilâyetinde çõkan ayaklanmalarõn sebebi ne Ermeni köylerinin sefâleti, ne de mâruz bulunduklarõ baskõ idi. Zirâ bu köylüler komşularõndan çok daha zengin ve müreffehtiler. Ermeniler in ayaklanmasõ şu üç sebepten ileri geliyordu: 1- Bunlarõn siyasî konularda bilinen tekâmülleri, 2- Ermeni kamuoyunda milliyetçilik, kurtuluş ve bağõmsõzlõk fikirlerinin gelişmesi, 3- Bu fikirlerin Batõ hükûmetlerince desteklenmesi ve Ermeni din adamlarõnõn telkin ve çabalarõyla yayõlmasõ..." (32) İngiltere nin Van daki Konsolos Yardõmcõsõ Williams, 4 Mart 1896 tarihli raporunda: belirtmiştir. "Taşnak ve Hõnçaklarõn aşõrõlõk ve çõlgõnlõklarõ ile halkõ kõşkõrttõklarõnõ, reformlarõn uygulanmasõ için girişilen bütün gayret ve faaliyetleri felce uğrattõklarõnõ, bütün Anadolu da olup bitenlerden Ermeni komitecilerinin sorumlu bulunduğunu..". (33) Adana daki İngiliz Başkonsolosu Doughty Wily, 1909 tarihli raporunda: "Ermeniler in yabancõ müdahaleyi sağlamaya çalõştõklarõnõ..." yazmõştõr. (34) General Mayewski, 1912 tarihli bir başka raporunda: "Taşnak Komitesinin Ermeniler le Müslümanlarõ birbirine düşürerek durumu karõştõrmaya ve Rus müdahalesine zemin hazõrlamaya (28) (29) (30) ngiliz D ¾i¾leri Ar¾ivi, F.O. 424/46, ss. No. 336 ngiliz Mavi Kitab (Blue Book), (Turkey), No:6 (1894), 57. s. ngiliz Mavi Kitab, No: 6 (1894), ss.

13 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 13 çalõştõğõnõ..." (35) ifade etmiştir. Ermeni tarihçi Papazian da: "İsyanlarõn maksadõnõn, Avrupa Devletleri nin Osmanlõ Devleti nin içişlerine müdahalelerini temin etmek olduğunu..." (36) yazmõştõr. Ermeni komiteleri her isyanõ, bu isyandan hemen sonra Avrupalõlarõn müdahalede bulunacaklarõ propagandasõyla çõkarmõşlardõr. Görüldüğü gibi, Ermeni komite ve çetelerinin isyanlarõnõn sebebi ne sefâlet, ne õslahat, ne de baskõ altõnda tutulduklarõdõr. İsyanlarõn gerçek sebebi, Batõlõ büyük devletler ile Rusyanõn, Ermeni komiteleri ve Ermeni kilisesi ile işbirliği halinde, tarihe damgasõnõ vurmuş Osmanlõ İmparatorluğu nun parçalanmasõnõ istemeleridir. Osmanlõ Devleti ise, bu isyanlar karşõsõnda, her devletin yapacağõnõ yapmõş ve isyanlarõ bastõrmak için çetelerin üzerine kuvvet göndermiştir. Ancak, her isyanõn bastõrõlmasõ Ermeniler ve destekçileri tarafõndan yeni bir katliâm olarak gösterilmiştir. Ermeniler dõşardan gelen yardõmlarla silâhlanarak çeteler kurmuş, Osmanlõ Devleti ne karşõ ayaklanmõş ve Türk kanõ dökmeyi âdeta zevkli bir vazife bilmişlerdir. Tarafsõz temsilcilerden biri olan Avusturya Konsolosu nun, hükûmetine verdiği raporda yer alan şu ifadeler, bu hakikati bir kere daha ortaya koymaktadõr: "Türkler in Ermeniler e zulmetmekte olduklarõ yaygaralarõ yalandõr. Türk hükûmeti Ermeniler e hiçbir kötülük yapmõyor. Belki hükûmetin kayõtsõzlõğõndan faydalanan Ermeniler ihtilâller hazõrlõyor, dağlara çeteler çõkarõyor, Türkler ise ancak bu çetelerin takibine ve ihtilâlleri bastõrmaya koşuyorlar." (37) Birinci Dünya Savaşõ nõn başlamasõ ve Osmanlõ Devleti nin 1 Kasõm 1914 de İtilâf Devletleri ne karşõ Almanlar õn yanõnda savaşa girmesi, Ermeniler tarafõndan büyük bir tarihî fõrsat olarak görülmüştür. Ermeni tarihçi Louise Nalbandian õn belirttiği gibi: (31) (32) (33) Esat Uras: a.g.e., 426. s. General Mayewski: Les Massacres d Arménie - Statistique des Provinces de Van et de Bitlis. Petersbourg, 1916, ss. ngiliz Mavi Kitab, No:8 (1896), 108. s.

14 14 İSMET BİNARK...Anadolu da olup bitenlerden Ermeni komitecileri "Ermeni komiteleri için hedeflerini gerçekleştirecek topyekün ayaklanmayõ başlatmanõn en uygun zamanõ Osmanlõlarõn savaş halinde olduğu zamandõr." (38) Ermeni komitelerinin Birinci Dünya Savaşõ nda faaliyete geçebileceğini düşünen Osmanlõ Devleti, savaş öncesinde, 1914 Ağustos unda Erzurum da Taşnak yöneticileri ile bir toplantõ yapmõştõr. Taşnaklar bu toplantõda, Osmanlõ Devleti nin savaşa girmesi halinde sâdõk vatandaşlar olarak Osmanlõ ordularõ saflarõnda görevlerini yerine getirecekleri vaadinde bulunmuşlardõr. Buna karşõlõk, bu vaadlerini yerine getirmemişlerdir. Bu toplantõdan önce, Haziran ayõnda yine Erzurum da düzenlenen Taşnak Kongresi nde, Osmanlõ Devleti ne karşõ olan mücadelenin sürdürülmesi kararlaştõrõlmõştõr. (39) Rusya Ermeniler i de, Rus ordusuyla birlikte Osmanlõ Devleti ne saldõrma hazõrlõklarõna başlamõşlar, Eçmiyazin Katolikosu ile Kafkas Genel Valisi Worontsoff-Dachkof arasõnda: "Rusya nõn, Osmanlõlar a Ermeniler için yapõlacak õslahatõ uygulattõrmasõ karşõlõğõnda, Rusya Ermenileri nin kayõtsõz şartsõz Rusya yõ desteklenmeleri..." (40) konusunda mutabakata varõlmõş, Katolikos daha sonra Tiflis de Çar tarafõndan kabul edilmiş ve Çar a: "Anadolu daki Ermeniler in kurtuluşunun ancak Türk hâkimiyetinden ayrõlarak muhtar bir Ermenistan teşkil etmeleri ve bu Ermenistan õn Rusya nõn himâyesiyle mümkün olabileceğini..." (41) ifade etmiştir. Rusya nõn politikasõ ise, Ermeniler i kullanarak Doğu Anadolu yu ilhâk etmektir. Rusya nõn Osmanlõ Devleti ne savaş ilân etmesi üzerine, Taşnak Komitesi, yayõn organõ olan Horizon da şu bildiriyi yayõnlamõştõr.: (34) (35) (36) (37) Schemsi Kara [Re¾it Saffet Atabinen]: Turcs et Arméniens Devant l historie. Genéve, 1919, 11. s. Schemsi Kara: a.g.e., 11. s. K. S. Papazian: a.g.e., 19. s. Nikerled Krayblis: Rusya n n ½ark Siyaseti ve Vilâyet-i ½ark yye Mes elesi. Tercüme eden: Habil Adem. stanbul, 1332,

15 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 15 "Ermeniler en küçük bir tereddüt göstermeden İtilâf Devletleri nin yanõnda yer almõşlar, bütün güçlerini Rusya nõn emrine vermişler, ayrõca gönüllü alaylarõ teşkil etmişlerdir." (42) Taşnak Komitesi, teşkilâtõna ayrõca şu talimatõ da vermiştir: "Ruslar sõnõrõ geçtiklerinde ve Osmanlõ ordularõ geri çekilmeye başladõklarõnda her yerde isyanlar çõkarõlmalõ, Osmanlõ ordularõ bu suretle iki ateş altõna alõnmalõdõr. Osmanlõ ordusunun ilerlemesi halinde ise, Ermeni askerler silâhlarõyla birlikte kõtalarõnõ terk edecek ve çeteler teşkil edip Ruslar la birleşeceklerdir." (43) Hõnçak Komitesi de, teşkilâtõna gönderdiği talimatta: "Komitenin bütün gücüyle mücadeleye katõlarak İtilâf Devletleri nin ve özellikle Rusya nõn müttefiki sõfatõyla Ermenistan, Kilikya, Kafkasya ve Azerbaycan da zaferi temin için her türlü vasõta ile İtilâf Devletleri ne yardõm edeceğini..." (44) Türkler in Ermeniler e zulmetmekte olduklarõ yaygara- bildirmiştir. Rus ordusunun, Osmanlõ ve Rus larõ yalandõr. Türk hükûmeti Ermenileri nden kurulmuş gönüllü Ermeniler e hiçbir alaylarõ öncülüğünde Türk topraklarõna girmesiyle birlikte, Osmanlõ ordu- kötülük yapmõyor. sundaki Ermeniler silâhlarõyla firar ederek Rus kuvvetlerine katõlmõşlar, gönüllü alaylarõ ve çeteler teşkil etmişlerdir. õllardõr Ermeni ve misyoner okul ve kiliselerinde saklanmõş silâhlar ortaya çõkarõlmõş, askerlik şubeleri basõlarak silâhlara el konmuş; silâhlanan çeteler, komitelerin kurtulmak istiyorsan, önce komşunu öldür talimatõ üzerine, erkeklerin cephelerde olmasõ sebebiyle savunmasõz durumda bulunan Türk şehir, kasaba ve köylerine saldõrarak katliâm ve mezâlime girişmişler, dün tebaa-i sâdõka olarak bilinen Ermeniler, Türk ordusunu arkadan vurmuşlar, Türk askerî birliklerinin harekâtõnõ engellemişler, ikmal yollarõnõ kesmişler, yaralõ askerleri pusuya düşürerek vahşice öldürmüşler, savunmasõz kadõn ve kõzlara çeşitli işkencelerle tecâvüz etmişler, ihtiyarlarõ ve çocuklarõ da işkencelerle öldürmekten geri kalmamõşlar; halkõn eşya, para, hayvan ve ürünlerine el koymuşlar, mâbedleri tahkir etmişler, (38) (39) 178. s; Zikreden: Ne¾ide Kerem Demir: a.g.e., 61. s. Louise Nalbandian: a.g.e., 111. s. Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât- htilâliyesi: lân- Me¾rutiyetten Evvel ve Sonra. Ne¾reden: Dahiliye Nezâ-

16 16 İSMET BİNARK köprü ve yollarõ imha ile resmî daireleri, şehir, kasaba ve köyleri içindekilerle birlikte yakmõş, şehirlerde ayaklanarak Rus işgâlini kolaylaştõrmõşlardõr. Osmanlõ devleti tebaasõnda bulunan Ermeniler, böylece devlete ihanet etmişlerdir. Rus kuvvetleri saflarõndaki Ermeni gönüllü alaylarõnõn yaptõklarõ mezâlim ve soykõrõm o kadar ağõr olmuştur ki, Rus komutanlõğõ bâzõ Ermeni birliklerini cepheden uzaklaştõrarak geri hatlara sevk etmek mecburiyetinde kalmõştõr. Rus ordusunda görev yapan bâzõ subaylarõn hâtõratõ, bu zulme bütün açõklõğõyla tanõklõk etmektedir. (45) Bu gönüllü alaylarõna, siyasî sebeplerle Rus Hükûmeti tarafõndan Sibirya ya sürülmüş Ermeniler le, Osmanlõ Ermenileri nden de bir çok kişi katõlmõştõr. Bu alay ve çetelerin reisleri içerisinde en acõmasõz Türk düşmanlarõ ise, savaş başlarõnda Rusya ya kaçan ve Armen Garo takma adõnõ kullanan Osmanlõ Erzurum Mebusu Karakin Pastõrmacõyan, Antranik (General), Zangezorlu Şabaş Orbelyan, Yüzbaşõ Melik, Karabağlõ Avan Han (General) Tarahanof kardeşler, Atabekof, Monuşak kadõn, Arkepiskopos Manuçaryan, Doktor Paşayan, Sarkis Minasyon, Sarkis Parsehyan, Şahrikyan, Hajuk, Hraç, Zohrap, Murad (Hamparsum Boyaciyan), Osmanlõ Van Mebusu ve Taşnaksutyan Komitesi ileri gelenlerinden V. Papazyan idi. (46) Ermeni komite ve çetelerinin faaliyetleri söz konusu olunca: ".. amacõn bir kurtuluş mücadelesine yönelik gayretler değil de, bir õrkõ, Türkler i ortadan kaldõrmayõ azmeden çabalardan ya da tek taraflõ bir kan davâsõndan ibaret olduğu anlaşõlacaktõr. Ermeni komitelerinin baştan beri Osmanlõ sõnõrlarõ içindeki teşebbüslerinin kõtal, mezâlim ve soykõrõma yönelik terörizm ve yõkõcõ faaliyetlerden başka bir şekilde izah edilemeyeceği yeterince açõk değil midir? Önce II.Abdülhamid döneminde bireysel tedhiş hareketleri ve onu takiben de suikasdler, anomik ayaklanmalar ve baskõnlarla başlayan Ermeni hâdiselerindeki şiddet unsuru giderek artarak, savaş döneminde toplu isyan ve çatõşmaya dönüşmüştür. Dahasõ, 1915 Sarõkamõş yenilgisi ile Doğu Anadolu dan Osmanlõ ordusu çekilince, Ermeni komitecilerin bu yörede mezâlime başlayacaklarõ görülecektir. Düşman da olsa savaş kurallarõna riâyet etmesi gereken Rus işgâl kuvvetlerinin devrimle ülkelerine dönmeleri üzerine de 1917 den Osmanlõ gücünün Erzurum a girdiği 1918 e kadar aşağõ yukarõ bir (40) (41) (42) (43) reti. stanbul, 1916, ss. Gr. Tchalkouchian: Le Livre Rouge. Paris, 1919, 12. s. Gr. Tchalkouchian: a.g.e., 13. s. Esat Uras: a.g.e., 594. s. Mehmet Hocao lu: Ar¾iv Vesikalar yla Tarihte Ermeni Mezâlimi ve Ermeniler. stanbul, 1976, ss.

17 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 17 Osmanlõ ordusundaki Ermeniler silâhlarõyla firar ederek Rus kuvvetlerine katõlmõşlar, gönüllü alaylarõ ve çeteler teşkil etmişlerdir. yõl süresince Ermeni komiteciler yerli halk üzerinde tarihî vesikalarla sabit bir soykõrõm uygulamõşlardõr." (47) Ermeniler, Osmanlõ Devleti ne karşõ olan ayaklanmalarõ ve bunun neticesi olan katliâmlarõ, tehcir (sevk) kararõ üzerine girişilen bir meşru müdâfaa olarak takdim etmek alõşkanlõğõndadõrlar. Oysa, isyanlar tehcirin değil; tehcir, isyan, mezâlim ve soykõrõmõn sonucudur. Bütün bunlar olurken, İngiliz ve Fransõz donanmalarõ Çanakkale Boğazõ nõ zorlamakta, Türk askeri Galiçya dan, Doğu Anadolu ve Irak a kadar çeşitli cephelerde düşman kuvvetleriyle çarpõşmaktadõr. Osmanlõ Devleti bu durum karşõsõnda, önce Ermeni Patriği ni, Ermeni asõllõ mebuslarõ ve Ermeni cemaatinin önde gelenlerini çağõrarak, soykõrõma varan Ermeni katliâm ve mezâliminin devam etmesi halinde gerekli tedbirleri alacağõnõ bildirmiş; bu ihtar netice vermeyince, 24 Nisan 1915 de Ermeni komitelerini kapatmõş ve yöneticilerinden 2345 kişiyi devlet aleyhine faaliyette bulunmak suçundan tutuklamõştõr. Çeşitli ülkelerdeki Ermeniler in her yõl katliâm!.. yõldönümü diye andõklarõ (44) (45) Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât- htilâliyesi ss Journal de Guerre du Deuxième Régiment d Artillerie de Forteresse d Erzéroum, 1919.

