HÂKİMLER VE SAVCILAR YÜKSEK KURULU

Transkript

1 HÂKİMLER VE SAVCILAR YÜKSEK KURULU HUKUKİ MÜZAKERE TOPLANTILARI (21/11/ /11/2013) - ŞANLIURFA Grup Adı : Ceza Hukuku / 8.Grubu Grup Konusu : HAGB Grup Başkanı : ÖMER ÖZGÜR ERCAN Grup Sözcüsü : DURSUN ÇAKIL Raporlama Heyeti : ÖMER ÖZGÜR ERCAN DURSUN ÇAKIL İBRAHİM ALTINOK ALİ RIZA SÖNMEZ OSMAN TEKE METİN ÇELİK RECEP ÜNVER İSMAİL ŞAHİN DERYA DOĞAN HİLAL BOZATLI BURAK COŞKUN YELİZ ZÜLEYHA HOROZGİL MAHMUT KÜÇÜK A. HÜKMÜN AÇIKLANMASININ GERİ BIRAKILMASI I. HAGB NİN ŞARTLARI 1. SANIĞA İLİŞKİN ŞARTLAR a) Daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olmak (CMK 231/6-a) Önceki mahkûmiyetin hukuki varlığını devam ettirmesi gerekir. Önceki mahkûmiyet, eylemin suç olmaktan çıkarılması (örneğin karşılıksız çek keşide etmek, çek karnesini iade etmemek, 6831 sayılı Orman Kanunu 91/5. maddesine aykırılık gibi), esasen vaki olmamış sayılması (765 sayılı TCK nun 95/2. maddesi uyarınca erteli mahkûmiyetin esasen vaki olmamış sayılması) ya da hükmün kesinleşmesinden sonra eski hale getirme, zararın tazmini gibi nedenlerle tüm sonuçları ile ortadan kalkması durumunda (TCK 184/5, 6352 sayılı Kanunun Geçici 2. maddesi gibi) hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının objektif koşullarının değerlendirilmesinde engel bir neden olarak kabul edilmez. 1

2 Suç olmaktan çıkma veya düşme vb sonuçların doğma ihtimali yoksa önceki mahkûmiyetin uyarlanmasını beklemek gerekmez tarihinden önce işlenen suçlar yönünden 3682 sayılı Adli Sicil Kanununun 8. ve 5352 sayılı Adli Sicil Kanununun Geçici 2. maddesi hükümleri uyarınca silinme koşulları oluşan önceki mahkûmiyetler, adli sicilden silinmiş olup olmadığına bakılmaksızın hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilmesi için engel değildir tarihinden sonra işlenen suçlardan yönünden ise 5237 sayılı TCK nda tekerrür hükümlerinin uygulanması için 58. maddesinde öngörülen sürelerin geçmiş olduğu haller, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının objektif koşullarının değerlendirilmesinde olumsuz koşul olarak belirtilen engel bir neden olarak kabul edilemeyecektir. 1 Haziran 2005 tarihinden önce işlenen suçlar bakımından adli sicilden silinme 1 Haziran 2005 tarihinden sonra işlenen suçlar bakımından ise TCK nın 58. maddesindeki sürenin esas alınması ciddi adaletsizliğe neden olmaktadır. Örneğin; yüz kızartıcı bir suç olan hırsızlık suçundan 1 Haziran 2005 ten önce mahkum olan bir kişi 10 yıl boyunca hükmün açıklanması geri bırakılmasından yararlanamayacakken, 01 Haziran 2005 ten sonra suç işleyip 3 yıldan az bir cezaya mahkum olan bir kişi 3 yıl sonra hükmün açıklanması geri bırakılmasından yararlanabilecektir. Yurt dışında işlenmiş kasıtlı suçtan yabancı mahkemelerce verilmiş mahkûmiyet hükümleri hükmün açıklanması geri bırakılmasını engel teşkil etmez. Zira ceza ve ceza usul kanunları millî egemenliğin bir sonucu olup kanunda açık hüküm bulunan haller dışında yabancı devlet kanunları ve yabancı mahkemelerce verilmiş mahkûmiyet hükümlerinin ülkemizde işlenmiş suçlar bakımından bir tesiri olamaz. Kanun tekerrür halinde dahi sınırlı olarak bazı suçlar için yabancı mahkemelerden verilen hükümlerin tekerrüre esas olabileceklerini kabul etmiştir. Yabancı mahkemelerce verilmiş mahkûmiyetler HAGB nin daha önce kasıtlı suçtan mahkûm olmamış olma objektif şartı bakımından engel bir nitelikte değil ise de mahkemece Sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varılması subjektif şartı bakımından değerlendirilmeye esas alınabilir. Grubumuzdaki bazı arkadaşlarımız TCK nun 58/4. maddesindeki suçlardan mahkûm olan, bazıları ise kasıtlı tüm suçlardan yabancı ülke mahkemelerinde verilen hükümlerin hükmün açıklanması geri bırakılmasının engel olabileceğini savunmuşlardır. Ceza kararnamesi ile verilmiş olan mahkûmiyet hükmü, 5271 sayılı CMK nun 231. maddesinde düzenlenen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kurumunun uygulanmasına engel olmaz tarihinden önce işlenen suçlar yönünden 3682 sayılı Adli Sicil Kanununun 8 ve 5352 sayılı Adli Sicil Kanununun Geçici 2. maddesinde 2

