Coğrafyacının Özel Sorularının Çözümleri

Transkript

1 LİSANS Coğrafyacının Özel Sorularının Çözümleri Bu soruları görün, KPSS sorununu çözün...

2 İÇİNDEKİLER Türkiye'nin Coğrafi Konumu... Türkiye'nin Yer Şekilleri... Türkiye'nin İklimi... Türkiye'de Toprak, Bitki ve Su... Türkiye'de Doğal Afetler... Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme... Türkiye Ekonomisini Etkileyen Faktörler Türkiye'de Arazi Kullanımı... Türkiye'de Tarım..... Türkiye'de Hayvancılık... Türkiye'de Maden ve Enerji... Türkiye'de Sanayi... Türkiye'de Ulaşım ve Ticaret... Türkiye'de Kültür ve Turizm... Türkiye'de Bölgesel Kalkınma Projeleri.. Türkiye Bölgeler Coğrafyası (Bölge Sınıflandırması) Türkiye Bölgeler Coğrafyası (Kıyı Bölgeler).. Türkiye Bölgeler Coğrafyası (İç Bölgeler)... Deneme Sınavları

3 TÜRKİYE NİN COĞRAFİ KONUMU - I 3 1 Bir bölgenin coğrafi koordinatları belirlenirken en doğusundan ve en batısından geçen meridyenler ile en kuzeyinden ve en güneyinden geçen paraleller kullanılır. Türkiye kuzey paralelleri ile doğu meridyenleri arasında yer aldığı için Türkiye nin kuzeydoğu köşesi 42 kuzey paraleli ile 45 doğu meridyeninin çakıştığı yer olur Aralık tarihinde Kuzey Yarım Küre de en kısa gündüz en uzun gece yaşanır ve gündüzler güneyden kuzeye gidildikçe daha da kısalır. Bu nedenle daha kuzeyde yer alan İzmit te gündüz süresi İzmir e göre daha kısa olur. 3 Türkiye de enlem etkisine bağlı olarak sıcaklıklar güneyden kuzeye gidildikçe azalır. Bu nedenle Türkiye de en düşük sıcaklıkların Karadeniz Bölgesi nde en yüksek sıcaklıkların Akdeniz Bölgesi nde ölçülmesi beklenir. Bu nedenle daha kuzeyde yer alan Rize nin sıcaklıklarının Erzurum dan yüksek olması enlem etkisi ile açıklanamaz. 4 Kış mevsiminde 30 Doğu meridyeninin yerel saati ortak saat olarak kullanılır. Bu nedenle daha uzakta yer alan Niğde de yerel saat ile ulusal saat arasındaki farkın daha fazla olması beklenir. 5 Aynı boylam üzerinde yer alan merkezlerde yerel saatler aynıdır. Bu nedenle yıl boyunca öğlen vaktinin, güneşin tam karşısına gelme anının gölge boylarının en kısa olduğu anın aynı olması beklenir. Ayrıca aynı boylam üzerinde yer alan kentlerde ekinoks tarihlerde Güneş aynı anda doğar. 6 Türkiye de saat dilimlerinin belirlenmesi boylam özellikleri ile yani matematik konumla açıklanabilir. ÇÖZÜM 1

4 4 7 Türkiye de kış saati uygulamasına geçildiğinde 30 Doğu meridyeninde bulunan İzmit in yerel saati ulusal saat olarak kullanılır. Bu nedenle bu meridyene en yakın yerde bulunan Sakarya da yerel saat ulusal saat farkının daha az olması beklenir. 10 Haritada gösterilen merkezlerden III. günde sıcaklığın I. merkezden düşük ölçülmesi yükselti farklılığının bir sonucudur. Aynı enlem üzerinde olan bu merkezlerin sıcaklıklarının farklı ölçülmesi coğrafi koordinatlardan kaynaklanan bir durum değildir. 8 Bir ülkenin boylam değerleri saat dilimlerinin de belirlenmesini sağlar. Bu nedenle saat dilimlerine bakılarak Ekvator a göre konum arasında bağlantı kurulamaz. 9 Türkiye nin yer şekillerine bağlı olarak kısa mesafelerde belirgin yükseklik farkları ve iklim farklılıkları görülür. Bu nedenle Türkiye de iklim çeşitliliğinin fazla olmasının temel nedeni yer şekilleri ile açıklanabilir. 11 Van ve İzmir yaklaşık aynı enlem üzerinde yer alır. Bu kentler güneş ışınlarını yaklaşık aynı açıyla alır fakat sıcaklıklarının farklı olması özel konumla ilgilidir. Samsun, Van ın kuzeyinde yer alır. Bu kente güneş ışınları daha eğik açıyla gelmesine rağmen sıcaklığın yüksek olması denizellikle açıklanabilir.