18 18

19 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 19 II. Bölüm Ermeniler in Türkler e Yaptõklarõ Mezâlim ve Soykõrõmõn Yazõlõ Belgeleri Y 24 Nisan, devlet aleyhinde faaliyette bulunmuş bu teröristlerin tutuklandõğõ tarihtir. İleri sürüldüğü gibi, iddialarõn katliâm ile bir ilgisi yoktur. İddialar asõlsõz ve hayalîdir. Osmanlõ Devleti, mâruz kaldõğõ bu büyük iç ve dõş tehlikeler sebebiyle, benzer tehlikelerle karşõlaşan ülke ve devletlerin almakta tereddüt göstermeyeceği bir tedbire başvurarak, savaş bölgeleri yakõnlarõndaki Ermeniler i, mahallî dengeleri bozmayacak daha güvenilir bölgelere nakletmiştir. Bununla ilgili Sevk ve İskân Kanunu 14 Mayõs 1331 (27 Mayõs 1915) tarihli olup, 1 Haziran 1915 tarihli Takvim-i Vekâyi gazetesinde neşredilmiştir. Ermeni tarihçi Leo (Arakel Babakhanian) nun Paris te 1934 de Ermenice basõlan Türkiye Ermeni İhtilâli adlõ kitabõnda da belirttiği gibi, Osmanlõ Devleti: "Rus kõşkõrtmalarõna kapõlarak ve Rus silâhlarõna güvenerek karõşõklõk ve isyanlar çõkaran Ermeni komiteleri karşõsõnda kendi varlõğõnõ korumak hakkõnõ kullanmõştõr." Üstelik sevk ve iskân bir cezaî işlem değil, güvenlik sebepleriyle belirli bir azõnlõk grubunun belirli yerlerde iskân edilmeleridir. Osmanlõ Hükûmeti, 1916 da neşrettiği Beyaz Kitap da alõnan kararõn gerekçelerini şöyle açõklamõştõr: "Ermeniler hõyânet ettiler. Bu pek bedîhidir. Hem de bu hõyâneti lisan, dil ve milliyetlerini sâyesinde muhafaza edebildikleri, her zaman şefkat ve hürmet gördükleri hükûmetin, hayat ve istiklâli mevzû-i bahs olduğu müthiş bir harb sõrasõnda arkasõndan vurmak, can alacak noktalarõna kasdetmek suretiyle ve muntazam tertibatla yaptõlar. Hükûmet her zaman kendilerinin hukukuna hürmet, husûsât-õ milliyelerine riâyet etti. Umûr-i mezhebiyye ve millîyelerinde kendilerine büyük müsâadatda bulundu. Mukabilinde hõyânet ve suîkasd gördü... Harb-i Umûmî de ise, kendilerinin de sâyesinde te mîn-i refâh (46) (47) ttihad ve Terakki Kongresi, 1332 Senesi. stanbul, 1332, ss. Mim Kemâl Öke: Ermeni Sorunu (Devletin D ¾ Politika Araç Alternatifleri Üzerine Bir nceleme). Ankara,

20 20 İSMET BİNARK ve servet ettikleri memleketin müdâfaasõ yerine, ihanet ve hõyâneti temin ettiler. Esasen hayat ve bekaasõnõ temin için binlerce evlâdõnõ harp meydanlarõnda fedâ eden, bilâ-tefrik-i cins ve mezhep bütün ahalisinden vatana karşõ her zamandan ziyâde bir merbûtiyyet bekleyen bir devletin kendisini dahilde işgâle, arkadan vurmağa çalõşanlara karşõ böyle bir karar ittihâz etmesi, en tabiî ve meşrû ve aynõ zamanda istimâlinin ihmâli kat iyyen câiz olamayacak bir hakkõ idi." (48) Kaldõ ki, Osmanlõ Hükûmeti, Ermeniler in sevki sõrasõnda zarar görmelerini önlemek için büyük gayret de göstermiştir. Bu maksatla yayõnlanan emir ve talimatlar bunun açõk kanõtõdõr: "...nakli gereken Ermeniler in yeni yerleşme bölgelerine hareket ettirilmeleri ve yolculuklarõ sõrasõnda rahatlarõ sağlanmalõ, canlarõ ve mallarõ korunmalõdõr; varõşlarõndan yeni yurtlarõna tamamiyle yerleşmelerine kadar iâşeleri mülteci tahsisatõndan karşõlanmalõdõr; bunlara daha önceki malî durumlarõ ve halihazõr ihtiyaçlarõna göre mal ve toprak dağõtõlmalõdõr. İhtiyaç sahipleri için Hükûmet evler yapmalõ, çiftçi ve ihtiyaç sahibi zanaatkârlara tohum, âlet, teçhizat temin edilmelidir." (49) "...yoksul göçmenlere yerleşebilmeleri için kredi verilmelidir. Yolculuk halindeki kişiler için kurulacak kamplar muntazaman denetlenmelidir; bu göçmenlerin refahõ için gerekli önlemler alõnmalõ, ayrõca asayiş ve güvenlikleri sağlanmalõdõr. Yoksul göçmenlere yeterli yiyecek verilmeli ve sağlõk durumlarõ hergün kontrol edilmelidir... Hasta, kadõn ve çocuklar trenle, diğerleri ise dayanõklõlõklarõna göre katõrla, araba içinde veya yaya olarak gönderilmelidir... Kamplarda veya yolculuk sõrasõnda göçmenlere karşõ bir saldõrõ vukû bulursa, bu saldõrõlar derhal püskürtülmelidir." (50) Ermeni komite ve çetelerinin, tehcir sonrasõnda da, bağõmsõz Ermenistan kurma teşebbüslerine devam ettikleri; katliâm, mezâlim ve soykõrõmõ sürdürdükleri arşiv belgeleriyle sabittir. Ermeni komite ve çetelerinin, mâsum ve savunmasõz Türkler e yaptõklarõ katliâm, mezâlim ve soykõrõm şu başlõk- İsyanlar tehcirin değil; tehcir, isyan, mezâlim ve soykõrõmõn sonucudur. (48) 1991, 109. s. Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât- htilâliyesi. 6, 288. ss.

21 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 21 lar altõnda sõralanabilir: Savaşa erkeklerini göndermiş, savunmasõz kadõn, çocuk ve yaşlõlarõn bulunduğu köy ve kasabalarda insanlõkla bağdaşmayacak mezâlim ve soykõrõm yapmak, evleri, ağõllarõ, hayvanlarõ ve ürünleri yakmak, kadõn ve kõz çocuklarõnõn õrzõna tecâvüz, mâsum insanlarõn burunlarõnõ, kulaklarõnõ ve çenelerini kesme, cesetleri parçalayarak ateşte pişirip yakõnlarõna yemeleri için zorlama, cesetleri köpeklere yedirmeleri, mezarlõklarõn kazõlarak defnedilmiş olanlarõn dõşarõ atõlmalarõ, hâmile kadõnlarõn karõnlarõndan süngülenmesi ve rahimlerinden bebeklerinin çõkarõlmasõ, câmi ve türbeleri tahrip ve tahkir etme, resmî binalarõ yakma, cepheden yaralõ dönen askerlerin akla gelmeyecek işkencelerle vahşice öldürülmesi... İnsanlõk dõşõ bu vahşet ve mezâlimin, soykõrõmõn belgeleri, bugün arşiv ve kütüphanelerdedir. Türk milletinin bu vahşet ve mezâlimi, insanlõk için utanç verici bu çirkinlikleri unutmasõ mümkün müdür? Dünya kamuoyu da bunlarõ görmemezlikten gelemez. Aksi tutum ve davranõşlar, insanlõk hukukunu zedeler. Takdir edileceği üzere, tarihîn gerçek bilgileri ilk elden orijinal kaynaklara, yâni arşiv belgelerine dayanõr. Belgesiz tarih yazõlamaz ve olaylarõn arkasõndaki gerçekler gün õşõğõna çõkarõlamaz. Arşiv belgelerini dikkate almadan, varsayõmlarla tarih yazmak, belirli bir dönem hakkõnda hüküm vermek, tarihî olaylarõ siyasî istismar konusu yapmak, tarih ilminin gerektirdiği tarafsõzlõk, ilmî objektiflik ve ilim namusu ile bağdaşmaz. Ermeni meselesinin sosyal ve siyasî yönleri, asõlsõz Ermeni iddialarõ, Türk kaynaklarõna, özellikle de birinci el arşiv kaynaklarõna dayanõlarak ortaya konulmadõğõ için, bugüne kadar hep tek taraflõ ve Türkiye aleyhine eserler ortaya konmuştur. Başta Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi olmak üzere, Türk arşivlerinde araştõrma yapmalarõ için kendilerine izin verilen Ermeni asõllõ araştõrmacõlarla, Ermeniler tarafõndan para karşõlõğõnda çalõştõrõlan Osmanlõ Devleti: Rus kõşkõrtmalarõna kapõlarak ve Rus silâhlarõna güvenerek karõşõklõk ve isyanlar çõkaran Ermeni komiteleri karşõsõnda kendi varlõğõnõ korumak hakkõnõ kullanmõştõr. sözde ilim adamlarõ ise, Türk arşivlerinde Ermeni iddialarõnõ teyid edici belgeler bulamayõnca, mevcut olduğunu iddia ettikleri belgelerin kendilerine kapalõ tutulduğu tarzõnda gayri ciddî ve maksatlõ beyanlarda bulunmakta, böylece ilim çevrelerinde kendi leyhlerine kamuoyu oluşturmaya çalõşmaktadõrlar. Ermeniler in soykõrõm iddialarõ asõlsõz olup, hiçbir ilmî belgeye dayanmamaktadõr. Ermeniler in asõlsõz iddi-

22 22 İSMET BİNARK alarõnõn arkasõnda, hayalî siyasî istek ve arzularõ yatmaktadõr. İddialar tamamen siyasîdir. Osmanlõ Arşivleri, her milliyetten araştõrmacõnõn yararlanmasõna, dün olduğu gibi bugün de açõktõr. Osmanlõ Arşivi nde araştõrma yapan yabancõ bilim adamõ sayõsõ 4000 civarõndadõr. Binlerce yabancõnõn orijinal belgelere ulaşarak yaptõklarõ çalõşmalar yanõnda, sevk ve iskân konusundaki belgeler de Türkçe ve İngilizce olarak yayõnlanmõş ve yabancõ araştõrmacõlarõn yararlanmasõna sunulmuştur. Ancak, arşiv araştõrmasõ yapan gerçek ilim adamlarõnõn da çok iyi bildikleri bir husus, arşivlerin Ermeni araştõrmacõlarõn istedikleri gibi sipariş üzerine belge üretmedikleridir. Ermeni tarihçiler arasõnda, Ermeni-Osmanlõ tarihçisi yoktur. Ermeni tarihçilerin en büyük eksikliği de budur. Türkçe öğrenip Osmanlõ arşiv belgelerini ve neşriyatõnõ incelemek yerine, birtakõm asõlsõz iddialar ileri sürerek, tarih yorumu yapmayõ tercih etmektedirler. Kitabõmõzda, Rus ve Batõ arşivlerindeki belgelerden, Batõlõ diplomat ve yazarlarõn rapor ve kitaplarõndan, Ermeniler in yaptõğõ mezâlim ve soykõrõmõ yerinde fotoğraflarla tespit eden yabancõ gazetecilerden meydana gelen tarafsõz Tahkik Heyeti mensuplarõnõn rapor ve yazõlarõndan yapacağõmõz iktibaslar ve Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi ndeki, Ermeni asõllõ veya yanlõsõ araştõrmacõlarõn bildikleri halde görmemezlikten geldikleri orijinal belgelere (51) atõfta bulunarak, Türk halkõna yapõlan mezâlim ve soykõrõmõn arşiv belgelerini ortaya koyacağõz. Ermeni komite ve çetelerinin Türk insanõna yaptõğõ mezâlim ve soykõrõmõ arşiv belgeleri õşõğõnda ortaya koymak, bu konudaki tek sesliliği ortadan kaldõrmanõn ve Ermeniler in mâhut iddialarõnõn asõlsõzlõğõnõ dünya kamuoyuna göstermenin şüphesiz en gerçekçi yoludur. Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi ndeki konu ile ilgili binlerce belgenin tamamõna, şüphesiz bir kitap hacmi içerisinde yer vermek mümkün değildir. Bu itibarla, mezâlim ve soykõrõm belgelerine sayõlõ örnekler vermekle iktifa edeceğiz. Kullanõlan arşiv belgelerinin metin içinde önce özetleri verilmiş; bunlara ait dipnotlarõndan, yazõnõn sonunda yer alan orijinal belge örneklerine atõfta bulunulmuştur. Kitabõn ana kaynağõnõ teşkil eden mezâlim ve soykõrõma ait arşiv belgelerinin kopyalarõ, eserin ilmî objektifliğini ve doğruluğunu göstermesi bakõmõndan ilâve edilmiştir. Bunlara ilâveten, belgelerin transkripsiyonlõ metinleri de verilmiştir. Ayrõca, Ermeni komite ve çetelerinin mâsum ve savunmasõz Türk halkõna yap- (49) (50) 1915 May s tarihli Bakanlar Kurulu Talimat, Ba¾bakanl k Osmanl Ar¾ivi, Meclis-i Vükelâ Mazbatalar, Cilt 198, Karar Nu: 1331/163 ngiliz D ¾i¾leri Ar¾ivi, F.O. 371, 9158/5523

23 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 23 tõğõ insanlõk dõşõ mezâlim ve soykõrõmõn, toplu mezar kazõlarõnõn fotoğraflarõna, kitabõn içinde ve sonunda yer verilmiştir. Ermeniler in Birinci Dünya Savaşõ sonrasõnda Anadolu ve Kafkaslar da mâsum ve savunmasõz halka yaptõklarõ mezâlim ve soykõrõmõ belgelerle gözler önüne sermeden önce, XX. yüzyõlõn başlarõnda Kafkaslar da yaptõklarõ soykõrõma tanõklõk edecek, 6 Eylül 1905 tarihli Novoye Obozrenye gazetesinde yayõnlanmõş şu habere yer verelim: (52) Bakü de Yeni Çarpõşmalar. P.T.A. Bakü den bildirmekte: 16 Ağustos da Şuşa da Ermeniler, şehrin Ermeni bölümünde yaşayan ve burada ticaretle meşgul olan Müslümanlara tecavüz edip hepsini kestiler. Bilâhare 40 evlik mahalleyi yaktõlar. Başlarõnda bir Han bulunan 100 kişilik bir Müslüman grubu, halkõ sakinleştirmek için Ermeni bölgesine geçerek Ermeniler üzerine hücum edip, birçoklarõnõ yaralamõş, kalanlarõ ise esir etmiştir. Yardõma gelen Vali Baranovski yi Ermeniler yaralamõşlardar. Müslümanlar yaralõyõ şehre götürmüş, galeyâna gelen halk Ermeni tecavüzüne karşõ gelmeye başlamõştõr. Civar köylerden, sayõlarõ Ermeniler in yarõsõ kadar olan Müslüman yardõma gelince, o vakte kadar sessiz kalmõş olan Ermeni ruhanileri zorbalõklara son verilmesi istek ve ricasõyla ortaya çõkmõşlardõr. Müslümanlar anõnda ateşi kesmişler, fakat Ermeni tarafõ kurşun yağdõrmaya devam etmiştir. Bundan sonra Müslümanlar hücuma geçmiş, taraflar birbirine kesmeye devam etmektedir. Şehrin her tarafõ yanmakta... Erzurum ve Erzincan Çevresinde Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ Erzurum daha önce de Ermeni isyanlarõna, katliâm ve mezâlimine, soykõrõmõna sahne olmuştur. Erzurum ve çevresinde çõkarõlan isyanlarda, Ermeni komiteleri kadar, bölgedeki Rus ve İngiliz konsoloslarõnõn da parmağõ olduğu bilinmektedir. (53) Seferberliğin ilânõ üzerine, Ermeniler in büyük bir kõsmõ, Osmanlõ ordusundan firar edenlerle birlikte Rusya ya iltica etmiş ve Rus ordusunda gönüllü alaylarõ teşkil etmişler ve Osmanlõ ordusuna Rus safhalarõnda taarruz etmişlerdir. Bölge- (51) Bu konudaki orijinal belgeler için, Ba¾bakanl k Devlet Ar¾ivleri Genel Müdürlü ü nün bibliyografik künyesi verilen

24 24 İSMET BİNARK deki mahallî Ermeni çeteleriyle mâsum ve savunmasõz Türk halkõna akla hayale gelmeyecek katliâm ve mezâlim yapmõşlardõr. Birinci Dünya Harbi nde, Erzurum un Ruslar tarafõndan işgali sõrasõnda, Rus kuvvetlerinin komutanõ Üsteğmen Abgral õn, 3 Mart 1918 tarihinde Erzurum dan Kafkasya Ordu Komutanõna gönderdiği resmî rapor, Ermeniler in Erzurum da savunmasõz halka yaptõklarõ mezâlim ve soykõrõma tanõklõk etmektedir. Bu raporu aynen yayõnlõyoruz: (54) Müslümanlarõn Ermeniler Tarafõndan Katledilmesi Rus Resmî Dokümanõ (No. 31) Erzurum, 3 Mart 1918 Kafkasya Ordu Komutanõna, 26 Şubat 1918 günü öğle saatlerinde, milis kuvvetlerinden bir grup, Türkler i toplamaya başladõ. Maksatlarõ tabyalara giden demiryolu ve yollarõ Türkler e temizletmekti. Söz konusu bu emir General Antranik tarafõndan verildi. Ancak, emri uygulayan şehirdeki milislerin başkanõ M. Farachian dõ. Türkler durumdan şikâyetçi oldular ve Rus Komutan tarafõndan imzalanmõş yazõlõ bir emir gerektiğini, ancak böyle bir emrin mevcut olmadõğõnõ, bu sebeple kendilerinin toplatõlmalarõnõn kanunî formalite ile bağdaşmadõğõnõ iler sürdüler... Ben derhal Farachian ile temasa geçtim, kendisi son gelişmeler sebebiyle komutandan yazõlõ emir alma usulünün kaldõrõldõğõnõ söyledi. Toplananlar üç gruba bölündü. Bir grup işçi Kars Kapõsõ na gönderildi. İkinci grup Oltu Kapõsõ na gönderildi. Saat civarõnda askerlerimden biri Kars Kapõsõ na gönderilen Türkler in Aziziye Tabyasõ nõn içinde alõndõklarõnõ haber verdi. Askerlerin verdiği bu bilginin önemini 27 Şubat günü anlayabildim. Erzurum dan ayrõlõrken Kars yolu üzerinde 70 den fazla Türk ün cesediyle karşõlaştõm. Kafalarõndan, boyun ve göğüslerinden kurşunlandõklarõ ve ayrõca, kalp ve karõnlarõndan süngülendikleri görülüyordu. ¾u yay nlar na bak lmal d r: - Osmanl Belgelerinde Ermeniler ( ). Ankara, 1994; Eserin ngilizcesi: Armenians In Ottoman Documents ( ). Ankara, Hüseyin Nâz m Pa¾a: Ermeni Olaylar Tarihi. 2 C. Ankara, Ar¾iv Belgelerine Göre Kafkaslar da ve Anadolu da Ermeni Mezâlimi ( ) (Armenian violence and mas- sacre in the Caucasus and Anatolia based on archives, ). 4 C. Ankara, At fta bulundu umuz bu son eserin 3 ve 4. ciltleri d ¾ ndaki yay nlar n tamam, bu sat rlar n yazar smet Binark n Devlet Ar¾ivleri Genel Müdürlü ü döneminde yap lm ¾t r. Bu yay nlarla, Ermeniler in soyk r m iddialar n n as ls z oldu u, Ermeniler e soyk r m yap lmad, aksine Ermeniler in Türkler e sistematik bir soyk r m uygulad klar otantik