3 öngörülen sürelerin tarihinden sonra işlenen suçlardan yönünden ise 5237 sayılı TCK nun 58. maddesinde öngörülen sürelerin esas alınması adaletsizliklere yol açmaktadır. Örneğin tarihinde işlenen bir hırsızlık suçundan mahkûmiyet bu mahkûmiyet 3682 sayılı Adli Sicil Kanununun 8 ve 5352 sayılı Adli Sicil Kanununun Geçici 2. maddeleri uyarınca cezanın çekildiği veya ortadan kalktığı veya düştüğü tarihten itibaren 10 yıl boyunca hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına engel kabul edilecek ancak aynı suçun tarihinde işlenmesi durumunda beş yıl veya daha az süreli hapis ya da adlî para cezasına mahkûmiyet hâlinde cezanın infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl, beş yıldan fazla süreyle hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde ise cezanın infaz edildiği tarihten itibaren beş yıl geçmesi durumunda hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına engel olmayacaktır. Cezanın türü ve miktarı itibarıyla temyiz olunamayan kesin nitelikteki hükümlerin hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmesine engel kabul edilip edilmeyeceği noktasında Özel Daire kararları arasında farklılıklar bulunmaktadır. Bu hükümlerin tekerrüre esas olmadıkları gibi hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına da engel kabul edilmemelidir. Ancak grubumuzdaki bazı arkadaşlarımız tekerrür esas nitelikte olmasa bile kesin nitelikte kasıtlı suçtan mahkûmiyet hükümlerinin HAGB ye engel olacağı hükmün açıklanması geri bırakılmasının ilk defa suç işleyen kişiler için getirilmiş müessese olduğu görüşünü beyan etmişlerdir. Grubumuzca; bu şartla ilgili olarak kanundaki sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması ifadenin sanığın daha önce tekerrüre esas nitelikte kasıtlı bir suçtan hapis cezasına mahkûm olmamış bulunması şeklinde değiştirilmesi önerilmektedir. HAGB kararları kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri olmadığı için hükmün açıklanması geri bırakılmasına teknik anlamda engel değildir. Ancak grubumuz daha önce hükmün açıklanması geri bırakılmasından yararlanmış ve tekrar deneme süresince suç işleyen bir kişinin ikinci bir defa hükmün açıklanması geri bırakılmasından yararlanmaması gerektiği noktasında ittifak halindedir ve bu hususta kanuni bir düzenleme yapılması önerilmektedir. Ancak mevcut düzenlemeler itibari ile daha önce hakkında hükmün açıklanması geri bırakılması kararı verilmiş bir kişinin bu durumunun hükmün açıklanması geri bırakılmasının sübjektif şartları bakımından değerlendirilmesi gerekmektedir. İdeal olarak hükmün açıklanması geri bırakılmasının şartlarını değerlendirilmek bakımından sanığın adli sicil kaydındaki tüm bilgilerin mahkemelerinden getirtilmesi gerekir ancak sanığın adli sicil kaydı incelendiğinde hükmün açıklanması geri bırakılmasına engel mahkûmiyetinin olduğu hususunda bir tereddüt yoksa bu durumda ilgili hükmün getirtilmesi şart değildir. 3

4 b) Suçun işlenmesi ile mağdurun veya kamunun uğradığı zararın aynen iade ve tazmin sureti ile giderilmesi gerekir.( CMK 231/6-c) Zarardan anlaşılması gereken maddi zarardır. Manevi zararlar HAGB kapsamında değerlendirilmez. Grubumuzda ki bazı arkadaşlarımız; manevi zararlarında bu kapsama girmesi gerektiği, makul bir biçimde mağdur tatmin edilmeden sanık hakkında hükmün açıklanması geri bırakılması kararının verilmemesi gerektiği görüşündedir. Zarar doğrudan bir zarar olmalıdır. Dolaylı zararlar bu kapsamda değerlendirilmemelidir. Zarar ile ilgili Hukuk Mahkemesine dava açılmış ise bunun sonuçlanmasını beklenmesine gerek yoktur. Hukuk Mahkemesinde dava açılmış olması zararın giderildiği anlamına da gelmez. Mağdurun zararın giderilmesini talep etmediği veya kısmen iade veya tazmini kabul ettiği durumlarda zarar şartının gerçekleştiği kabul edilmelidir. Zarar miktarı basit bir araştırma ile belirlenemiyorsa mahkeme gerekirse bilirkişi incelemesi yaptırarak zararı belirleyebilir. Mahkemenin sanığa; zararı giderip gidermeyeceği hususunu sorması yerinde olacaktır. Zararın hemen giderilmesi mümkün olmayacak miktarda çok olması ve sanığın örneğin zarının bir kısmını derhal yerine getirerek ödeme iradesini açıkça ortaya koyması halinde CMK 231/9 uyarınca zararın denetim süresince aylık taksitler halinde ödemek suretiyle tamamen gidermesi koşuluyla hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilebilir. Ancak sanığın sosyal ekonomik durumuna göre hemen ödemesi mümkün ise ve ödeme iradesinin açıkça ortaya koymamış ise soyut olarak zararın taksitle ödenmesi talebi CMK 231/9. Maddenin uygulanmasını gerektirmez. Suçların içtimaı hükümleri gereğince tek suçtan hüküm kurulmuş ise hüküm kurulan suç nedeniyle bir zarar doğmamış olsa bile eğer içtimaa dâhil olan suçtan doğan bir zarar var ise hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilmesi için bu zararın tazmin edilmesi gerekir. İmar kirliliğine aykırılık (TCK 184) suçunda ruhsatsız yapının imar planına ve ruhsatına uygun hale getirilmemesini zararın yerine getirilmediği anlamında yorumlanmaması gerekir. 4

5 c) Mahkemece, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varılması (CMK 231/6-b) Mahkemece bu şartla ilgili gösterilen gerekçelerin sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak uygulanan kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırımlara çevrilmesi, erteleme ve takdiri indirim gerekçeleri ile çelişmemesi gerekir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması için engel nitelikte bulunmayan mahkûmiyetler ile HAGB kararı ve devam eden soruşturmaların mahkemece sübjektif koşulun ele alınmasında sanığın suç işleme eğilimi açısından değerlendirmeye esas alınmasına da bir engel bulunmamaktadır. d) Sanığın hükmün açıklanmasını kabul etmediğine dair beyanının olmaması (CMK 231/6-d) Hazır bulunan sanığa hükmün açıklanmasının geri bırakılmasını kabul edip etmediği sorulması uygun olacaktır. Ancak sorulmaması sırf bu nedenle HAGB kararı verilmesine engel değildir. Sanık hükmün açıklanmasının geri bırakılmasını daha önce kabul etmemiş olsa bile karar verilinceye kadar bu kararından dönüp hükmün açıklanmasının geri bırakılmasını isteyebilir. Hükmün açıklanmasını kabul etmeme yetkisi sanığa aittir. Sanık müdafii ancak vekâletname açık yetki bulunması durumunda sanık adına HAGB yi kabul etmeyebilir yaş grubundaki suça sürüklenen çocukların kanuni temsilcisi HAGB yi kabul etmeyebilir. 2-SUÇA İLİŞKİN ŞARTLAR a) Suçla ilgili sorgunun yapılarak tüm delillerin toplanması ve tartışılması sonucunda hüküm kurulma aşamasına gelinmiş olmalıdır. Uygulamada sorgu yapılmadan, tanık dinlenilmeden, lüzumlu deliller toplanılmadan hemen HAGB kararı verildiği görülmektedir. HAGB kararı verilebilmesi için yargılamanın sonuna hüküm kurma aşamasına gelinmiş olunmalıdır. Deliller toplanmadan HAGB kararı verilmesi birçok delilin kaybolmasına, telafisi mümkün olmayan hatalara neden olabilecektir. b) Yapılan yargılama sonucu hükmolunan cezanın 2 yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası olması gerekir. Birden fazla suçtan mahkûmiyet halinde, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmesinde, toplam ceza miktarı değil her bir suç için verilen ceza miktarı nazara alınmalıdır. 5