25 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 25 Ermeni komite ve çetelerinin Türk insanõna yaptõğõ mezâlim ve soykõrõmõ arşiv belgeleri õşõğõnda ortaya koymak, en gerçekçi yoludur. Türkler in ikinci grubuna Ermeniler şunlarõ yaptõlar: Bunlarõ tahta barakalara tõka basa doldurmuşlar; yere oturmalarõ dahi imkânsõzmõş... Aynõ gece, Ermeniler, Türkler i teker teker kurşuna dizmeğe başlamõşlar, bir süre sonra da barakalara yaylõm ateşi açõp hepsini yok etmişler. Bu olaylara şâhit olan yöredeki demiryolu işçileri, ifadelerinde olayõ aynen bu şekilde anlattõlar. İstihbarat elemanlarõndan edindiğim bilgilere göre, üçüncü grup Türkler i, Trabzon Kapõsõ nda makineli tüfek ateşiyle öldürmüşler. Şimdi sizlere o kâbus dolu ve kanlõ 26 Şubat gününü anlatmaya çalõşacağõm. Ermeniler silâh zoruyla, Türkler in evlerine girerek 11 ve daha yukarõ yaşlardaki erkekleri, ihtiyar erkekler dahil topladõlar. Bunlarõ sõraya dizerek dipçik ve kamçõ darbeleriyle şehrin dõşõna sürdüler. Bu Türk erkeklerini en gaddar bir biçimde katlettiler. Bir defasõnda Türkler i nereye götürdüklerini sordum. Çalõştõrõlmak için mi götürdüklerini sorduğumda, Ermeni askerler: Hayõr dedi. Memnun bir ifade ile de: Herhalde öldüreceğiz... diye sözlerine devam ettiler. Aklõnõzõ mõ kaçõrdõnõz, aklõnõzõ başõnõza toplayõn dediğimde de, bana şöyle karşõlõk verdiler: Tanrõ aşkõna bize engel olmayõn. Bizim sizinle bir işimiz yok. Onlara ne yaptõğõmõz ise sizi ilgilendirmez. dediler. Şehirde büyük bir heyecan görülüyor, herkes sağa sola koşuşup duruyor... Şehrin her yanõndan çocuk çõğlõklarõ ve Türk kadõnlarõnõn ağlamalarõ duyuluyordu. Şehirdeki Ermeni askerleri gruplar halinde dolaşõyor ve Türk evlerinin kapalõ duran kapõlarõnõ sürekli açtõrõyorlardõ. Aynõ günün gecesi, kadere boyun eğme inancõnõ dahi yok eden o dehşet verici gece geldi, çattõ. O gecenin dehşetini düşünmek bile insanõn kanõnõ dondurur. Çõğlõklar artõyordu. İnsanlar (52) (53) belgeler ¾ nda ortaya konmu¾tur. Kitapta yer alan Ba¾bakanl k Osmanl Ar¾ivi ndeki belgeler de, Ar¾iv Belgelerine Göre Kafkaslar da ve Anadolu da Ermeni Mezâlimi adl eserin 3 ve 4. ciltlerinden al nm ¾t r. 6 Eylül 1905 tarihli Novoye Obozrenye gazetesinde yer alan haber; Türkçe olarak ilk defa yay nlanmaktad r. (bkz.: Ek- 1) Livre Bleu du Gouvernement Britannique concernant le traitement des Arméniens dans l Empire Ottoman ( ).

26 26 İSMET BİNARK bu talihsiz kurbanlarõn yardõmõna gitmek istiyordu. Fakat oraya gittiğimizde her yerde aynõ değişmez cevap ve tehditlerle karşõlaşõyordunuz: Sen karõşma!.. Kadõn çõğlõklarõ yükselen bir Türk evinin kapõsõnõ açtõm, merdivenlerden tõrmandõm ve bir odaya girdim. Burada tam teçhizatlõ yedi Ermeni askerini gördüm. Birinin elinde bir mum vardõ, diğerleri evi talân ediyor ve kadõnlarõ en vahşi bir şekilde katlediyorlardõ. Yerde peçesiz üç kadõn yatõyordu. Yüzlerinden kanlar akõyordu. Üçünün de blûzlarõ parçalanmõş, çõplak göğüsleri kan içindeydi. Yanõ başlarõnda küçük çocuklar vardõ, korkudan kaskatõ kesilmişlerdi, sanki ölüydüler. Birden çocuklardan biri çok yüksek sesle çõğlõk atarak yaşlõ gözlerini aça aça ağlamaya başlayõnca, Ermeniler den biri onu susturmak istedi. Fakat dehşet içindeki çocuk susmadõ. Ermeni de çocuğun kafasõnõ dipçikle parçaladõ. Çocuk susmuştu, yere yuvarlandõ. Anne çocuğunun halini görünce hõçkõrmaya başladõ. Ermeni çocuğu süngüledi, annenin başõna da dipçikle vurduktan sonra, karnõnõ süngüledi. Bu durumu gören diğer kadõn gözlerini elleriyle kapatarak ağlamaya başladõ. Diğer çocuklar ise kollarõnõ kavuşturmuş, başlarõ eğik olarak sõranõn kendilerine gelmesini bekliyorlardõ. Aniden karnõma doğru bir süngü tutulduğunu gördüm ve odadan çõkmamõn daha akõllõca olacağõnõ anladõm. Evden çõktõğõmda, Ermeni milislerin lideri M. Farachian õn atlõ arabasõnõn sokakta bana doğru geldiğini gördüm. Eve girmesi için ona yalvardõm, bana kaba bir şekilde şu sözleri söyledi: Ermenistan kaynarken, fertler düşünülmez. Ermeni lider, benim neden eve girip bu akõlsõzlarõ durdurmadõğõmõ sordu. Rus olduğum için beni dinlemeyecekleri cevabõnõ verdim. M. Farachian devamla: Böyle bir zamanda, bu kadar saçma şeylerle uğraşacak vaktiniz olmasõna şaşõyorum dedi. Kendisinden ayrõldõm ve sokaklarda uzun bir süre dolaştõm. Türk mahallelerine de gittim, her yanda insanõn vicdanõnõ sõzlatan hep aynõ manzara, aynõ çõğlõklar, ağõt yakan kadõnlar ve ağlayan çocuklar vardõ. Ölü sayõsõ o kadar yüksekti ki, şehrin tamamõnda sadece ve sadece 250 Türk ün sağ kaldõğõnõ rahatlõkla söyliyebilirim. Bu 250 Türk ün hayatta kalõş sebebi kendilerini gizliyebilmiş olmalarõndandõ. İşin farkõna varan Ermeniler, Rus subaylarõnca saklanan bu Türkler i bizden geri istemeye başladõlar. Benim evime de geldiler, her yanõ didik didik aradõlar, dolaplarõ, yatak alt- (54) Documents présentés au Viconte Bryce. Paris, 1987, 233.s.; Bölgedeki ngiliz, Frans z, Alman ve Rus Konsoloslar n n tercümanlar n n ve di er konsolos görevlilerinin Ermeni oldu u kitapta ifade edilmektedir. Bu Rus resmî belgesi, Londra da yay nlanmakta olan Muslim Outlook (Müslümanlar n Bak ¾ Aç s ) adl, 18 Mart 1920 tarihli ve 22 say l haftal k Bülten de yay nlanm ¾t r. Bülten, California Üniversiteki Los Angeles

27 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 27 larõnõ her yanõ aradõlar. Fakat tavan arasõna bakmayõ unuttular. Burada bir Türk ailesini gizlemiştim. Başka bir sahne de, eski askerî muhasibimizin evinde cereyan edendi. Bu tipik olaydan da tesadüfen orada bulunduğum için haberdar oldum. Evde birkaç Ermeni ile karşõlaştõm. Bir lâmbanõn etrafõna oturmuşlar, talân ettikleri altõn bilezik, yüzük, takõ gibi şeyleri inceliyorlardõ. Bir Ermeni yağmacõ, bana bir kadõnõn bileziğini bileğinden çõkartmadõğõ için kadõnõn bileğini kesip elini kopardõğõnõ anlattõ. Bu gerçeği adam kendisi anlattõ. Doğruyu söylüyordu. Ermeniler şehri ateşe verdiler. Sivillere ait binalarõ, bu arada Amerikan Konsolosu M. Stempleten in de ikâmetgâhõnõ yaktõlar. Ara sõra silâh sesleri duyuluyor ve katliâmõn devam ettiği bildiriliyordu. Türk Ordusunun şehre gelişinden önce, Türk halkõnõn geri kalanlarõnõ da tamamen katlettiler. Kars Kapõsõ ndan Hasankale ye kadar demiryo- (55) Kütüphanesi nden temin edilmi¾tir. bkz.: UCLA call No. BP/14976 Mar Aug. 1920; Türkçe olarak ilk defa yay nlanmaktad r. (bkz.: Ek-2) Bu vesika, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Ba¾kanl Ar¾ivi nde, I. Dünya Harbi Dolab 123, Göz 5, Dosya 5-A-I 16, D-I dedir. (Twerdo Khlebof: Journal de Guerre du 2 e Régiment d Artillerie de forteresse Russe Hasankale de Ermeni çeteciler tarafõndan yaralanmõş insanlar. (Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt ATASE Başkanlõğõ Arşivi, Birinci Dünya Harbi Fotoğraf Koleksiyonu, Albüm Nu: 4, Fotoğraf Nu: 126) I. Dünya Savaşõ Sõrasõnda Ermenilerin Türklere Yaptõğõ Katliam-Fotoğraflar. Ankara, 2000 ad ve basõm tarihli kitaptan.

28 28 İSMET BİNARK Erzincan da Ermeniler tarafõndan tecavüz edilerek öldürülen Pakize isimli Türk kadõnõ. İslâm Ahâlinin Dûçâr Olduklarõ Mezâlim Hakkõnda Vesâike Müstenid Malûmat, 2. bs., Şubat (1)335 (1)919 (Documents relatifs aux Atrocités commises par les Arméniens sur la population Musulmane, 1919) adlõ kitaptan. lunun iki yanõ katledilmiş Türkler in cesetleriyle doluydu. Cesetler çõplaktõ ve büyük bir çoğunluğunun kulak ve burunlarõ koparõlmõştõ. Hasankale ye yaklaştõğõmõzda demiryolu hattõ boyunca Ermeniler in esiri olan bir grup Türk gördük. Türkler i kamçõ ve dipçik darbeleri altõnda koşturuyorlardõ. Geriye kalan Türkler e dayak atõlõp, tüfek dipçikleriyle vuruluyordu. Yüzleri kanlar içindeydi. Neticede Hasankale ye vâsõl olduk. Buradaki Türk esirleri arasõnda gözleri görmeyen bir yaşlõ adam vardõ. Yanõnda da bir oğlan çocuğu... İhtiyar adam güçlükle adõm atabiliyordu. Küçük çocuğun da ihtiyara yardõm edecek gücü kalmamõştõ. Bir süvari askeri her ikisini de kamçõ ile döğmeye başladõ. İhtiyar ve yanõndaki çocuk tek kelime söylemeden yüzlerindeki kanlarõ silmeye çalõşõyorlardõ, en arkada kalmõşlardõ. Adamcağõz tek bir söz dahi sarfetmeyerek, öldürülmekten kurtulacağõnõ umuyordu. Fakat kaderleri ihtiyarõn umduğu gibi değilmiş. Hasankale ye varõr varmaz, onlarõ orada bekleyen Ermeni güruhu gelen esir Türkler in hepsini kurşuna dizdiler. Tren

29 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 29 Kadõn çõğlõklarõ yükselen bir Türk evinin kapõsõnõ açtõm, merdivenlerden tõrmandõm ve bir odaya girdim. Burada tam teçhizatlõ yedi Ermeni askerini gördüm. Birinin elinde bir mum vardõ, diğerleri evi talân ediyor ve kadõnlarõ en vahşi bir şekilde katlediyorlardõ. yolculuğum Köprüköy de sona erdi. Trenden indiğimde, Hasankale istikametinden gelen çõğlõk sesleri duydum ve bir grup Türk ün koştuğunu gördüm. Koşanlar kõrk kişilik bir gruptu. En önde at sõrtõnda iki Ermeni subayõ vardõ. Fakat rütbelerini uzaktan tesbit edemedim. Atlarõnõ bir tõrõs, bir dört nala koşturuyorlardõ. Onlarõn arkasõndaki Türkler de atlarõ yakõndan takip etmek durumunda bõrakõlmõşlardõ. Arkada kalanlara dayak atõlõyordu. Bazen de öndeki atlõlar aniden duruveriyorlardõ. Arkalarõndan koşan Türkler, aynõ süratle durmuş olsalar bile arkalarõndaki kalabalõğõn itmesi sonucu atlarõn ayaklarõ dibine kadar sürükleniyorlardõ. Bu defa da, en öndekilerin dipçikle kafalarõna vuruluyordu. Yoldaki kağnõlar arasõnda ve yokuşlarda da zamana karşõ koşturuluyorlardõ. Bir Türk yere düştüğünde, süvarilerden birini çok kõzdõrmõş olsa gerek, süvari onun yanõna giderek kõlõcõ ile adamõn alnõnõ ve duduklarõnõ ikiye ayõrdõ. Yaralõ Türk yerden doğrulmaya çalõşõrken, bu defa onu silâhõyla vurdu ve öldürdü. Tam o esnada Ermeniler Türkler i topyekûn katletmeye başladõlar. Tren vagonumuzun yanõnda cereyan eden ve beş dakika kadar süren katliâmdan sonra, ortada Türkler e âit 40 sõcak ceset kalmõştõ. Yaptõklarõ işten tam tatmin olmayan bâzõ Ermeniler cesetleri teker teker incelediler ve hayat emâresi gösteren bâzõ Türkler e birkaç el kurşun sõktõlar. Demiryolu boyunca, biz bunun gibi cesetler gördük. Horasan da, Ermeniler demiryolu üzerinde çalõşan Türkler e ateş açtõlar. Bu olayda şans eseri olarak, sadece 2 Türk öldü; görevli Rus teknisyenler yaralõlarõn yaralarõnõ sardõlar ve barakalara taşõdõlarsa da, Karaurgan a ulaştõmõzda iki yaralõnõn da öldüğünü haber aldõk. Üsteğmen Abgral Erzurum un Askerî Komutanõ 3 Mart 1918, Erzurum

30 30 İSMET BİNARK Erzurum u işgâl eden Rus ordusunda, Erzurum Deveboynu Müstahkem Mevki Birlikleri Erzurum Kale Topçu Alayõ Kumandanõ olan Yarbay Twerdo-Khlebof ise, daha sonra kaleme aldõğõ İkinci Rus Erzurum Kale Topçu Alayõ nõn Tarihçesi adlõ esere bir önsöz ve sonuna da kendi el yazõsõyla hâtõratõnõ yazmõştõr. (55) Kitaptan, Ermeniler in Erzurum da yaptõklarõ katliâm ve soykõrõma ait kõsõmlarõ nakletmek istiyoruz: "... bugünlerde, gerek Erzurum ve gerek çevresinde tek tük katiller olduğu haber alõnmakta idi. Tafta Tabyasõ yanõnda bir Türk ü öldürdüğünden dolayõ bir Ermeni yi bizzat kendim yakalayõp, Merkez Kumandanõ na teslim ettim. Amele sõfatõyla işe sevkedilen Türkler den birçoğu, izi kaybolarak (şehrin kuzeydoğusunda ve Dekovil yolu güneyindeki Yanõkdere de toptan ve büyük vahşetlerle şehid edildiklerinden), bir daha geri dönmedikleri, ahali tarafõndan söyleniyordu Şubat ta tepeden tõrnağa kadar silâhlanmõş olan Ermeni eşkiyâsõnõn on-oniki kadar Türk ü, istasyon yanõnda kurşuna dizdiklerini gören iki Rus subayõ, bunlarõ kurtarmağa teşebbüs etmişse de, bunlar da silâhla tehdit edildiklerinden, bu zavallõlar kimse tarafõndan yardõm göremeyip öldürülmüşlerdir.... Cinâyetler, şehirden uzakça köylerde ve Rus subaylarõnõn gözünden uzakta işlenmeğe başladõ.... Tõpkõ geçen günlerde olduğu gibi, sokaklarda Ermeni sesleri, balta sadâlarõ, kapõlarõn kõrõlmasõ, ahalinin zorla götürülmesi işitilmeğe başlandõ. İki düşünce, beni pek sõkõyordu. Önce, içinde bulunup da meseleyi gözleriyle görmeyenlerin, bu hürriyet mücâhidleri!.. Ermeni eşkõyasõnõn yaptõklarõ vahşet ve rezâleti Bundan bir müddet sonra Erzincan da Ermeniler in Türkler i kõrdõklarõ haberi geldi... Her türlü müdâfaadan yoksun ve silâhsõz sekiz yüzden çok Türk öldürülmüştür. Büyük çukurlar açõlmõş ve zavallõ Türkler, bu çukurlarõn başõna götürülüp hayvan gibi boğazlanmõş ve bu çukurlara doldurulmuştur....

31 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 31 Ermeni çetecilerince Erzincan Harbiye Kõşla sõnda öldürülen Türk çocuklarõ. (Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt ATASE Başkanlõğõ Arşivi, Birinci Dünya Harbi Fotoğraf Koleksiyonu, Albüm Nu: 4, Fotoğraf Nu: 47) I. Dünya Savaşõ Sõrasõnda Ermenilerin Türklere Yaptõğõ Katliam-Fotoğraflar. Ankara, 2000 ad ve basõm tarihli kitaptan. Bir Ermeni, arabacõlardan birini öldürmek için vurmuş; fakat arabacõ daha ölmemiş, sõrt üstü düşmüş, Ermeni elindeki sopayõ, can çekişen zavallõnõn ağzõna sokmak istemiş, dişleri kilitlenmiş olduğundan, sopayõ ağzõna sokamayan Ermeni, karnõnõ tekmeleye tekmeleye öldürmüş. Ilõca kasabasõnda kaçamayan Türkler in hepsinin öldürülmüş olduğunu ve kör baltalarla enselerinden kesilmiş birçok çocuk cenâzesi gördüğünü bizzat Odişelidze söyledi. Ilõca kõrgõnõndan üç hafta sonra 11 Mart da (Pazartesi 1918 de) oradan dönen Yarbay Griyaznof, gördüklerini şöyle anlattõ: Köylere giden yollarda, uzuvlarõ tahrip edilmiş birçok cenâzeye rastladõm. Her geçen Ermeni, bu cesetlere bir kere söğer ve tükürürmüş sajen (25,5-31,9 metre) karelik câmi avlusunda iki arşõn (142 santim) yüksekliğinde cenâze yõğõlmõştõ. Bunlarõn arasõnda her yaşta kadõn, erkek, çocuk ve yaşlõlar vardõ. Kadõn cenâzelerinde zorla õrza geçme izleri, pek belli bir halde idi. Birçok kadõn ve kõzlarõn tenâsül yerlerine, tüfek fişeği sokulmuştu." (56)

32 32 İSMET BİNARK Tarihçi ve yazar Ahmet Refik [Altõnay], 17 Nisan-20 Mayõs 1918 tarihleri arasõnda, Trabzon-Erzincan-Kars ve Batum çevresini bir heyetle dolaştõktan sonra, gördüklerini, İki Komite ve İki Kõtal ve Kafkas Yollarõnda isimli kitaplarõnda toplamõştõr. Heyette Alman gazeteci yazar Veys ile Avusturyalõ Dr. Stein da vardõr. Ahmed Refik, Erzincan çevresinde gördüklerini İki Komite ve İki Kõtal ismini taşõyan kitabõnda şöyle anlatõr: "...sokaklarda kuyularda yatan kanlarõ kurumamõş taze cesetler, Ermeniler tarafõndan öldürülmüş zavallõ Türkler e aitti... Dar kuyulara bakõldõğõ zaman, geriye bir koku, baş döndürücü bir tesirle kalbe baygõnlõk veriyor. Bedbaht Türkler in kuyunun taşlarõna yapõşmõş saçlarõ ve elbise parçalarõ görülüyordu. Virâneler, yangõn yerleri, duvar dipleri hep Türk ölüleri, kol parçalarõ, kafataslarõ, yağlõ bacak kemikleri, henüz çürümemiş gövdeleriyle doluydu. Halk müteessir ve perişandõ. Çarşõda dolaşanlar yalõn ayak, yüzleri yanmõş, elbiseleri lime limeydi. Dükkânlarda halkõn iâşesini temin için ot satõlõyordu. Kumandanlõktan başka yerde buğdaydan eser yoktu. Kumandan Bey in lütfu olmasa mutasarrõfõn bile açlõktan öleceği şüphesizdi." (57) Yazar, Kafkas Yollarõnda isimli eserinde, Erzurum daki Ermeni vahşet, mezâlim ve soykõrõmõnõ şu satõrlarla nakleder: "Yangõn yerindeyim. Türkler in bu tarihî ve fedâkâr beldesi âdeta bir harâbe halinde, sokaklar ve binalar, câmiler, medreseler, kâmilen harap evler, insan cesedleriyle dolu, yanmõş ve yõkõlmõş evlerin enkazõ ayakla dürtüldüğü zaman, insan kafalarõna, çocuk başlarõna, kol ve bacak, gövde ve ayak parçalarõna tesadüf ediliyor.... Ermeniler şehir haricinde Osmanlõ ordusuna çete halinde karşõ koyuyorlar, dâhilinde halkõ kõşlalara doldurarak evlere kapatarak öldürüyorlardõ. Bâzen kafalarõnõ odunlar üzerinde kesiyorlar, cesetlerini kuyulara dolduruyorlardõ Duvarlarõn enkazõ altõnda Türk cesetlerinden başka bir şey yok. Toprak biraz eşildiği zaman bir insan kolu çõkõyor, açõldõkça başõ, gövdesi bütün fecaatiyle görülüyordu. Cesetler o derece tefessüh etmiş ki; başlarõna dokunur dokunmaz beyinleri akõyor, sõrõtmõş çeneleri parçalanõyor, yağlõ, yanmõş ve ezilmiş insan göğüsleri topraklara bulanmõş elbiseler içinde üryan ve perişan meydana çõkõyordu.

33 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ Ermeni zulmü, Erzurum da fecî ve kanlõ bir yangõn harâbesi bõrakmõştõ... Sokaklar hep kadõn, çoluk ve çocuk ölüleriyle doluydu. Kadõnlarõn memeleri, hattâ en mahrem uzuvlarõ duvara çakõlmõştõ. Şu telgraf tellerine hep çocuk ciğerleri asõlmõştõ. Karõnlarõ deşilmiş, çõrõlçõplak kadõn cesetleri, geçeceğim yolun iki tarafõna dizilmişti. Tâlihsiz milletimizin bu hâlini gördüğümüz zaman âdeta delirecek bir hâle gelmiştik. Bakalõm, medenî Avrupa bu fecî cinâyetlerin fâillerini arayacak mõ? Tarih böyle bir vahşet kaydetmemiştir... Öyle mâsum kõzcağõzlar tutmuşlardõr ki, canavarlar gibi üzerlerine hücum ederek en hayvânî intikamlarõnõ bîgünâh vücutlarõndan almõşlar, sonunda bir süngü darbesiyle karõnlarõnõ deşerek yangõn yerlerine atmõşlardõr. Biz hemen haftalarca bu ölüleri toplamak, fotoğraflarõnõ almak ve gömmekle meşgul olduk. Şehre girerken yol kenarlarõnõ bir görseydiniz!.. İki tarafa hep kadõn ölülerini dizmişlerdi. Kadõnlarõn mahrem yerleri parçalanmõş, üzerlerine erkek uzuvlarõ sokulmuştu... Gözlerimden gayri ihtiyârî yaşlar dökülüyor, kalbimin en derin noktasõndan acõ bir inkisar işitiyordum. " (58) Erzurum, Bitlis ve Mâmüret ül-azîz (Elâzõğ) deki Ermeni soykõrõmõ ile ilgili olarak, vilâyetlerden gelen ve Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi nde bulunan, 10 ve 11 Mayõs (1) 332 tarihli telgraf sûretlerinde: "Ruslar õn Ermeni çeteleriyle birlikte Hasankala dan hudûd-õ asliyyeye sürüldüklerinde beraberlerinde götürdükleri iki bin İslâm ahalisinden bir kõsmõnõ öldürüp, bir kõsmõnõ ülke içlerine sevk ettikleri, Erzurum da dokuz kişiyi idam edip on dört yaşõna kadar olan erkek nüfusu meçhul yerlere gönderdikleri, Pekreç nahiyesinde Ermeniler den teşekkül eden bir mahkemenin üç-dört yüz kişiyi astõğõ, Aşkale, Tercan, Ilõca, Tavuskerd ve Artvin taraflarõnda İslâm namõna bir şey bõrakmadõklarõ, Van da Ermeniler in iki yüz kadar kadõn ve çocuğu öldürüp Mahfuran Deresi nde sekiz-on bin Müslümanõ katlettikleri, Narman hududunda Hot karyesi ahalisinin mitralyözlerle tamamen imha edildiği, Bitlis in Çukur nahiyesindeki Morh-i Süfla (56) d Erzéroum - Notes d un officier Supérieur Russe sur les atrocités d Erzéroum, Traduit du manuscrit orijinal russe, 1919) Ne¾ide Kerem Demir: a.g.e., ss.

34 34 İSMET BİNARK muhacirlerinin çoğunun kõlõçtan geçirildiği, Ergani, Cinis, Pezentan ve Semerşeyh karyelerinin ahalisiyle birlikte yakõldõğõ; Kürt Bedirhani Kâmil in şarlatanlõğõ sebebiyle Bitlis e yakõn bir yere yerleştirilen pek çok köy ahalisinin açlõktan öldüğü, ağõr hasta çocuklarõn Bitlis Hastanesi nde vahşice öldürüldüğü, Balekan karyesinde katledilenlerin cesetlerinin köpeklere yedirildiği, çukurda esir edilen kadõn ve kõzlara tecâvüz edilip ihtiyarlarõn yakõldõğõ, çocuklarõn süngüyle öldürüldüğü vesâir katliâm..." (59) anlatõlmaktadõr. Ermeniler in Erzurum ve civarõnda, Pasinler, Namervan, Norşõn, Pernos ve Isõsor da yaptõklarõ mezâlim ve benzer mezâlimlere meydan verilmemesi konusunda gerekli tedbirlerin alõnmasõna dâir Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi ndeki bir diğer belge (60), Dokuzuncu Ordu Kõta ât Müfettişi Mustafa Kemal [Atatürk] in Harbiye Nezâreti ne, Harbiye Nâzõrõ Şevked Turgut Paşa nõn Hâriciye Nezâreti ne ve Hâriciye Nezâreti nin de Harbiye Nezâreti ne yaptõğõ yazõşmalarõ ihtiva etmektedir. Tarihçi ve yazar Ahmet Refik [Altõnay], Ermeniler in Erzincan ve çevresinde yaptõğõ katliâm ve mezâlimi, Kafkas Yollarõnda isimli eserinde şöyle anlatõr: "Ruslar õn avdetini müteakip Ermeniler in zulüm ettikleri beldelerden biri de Erzincan. Vaktiyle 20 bin nüfusu ihtiva eden kasabada, şimdi 3-4 bin kişi bile yok. Ruslar õn istilâsõ hengâmõnda kasabada kalanlar, fakir ve âciz halk. Bunlarõn da 700 e yakõn kõsmõ Ermeniler tarafõndan kesilmiş, öldürülmüş, yakõlmõş ve kuyulara atõlmõş. Kasaba Osmanlõ ordusu tarafõndan Şubat ta işgâl olunmuş. Ölülerin toplanmasõ hâlâ bitmiyor... Harâbeler ortasõndayõm. Etrâfõmda türbeler yõkõlmõş, câmilerin çinilerine varõncaya kadar sökülmüş, evlerin yanmõş direklerinden el an boğucu bir duman çõkõyor... İstanbul da İttihat erkânõ, şampanya neşeleriyle söz ve şarkõ dinlerken, burada benzin alevleri içinde boğucu dumanlar, kõzgõn ateşler arasõnda feryâdlarõ ayyûka çõkarak can veren Türkler, Ermeni zulmüyle perişan olmuşlar, yanõk direkler altõnda yatõyorlar. Trabzon dan Erzurum a kadar harâbeden başka bir şey görünmüyor. Hiçbir köyde, hiçbir kulübede dahi canlõ bir mahlûka tesadüf edilmiyor, Ermeni zulmünü şimdi açlõk takip etmiş... Ardosa dan Erzincan a kadar bütün yol, pek nâdir tesâdüf edilen aç ve perişan Türkler le doluydu. Bir zamanlar kasabalarõ ve köyleri dolduran Türk halkõ, âdeta kökünden denecek derecede ortadan

35 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 35 kalkmõştõ." (61) Şimdi de, Ermeniler in bu çevrede yaptõğõ tahribât, katliâm ve mezâlim ile ilgili olarak, tahkikat yapan resmî komisyonun raporundan bâzõ iktibaslar yapalõm: Kadõn cenâzelerinde zorla õrza geçme izleri, pek belli bir halde idi. Birçok kadõn ve kõzlarõn tenâsül yerlerine, tüfek fişeği sokulmuştu. "28 Mayõs 332 de Tercan kazasõnõn merkezi olan Mama Hatun kasabasõna geldik. Kasabada mevcut binalarõn beşte dördü yõktõrõlmõş, Câmi-i Şerif in minberi yõkõlarak câmi kiliseye çevrilmiş ve minareye çan takõlmõştõ. Ermeniler bâzõ Rus Kazaklarõyla birlikte evleri yağma etmişler ve zorla birçok kadõn ve kõzlarõn õrz ve namuslarõnõ çiğnemişlerdir... Kaza merkezini terk ettikten sonra Sazavartik köyüne gittik. Burada Ermeniler pek çok tahribât yapmõş ve bir çok zulümler irtikâb etmişlerdir. Kõz ve kadõnlarõn õrzlarõna zorla tasallut etmişler, âilelerini müdâfaaya çalõşan 7 kişiyi çoluk çocuklarõyla birlikte şehid eylemişlerdir... Bu köyün ihtiyar kadõnlarõ bile tecâvüzden kurtulamamõştõr. Her kadõnõn hissesine Ermeni isâbet ettiğini zavallõ kadõnlar, yemin ederek feryat ve figanla anlattõlar..." (62) Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi nde bulunan 3.X.1916 tarihli bir belge (63), Ermeni çetelerinin Ruslarla birlikte Tercan õn köylerinde yaptõklarõ insanlõk dõşõ mezâlime ve soykõrõma tanõklõk etmektedir: "Rus, Kazak ve Ermeniler girdikleri köyleri servetinden, canõndan, malõndan, õrzõndan ve mukâddesatõndan mahrum olarak harabe bir halde bõrakmõşlar, herşeyi yağmalamõş, ziraat âletlerini bile imha etmişler, kuru araziden başka bir şey bõrakmamõşlardõ. Ele geçirdikleri erkekleri katletmişler, süngü ile gözlerini parçalamõşlar, insanlarõ koyun boğazlar gibi kesmişler, cesetleri kuyulara atmõşlar, tüyler ürperten eza, cefa ve işkence yapmõşlar, bir yaşõndaki kõz çocuğun parmaklarõndaki iki altõn yüzüğü, kõzcağõzõn parmaklarõyla birlikte götürmüşlerdi. Yedi yaşõndan başlayarak kõz ve kadõnlardan namusuna ilişilmemiş kimse bõrakmamõşlar ve kadõnlardan birçoğu korkudan vefat eylemiştir. İslâmlar kadõn ve kõzlarõnõ taarruzdan korumak için bacalarda, zemin altõndaki zahire kuyularõnda, dağlardaki mağaralarda, dere içlerinde, kuyularda gizlemişlerdi. (57) (58) Ahmet Refik [Alt nay]: ki Komite ve ki K tal. stanbul, 1919, ss. Ahmet Refik [Alt nay]: Kafkas Yollar nda Hât ralar ve Tahassüsler. stanbul, 1919, ss.

36 36 İSMET BİNARK Köylerin kabristanlarõnõ yõkmõşlar, câmilerini tahrip etmişler, minberlerini yõktõktan sonra ahõr yapmõşlar, pislik içinde bõrakmõşlardõr. Mama Hatun mezarõnõ tahrip etmişler, câmiin de minberini yõkarak kiliseye tahvil edip, minareye çan takmõşlardõr." Alman Dõşişleri Bakanlõğõ Arşivi nde bulunan 28 Şubat 1918 tarihli bir belge (64), Ermeni çetelerinin Erzincan da yaptõğõ büyük tahribata ve soykõrõma dünya kamuoyu önünde bütün açõklõğõ ile tanõklõk edecektir. Alman Dõşişleri Bakanlõğõ Arşivi nde 190 dosya ve Türkiye 41 ülke numarasõyla kayõtlõ belgenin, yer numarasõ R dõr. Türkiye Genel Politika konu başlõklõ belge, Kasõm 1917-Mart 1918 tarihleri arasõndaki Ermeni soykõrõmõna tanõklõk etmektedir. Bussche isimli Alman diplomat, Sivas taki Alman Konsolosluğu ndan gelen bilgiler doğrultusunda bir rapor hazõrlamõştõr. Raporda şu ifadelere yer verilmiştir: Sivas taki İmparatorluk Konsolosluğu nun telgrafõna göre, Erzurum, İkinci Ordu nun katõlõmõyla yarõm ay şeklinde kuşatõldõ. Kõsa sürede teslimiyet bekleniyor... Ermeni çeteler Esindscian da [Erzin- Erzurum-Dumlu, Yeşilyayla toplu mezar kazõsõnda ortaya çõkarõlan insan kemik ve kafataslarõ. Yakõn Tarihimizde Van Uluslararasõ Sempozyumu, 2 5 Nisan 1990; Ankara, 1990 ad ve basõm tarihli kitaptan.