6 Taksirli suçlarda 2 yılın üzerindeki hapis cezalarının paraya çevrilmesi durumunda HAGB kararı verilemez. Buradaki kıstas hapis cezasının süresidir. Çünkü HAGB seçenek yaptırımlardan önce tartışılması gereken bir müessesedir. Aslında HAGB kapsamı dışında bir cezaya hükmedilmesi gerekir iken aleyhe değiştirmeme kuralı uyarınca kapsam içinde bir cezaya karar verilmesi durumunda sanık hakkında yanılgılı uygulamadan ikinci kez yararlandırılarak HAGB kararı verilemez. c) Suçun Anayasanın 174. maddesinde güvence altında alınan İnkılap Kanunlarından olmaması gerekir. Bu konuda suçun bizzat inkılap kanunlarında düzenlenmesi mi gerektiği yoksa suç inkılap kanununda düzenlenmemekle birlikte inkılap kanunda korunan bir hukuki yararı veya yasağı korumasının yeterli mi olduğu tartışılmaktadır. CGK resmi evlenme olmaksızın evlenmenin dinsel törenini yaptırma suçunda HAGB kararı verilmeyeceğine karar verilmiştir. Medeni Kanunda sadece evlenme akdinin evlendirme memuru önünde yapılacağı düzenlenmiş buna aykırılığın suç oluşturduğu düzenlenmemiştir. Aralarında evlenme olmaksızın, evlenmenin dinsel törenini yaptıranlar hakkında medenî nikâh yapıldığında hükmedilen ceza bütün sonuçlarıyla ortadan kalkmaktadır (TCK 230/5). Ancak evlenme töreni yapan kişi medeni evlenme gerçekleşmesine rağmen hem HAGB den yararlanamayacak hem de hakkındaki ceza hukuki varlığını koruyacaktır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nin ülkemiz ile ilgili olarak verdiği Böber-Türkiye, Taylan-Türkiye kararları doğrultusunda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin İşkence yasağı başlıklı 3. maddesinin ihlali niteliğindeki davranışlara ilişkin suçlarda bu kapsamda TCK nun 94, 95, 96. maddelerinde düzenlenen işkence ve eziyet muamele suçundan mahkûm olanlar hakkında hükmün açıklanması geri bırakılması kararının verilememesi gerekir. Bu hususta açık bir kanuni düzenleme yapılması grubumuzca önerilmiştir. II-HAGB KARARI HAGB kararında bir hükümde bulunması gereken tüm hususlara bu arada hak yoksunluğuna, müsadereye, yargılama giderlerine ve vekâlet ücretine karar verilmelidir. Uygulamada HAGB kararındaki hak yoksunluğu, müsadere, yargılama giderleri ve vekâlet ücreti kararının infaz edilip edilmeyeceği noktasında tereddüt yaşanmakta ve farklı uygulamalar olduğu gözlemlenmektedir. 6

7 Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukukî sonuç doğurmamasını ifade eder. Bu nedenle HAGB kararındaki ceza hükmü gibi hak yoksunluğu, müsadere, yargılama giderleri ve vekâlet ücreti kararının infaz edilmemesi gerekmektedir. CMK 325/2. maddesindeki hüküm birçok mahkemece HAGB kararındaki yargılama gideri ve vekâlet ücreti kararının infaz edilebileceği şeklinde yorumlanmaktadır. Münhasıran müsadereye tabi eşyaların HAGB kararından bağımsız olarak zoralımına karar verilmesinin mümkündür. Bu takdirde müsadere hükmü HAGB kararından farklı kanun yoluna tabi olacak ve kesinleşmekle infaz edilebilecektir. Suçta kullanılan eşyanın ise HAGB den bağımsız olarak müsaderesine karar verilemez (karar verilse bile infaz edilemez) ve ancak hükmün açıklanması durumunda infaz edilebilir. Seçenek yatırımlara çevirme zorunluluğu bulunan hallerde (TCK 50/3) CMK 231/7 nin (açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilen hükümde, mahkûm olunan hapis cezası ertelenemez ve kısa süreli olması halinde seçenek yaptırımlara çevrilemez.) nasıl uygulanacağı tartışılmalıdır buna ilişkin açık hüküm getirilmelidir Uygulamada karşılaşılan sorunlar nedeni ile çoğu zaman mahkemelerce HAGB kararlarında denetimli serbestlik tedbiri olarak yükümlülüğe karar verilmemektedir. Bu yükümlülüklerin infazının işler hale getirilmesi gerekmektedir. III-DENETİM SÜRESİ VE ZAMANAŞIMININ DURMASI HAGB de denetim süresinin ne zaman başlayacağı ve ne zaman bittiği tartışmalı bir konudur. Yasaya göre denetim süre içinde zamanaşımı işlemez. Bu nedenle zamanaşımının hangi sürelerde duracağı da tartışmalı hale gelmiştir. Grubumuz denetim süresi ile dava zamanaşımı süresinin durmasının farklı ölçütlere göre belirlenmesi gerektiği, kesinleşmesi koşulu ile HAGB kararının verilmesi ile dava zamanaşımının duracağı hükmün açıklanması veya düşme kararı verilmekle yeniden işlemeye başlaması gerektiği kanaatine varmıştır. Grubumuz denetim süresinin yetişkinlerde 5 yıldan 3 yıla çocuklarda ise 3 yıldan 2 yıla indirilmesini önermektedir. Zira mevcut süre oldukça uzun olup hukuki belirlilik ilkesine zarar vermektedir. Ayrıca tekrar yargılamaya dönülmesi aradan uzun zaman geçmesi nedeniyle birçok delil kaybolabilir. 7