37 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 37 can] çok büyük boyutta tahribat yaptõlar. Tam anlamõyla köylerde yaşayan halkõn kökünü kazõdõlar. Oltu ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ Rus ordusuna rehberlik yapan Ermeni çetelerinin Oltu ve çevresinde yaptõklarõ vahşet ve mezâlime dâir, Oltu göçmenlerinden Hanuszâde Hudeys ve kardeşi Râmiz in verdiği yeminli ifade: "Oltu ya üç saat mesafede bulunan çiftliklerde ikamet ediyorduk. Buralara tecavüz eden Ermeni çeteleri, Sivri ve Navurman nahiyelerinde sakin bulunan Müslüman ahalinin mallarõnõ gasp ettiler. İslâm kadõnlarõna şen i tecavüzde bulundular. Ermeniler, Yõnõskerd, Örnek, Çevlagir, Oğdadab, Haydus, Kamis köylerine hücum ederek Osmanlõ askerini siz dâvet etmiştiniz, diye erkekleri öldürüp, kadõnlarõn õrzlarõna tecavüz ettiler ve çocuklarõ ebeveyninin gözleri önünde parçaladõlar. Karõnlarõ deşilmiş, çõrõlçõplak kadõn cesetleri, geçeceğim yolun iki tarafõna dizilmişti. Tâlihsiz milletimizin bu hâlini gördüğümüz zaman âdeta delirecek bir hâle gelmiştik. Bakalõm, medenî Avrupa bu fecî cinâyetlerin fâillerini arayacak mõ? Tarih böyle bir vahşet kaydetmemiştir Penesgir köyünde erkekleri câmi önünde toplamõşlar, etraflarõna silâhlõ Ermeni nöbetçileri bõrakmõşlar, köyün içlerine yayõlarak evleri yağma, kadõnlarõn õrzõna tecavüz, küçük çocuklarõ telef eylemişlerdir. Yüz elli kişilik çete Keban köyüne taarruzla bilcümle kadõnlarõ ayõrõp civârdaki meşeliğe götürmüşler, orada õrz ve namuslarõna tecavüz, bâkirelerin bikirlerini zorla izâle ve bu âciz kadõnlardan bir çoklarõnõ vahşice öldürmüşlerdir.... (59) BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 9-11, 17 (bkz.: Ek-3)

38 38 İSMET BİNARK Oltu nun Pernik köyünde Müslüman ahali hemen hemen tamamen Ermeniler tarafõndan öldürülmüş ve cenâzeleri açõlan hendeklere doldurulmuş, küçük çocuklar da diri diri bunlarla beraber toprağa gömülmüştür..." (65) Ermenilerin Karaurgan, Sarõkamõş, Kars ve Oltu da halka yaptõklarõ katliâm ve mezâlimin bir diğer belgesi (66) de, yine Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi ndedir. Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi ndeki 26.VII.1919 tarihli bir belge, Oltu da Ermeniler in yaptõklarõ katliâm ve soykõrõm ile ilgili olup: dir. "İngiliz Mümessili Kaymakam Ravlinson un hududun her iki tarafõnda yaptõğõ incelemeler sonucunda hazõrladõğõ raporda;oltu dan Bayezid hududuna kadar olan Balekan karyesinde katledilenlerin cesetlerinin köpeklere yedirildiği, çukurda esir edilen kadõn ve kõzlara tecâvüz edilip ihtiyarlarõn yakõldõğõ... cephede Ermeniler in katliâm yapmakta olduklarõnõ itiraf ederek cezalandõrõlmalarõ için âcilen müttefiklerin bu bölgeye kuvvet göndermesi gerektiğini belirttiği, Ravlinson un bu raporuyla İngilizlerin yeniden Kafkasya ya kuvvet getirmelerini temine çalõştõğõna dâir..." (67) Kars ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ Birinci Kafkas Kolordusu Eski Kumandanõ, Onbeşinci Kolordu Kumandanõ Tuğgeneral Kâzõm Karabekir, Amerikan Heyeti ne verilmiş raporunda, Ermeniler in Kars da yaptõklarõ mezâlimi ve soykõrõmõ şöyle anlatõr: "Ermeniler, Kars õ, her taraftan yakmakta ve zavallõ esirlerimizi istasyon da öldürmek gibi vahşilikten kendilerini alamamõşlar. 25 Nisan (1918 Perşembe) akşam Kars õ işgal ettik. 26 Nisan da bizzat Kars õ dolaştõm: Her taraf yanõyor; istasyon da yüz kadar (asker) esirimiz cefâ ile öldürülmüş, Ayrõca, (Kaleensesi ndeki) Kars Müstahkem Mevki Kumandanlõğõ Dairesi nin yirmi metre kadar batõsõndaki (Küçükbaraj da) çağlayan yerinde İslâm ahaliden elli kadar da, Kars çayõna atõlmõş cesed bulduk." (68) Şimdi de, T.B.M.M. Hükûmeti Şark Kumandanlõğõ nõn Kafkasya da Ermeni- (60) (61) BOA. HR. SYS. MÜ, 57/4, 1919 VI 17 (bkz.: Ek-4) Ahmet Refik [Alt nay]: a.g.e., ss.

39 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 39 ler in yapmõş olduğu mezâlimi anlatan kitabõndan konu ile ilgili bir iktibas yapalõm: "İngilizlerin hile ve dolaplarõ sonucu olarak, Kars (Millî) Şûrâ Hükûmeti 13 Nisan 1919 da (İngilizler in Kars ta parlamento binasõnõ ansõzõn basõp sararak Hükûmet erkânõnõ yakalayõp Malta ya sürmesiyle) idare mevkiini bõraktõktan 3 gün sonra, Ermeni generali Osebyan askerleriyle birlikte Kars a girerek, Taşnak Ermenileri nden General Korganof, hükûmet makamõna (vali olarak) geçti. Bundan bir hafta sonra da Ermeni mezâlimi yeniden başladõ." (69) Ermeniler in Kars ve çevresinde yaptõklarõ mezâlim ve soykõrõma dâir, Başbakanlõk Osmanlõ Arşivindeki 6.III.1915 tarihli belge. (70) "Kars ve Ardahan havalisinde soykõrõma uğrayan Müslümanlarõn sayõsõnõn e vardõğõ, muhafazasõ Ermeniler e verilen Osmanlõ esirlerinin çok kötü muâmele gördükleri ve tüfek dipçikleriyle öldürüldükleri, Osmanlõ ordusu içinde bulunan Ermeni ve Rumlar õn kasten esir düşerek Ruslar a bilgi sõzdõrdõklarõ, Kafkasya Ermenileri nin de önce Osmanlõlara esir düştükleri ve sonra kaçarak öğrendiklerini Ruslara bildirdiklerine dâir..." dir. Ermeniler in Kars ve civarõnda mezâlim yaptõklarõna âit 4.VII tarihli bir diğer belge: (71) "Ermeniler in Kars, Kağõzman ve Nahcõvan civarlarõnda Müslümanlara mezâlim yaptõklarõ, bundan korkarak Iğdõr ve Kars civarlarõnda göçe hazõrlanan Müslümanlarõn gerek açlõktan, gerekse Ermeni saldõrõlarõndan dolayõ can güvenliklerinin olmadõğõ, kendisine bilgi verilen İngiliz mümessilinin de bu durumu teyid ettiği ve durumu tedkik etmek üzere Kars ve Kağõzman havalisine gideceğine dâir..." dir. Bir başka arşiv belgesi (72), Ermeniler in Kars ve civarõnda Müslümanlara soykõrõm uyguladõklarõ, zulüm, katliâm ve yağmalama yaptõklarõna tanõklõk etmektedir: "Ermeniler in Kars taki Müslümanlarõ çeşitli bahanelerle öldürdükleri, Sarõkamõş ve Kars ta gençleri toplayarak soykõrõm yaptõklarõ, önde gelen bir çok kimseyi imha ettikleri, tekâlif-i harbiyye adõ al- (62) Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât- htilâliyesi, ss.

40 40 İSMET BİNARK Köylerin kabristanlarõnõ yõkmõşlar, câmilerini tahrip etmişler. tõnda halkõn zorla at, öküz ve davarlarõnõ topladõklarõ, karşõ gelenlerin katledildikleri, ayrõca Zengezur ve Nahcivan civarõnda halkõn silâhõnõ toplarken zor kullandõklarõna dâir..." dir. Bir diğer belge de: (73) "Kağõzman daki Ermeni kumandanõnõn, Zilan Aşireti Reisi Mahmut Bey e, ya teslim olmalarõ ya da harbe hazõrlanmalarõ konusunda mektup yazdõğõ; 12. Fõrka nõn Mahmut Bey den, tecavüze karşõ tedbir alõndõğõ ve sebat edileceği yönünde cevap verilmesini istediği; Ermeni kuvvetlerinin Pozat, Mescidli, Gülyantepe, Kurudere köyleri ile Akçakale ye bağlõ dört köyü basarak Müslüman ahaliye soykõrõm uyguladõklarõ; para, eşya, mal ve hayvanlarõnõ gasbettiklerine dâir..." dir. Ermeniler in Erzurum, Erzincan ve Beyazõt bölgelerinde yaptõklarõ soykõrõm karşõsõnda, 20 Mart 1918 tarihli Kaspi (Hazar) gazetesinde yayõnlanmõş bir yazõda, şu ifadelere yer verilmiş, Ermeni soykõrõmõna son verilmesi istenmiştir: (74) Türkiye nin istilâ edilmiş olan bölgeleri hakkõnda: Tiflis Müslüman Komitesi geçtiğimiz Ocak ayõnda aşağõdaki konuda Ermeni Millî Sovyeti ne müracaat etmiş idi: Son zamanlarda istilâ edilmiş olan Türk bölgelerinden Tiflis Müslüman Komitesi ne, mahallî Müslümanlara silâhlanmõş Ermeni kuvvetleri tarafõndan yapõlan zorbalõk ve baskõlar hakkõnda endişe verici bilgiler ulaşmaktadõr. Komitenin son toplantõlarõna Erzincan, Erzurum ve Bayazõt bölgelerinden hususî suretle gelmiş olan delegasyonlar, adõ geçen bölgelerde Rus askerlerinin ayrõlmasõnõ müteakip yerine gelen Ermeni müfrezelerinin yerleşmesi ile birlikte mahallî Müslüman halkõn yaşadõğõ son derece ağõr durum hakkõnda mufassal rapor vermişlerdir. Delegelerin ifadelerine göre, bölge sâkini Müslümanlarõn öldürülmeleri, talân ve zorbalõklara uğramalarõ günlük yaşanan hâdiselerden olmuştur. Teröre mahkûm edilen, itiraz edemeyen, fakirleşmiş ve (63) (64) BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr , 178 (bkz.: Ek-5) Alman mparatorlu u D ¾i¾leri Bakanl Ar¾ivi, Türkei: Allgemeine Politik, Türkei Nr. 41, R

41 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 41 açlõk çeken halkõn elinden, askerin ihtiyacõ olduğu bahanesiyle son yiyecekleri de çekilip alõnmaktadõr. Maalesef, bu anormal şartlar, gerek cepheden resmî Müslüman teşkilâtlarõnca, gerekse savaş bölgelerinden gelen tarafsõz kişilerce de teyid edilmektedir. Tabiî ki Kafkasya Müslümanlarõ ve onlarõ temsil eden Tiflis Vilâyeti Müslüman Komitesi, Türkiye de istilâya uğramõş olup dört seneden beri Rus askeri tarafõndan her türlü zülme uğratõlan korumasõz Müslüman halkõn âkibetinden endişe duymaktadõrlar. Şimdiye kadar bu tür aşağõlõklarõn, münferit gruplar tarafõndan işlendikleri kanaati ile Kafkas Müslümanlarõ, Rus askerinin zaman zaman gösterdiği hoşgörülü davranõşlarõ da nazarõ dikkate alarak, sineye çekilmesi gereken olaylar olarak kabullenmişlerdir. Fakat şimdi, millî askerî birliklerin kurulmasõndan sonra olaylar tamamen değişik bir karaktere bürünmüş ve tahammül edilmez bir hâl almõştõr. Bugünlerde, halk münferit olaylarõ dahi birer millî mesele olarak görüp, konuyu içinden çõkõlmaz hâle getirmektedir. Bütün bunlarõ dikkate alan Tiflis Müslüman Komitesi, Ermeni Millî Sovyeti ne müracaat etmiş, Türkiye nin istilâ edilmiş bölge sakinlerinin Ermeni askerî birliklerince baskõ ve zorbalõklara uğratõlmamasõ için gereken tedbirlerin alõnmasõ isteğinde bulunmuştur. Tiflis Müslüman Komitesi, Türkiye ile barõş antlaşmasõnõn imzalanacağõ günlerin eşiğinde, Rus İhtilâli neticesinde karşõlõklõ menfaat için çalõşan ve yeni hür bir hayat yaşamaya hazõrlanan milletlere huzur sağlayacak temel atõldõğõnda, Ermeni Sovyeti nin istilâ edilmiş Türk bölgelerindeki iki millet arasõndaki mevcut diyaloğa zarar verecek olan bütün anormal durumlara son vereceğine inanmaktadõr. Trabzon ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ 1917 Ekim İhtilâli nin ardõndan, Ruslar õn Trabzon ve havalisini tahliye etmeleri üzerine, bu tahliyenin öncesinde ve sonrasõnda Ermeni çeteler tarafõndan mâsum ve savunmasõz halka mezâlim ve soykõrõm yapõlmõş, öldürülen insanlar kuyulara doldurulmuş; kollarõ, elleri ve ayaklarõ kesilen insanlarõn parçalanmõş vücutlarõ terkedilmiş ev ve bahçelere atõlmõş; câmiler tahkir maksadõyla pislikle doldurulmuş, bu zulümden ağaçlar da nasibini almõş ve meyve ağaçlarõ halkõn istifade etmemesi için kesilmiştir. (75) Vakfõkebir Kaymakamõ nõn resmî tahkikatõyla sabit olan Ermeni mezâlimi ve soykõrõmõ aşağõda anlatõldõğõ şekilde belgelenmiştir: "Ermeni çetelerinin Viçe ye girişinde Tahsildar Osman Efendi nin (65) Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât- htilâliyesi, ss

42 42 İSMET BİNARK Ermeniler tarafõndan öldürülmüş ve cenâzeleri açõlan hendeklere doldurulmuş, küçük çocuklar da diri diri bunlarla beraber toprağa gömülmüştür... evine iltica eyleyen pek çok kadõn ve çocuk vahşice şehid edildikleri gibi, otuz kişilik bir Ermeni çetesi tarafõndan birkaç ev abluka edilerek kadõn ve çocuklarõn seçilip bir dereye götürüldüğü ve orada tamamen boğazlandõğõ ve bu vahşetten kurtulabilen iki kadõnõn da yaralõ iken iyi olarak vak ayõ büyük bir teessürle anlattõklarõ ve Of kazasõnõn Gül Ali köyünden beş kişilik bir Ermeni çetesinin bir kadõna jandarma huzurunda tecavüze kalktõklarõ ve müdafaaya teşebbüs eden neferin öldürüldüğü ve zavallõ kadõnõn da namusu ayaklar altõnda çiğnendikten sonra bir yanağõnõn õsõrõlmak suretiyle koparõldõğõ ve hûnhâr çetenin birçok ulemâyõ çeşitli hakaret ve işkencelerle şehid ettikleri, mal ve yiyecekleri tamamõyla alõp götürdükleri ve anlatõlmasõ cildler tutan mezâlim ve âdilik yaptõklarõ resmen açõklanmõştõr.... Rus askerlerine rehberlik yapan Ermeni çetelerinin zulümleri hakkõnda çeşitli kimselerin yeminle verdikleri ifadelerine göre; Yumra nahiyesinin Kalfaka köyüne giren Ermeniler, birkaç eve toplanarak gizlenen ve neticeyi bekleyen Kulak oğlu Hüseyin in hanõmõ Ulviye ve gelini Hüsniye ve Kulak oğlu Ali nin karõsõ Züleyha ve daha bir çok kadõn ve çocuklarõ adõ geçen evden alõp köy kenarõnda, bir dağõn eteğinde bulunan bir dereye götürerek erkeklerin gözleri önünde boğazladõktan sonra kadõn ve çocuklarõ koyun boğazlar gibi kesmişlerdir., Köyde kalan Paslõ oğlu Ali nin on sekiz yaşõndaki kõzõ Emine nin õrzõna tecavüz ettikten sonra öldürmüşler ve kõz kardeşi Hatice nin henüz doğmuş bir kõz çocuğunu havaya fõrlatarak altõnda tuttuklarõ süngüye tesadüf ettirmek suretiyle feci bir şekilde öldürmüşlerdir." (76) (66) (67) (68) BOA. HR. SYS. HU, 136, 1919 VI 21 (bkz.: Ek-6) BOA. HR. SYS, HU, 136, 1919 VII 25 (bkz.: Ek-7) Kâz m Karabekir: Birinci Kafkas Kolordusu nun 1918 Y l ndaki Hareketleri ve Gördüklerim. (General Harbord Ba¾-

43 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 43 Ermeniler in Ruslar la birlikte, Trabzon ve Van bölgesinde halka yaptõklarõ mezâlimi anlatan bir başka belge: (77) "Ermeniler in Ruslar la birlikte İslâm ahalisine ve özellikle kadõnlara yaptõklarõ mezâlim ve kötü fiillerle ilgili olarak Trabzon, Van ve Diyarbakõr vilâyetlerinden gelen rapor hakkõnda Dahiliye Nezâreti nden Hariciye Nezâreti ne yazõlan yazõlarõ..." ihtiva etmektedir Ermeniler, Kars õ, her taraftan yakmakta ve zavallõ esirlerimizi istasyon da öldürmek gibi vahşilikten kendilerini alamamõşlar. "Ermeni ve Ruslar õn, Trabzon un Yomra nahiyesinin Kalafka köyü Müslümanlarõnõ evlerinden toplayõp, kadõn ve erkekleri ayõrarak erkekleri bilinmeyen bir yere sevkettikleri, küçük kõz çocuklarõna ve kadõnlara tecavüz ettikleri, yeni doğmuş bir bebeği havaya fõrlatarak altõna tuttuklarõ süngüyü tesadüf ettirmek suretiyle katlettikleri, Maçka kazasõnõn İpsil, Haçavra ve Soldoy köylerinde de benzer biçimde kadõnlarõn ve kõz çocuklarõn namuslarõnõn kirletildiği ve birçok kişinin hûnhârca katledilip ateşte yakõldõğõ, yapõlan bu katliâmlarõ Ruslar õn teşvik ettiğine dâir maktûl ve mazlûmlarõn isimlerinin de belirtildiği Kalafka köyünden Salim oğlu Mehmed in zevcesi Fatõma bint-i Ali Osman õn ve İpsil köyünden Alemdar oğlu Besim bin Mehmed in yeminli ifadelerini" ihtiva eden bir başka belge (78), Ermeni mezâlim ve soykõrõmõna tanõklõk etmektedir. Bitlis ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ (69) kanl ndaki Amerikan Heyetine Verilen Rapor Suretidir.) Erzurum, 1335 (1919) dan naklen: Fahrettin K rz o lu: Kars li ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ( ). Ankara, 1970, ss.; Amerikan Ba¾kan Wilson taraf ndan, 1 A ustos 1919 da Ermenistan mandas konusunun incelenmesi için General Harbord görevlendirilmi¾tir. Do u Anadolu ve Kafkasya da incelemeler yapan Harbord, dönü¾ünde Ba¾kana verdi i raporda: Yola ç karken gerçekten bir Ermenistan ve katliâmlar görece imizi sanm ¾t k, heyetin yapm ¾ oldu u ara¾t rmalarda bölgede hiç bir ¾ekilde Ermeni ço unlu unun olmad n ; ayr ca, Türkler in Ermeniler e kar¾ bir soyk r mda bulunmad klar n ifade etmi¾tir. bkz.: S. Akgün: General Harbord un Anadolu Gezisi ve Ermeni Meselesi ne Dâir Raporu. stanbul, 1981; Rapor için bkz.: American Military Mission to Armenia, Conditions in the Near East, 66 th Congress, 2nd Session, Senate document no: 266 (Washington, 1920); Mandatory Over Armenia, report made to Major General Harbord by Brigadier General G. Van H. Moseley, 66th Congress, 2nd Session, Senate document no : 281 (Washington, 1920) ve 1336 ( ) Seneleri Kafkasya da slâmlara Kar¾ crâ Olundu u Tebeyyün Eden Ermeni Mezâlimi. Ne¾reden: T.B.M.M. Hükûmeti ½ark Cephesi Kumandanl 10. ½ubesi (1921).

44 44 Ermeniler tarafõndan çeşitli işkencelerle Kars ta vahşice öldürülen Türk askerleri. (Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt ATASE Başkanlõğõ Arşivi, Birinci Dünya Harbi Fotoğraf Koleksiyonu, Albüm Nu: 4, Fotoğraf Nu: 105) I. Dünya Savaşõ Sõrasõnda Ermenilerin Türklere Yaptõğõ Katliam-Fotoğraflar. Ankara, 2000 ad ve basõm tarihli kitaptan. "Hersan mahallesinden Reşid oğlu Mehmed in elli yaşõndaki annesi Nigâr ismindeki kadõnõn Ermeniler tarafõndan kama ile yaralanarak şehid edildiği ve adõ geçenin evinde bulunan mâsum bir kõz çocuğunun da aynõ âkõbete duçar olduktan sonra cesedinin sokağa atõlarak köpeklere yedirildiği ve feci manzaranõn birçok kimseler tarafõndan görüldüğü Kõzõlmescid mahallesinden Kalfatçõ oğlu Osman Bey in ifadesinden anlaşõlmõştõr.... Taş mahallesinden Hasan oğlu Mehmed in doksan yaşõndaki babasõ şehid edilmiş, evi Ermeniler tarafõndan yağma olunmuştur. Kars ve Ardahan havalisinde soykõrõma uğrayan Müslümanlarõn sayõsõnõn e vardõğõ (70) (71) (72) BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-1, nr. 2 (bkz.: Ek-8) BOA. HR.SYS. HU, 136, 1919 VII 4 (bkz.: Ek-9) BOA. HR. SYS. HU, 136, 1919 VII 7 (bkz.: Ek-10)

45 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 45 Taş mahallesinden Fâris, evinden alõnõp götürülmüş ve kendisinden bir daha hiçbir haber alõnamamõştõr. Ermeniler Faris in on yaşõndaki oğlu Kadir ve diğer oğullarõ Tevfik ile Şerif i, başlarõnõ tüfek dipçikleri ile ezmek ve çizmeleriyle çiğnemek suretiyle öldürmüşlerdir. Fâris in dayõsõ Tahir oğlu Dursun un hanõmlarõ Mentan, Kişmiş, Ziynet isimlerindeki kadõnlarõn namuslarõ defalarca kirletilmiş ve amcazâdesi Esat kõlõçla parçalanmõştõr..." (79) Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi ndeki, 1.VII.1916 tarihli belge: (80) "Van ve Bitlis in işgali esnasõnda Ermeni çeteleri tarafõndan İslâm ahaliye yapõlan zulümler hakkõnda Mardin Mutasarrõflõğõ tarafõndan yapõlan tahkikata göre mezâlimden kurtulanlarõn ifadelerinde, Ermeni ve Rus çetelerinin, teslim olmak isteyen ahali, çoluk ve çocuklarõ feci surette kesip parçaladõklarõ, teslim olmuş olan köylerdeki ahaliyi katlettikleri, çocuklar da dahil ahaliyi ekmek yapõmõnda kullanõlan ve tandõr tâbir olunan fõrõnlarda yaktõklarõ ve Vanlõ komiteci Aremek in çetesi tarafõndan, yetmiş seksen hanelik bir köy ahalisinin teslim olmasõna rağmen tamamen katledildikleri..." hakkõndadõr. Ermeni çetelerinin Bitlis ve çevresinde yaptõklarõ mezâlim ve tahribata tanõklõk eden bir başka belge: (81) "Kõzõlmescid, Zeydan, Hersan, Taş mahallesi, Aynülbarid mahallesi, Avih mahallesi, Ahlat õn Erkuzan (Erkezen) mahallesi, Kömüs mahallesi, Mahallebaşõ, Âdilcevaz, Karçikan kazasõ, Yako karyesi, Tatargazi karyesi, Patnos karyesi, Hamtos mahallesi, Marmutlu mahallesi, Azad karyesi, Kerekoğlan karyesi, Kurubulak mahallesi, Nâhoşnud mahallesi, Mabekor mahallesi ve Malazgirt in Şirvanşeyh karyesinde Rus ve Ermeni çeteleri tarafõndan işkenceyle öldürülen, namuslarõ kirletilen, evleri yakõlõp, paralarõ çalõnan, mallarõ yağma edilen Müslümanlar ile yakõlan ve tahrip edilen câmi, medrese, tekke, ziyâretgâh, mektep, resmî daire, köprü, hamam ve depolarõn isimlerine dâir Rus istilâsõ sõrasõnda kaçamayõp Bitlis te kalan ve Ermeni çeteleriyle Ruslarõn mezâlimine uğrayan İslâm ahalisinin yeminli ifadelerini" ihtiva etmektedir. (73) (74) (75) BOA. HR. SYS. HU, 136, 1919 VII 8 (bkz.: Ek-11) 20 Mart 1918 tarihli Kaspi (Hazar) gazetesinden; Türkçe olarak ilk defa yay nlanmaktad r. (bkz.: Ek-12) Bu zulüm ve mezâlim, Karargâh- Umumî kinci ½ube Memuru olan Yüzba¾ Ahmet Refik in, 1 May s 1918 tarihli

46 46 İSMET BİNARK Ermeniler in Muş ta yaptõklarõ vahşet, mezâlim ve soykõrõma gelince: "Muş halkõndan Mehmed Resül ün yeminle zapt olunan ifadesidir: Ben asker olarak harpte bulunuyordum. Aldõğõm yaradan dolayõ, Bitlis cihetine doğru çekilen müfrezeyi tâkip edemeyerek benim gibi yaralõ ve sakat olan diğer üç askerle birlikte geri kaldõk. Bir müddet sonra, Rus kazaklarõnõn rehberi olan Ermeni çeteleri yanõmõza geldiler. Arkadaşlarõmõzdan Harput lu Hüseyin ismindeki askerin gözlerini çõkararak kalk bak Osmanlõ askeri geliyor mu? dediler; sonra zavallõyõ kurşunla şehid ettiler. Diğer askerin de sağ yanõndan derisinin bir kõsmõnõ yüzerek çanta şekline koydular. Bu bîçâreye de elini sok, bu çantada padişahõnõzõn parasõ var mõ? diye bir takõm işkenceler yaparak şehid eylediler. Üçüncü arkadaşõmõzõ yere yatõrarak tenasül uzvunu kestiler ve ağzõ- telgraf nda teferruat yla anlat lmaktad r. bkz.: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt ATASE Ba¾kanl Ar¾i- Sarõkamõş ta Ermeni çeteciler tarafõndan boğazlarõ telle sõkõlarak ve vücudlarõnõn çeşitli yerlerinden süngülenmek suretiyle vahşice öldürülen esir iki Türk askeri. (Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt ATASE Başkanlõğõ Arşivi, Birinci Dünya Harbi Fotoğraf Koleksiyonu, Albüm Nu: 4, Fotoğraf Nu: 116) I. Dünya Savaşõ Sõrasõnda Ermenilerin Türklere Yaptõğõ Katliam-Fotoğraflar. Ankara, 2000 ad ve basõm tarihli kitaptan.

47 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 47 na koyarak bu boruyu çal, size Osmanlõ askerinden imdat gelsin yollu hakaretleri müteakip onu da şehid ettiler... Beni alarak, bir dereye götürdüler. Yaktõklarõ ateşle tüfeklerinin şişlerini iyice kõzdõrdõktan sonra yirmi dört yerimden dağladõlar. Feryâd ve yalvarmalarõma katiyen ehemmiyet vermiyorlardõ. O sõrada birkaç Rus askeri geldi, bunlardan birisi beni ölümden kurtardõ. Bu zat gizlice kulağõma Rus müslümanlarõndan olduğunu söyledi. Rus kazaklarõ ve Ermeni çetesi ile birlikte Bitlis e doğru yola çõktõk. Yolda firâri kafilelerine tesadüf ettik. Ermeniler bu müdafaasõz kadõn ve çocuklarla ihtiyarlara şiddetle saldõrõyor, yürekleri parçalayacak bir vahşetle şehid ediyorlardõ. İçlerinden birisinin Muş un Ziyaret köyü ahalisinden olduğunu tanõdõğõm bir Ermeni, yedi arkadaşõ ile altõ müslüman kõzõnõ getirdiler. Bunlarõ rükûa varacak bir vaziyette çõplak olarak durdurdular ve õrzlarõna tecavüz ettiler. Hem bu şenaâtõ işliyor, hem de bundan sonra Müslümanlara böyle namaz kõldõracağõz diyorlardõ..." (82) Van ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ Ermeni çetelerinin Van ve çevresinde yaptõklarõ katliâm ve mezâlim, Anadolu nun diğer yerlerinde yaptõklarõ gibi, tarih önünde bir utanç tablosudur. Van Jandarma Alay Kumandanõ nõn raporundan, Ermeni çetelerinin vahşet ve mezâlimi ile ilgili nakiller yapalõm: "Ruslar, Osmanlõ hududuna tecavüz ettikleri zaman, Van Ermeniler i öteden beri beklemekte olduklarõ fõrsatõn gelmiş olduğuna kani olarak ötede beri kõyâm edip ihtilâl hareketine başladõlar. Bunlar müdafaasõz Müslüman köylerine, yolcu ve postalara tecavüz etmek ve ordu için celbedilen erzakõ bâzõ güzergâhlarda pusu kurmak suretiyle yağma etmek gibi hareketlerde bulunarak daha evvel kararlaştõrõlmõş olan programõn hõzla tatbikatõna giriştiler.... Mirgehi köyünde Muhtar Molla Hasan, köylüleriyle Ruslar a önderlik eden Ermeni çetelerinden aman diledikleri halde âdeta koyun boğazlanõr gibi gaddarâne şehid edildiler. Elli sekiz nüfuslu köyden sekiz erkek, on iki kadõn, on sekiz çocuk şehid edilmiş geriye kalan kõz ve gelinler ise Ermeniler tarafõndan götürülmüştür. Çarõkser köyünde bir çocuğun bir süngüye takõlarak kuzu gibi ateş-

48 48 İSMET BİNARK te kõzartõldõğõ birçok kimseler tarafõndan ifade edilmiş ve cesedin enkazõ bizzat müşahede edilerek hâdisenin doğruluğu tesbit edilmiştir. Ahurik ile Avazerlik köyleri arasõnda dört kişinin elleri karõnlarõna, tenasül uzuvlarõ ağõzlarõna sokulmuş vaziyette cesetleri bulunmuştur. Kavli yönünde yedi yaşõnda Fatma ve dokuz yaşlarõnda Gülnaz isimlerinde iki kõz çocuğuna her iki cihetten de tecavüz edilerek malûl bir hale getirildiği müşahede edilmiştir. Bu mâsumlar Ermeni zulmünün dehşetinin canlõ misâlleri olarak görülmektedirler.... (76) vi, nu:1/2, kls. 359, dos. 1023, fih Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât- htilâliyesi, ss. Trabzon da Ermeniler den ele geçirilen silâhlar. Ermenî Âmâl ve Harekât-õ İhtilâliyesi; Tesâvir ve Vesâik. Die Ziele und Taten armenischer révolutionäre. The Armenian aspirations and revolutionary movements. Aspirations et mouvements révolutionnaires Arméniens. -Albüm Nu.1, Albüm Nu.2 adlõ kitaptan.

49 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 49 Ahtucu köyünde Kemo ismindeki şahsõn karõsõ Zeliha tandõr başõnda ekmek pişirmekte iken, altõ aylõk çocuğu ateşe atõlarak, anasõnõn gözü önünde pişirilmiş ve kendisine yemesi emredilmiş; red etmesi üzerine zavallõ vâlidenin bir bacağõ tandõra sokularak merhametsizce yakõlmõştõr... Yine bu köyden tezek yõğõnlarõ içine mâsum çocuklarõn atõlarak yakõldõğõ mevcut cesetlerinden anlaşõlmõştõr. Herite köyünde Han Osman isminde birini işkence ile katlettikten sonra, üç kõz ve iki gelinine söz ve yazõyla tasvir edilemeyecek çirkinlikte bulunmuşlar ve bîçâreler bu şenaâtten son derece müteessir olarak intihar etmişlerdir.... Bozdoğan köyünde de Ermeniler tarafõndan yapõlmadõk şenaât bõrakõlmamõş, önce yurtlarõnõ terke mecbur bõrakõlmõş, sonra da tamamõnõn katledildiği çürümemiş cesetlerden anlaşõlmõştõr.... Akaridan çõkarak firar etmek isteyen üç yüze yakõn Musevi, Sil kö- Trabzon da Ermeni çeteciler tarafõndan boğularak öldürülmüş mâsum ve savunmasõz bir Türk. İslâm Âhâlinin Dûçâr Olduklarõ Mezâlim Hakkõnda Vesâike Müstenid Malûmat, 2. bs., Şubat [1]335 - [1]919 (Documents relatifs aux Atrocités commises par les Arméniens sur la population Musulmane, 1919) adlõ kitaptan.