8 IV-HAGB KARARINA KARŞI BAŞVURULABİLECEK KANUN YOLU HAGB kararları itiraz yasa yoluna tabidir. Cumhuriyet Savcısının HAGB kararlarına karşı itiraz yasa yoluna başvurabilmesi konusunda bir tereddüt bulunmamaktadır. HAGB kararlarında aleyhe bozma yasağı ve kazanılmış hak söz konusu değildir. Bu nedenle itiraz merciince başvuru sanığın lehine bile yapılmış olsa lehe ve aleyhe inceleme yapılıp karar verilmesi mümkündür. Ancak bu husus uygulamada tartışmalıdır ve farklı uygulamalar bulunmaktadır. CMK HAGB kararların itiraz kanun yoluna tabi olduğunu belirtmiş ancak özel bir inceleme usulü düzenlememiştir. CMK'nun itiraz kanun yoluna ilişkin hükümleri ise HAGB itirazlarında yetersiz kalmaktadır. CMK nunda HAGB kararlarına karşı başvurulacak itirazlara ilişkin özel düzenleme yapılmalı ve incelemenin usulü ve kapsamı ile ilgili özel düzenlemeler getirilerek mevcut tartışmalara son verilmelidir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına yapılan itirazı inceleyen merciin, itirazı yerinde görmesi halinde dosyayı hükmün açıklanması için yargılamayı yapan asıl mahkemesine göndermelidir. Yoksa kendisi asıl mahkeme yerine geçip hükmü açıklamamalıdır. Yargıtay İçtihatları ile belirginleşen bu husus HSYK tarafından mahkemelere duyurulmalıdır. Grubumuzda CGK nun itiraz merciince yapılacak incelemenin usulü ve kapsamı ile ilgili gün ve sayılı kararı okunmuş ve derinlemesine tartışılmıştır. V-HÜKMÜN AÇIKLANMASI Hükmün açıklanması ya da düşmesi kararı verilmesi gereken hallerde dosya yeni bir esasa kayıt edilmelidir. Nitekim Cumhuriyet Başsavcılıkları İle Adlî Yargı İlk Derece Ceza Mahkemeleri Yazı İşleri Hizmetlerinin Yürütülmesine Dair Yönetmeliğin 58. maddesinde de bu husus vurgulanmıştır. Hükmün açıklanması sonucu verilen karar ve düşme kararı temyize tabidir. Hükmün açıklanması veya düşme kararı verilmesi gereken hallerde sanık, mağdur ve şikâyetçi açıklamalı davetiye ile duruşmaya çağrılmalıdır. Çağrı kâğıdına HAGB kararı ile ihbar yazısının eklenmesi yerinde olacaktır. Hükmün açıklanması ve düşme kararı verilebilmesi için sanığın duruşmada hazır bulunması ve dinlenilmesi şart değildir. Bu 8

9 nedenle tebliğata; duruşmaya gelinmediği takdirde yoklukta hüküm konulabileceği meşruhatı düşülmesi grubumuzca önerilmiştir. Ancak yükümlülüklere uymama nedeni ile hüküm açıklanacak ise veya fayda mülahaza ediliyorsa mahkemece sanığın dinlenilmesine ve bu amaçla zorla getirilmesine de karar verilebilir. HAGB kararlarının kesinleşmesinden sonra hangi tarihte re sen ele alınacaklarına ilişkin bir sisteminin kurulması ve UYAP ta buna ilişkin düzenlemelerin yapılması, kalem yönetmeliğinde de bu hususun düzenlenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, özellikle derdest dosyalara bile vakit yetirilemeyen, iş yükünün çok olduğu mahkemelerde HAGB kararlarının re sen ele alınmasında ciddi sorunlar yaşanabilir ve bu kararlar deneme süresi geçmesine rağmen çok uzun süreler boyunca ele alınamayabilir. Hükmün açıklanması geri bırakılmasına karar verildikten sonra sanık deneme süresi içerisinde her zaman mahkemeye müracaat ederek hükmün açıklanmasını isteyebilmelidir. Grubumuz bu hususta düzenleme yapılmasını önermektedir. Zira yukarıda da belirtildiği gibi HAGB kararı verildikten sonra gelişen olaylar nedeniyle sanıkların hükmün açıklanmasını istemeleri için makul sebepler oluşmuş olabilir. Sanığa bu imkânın tanınmaması gereksiz olarak denetim süresi beklenmesi ve yargılama süresinin uzamasına neden olabilir. Örneğin; HAGB isteyen sanık birlikte suç işlediği ve HAGB talep etmeyen kişiyi temyiz başvurusu sonucunda eylemin suç olmadığı veya sübut bulmadığı kararı verildiğini öğrenmesi nedeniyle artık kendisi içinde lehe olan bu konunun tecelli edebilmesi için hakkındaki hükmün açıklanmasını talep edebilmesi mümkün olmalıdır. HAGB kararı verilmesinden sonra sanığın ölmesi, şikâyete bağlı suçta şikâyetten vazgeçilmesi, davanın mükerrer olduğunun anlaşılması, sonradan yürürlüğe giren lehe kanun sonucu dava zaman aşımının gerçekleştiğinin görülmesi, dava şartının ortadan kalkması, eylemin suç olmaktan çıkması gibi hallerde, mahkemece; deneme süresinin dolması beklenmeksizin dosya re sen ele alınıp duruşma açılarak beraat, düşme ya da red kararı verilebilmelidir. CMK 231/11. maddesi uyarınca sanığın denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlemesi veya denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere aykırı davranması halinde mahkeme hükmü açıklayacaktır. Mahkeme kendisine yüklenen yükümlülükleri yerine getiremeyen sanığın durumunu 9

10 değerlendirecek; cezanın yarısına kadar belirleyeceği bir kısmının infaz edilmemesine ya da koşullarının varlığı halinde hükümdeki hapis cezasının ertelenmesine veya seçenek yaptırımlara çevrilmesine karar vererek yeni bir mahkûmiyet hükmü kurabilecektir. Madde metninden mahkemece yeni bir suç işlenmesi halinde ve hiçbir mazeret olmaksızın denetimli serbestlik yükümlülüklerinin yerine getirmemesi halinde açıklanması geri bırakılan hükümde hiçbir değişiklik yapmadan hatta erteleme ve paraya çevirme kararı da verilmeden hükmün açıklanacağı, yükümlülüğü yerine getirememe halinde ise açıklanması geri bırakılan hükümdeki asıl ceza hükmüne dokunmadan cezanın bir kısmının infaz edilmesine ya da ertelenmesine veya seçenek yaptırımlara çevrilmesine karar verilmesi ile sınırlı değişiklik yaparak yeni bir hüküm kurulabileceği anlaşılmaktadır. Ancak uygulamada bazı mahkemelerce madde metnine bağlı kalınarak bazı mahkemelerce ise asıl hükümden bağımsız yeni bir hüküm kurulduğu görülmektedir. Yine Yargıtay Özel Dairelerinden bazılarınca CMK 231/11. uyularak karar verilmesi gerektiği yeni hüküm kurulamayacağı gerekçesi ile bozma yapılmakta bazı Yargıtay Özel Dairelerince ise yeni hüküm CMK 231/11 dikkate alınmaksızın bu hüküm onanmakta veya bozulmaktadır. Bu tartışmalı hususun 11. fıkra yeniden düzenlenerek açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. Bu konuda bir örnek vermek istiyoruz. Sanık hakkında kasten yaralamadan HAGB kararı verildi.(2 yıl) Sanık deneme süresi sonuna doğru yeni bir suç işledi ve mahkemece HAGB kararı ele alındı. (5 yıl) Mahkeme farklı hüküm kurabileceği düşüncesi ile beraat kararı verdi. Bu beraat hükmünü katılan temyiz etti. Yargıtay CMK 231/11 uyarınca önceki hükmün değiştirilmeden açıklanmasına karar verilmeli diye hükmü usulden bozdu. (3 yıl) Mahkeme bozmaya uydu ve açıklanması geri bırakılan hükmü aynen kurdu. (1 yıl) Bu sefer de mahkûmiyet hükmünü sanık temyiz etti. Yargıtay dosyanın esasını inceledi ve sanığın berattine karar verilmedi dedi. (2 yıl) Mahkeme bu bozmaya da uydu ve beraat kararı verdi. (1 yıl) Beraat kararını yine katılan temyiz etti. Yargıtay beraati onadı. (2 yıl) Görüldüğü üzere hükmü açıklayacak mahkemenin farklı bir hüküm kuramayacağının kabul edilmesi durumunda yargılama gereksiz yere uzamakta (17 yıl gibi), bir HAGB kararı birçok kez yerel mahkemelerin ve Yargıtay ın önüne gelebilmekte ve asıl verilmesi gereken karar gereksiz yere yıllar sonra kurulabilmektedir. Bu nedenle 11. fıkraya mahkemece yeni bir hüküm de kurabileceğine ilişkin bir ibare eklenmelidir. 10

11 Hükmün açıklanması durumunda mahkemece sadece hükmün açıklanmasına denilmekle yetinmemeli CMK 230 a uygun gerekçeli tüm unsurlarına havi biçimde hüküm kurulmalıdır. Zira kesinleşmesi durumunda infaza bu karar verilecektir. VI-HAGB İLE DİĞER MADDİ CEZA VE CEZA USUL KURALLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ a)hagb ve UZLAŞMA 231. maddenin 5. fıkrasındaki uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. ibaresinden ne anlaşılması gerektiği tartışmalı bir husustur. Buradan anlaşılması gereken öncelikle uzlaşma hükümlerinin uygulanması uzlaşma sonuçsuz kalması halinde ise HAGB nin tartışılması gerekliliğidir. Grup üyelerimizin bir kısmı uzlaşmaya tabi suçlarda uzlaşmayı kabul etmeyen sanık hakkında HAGB kararı verilmemesi, bu hususta yasal düzenleme yapılması gerektiğini düşünmektedir. Bu şekilde uzlaşmanın işlerliği de artacaktır. Grup üyelerimizden bir kısmı ise uzlaşma ve HAGB nin farklı konular olduğunu, uzlaşmanın gerçekleşmese bile HAGB kararı verilebileceği görüşündedir. b)hagb ve İHSAS-I REY 231/6 maddeye eklenen sanığın kabul etmemesi halinde hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmez. hükmü gereğince hâkimin sanığa HAGB yi kabul edip etmediğini ihsas-ı rey oluşturacak şekilde sormaması gerekmektedir. Örneğin, sanığa: senin hakkında HAGB kararı vereceğim, kabul ediyor musun? dememeli, bunun yerine hakkında mahkûmiyet hükmü kurulursa hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmesini ister misin? demelidir. c)hagb ve SAVUNMA HAKKI Beraat etmek isteyen sanıklar HAGB kararları ile mağduriyet yaşamışlardır. 231/6 maddeye eklenen sanığın kabul etmemesi halinde hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmez. hükmü ile bu hususta iyileşme sağlanmıştır. 11