50 50 İSMET BİNARK Hatice nin henüz doğmuş bir kõz çocuğunu havaya fõrlatarak altõnda tuttuklarõ süngüye tesadüf ettirmek suretiyle feci bir şekilde öldürmüşlerdir. yünde parça parça doğranarak yok edilmiş ve cesetleri yõğõnlar teşkil edecek şekilde istif yapõlmõştõr. Van õn bütün câmileri tahrip ve Müslüman mahallesi yakõlmõş olup, Van ve çevresi yangõn yerine çevrilmiştir.... Ermeniler in Van muhitinde yaptõklarõ zulmün yazõlmasõ cildler teşkil eder. Yukarõda kaydedilenle zulme uğrayan ve her nasõlsa kurtulabilen bîçârelerin ifadelerinden tesbit edilmiştir." (83) Bir yabancõ, Rafael de Nogales, Ermeniler in Van daki mezâlim ve soykõrõmõ ile ilgili olarak şunlarõ kaydeder: "Çarpõşmalar fiilen başlayõnca Meclis deki Erzurum Mebusu Garo Pasdermichan (Pastõrmacõyan) Üçüncü Ordudaki hemen bütün Ermeni subay ve askerlerle öte tarafa Rusya ya geçti. Kõsa bir süre sonra onlarla geri dönerek, köyleri yakmaya, ellerine geçen bütün mâsum Müslümanlarõ insafsõz şekilde kõlõçtan geçirmeye başladõ... Van Valisi Cevdet Bey, Van dan ayrõldõktan sonra Ermeniler in oraya hâkim olduklarõnõ ve bütün Müslüman ihtiyar, kadõn ve çocuklarõ kestiklerini öğrendik... hiçbir yerde bu derece alçakca hareketler görülmemiştir... (84) Clair Price da, Ermeni katliâmõ ile ilgili olarak şu tesbiti yapar: "Ermeni çeteler, Nisan sonunda Van õ işgal ettiler ve Türk halkõnõ katliâma tâbi tuttuktan sonra, şehirden geri kalanõ Haziran da Ruslara teslim ettiler." (85) Bir başka yabancõ yazar, Felix Valyi de: "Nisan da Ermeni ihtilâlcileri Van şehrini ele geçirdiler. Aram ve Vardan õn kumandasõnda bir Ermeni Genelkurmayõ teşkil ettiler ve 6 Mayõs günü, Van eyâletini Müslümanlardan temizlenmiş olarak Rus kuvvetlerine teslim ettiler." (86) (77) (78) BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-3, nr , 16, 18-26, 28-39, (bkz.: Ek-13) BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-4, nr (bkz.: Ek-14)

51 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 51 diye yazar. Van õn Ruslarõn eline geçmesi üzerine, Rus Çarõ II. Nikola, Van daki Ermeni komitesine 21 Nisan 1915 de bir telgraf göndererek: "Rusya ya yaptõğõ hizmetler sebebiyle teşekkür etmiştir." Amerika da yayõnlanan Ermeni gazetesi Goçnak, 24 Mayõs 1915 tarihli nüshasõnda, Ermeni mezâlim ve soykõrõmõndan sonra: "Van da yalnõzca 1500 Türk ün kaldõğõnõ..." iftiharla bildirmiştir. Ermeniler in Van da yaptõklarõ mezâlime ve soykõrõma Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi ndeki şu belge (87), tarih önünde tanõklõk etmektedir: "Ermeni ve Ruslar õn Van ve havalisinde Müslüman ahaliye büyük mezâlim yaptõklarõ, Van õn Abbasağa mahallesinden Firdevs in ifadesine göre işgalcilerin kadõn, çocuk, genç, ihtiyar demeden İslâm ahaliyi çeşitli zulümler yaparak öldürdükleri; hâmile bir kadõnõn karnõnõ yararak çocuğu çõkarõp kafasõnõ kestikleri, girdikleri evlerdeki insanlarõ saatlerce işkence yaptõktan sonra öldürdükleri, on beş-on altõ yaşlarõnda bir erkek çocuğu çõrõlçõplak soyarak cinsel organõnõ kestikleri ve daha sonra doğradõklarõ; Amerikan müessesesine götürülen kadõn ve kõzlarõn õrzõna geçildiği, mezarlõklarõ kazarak defnedilmiş olanlarõ dõşarõ çõkardõklarõ ve ziyaretgâhlarõ kazõp içlerine pislik doldurduklarõ..." Van õn Reşadiye nahiyesine bağlõ Aşnak köyünde yapõlan Ermeni mezâlimi ile ilgili bir diğer belge (88) : "...Aşnak karyesine hücum eden Ermeni ve Ruslarõn vahşiyâne zulümler yaptõklarõ, kadõnlarõ ve çocuklarõ diri diri yaktõklarõ, ihtiyar ve genç erkeklerin gözlerini oyduklarõ, genç kõzlarõn alenen ve suret-i vahşiyânede namuslarõna tecavüz ettikleri, Müslüman kadõn ve kõzlardan on beş tanesini ayõrarak bir odaya hapsettikleri ve akşam eğlenirken bu kadõnlarõ çõrõlçõplak soyarak Haydi namaz kõlõnõz bakalõm, nasõl kõlõyorsunuz diyerek onlara cebrettikleri ve nihayet tecavüz ederek çeşitli işkenceler altõnda öldürüldüklerine dâir..." dir. (79) (80) a.g.e., ss. BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr (bkz.: Ek-15)

52 52 İSMET BİNARK...teslim olmuş olan köylerdeki ahaliyi katlettikleri, çocuklar da dahil ahaliyi ekmek yapõmõnda kullanõlan ve tandõr tâbir olunan fõrõnlarda yaktõklarõ... yapalõm: Diyarbakõr ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ Ermeniler in Diyarbakõr ve çevresinde yaptõklarõ katliâm ve mezâlim ile ilgili olarak, vilâyet makamõ nca yapõlan tahkikat sonuçlarõndan iktibaslar "1- Silvan kazasõnda (Başnak) ismindeki Ermeni köyünden Doryon Dono adlõ şeririn başkanlõk ettiği çete, 28 Haziran 331 tarihinde Milis Zabiti Hacõ Hamid Efendinin kumandasõnda ve kafi miktarda Jandarma ve milis kuvvetlerinin refakatiyle sevk olunan beş yüzden fazla Mekkâreci [eşya ve mal nakli için kira ile hayvan işleten kimse, katõrcõ; naklolunan eşya ve askerî malzemenin nakil ve korumasõyla görevli er] kafilesine Şeytan Kaya namõndaki mevkide ve dereden geçtikleri sõrada ansõzõn hücum ederek, bunlarõn ekserisini pek feci ve merhametsiz bir şekilde şehid eylemişlerdir. 2- Tebdil-i hava ile ordudan terhis edilen askerler, Lice kazasõna bağlõ Kum ve Çum Ermeni köyleri civarõna geldiklerinde bu köylerin komitecileri tarafõndan taarruza uğrayarak bâzõlarõnõn başlarõ kesik, kol ve ayaklarõ bağlõ, cümlesi de hançerle parçalanmõş olduklarõ halde şehid edilmişlerdir. 3- Merkezin Şark nahiyesine bağlõ Arzuoğlu ve Şaniköy Ermeniler inden eli silâh tutanlar, Holan lõ meşhur komiteci Hono ismindeki şeririn reisliği altõnda bir çete teşkil etmişler ve Hõzõr İlyas Müslüman köyüne hücum ederek, erkeklerinin umumiyetle askerde olmalarõndan istifade ederek, köyün içinde ve tarlalarõnda tesadüf ettikleri bütün kadõn ve çocuklarõ Mersenderesine sürüklemişler, orada kurşun ve hançerlerle şehid etmişler,bâzõlarõnõ kasaplara rahmet okutacak derecede feci bir şekilde doğramõşlardõr. Şahadetlerinden evvel kadõnlarõn õrzlarõna da tasallut eylemişlerdir. 4- Siverek-Urfa caddesinde çalõşan Ermeni amele isyan ederek jandarmalarõ şehid etmişler ve havalide şekavete başlayarak, Karataş mevkiindeki ziyaret mahallinde rast geldikleri ihtiyar erkek ve ka- (81) (82) (83) BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr (bkz.: Ek-16) Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât- htilâliyesi, ss. a.g.e., ss.

53 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 53 dõnlarõ ziyaretten alarak üç yüz metre kadar bir mahalde nişana dikip cümlesini şehid etmişlerdir. Emsali pek çok olan bu vak alardan anlaşõlacağõ gibi Ermeniler, Müslümanlara karşõ merhametsizce kötü muamele yapmaya ahd etmişlerdir." (89) Ma mûratü l-aziz (Elâzõğ) ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ Ma mûratü l-aziz vilâyetindeki Ermeniler, komitelerin, konsolosluklarõn, kilisenin, Ermeni okullarõnõn ve misyonerlerin tahrikleriyle, seferberlikten çok önce başlatmõş olduklarõ faaliyetlerini, savaşõn ilk aylarõndan itibaren yoğunlaştõrmõşlardõr. Bölgede teşkil edilen mahallî çeteler ve Kafkasya dan gelen gönüllülerle, şehirde ve çevresinde sabotaj hareketlerine girişilmiş, görevli jandarma ve zaptiyelerden birçok kimse öldürülmüş, Dersim aşiretleri Osmanlõ Hükûmeti aleyhine kõşkõrtõlmak istenmiş, Eğin ve Arapkir de Ermeni kiliseleri silâh depolarõ haline getirilmiştir. Savaşõn başlamasõyla birlikte, Ermeniler şehir ve köylerde katliâm ve mezâlim yapmõşlardõr. (90) Sivas ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ Seferberliğin ilânõndan sonra çevre vilâyetlerde görülen isyan hareketleri Sivas ve çevresinde de görülmüştür. Karahisar õn Yaycõ köyünden Seponil isimli bir Ermeni papaz, kiliseye yardõm toplamak bahanesiyle köyleri dolaşmõş ve Ermenileri toplayarak, onlara: "Osmanlõlar, mağlup olacaklarõ harbe başladõlar. Az zaman sonra Ruslar Erzurum dan girecekler, buralara kadar geleceklerdir. Ruslar önden, biz arkadan orduyu vuracağõz. Size vaktiyle verilen silâhlarõ kullanma zamanõ geldi..." tarzõnda propaganda yapmõştõr. Hükûmetin zamanõnda gerekli tedbirleri almasõyla, bölgede büyük çaptaki olaylar önlenmişse de, yine de Ermeniler tarafõndan katliâm ve mezâlim yapõlmõştõr. Sivas Valiliği nden, Dahiliye Nezâreti ne gönderilen 22 Nisan 1915 tarihli telgrafta Sivas ve çevresindeki olaylar şu şekilde özetlenmiştir: Bir Ermeni, yedi arkadaşõ ile altõ müslüman kõzõnõ getirdiler. Bunlarõ rükûa varacak bir vaziyette çõplak olarak durdurdular ve õrzlarõna tecavüz ettiler.

54 54 İSMET BİNARK "Vilâyet içinde Ermeniler in toplu olarak bulunduklarõ yerler, Şebinkarahisar, Suşehri, Hafik, Divriği, Gürün, Gemerek, Amasya, Tokat ve Merzifon dur. Şimdiye kadar Suşehrinin Türk köylerinde ve merkeze bağlõ Olataş nahiyesinde yapõlan aramalarda pek çok yasak silâh ve dinamit bulundu. Ermeniler in bu vilâyetten kişiyi silâhlandõrdõklarõ, bunlardan kişinin Rus ordusuna katõldõğõ ve diğer kişinin de Türk ordusunun başarõsõzlõğõ halinde, ordumuzu gerisinden tehdit edeceği yakalanan sanõklarõn ifadeleriyle kesinleşmiştir. Taşnak komitesi Ermeni çete reisi Murad (Hamparsum Boyacõyan) õn sõğõndõğõ Tuzhisar köyüne gönderilen güvenlik birlikleriyle Ermeniler arasõnda çatõşmalar olmuştur. Kaçanlar takip edilmektedir." (91) Anadolu nun Diğer Şehirlerindeki Ermeni Mezâlimi ve Soykõrõmõ Yukarõdaki yerlerin dõşõnda, Ermeniler, Ankara, Adana, Urfa, İzmit ve Adapazarõ, Hüdavendigâr (Bursa), Hatay, İzmir, İstanbul, Maraş, Antep, Halep ve daha birçok yerde silâhlanarak çeteler kurmuş, okullarõnõ ve kiliselerini silâh deposu haline getirmiş, hoşgörülü ve âdil idaresi altõnda huzur, barõş ve refah içerisinde yaşadõğõ Osmanlõ Devleti ne ihanet etmiş, mâsum ve savunmasõz Türk halkõna katliâm ve akla hayale gelmeyecek mezâlim yapmõşlardõr. Yaptõklarõ bu mezâlim ve soykõrõm, tarih önünde bir utanç tablosu olarak kalacaktõr. Ermeniler in Asõlsõz Soykõrõm İddialarõ Ermeni propaganda ve terör odaklarõnõn, bugün XX.yüzyõlõn ilk soykõrõmõ diye ilân ettikleri, çarpõttõklarõ olaylarõn, asõlsõz iddialarõnõn gerçek yüzü işte budur!... Ermeniler e soykõrõm yapõlmamõştõr. Aksine, ortaya konan yazõlõ arşiv belgelerinde, fotoğraflarda ve 1986 da Iğdõr Oba; Erzurum Alaca; 1988 de Erzurum Dumlu Yeşil Yayla; 1990 da Van Zeve; 1991 de Kars Subatan ve 1993 de Erzurum da Pasinler Tõmar köylerinde yapõlan toplu mezar kazõlarõnda görüleceği üzere, Ermeniler tarafõndan Türkler e mezâlim ve katliâm yapõlmõş, sistemli bir soykõrõm uygulanmõştõr. Ermeniler in Anadolu daki çarpõşmalarda, sevk ve iskân sõrasõnda kayõplar verdikleri doğrudur. Esasen bunu kimse de inkâr etmemektedir. Bu meselede, bir dünya savaşõnõn ce- Çarõkser köyünde bir çocuğun bir süngüye takõlarak kuzu gibi ateşte kõzartõldõğõ birçok kimseler tarafõndan ifade edilmiş (84) Rafael de Nogales: Four Years Beneath the Crescent. New York, 1926, 45. s.; Türkçesi: Hilâl Alt nda Dört Sene ve Buna

55 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 55 reyan ettiği, savaş şartlarõ, devlete karşõ ayaklanma ve ihanet, Osmanlõ Devleti nin düşmanlarõyla işbirliği, devleti yõkmaya ve imparatorluğu parçalamaya yönelik faaliyetler ve bütün bunlarõn tabiî bir sonucu olarak, kaçõnõlmaz bir şekilde ortaya çõkan bir sevk ve iskânõn söz konusu olduğu gözden kaçõrõlmamalõdõr. Dünyanõn hiçbir yerinde, devletine ihanet eden ve silâh çeken insanlara çiçekle karşõlõk verilmemiştir. Savaş günlerinin güçlükleri, ağõr iklim şartlarõ, salgõn hastalõklar, yakõt, gõda, ilâç ve diğer imkânlarõn yetersizliği, bunun tabiî sonucu olan ölümler yalnõz Ermeniler için değil, Türkler için de ve üstelik daha fazlasõyla geçerlidir. Ermeniler in iddia ettiği gibi, geçmiş olaylara mutlaka bir sorumlu aranacak ise, bu sorumlular önce Ermeniler i kendi emperyalist emellerine vasõta kõlarak kullanan ve kandõranlar; daha sonra da boş vaadlere kanarak Anadolu yu kana boyayan, Türk insanõna insanlõk dõşõ vahşet ve mezâlim yapan, soykõrõm uygulayan, dinmez acõlar veren Ermeni komiteleri ve çeteleridir. Ermeni milletini kötülemek, bir kavmi kin ve nefret duygusuyla karalamak, olaylarõn cereyan ettiği tarihlerde devlete isyan eden Ermeni komite ve çetelerinin, Rus ordusu saflarõnda yer alan Ermeni gönüllü alaylarõnõn yaptõklarõ vahşet Van isyanõnda silâhlõ Ermeni Taşnak çetecilerinden bir grup. I. Dünya Savaşõ Sõrasõnda Ermenilerin Türklere Yaptõğõ Katliam-Fotoğraflar. Ankara, 2000 ad ve basõm tarihli kitaptan.

56 56 İSMET BİNARK ve mezâlimi, soykõrõmõ bugün bütün Ermeni milletine mâl etmek gibi bir art niyetimiz şüphesiz yoktur. Türk olarak, kan davâsõ gütmek, cinayetler işlemek ve intikam almak, inancõmõza da, tarihî şeref ve asâletimize de yaraşmaz. Ancak hakikatleri ortaya koymak, bu konudaki tek sesliliği ortadan kaldõrmak, unutulmamalõdõr ki, yerine getirilmesi gereken ilmî, tarihî ve millî bir sorumluluk olduğu kadar, azîz şehidlerimize ödememiz icabeden bir mânevî borç ve sorumluluktur. Ermeniler in asõlsõz ve hayalî soykõrõm iddialarõnõ destekleyen devletler ve ülkeler unutmamalõdõrlar ki, Türk milletinin tarihin yalan bilmezliği önünde uğradõğõ insanlõk dõşõ mezâlimi, soykõrõmõ ve haksõzlõğõ görmezlikten gelmek, Ermeni kin ve husumetinin yandaşõ olmaktõr. Ermeniler in asõlsõz iddialarõna arka çõkan devletler, tarihin siyasî istismar vasõtasõ yapõlmasõnda kendilerini tarih önünde mahkûm ettiklerini bilmelidirler!.. Van Valisi Cevdet Bey, Van dan ayrõldõktan sonra Ermeniler in oraya hâkim olduklarõnõ ve bütün Müslüman ihtiyar, kadõn ve çocuklarõ kestiklerini öğrendik... Ait Bir Cevap. Tercüme: Kaymakam Hakk. stanbul, 1931, 39. s.