12 d)hagb ve HUKUKİ BELİRLİLİK Anayasa nın 2. maddesinde yer alan Hukuk Devleti nin temel ilkesinden biri de belirliliktir. Bu ilke uyarınca yasal düzenlemelerin herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması gerekmektedir. Yasa kuralı, ilgili kişilerin mevcut şartlar altında belirli bir işlemin ne tür sonuçlar doğurabileceğini makul bir düzeyde öngörmelerini mümkün kılacak şekilde düzenlemelidir. HAGB mevcut hali ile hukuki belirlilik ilkesini zedeleyici niteliktedir. Yasadaki birçok husus bırakın ilgili kişilerce Yüksek Mahkeme, yerel Mahkememe ve Savcılıklarca anlaşılamamakta ve çok farklı uygulamalar bulunmaktadır. Mevcut düzenlemede HAGB kararının sağladığı bir güvence yoktur. Sanık HAGB kararından sonra deneme süresi içinde suç işlememiş ve kendisi için öngörülen yükümlülüklerine uymuş olsa bile suçu işledikten çok uzun yollar sonra ceza alabilmektedir. Deneneme süresi içinde suç işlemeyen ve yükümlülüklerine uyan sanıklara düşme kararının temyiz edilmesi sonucunda eğer ceza verilmesi gerekecekse ceza indirimi ya da şahsi cezasızlık sebebi düzenlemesi getirilerek bazı güvenceler sağlanmalıdır. Bu kapsamda denetim süresinin uzunluğu de belirlilik ilkesi bakımından uzun bir süredir. Suç soruşturma ve kovuşturmaları Demokles in kılıcı gibi kişilerin üstünde bir tehdit olarak tutulmamalıdır. HAGB yargılamanın makul sürede sonuçlandırılmasına engel olmaktadır. Deneme süresinde işlenen suçun kesinleşmesinin beklenmesi gerektiğinden bu durum da HAGB kararlarının akıbetlerinin belirlenmesini uzatmaktadır. VII)SONUÇ ve ÖNERİLER 1. En kısa sürede Yargıtay ın önderliğinde yerel mahkeme hâkim ve savcılarının, akademisyenlerin, HSYK ve Adalet Bakanlığı yetkililerinin katılımı ile HAGB ile ilgili bir çalıştay düzenlenmelidir. 2. Kanundaki sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması ifadesinin sanığın daha önce tekerrüre esas nitelikte kasıtlı bir suçtan hapis cezasına mahkûm olmamış bulunması şeklinde değiştirilmelidir. 3. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nin ülkemiz ile ilgili olarak verdiği Böber- Türkiye ve Taylan-Türkiye kararları doğrultusunda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin İşkence yasağı başlıklı 3. maddesinin ihlali niteliğindeki 12

13 davranışlara ilişkin suçlarda bu kapsamda TCK nun 94, 95, 96. maddelerinde düzenlenen işkence ve eziyet muamele suçlarında hükmün açıklanması geri bırakılması kararının verilememesi gerekir. Bu hususta açık bir kanuni düzenleme yapılması grubumuzca önerilmektedir. 4. Grup üyelerimizin bir kısmı uzlaşmaya tabi suçlarda uzlaşmayı kabul etmeyen sanık hakkında HAGB kararı verilmemesi, bu hususta yasal düzenleme yapılması gerektiğini düşünmektedir. Bu şekilde uzlaşmanın işlerliği de artacaktır 5. HAGB kararı verilebilmesi için yargılamanın sonuna hüküm kurma aşamasına gelinmiş olunmalıdır. Sorgu yapılmadan, deliller toplanmadan acele ile HAGB kararı verilmemelidir. Bu durum birçok delilin kaybolmasına, telafisi mümkün olmayan hatalara neden olabilecektir. 6. Uygulamada karşılaşılan sorunlar nedeni ile çoğu zaman mahkemelerce HAGB kararlarında denetimli serbestlik tedbiri olarak yükümlülüğe karar verilmemektedir. Bu yükümlülüklerin infazının işler hale getirilmesi gerekmektedir. 7. HAGB kararlarının kesinleşmesinden sonra hangi tarihte re sen ele alınacaklarına ilişkin bir sisteminin kurulması ve UYAP ta buna ilişkin düzenlemelerin yapılması, kalem yönetmeliğinde de bu hususun düzenlenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, özellikle derdest dosyalara bile vakit yetirilemeyen, iş yükünün çok olduğu mahkemelerde HAGB kararlarının re sen ele alınmasında ciddi sorunlar yaşanabilir ve bu kararlar deneme süresi geçmesine rağmen çok uzun süreler boyunca ele alınamayabilir. 8. Hükmün açıklanması geri bırakılmasına karar verildikten sonra sanık deneme süresi içerisinde her zaman mahkemeye müracaat ederek hükmün açıklanmasını isteyebilmelidir. Grubumuz bu hususta düzenleme yapılmasını önermektedir. Zira yukarıda da belirtildiği gibi HAGB kararı verildikten sonra gelişen olaylar nedeniyle sanıkların hükmün açıklanmasını istemeleri için makul sebepler oluşmuş olabilir. Sanığa bu imkânın tanınmaması gereksiz olarak denetim süresi beklenmesi ve yargılama süresinin uzamasına neden olabilir. Örneğin; HAGB isteyen sanık birlikte suç işlediği ve HAGB talep etmeyen kişiyi temyiz başvurusu sonucunda eylemin suç olmadığı veya sübut bulmadığı kararı verildiğini öğrenmesi nedeniyle artık kendisi içinde lehe olan bu konunun tecelli edebilmesi için hakkındaki hükmün açıklanmasını talep edebilmesi mümkün olmalıdır. 9. Deneneme süresi içinde suç işlemeyen ve yükümlülüklerine uyan sanıklara düşme kararının aleyhe temyiz edilmesi nedeniyle süreç içinde açıklanması geri bırakılan hükümde öngörülenden daha fazla ceza verilmesi söz konusu 13

14 olacak ise ceza indirimi ya da şahsi cezasızlık sebebi düzenlemesi getirilerek bazı güvenceler sağlanmalıdır. 10. CMK 231/11 yeniden düzenlenerek uygulamadaki farklı hüküm kurulup kurulamayacağına ilişkin tartışmalara son verilmeli, bu fıkraya mahkeme hükmü açıklar ibaresi yanına ya da yeni bir hüküm kurabilir ibaresi eklenmelidir. 11. Seçenek yatırımlara çevirme zorunluluğu bulunan hallerde (TCK 50/3) CMK 231/7 nin (açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilen hükümde, mahkûm olunan hapis cezası ertelenemez ve kısa süreli olması halinde seçenek yaptırımlara çevrilemez.) nasıl uygulanacağı tartışılmalıdır buna ilişkin açık hüküm getirilmelidir 12. Hükmün açıklanması için yapılacak duruşmanın davetiyesine HAGB kararı ile ihbar yazısı da eklenmelidir. 13. HAGB kararındaki hak yoksunluğu, müsadere, yargılama giderleri ve vekâlet ücreti kararının infaz edilip edilmeyeceği noktasındaki tereddüt açık yasal düzenleme ile giderilmelidir. 14. Denetim süresinin yetişkinlerde 5 yıldan 3 yıla, çocuklarda ise 3 yıldan 2 yıla indirilmesini önerilmektedir. 15. HAGB de denetim süresinin ne zaman başlayacağı ve ne zaman bittiği tartışmalı bir konudur. Yasaya göre denetim süre içinde zamanaşımı işlemez. Bu nedenle zamanaşımının hangi sürelerde duracağı da tartışmalı hale gelmiştir. Grubumuz denetim süresi ile dava zamanaşımı süresinin durmasının farklı ölçütlere göre belirlenmesi gerektiği, kesinleşmesi koşulu ile HAGB kararının verilmesi ile dava zamanaşımının duracağı hükmün açıklanması veya düşme kararı verilmekle yeniden işlemeye başlaması gerektiği kanaatine varmıştır. Bu hususta açık yasal düzenleme yapılmadır. 16. CMK, HAGB kararların itiraz kanun yoluna tabi olduğunu belirtmiş ancak özel bir inceleme usulü düzenlememiştir. CMK'nun itiraz kanun yoluna ilişkin hükümleri ise HAGB itirazlarında yetersiz kalmaktadır. CMK nunda HAGB kararlarına karşı başvurulacak itirazlara ilişkin özel düzenleme yapılmalı ve incelemenin usulü ve kapsamı ile ilgili özel düzenlemeler getirilerek mevcut tartışmalara son verilmelidir. 17. Grubumuzca Adalet Bakanlığı tarafından ceza davalarının ne kadarının HAGB ile sonuçlandığı, bu kararların akıbetinin ne olduğu, deneme süresi içinde yeniden suç işlenme oranını ne olduğu gibi hususlarda düzenli istatiksel çalışmalar yapılıp HAGB nin kararlarının ceza adalet sistemine sağladığı faydalar veya zararların analiz edilmesi önerilmektedir. 14

15 18. İtiraz mercilerince farklı kararlar verildiğinde tüm HAGB kararlarına karşı yapılan itirazların inceleme görevi kanunla yargı çevreleri HSYK ca belirlenecek Ağır Ceza Mahkemelerine verilmelidir. 19. HAGB müessesinin kaldırılarak yerine 647 sayılı yasanın 6. maddesi ya da 4616 sayılı yasadaki gibi bir düzenlenme getirilmelidir. B-CEZA MUHAKEMESİNDE SAVUNMA HAKKI 1. CMK 193/2 ve 195 Toplanan delillere göre mahkûmiyet dışında bir karar verilmesi gereken hallerde sanığın sorgusu yapılmadan da sanığın yokluğunda duruşma yapılıp bitirilebilir. Örneğin; sahtecilik suçundan açılan bir davada belgenin iğfal kabiliyetinin bulunmadığı belirlenmiş ise sanığın sorgusu yapılmadan da hüküm kurulabilir. CMK 193/2. maddesinin uygulanma alanı genişletilmeledir. CMK 195 uyarınca suç yalnız veya adli para cezasını ya da müsadereyi gerektirmekte ise sanık meşruhatlı davetiye tebliğine rağmen gelmezse sanığın yokluğunda duruşma yapılıp bitirilebilir. Maddedeki yalnız veya birlikte adli para cezası ndan anlaşılması gereken kanun gerekçesi de gözetildiğinde suçun adli para cezası veya adli para cezası ile birlikte müsaadeyi gerektirmesidir. 2. CMK 176/4 ve 190/2 İddianame sanığa tebliğ olunmamış ise ya da tebliğ olunmakla birlikte tebliğ tarihi ile duruşma günü arasında bir haftadan az bir süre varsa sanığa duruşmaya ara verilmesini istemeye hakkı olduğu hatırlatılmalıdır. Savunma yapmak isteyen sanığa süre istemediği zapta yazılmalıdır. İddianame tebliğ edilmeyen ve yakalama emri üzerine sorgusu yapılacak sanıklara ilişkin yasada özel bir düzenleme yapılmalı ve adres değişikliğini bildirmeyen sanıklar bakımından böyle bir hatırlatma zorunluluğu kaldırılmalıdır. Bu konuda uygulamada dikkat edilmesi gereken bir hususta da iddianamenin usulüne uygun olarak tebliğidir. 3. CMK 226 Sanık hakkında düzenlenen iddianamede yanılgı ile uygulanması istenen bir indirim hükmünün sanık aleyhine olacak şekilde uygulanmaması sanığa ek savunma hakkı verilmesini gerektirmeyecektir. Örneğin; 15