57 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 57 Van õn Zeve köyünde yapõlan toplu mezar kazõsõnda ortaya çõkarõlan insan iskeletleri. Yakõn Tarihimizde Van Uluslararasõ Sempozyumu, 2 5 Nisan 1990, Ankara, 1990 ad ve basõm tarihli kitaptan. (85) (86) (87) Clair Price: The Rebirth of Turkey. New York, 1923, ss. Felix Valyi: a.g.e., ss. BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr (bkz.: Ek-17)

58 58 İSMET BİNARK (88) (89) BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr (bkz.: Ek-18) Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât- htilâliyesi, ss.; Bu vah¾et ve mezâlimin foto raflar na kitapta yer verilmi¾tir.

59 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 59 Müslüman kadõn ve kõzlardan on beş tanesini ayõrarak bir odaya hapsettikleri ve akşam eğlenirken bu kadõnlarõ çõrõlçõplak soyarak Haydi namaz kõlõnõz bakalõm, nasõl kõlõyorsunuz diyerek onlara cebrettikleri

60 60 Hava değişimine gönderilen yaralõ Türk askerlerinin, Lice nin Kum ve Çum kazalarõ yakõnõnda 23 Temmuz 1915 günü Ermeni çeteciler tarafõndan pusuya düşürülerek vahşice öldürülmeleri. Ermenî Âmâl ve Harekât-õ İhtilâliyesi; Tesâvir ve Vesâik. Die Ziele und Taten armenischer révolutionäre. The Armenian aspirations and revolutionary movements. Aspirations et mouvements révolutionnaires Arméniens. -Albüm Nu.1, Albüm Nu.2 adlõ kitaptan.

61 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 61 (90) (91) Azmi Süslü: Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay. Ankara, 1990, 84. s. Azmi Süslü: a.g.e., 88. s.; Ondan naklen bkz.: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt ATASE Ba¾kanl Ar¾ivi, nu. 4/3671, kls. 2820, dos. 69, fih. 3-45

62 62 İSMET BİNARK Sõvas ta Ermeni çeteciler tarafõndan el ve ayaklarõ bağlanarak boğulan ve süngü ile karnõ yarõlarak barsaklarõ dõşarõ çõkarõlan jandarma Mustafa. Ermeni iddialarõna destek veren devlet ve ülkelerin sorumlu mevkideki devlet adamlarõna, aydõnlarõna ve kamuoylarõna ithâf olunur. Ermenî Komitelerinin Âmâl ve Harekât-õ İhtilâliyesi; İlân-õ Meşrutiyetten Evvel ve Sonra. İstanbul, 1916 ad ve basõm tarihli kitaptan.

63 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 63 İzmit e bağlõ Kular nahiyesinde Ermeni çeteciler tarafõndan vücutlarõnõn çeşitli yerlerinden balta ile parçalanmak suretiyle vahşice öldürülen mâsum ve savunmasõz Türkler. Ermeniler in asõlsõz soykõrõm iddialarõnõ destekleyen ülkelerin kamuoylarõnõn dikkatine ve insanlõk duygularõna ithâf olunur. Ermenî Komitelerinin Âmâl ve Harekât-õ İhtilâliyesi; İlân-õ Meşrutiyetten Evvel ve Sonra. İstanbul, 1916 ad ve basõm tarihli kitaptan.

64 64 İSMET BİNARK Anadolu yu kana boyayan, Türk insanõna insanlõk dõşõ vahşet ve mezâlim yapan, soykõrõm uygulayan, dinmez acõlar veren Ermeni komiteleri ve çeteleridir.

65 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 65 Türk milletinin tarihin yalan bilmezliği önünde uğradõğõ insanlõk dõşõ mezâlimi, soykõrõmõ ve haksõzlõğõ görmezlikten gelmek, Ermeni kin ve husumetinin yandaşõ olmaktõr.

66 66

67 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 67 Bibliyografya Adõyeke, Nuri: Islahat Fermanõ Öncesinde Osmanlõ İmparatorluğu nda Millet Sistemi ve Gayrõmüslimlerin Yaşantõlarõna Dâir. Osmanlõ dan Günümüze Ermeni Sorunu. Ankara, 2000, ss. Akgün, Seçil: Amerikalõ Misyonerlerin Ermeni Meselesinde Rolü. Türk İnkõlâp Tarihi Enstitüsü Dergisi, (1), Mayõs 1988, ss. [Altõnay], Ahmet Refik: İki Komite ve İki Kõtal. İstanbul, " " " : Kafkas Yollarõnda; Hâtõralar ve Tahassüsler. İstanbul, " " " : Türkiye de Katolik Propagandasõ. Türk Tarih Encümeni Mecmuasõ, XIV, 82/5, Eylül 1924, ss. Armenians in Ottoman Documents ( ). Yayõnlayan: Başbakanlõk Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Ankara, "The Turkish Republic Prime Ministry General Directorate of the State Archives" Arşiv Belgelerine Göre Kafkaslar da ve Anadolu da Ermeni Mezalimi (Armenian Violence and Massacre in the Caucasus and Anatolia Based on Archives). IV C. Yayõnlayan: T.C. Başbakanlõk Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Ankara, "T.C. Başbakanlõk Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlõ Arşivi Daire Başkanlõğõ Yayõnõ" A. Hamdi: Âlem-i İslâm ve İngiliz Misyoneri. İstanbul, Belgelerle Ermeni Sorunu. Hazõrlayan: İhsan Sakarya. Yayõnlayan: T.C. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlõğõ. Ankara, Askeri Tarih Yayõnlarõ. Binark, İsmet: Arşivler, Ermeniler in "Sözde Soykõrõm" İddialarõnõ Yalanlõyor. Türk Yurdu, 18 (131), Temmuz 1998, ss. " " : Ermeniler in Asõlsõz Soykõrõm İddialarõna Cevap!.. Ankara, "Türk Yurdu Yayõnlarõ"

68 68 İSMET BİNARK " " : Arşiv Belgeleri Işõğõnda Osmanlõ da Adâlet Anlayõşõ. Osmanlõ da İnsan Haklarõ (25-26 Kasõm 1999, Manisa): Uluslararasõ Sempozyum Bildirileri. Manisa, 2000, ss. " " : Asõlsõz Ermeni İddialarõ ve Ermenilerin Türklere Yaptõklarõ Mezâlim, 1 ve 2. bs. Ankara, Ankara Ticaret Odasõ Yayõnõ Mayõs tarihli Bakanlar Kurulu Talimatõ. Başbakanlõk Osmanlõ Arşivi, Meclis-i Vükelâ Mazbatalarõ, Cilt 198, Karar No: 1331/ ve 1920 Senelerinde Kafkasya da İslâmlara Karşõ İcra Olunduğu Bilinen Ermeni Mezâlimi. Neşreden: Harbiye Nezâreti. İstanbul, ve 1336 Senelerinde Kafkasya da İslâmlara Karşõ İcrâ Olunduğu Tebeyyün Eden Ermeni Mezâlimi. Neşreden: T.B.M.M.Hükûmeti Şark Cephesi Kumandanlõğõ 10.Şubesi Boyajian, Dickran H.: Armenia: The Case For A Forgotten Genocide. New Jersey, Çark, Y.G.: Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler, İstanbul, Demir, Neşide Kerem: Bir Şehid Anasõna Tarihin Söyledikleri: Türkiye nin Ermeni Meselesi. 3. bs. Ankara, [İngilizcesi: The Armenian Question In Turkey: History s Relevations To The Mother of A Martry. İstanbul, 1980; Bu kitap Sâmiha Ayverdi tarafõndan, Los Angeles da Ermeni kurşunu ile şehit edilen Konsolos Yardõmcõsõ Bahadõr Demir in annesi Neşide Kerem Demir in izniyle adõ kullanõlarak yazõlmõştõr.] Ercan, Yavuz: Osmanlõ Devleti nde Müslüman Olmayan Topluluklar (Millet Sistemi). Osmanlõ dan Günümüze Ermeni Sorunu. Ankara, 2000, ss. Erdemir, Hatice Palaz: Tarihî Gelişim Sürecinde İnsan Haklarõ ve Osmanlõ Modeli, Osmanlõ da İnsan Haklarõ (25-26 Kasõm 1999, Manisa): Uluslararasõ Sempozyum Bildirileri. Manisa, 2000, ss. Ermeni Âmâl ve Harekât-õ İhtilâliyesi - Tesâvir ve Vesâik. Die Ziele und Taten armenischer révolutionäre. The Armenian aspirations and revolutionary movements. Aspirations et mouvements révolutionnaires Arméniens. Albüm No:1, Albüm No:2. Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât-õ İhtilâliyesi. İlân-õ Meşrutiyetten Evvel ve Sonra. Neşreden: Millî Kongre. İstanbul, Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât-õ İhtilâliyesi. Yayõna Hazõrlayan: H. Erdoğan Cengiz. Ankara, 1983.

69 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 69 Ferruh, Ö. - M. Halidi: İslâm Ülkelerinde Misyonerlik ve Emperyalizm. İstanbul, Göyünç, Nejat: Osmanlõ idaresinde Ermeniler. İstanbul, Grabill, J. L.: Protestant Diplomacy and the Near East: Missionary Influence on American Policy, Minneapolis, Gürün, Kâmuran: Ermeni Dosyasõ. 3. bs., Ankara, "Türk Tarih Kurumu Yayõnõ". Hocaoğlu, Mehmet: Arşiv Vesikalarõyla Tarihte Ermeni Mezâlimi ve Ermeniler. İstanbul, Hüseyin Nâzõm Paşa: Ermeni Olaylarõ Tarihi. II C. Ankara, "T.C.Başbakanlõk Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlõ Arşivi Daire Başkanlõğõ Yayõnõ" İslâm Âhâlinin Dûçar Olduklarõ Mezalim Hakkõnda Vesâike Müstenid Malûmat. Neşreden: Harbiye Nezâreti. İstanbul, [Transkripsiyonlu metni için bkz.: Halil Kemal Türközü: Osmanlõ ve Sovyet Belgeleriyle Ermeni Mezâlimi. Ankara, 1983] İttihad ve Terakki Kongresi, 1332 Senesi. İstanbul "Journal de Guerre du Deuxième Régiment d Artillerie de Forteresse d Erzéroum, 1919." [Karabekir], Kâzõm: Birinci Kafkas Kolordusu nun 1918 Yõlõndaki Hareketleri ve Gördüklerim. (General Harbord Başkanlõğõndaki Amerikan Heyetine Verilen Rapor Suretidir.) Erzurum, Kõrzõoğlu, Fahrettin: Kars İli ve Çevresinde Ermeni Mezâlimi ( ). Ankara, Koçaş, Sadi: Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri. Ankara, Kodaman, Bayram: Ermeni Meselesinin Doğuş Sebepleri. Türk Kültürü, 219. Sayõ, Mart-Nisan 1981, ss. " " : Şark Meselesi ve Tarihî Gelişimi. Tarihî Gelişmeler İçinde Türkiye nin Sorunlarõ Sempozyumu (Ankara, 8-9 Mart 1990), ss. Krayblis, Nikerled: Rusya nõn Şark Siyaseti ve Vilâyet-İ Şarkiyye Mes elesi. Tercüme Eden: Habil Adem. İstanbul, Kuran, Ercüment: Ermeni Meselesinin Milletlerarasõ Boyutu. Osmanlõ dan Günümüze Ermeni Sorunu. Ankara, 2000, ss.

70 70 İSMET BİNARK Küçük, Cevdet: Şark Meselesi Hakkõnda Önemli Bir Vesika. İ. Ü. Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, (32) Mart 1979, ss. " " : Osmanlõ Diplomasisi nde Ermeni Meselesinin Ortaya Çõkõşõ, İstanbul, Livre Bleu du Gouvernement Britannique concernant le traitement des Arméniens dans l Empire Ottoman ( ). Documents présentés au Viconte Bryce. Paris, [Mavi Kitap, İngiliz kabine üyesi ve Avam Kamarasõ mensubu Lucy Masterman õn kurduğu bir propaganda bürosu olan, büronun çalõştõğõ yere izafeten de Wellington House olarak adlandõrõlan teşkilât tarafõndan, özellikle Ermeni kaynaklarõ ve Ermeni taraftarõ kişilerden toplanan ve doğruluğu kontrol edilmemiş dokümanlarõn bir araya getirilmesi ile hazõrlanmõş ve resmî statüde basõlmõştõr. Ermeniler e Türkler tarafõndan soykõrõm yapõldõğõ iddiasõnõn Avrupa da yayõlmasõnda, Amerikan õn o tarihlerde Türkiye deki Büyükelçisi Morgenthau nun; İngiliz-Ermeni Komitesi üyesi Viscount Bryce õn ve Wellington House üyesi olan ve Ermeniler e yapõldõğõ iddia olunan mezâlimi konu alan Armenian Atrocities, the Murder of a nation, New York, 1975 ad ve tarihli kitabõn da yazarõ olan Ermeni yanlõsõ Arnold V. Toynbee nin büyük rolleri olmuştur.] Mc Carthy, Justin: In Anatolian Armenians, Armenians in the Ottoman Empire and Modern Turkey, Publisher: Boğaziçi University. İstanbul, 1984, ss. Maleville, Georges de: 1915: Sözde Ermeni Trajedisi. Çeviren: G. Üstün. İstanbul, General Mayewski: Les Massacres d Arménie. Statistigue des Provinces de Van et de Bitlis. Petersburg, " " : Ermeniler in Yaptõklarõ Katliâmlar. Neşre hazõrlayan: Azmi Süslü. Ankara, Nalbandian, Louise: The Armenian Revolutionary Movement. Los Angeles, Nogales, Rafael de: Four Years Beneath the Crescent. New York, Olguner, Fahrettin: İnsan Haklarõnda Ölçü ve Osmanlõ. Osmanlõ da İnsan Haklarõ (25-26 Kasõm 1999, Manisa): Uluslararasõ Sempozyum Bildirileri. Manisa, 2000, ss. Oscanyan, D.: The Sultan and his People. London, Osmanlõ Belgelerinde Ermeniler ( ). 2. bs. Yayõnlayan: T.C. Başbakanlõk Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Ankara, 1995.

71 ERMENİLER İN TÜRKLER E YAPTIKLARI MEZÂLİM VE SOYKIRIMIN ARŞİV BELGELERİ 71 "T.C.Başbakanlõk Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlõ Arşivi Daire Başkanlõğõ Yayõnõ" Öke, M[im] Kemal: Ermeni Meselesi. İstanbul, "Aydõnlar Ocağõ Yayõnõ" Öke, M[im] Kemal: Ermeni Sorunu (Devletin Dõş Politika Araç Alternatifleri Üzerine Bir İnceleme), Ankara, "Türk Tarih Kurumu Yayõnõ" Özgiray, Ahmet: Osmanlõ Devleti nin Adalet ve İnsan Haklarõ Anlayõşõ. Osmanlõ da İnsan Haklarõ (25-26 Kasõm 1999, Manisa): Uluslararasõ Sempozyum Bildirileri. Manisa, 2000, ss. Öztuna, Yõlmaz: XX.Yüzyõlõn Son Çeyreğinde Şark Meselesi. Ankara, Papazian, K. S.: Patriotism Perverted. Boston, Pasdermadjian, Hrand: Histoire de l Arménie. Paris, Powell, E.Alexander: The Struggle for Power in Moslem Asia. New York, Price, Clair: The Rebirth of Turkey. New York, A Qui la Faute? Aux Partris Revue Arménien (Publication De La Revue Dadiar). Constantinople, Schemsi Kara [Reşit Saffet Atabinen]: Les turcs et Le Question d Arménie. Genéve, Sevk ve İskân Kanunu, 14 Mayõs 1331 (27 Mayõs 1915). Takvim-i Vekâyi Gazetesi, 1 Haziran Shaw, Stanford: Ottoman Population Movements during the Last Years of Empire, : Some Preliminary Remarks? Osmanlõ Araştõrmalarõ, I (1980), ss. Sõrma, İhsan Süreyya: Sömürü Ajanõ İngiliz Misyonerleri. İstanbul, Sonyel Salâhi R[amsdan]: Tehcir ve Kõrõmlar Konusunda Ermeni Propagandasõ Hristiyanlõk Dünyasõnõ Nasõl Aldattõ? Belleten, 40 (161), Ocak 1977, ss. " " " : Ermeni Tehciri ve Belgeler (Türkçe, İngilizce, Fransõzca). Ankara, Sorel, Albert: La Question d Orient. Paris, Süslü, Azmi: Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayõ. Ankara, 1990.

72 72 İSMET BİNARK "Yüzüncü Yõl Üniversitesi Rektörlük Yayõnõ" Süslü, Azmi - Fahrettin Kõrzõoğlu - Refet Yinanç - Yusuf Halaçoğlu: Türk Tarihinde Ermeniler. Ankara, "Kars Kafkas Üniversitesi Rektörlük Yayõnõ" Tchalkouchian Gr.: Le Livre Rouge. Paris, Ternon, Yves: Les Arméniens: Histoire d un Genocide. Paris, Uras, Esat: Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi. 2. bs. İstanbul, "Belge Yayõnlarõ" Uzun, Turgay: Osmanlõ Devleti nde Milliyetçilik Hareketleri İçerisinde Ermeniler. Osmanlõ dan Günümüze Ermeni Sorunu. Ankara, 2000, ss. Valyi, Felix: Revolutions in Islam. London, Williams, Talcott: Turkey, A World Problem of Today. New York, Yuvalõ, Abdülkadir: Ermeni İsyanlarõnda Misyoner Okullarõnõn Rolü. Yakõn Tarihimizde Kars ve Doğu Anadolu Sempozyumu (17-21 Haziran 1991). Ankara, 1992, ss.