16 iddianamede yaşı büyük bir sanık için TCK nun 31. maddesinin veya koşulları bulunmadığı halde TCK 29, 145 ve 168. maddenin uygulanması istenilmesi bu indirim maddelerinin uygulanmaması halinde ek savunma hakkı verilmesini gerektirmez. Adli sicil kaydı duruşmada okunan ve içeriğine itiraz etmeyen sanık hakkında iddianamede talep edilmeyen TCK nun 58. maddesinin uygulanabilmesi için ek savunma hakkı verilmesi gerekmez. CMK 226. madde metni suçun vasfı sanığın lehine bile değişse ek savunma hakkı verilmesi gerektiği sonucunu doğurmaktadır. 4. CMK 225 İddianamede bir suçun nasıl işlendiğine ilişkin kullanılan ibareler başka bir suçtan dava açıldığı anlamına gelmeyeceği Yargıtay'ca kabul edilmiştir. Örneğin; yeni tarihli YCGK kararında hırsızlıktan açılan bir davada eylemin konuta girilerek işlendiği belirtilmesine karşın konut dokunulmazlığını ihlal suçundan dava açılmadığına karar vermiştir. Zincirleme suç hükümlerinin uygulanacağı hallerde örneğin 5 ayrı eylem nedeni ile kişi yargılanıp zincirleme suç hükümleri uygulanacaksa iddianamede sadece 3 eylemden bahsedilmesi bahsedilmeyen diğer 2 eylemden dava açıldığı anlamı taşımayacaktır. Dolayısıyla bahsedilmeyen 2 eylem ile ilgili dava açılması sağlanıp davalar birleştirilerek sonucuna göre karar verilmesi gerekecektir. 5. CMK 196 Alt sınırı 5 yıl ve üstünde ceza öngören suçlarla yargılanan sanıkların mutlaka mahkemesince savunmasının alınması gerekmektedir. Türkiye şartlarında mahkûmların cezaevlerinden nakillerinde yaşanan sorunlarda gözetildiğinde bu madde hükmünün alt sınırı 5 yılın üstünde ceza öngören suçlar şeklinde yasada değişiklik yapılması faydalı olacaktır. Zira yasalarımızda alt sınırı 5 yıl olan birçok suç bulunmaktadır. Talimat yoluyla savunmasını vermek isteyen sanıklara bu hakkı vermek gerekir. Sanık aynı yer yargı çevresinde başka suçtan tutuklu veya hükümlü bulunması halinde mutlaka duruşmalara getirilmesi ve yüzüne karşı hükmün kurulması zorunludur. Ancak başka yer yargı çevresinde başka suçtan tutuklu ya da hükümlü ise sanığın istemesi halinde talimatla savunması alınıp yokluğunda karar verilebilir. 16

17 Yargılandığı suç nedeni ile aynı veya başka yer yargı çevresinde tutuklu bulunan sanığın savunmasının mahkemesince savunmasının alınması ve yüzüne karşı hüküm kurulması zorunludur. 6. Savunma Hakkının Kötüye Kullanılması Zorunlu müdafiinin duruşmada hazır bulunması gerekmektedir. Buna riayetsizlik mutlak bir bozma nedenidir. Sanığın vekâletname ile görevlendirdiği müdafi açıkça yargılamayı uzatmak amacıyla duruşmaya katılmıyorsa yoklukta karar verilebileceği düşünülmektedir. 7. Menfaat Çatışması Yararları birbirine uygun olan birden fazla şüpheli veya sanığın savunması aynı müdafie verilebilir. Ancak sanıklar arasında menfaat çatışmasının bulunduğu takdirde aynı müdafii ile temsil edilmemeleri gerekmektedir. Bu konuda Yargıtay'ın çok sayıda bozma kararı bulunmaktadır. 8. Zorunlu Müdafii Suça sürüklenen çocuklar ile ilgili olarak açılan davalarda zorunlu müdafii atanabilmesi için atama tarihi itibari ile çocuğun 18 yaşından küçük olması gerekmektedir. Zorunlu müdafii görevini yerine getirmiyorsa mahkemece barodan başka bir zorunlu müdafii atanması istenebilir. Atanan zorunlu müdafiiden mutlaka sanığın haberdar olması önemlidir. Örneğin böyle bir müdafii hükmü temyiz etmediği hallerde Yargıtay sanığın öğrenme üzerine hükmü süresinde temyiz ettiğini kabul etmektedir. Müdafii atanması zorunlu olduğu hallerde müdafii atanmadan karar verilmişse Yargıtay'ın bazı dairelerince dosyalar mahalline iade edilerek sanık hakkında zorunlu bir müdafii atanması sağlanıp gerekçeli kararın bu müdafiiye tebliğini istemektedirler. Bu uygulamanın Yargıtay tarafından genel olarak benimsenmesi halinde mahkemelerinde zorunlu müdafii atamadan verilen kararlarda hükümden sonra barodan bir zorunlu müdafii atayıp gerekçeli kararı bu müdafiiye tebliğ ettikten sonra dosyayı Yargıtay'a göndermesi usul ekonomisine uygun olacaktır. 9. Müdafiinin Dosya İnceleme Yetkisi CMK 153 maddesi gereği avukatların kovuşturma aşamasında dosya inceleme yetkisi ve örnek alma yetkisi ile ilgili kanuni düzenlemelerin 17

18 yapılması ve dosyadan örnek alınabilmesi için vekaletname ya da sanığın o avukatın kendisinin müdafii olacağına dair yazılı rızasın aranması gerekeceğine dair düzenleme yapılması gerekmektedir. Bu avukatların mesleklerini icra etmelerini zorlaştırmaya yönelik olmayıp dosya ile ilgisinin belgelendirilmesi amacına yöneliktir. 10. İddianamenin Okunması Duruşmada iddianamenin okunması gerekmektedir. İddianamenin tamamının okunması şart olmamalı, özet halde okunması yeterli olmalıdır. YCGK iddianame kendisine tebliğ edilen, savunma başlamadan önce sanığa yüklenen suçun anlatıldığı ibaresi zapta yazılan ve iddianameye uygun savunma yapan sanığa iddianamenin okunduğunun kabulü gerektiğine hükmetmiştir. 11. Tanık Dinletilmesi Mahkemece dinlenecek tanıkların sonuca etkili olmadığına karar verilmesi halinde savunma hakkı kapsamında tanıkların dinlenmesinden vazgeçilebilir. Kural olarak duruşmaya getirilen tanıklar dinlenmelidir. Ancak yukarıda da belirttiğimiz gibi savunma hakkını kötüye kullanma anlamında tanıkların dinlenmesi isteniyorsa bu talepler reddedilebilir. 12. Son Söz Hakkı Son söz hakkı duruşmada hazır bulunan sanığa aittir. Sonsöz hakkı ile söz sırası kuralı ayrıdır. CMK 216/1. maddesi duruşmada kimlere sıra ile söz hakkı verileceği düzenlenmiştir. Buna göre delillerin tartışılmasında en son sanık müdafiine söz hakkı verilmelidir. Bu sıraya riayetsizlik mutlak bir bozma nedeni değildir. Sanık müdafiinden sonra konuşan tarafın esasa müessir cevap hakkı doğuran bir beyanı yoksa söz sırası kuralına riayetsiz bozma nedeni teşkil etmez. 18