5 TÜRKİYE NİN COĞRAFİ KONUMU - II 5 1 Gurup ve tan süreleri güneyden kuzeye gidildikçe artar. Bu nedenle Zonguldak ta gurup ve tan sürelerinin daha uzun ölçülmesi beklenir. 21 Aralık ta gece süreleri güneyden kuzeye gidildikçe artar. Bu nedenle en kısa gece süresinin Mersin de ölçülmesi beklenir. Dünya ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döndüğü için batıda yer alan merkezlerde güneş daha geç doğar. 4 Türkiye den kaynağını alan akarsuların (Fırat ve Dicle) kullanımı zaman zaman komşu ülkelerle sorunlara neden olabilmektedir. Bu nedenle su kaynaklarının paylaşımı siyasi coğrafyanın inceleme alanına girer. 5 Kentler arasındaki yerel saat farklarının fazla olması aralarındaki boylam farkının fazla olması ile ilgilidir. Bu nedenle Ankara nın kendisine en uzak yerde olan Iğdır la daha fazla yerel saat farkı meydana gelir. ÇÖZÜM 2 2 Türkiye de yıl içinde en uzun gündüz süresi 21 Haziran tarihinde ölçülür. Bu tarihte Güneş ışınları en büyük açıyla geldiği için Güneş ışınları en az tutulmaya uğrayarak gelir. 3 Türkiye nin doğusunda yükseltinin fazla olması akarsuların enerji potansiyelinin artmasına ve kış turizminin gelişmesine olanak sağlamaktadır. Bu özellikler Türkiye nin jeopolitiği ile ilgili bir durum değildir Aralık tarihinde geceler kuzeye gidildikçe uzar. Bu nedenle V. doğrultuda gidilirse gecelerin kısaldığı gündüzlerin uzadığı görülür Eylül de Türkiye de gece ve gündüz eşitliği yaşanır. 21 Aralık tarihinde ise en uzun gece en kısa gündüz yaşanır. Bu nedenle 23 Eylül ile 21 Aralık arasında gece ve gündüz süre farkı sürekli artar.

6 6 8 Orta kuşak ülkelerinde yıl içinde güneş ışınlarının düşme açısı belirgin olarak değiştiği için dört mevsim koşulları yaşanır. Bir ülkede yıl içinde dört mevsim koşullarının belirgin olarak yaşanması bulunduğu yarım küre hakkında kesin bilgi vermez. 11 Türkiye orta kuşakta yer aldığı için dört mevsim koşulları belirgin olarak yaşanır. Bu nedenle yıl içinde sıcaklık farklarının belirgin değişmesi Türkiye nin matematiksel konumu ile açıklanabilir. 9 Boylam değerleri aynı olan kentlerde sadece ekinoks tarihlerinde Güneş aynı anda doğar aynı anda batar. 21 Haziran da güneyden kuzeye gidildikçe gündüzler sürekli uzar. Bu nedenle Tekirdağ dan Diyarbakır a gidildiğinde gündüzlerin kısaldığı gözlenir. 10 Türkiye orta kuşak ülkesi olduğu için etkili hava sistemleri genelde batıdan sokulur. Ayrıca farklı karakterdeki hava kütlelerinin karşılaşma alanında yer alır. 12 Güneş ışınlarının yatay düzlemlere düşme açısı bir yörenin enlem özelliği ile ilgilidir. Bu nedenle İzmir, Uşak ve Afyon un güneş ışınlarını yaklaşık aynı açı ile alması aynı enlem üzerinde olduklarının göstergesidir. 13 Bir yörenin jeolojik yapısı enlem etkisi ile ilgili değildir. Jeolojik yapısı levha hareketleri ile ilgili bir özelliktir.

7 TÜRKİYE NİN COĞRAFİ KONUMU - III 7 1 Ankara da yatay düzlem üzerinde dik duran bir cismin en kısa gölgesinin ölçüldüğü anda yerel saat 12:00 dir. Buna göre gölge boyunun değişimi yerel saat hakkında bilgi verir Aralık tarihinde Türkiye de en kısa gündüz en uzun gece yaşanır. Bu tarihten sonra gündüzler uzamaya geceler ise kısalmaya başlar. Bu nedenle 21 Aralık ile 21 Mart arasında gecelerin sürekli kısaldığı gözlenir. ÇÖZÜM Türkiye nin çevresindeki su yolları, enerji taşımacılığında koridor olması ve Güneydoğu Anadolu Projesi hem ekonomik yönden hem de siyasi açıdan Orta Doğu da jeopolitik konumda çok etkili olmuştur. Kuzey Afrika ülkelerinde turizmin gelişmesi diğerlerine göre daha az etkiye sahiptir Aralık tarihinde gündüzler kuzeye gidildikçe kısalır. Bu nedenle 21 Aralık ta daha kuzeyde yer alan Iğdır da gündüz süresi Başkale den kısa olur. Türkiye nin jeopolitiğinde yer alan su kaynakları, iklim, coğrafi konum, yer şekilleri gibi unsurlar değişmeyen unsurlardandır. Politik değerler, nüfus, yerleşme ve ekonomik unsurlar ise değişen unsurlardandır. 6 Antalya dan Çanakkale ye gidildikçe Güneş ışınlarının düşme açısı daraldığı için Antalya Çanakkale ye göre daha sıcaktır. Ege Denizi nde sıcaklıklar Karadeniz e göre daha fazla olduğu için denizlerin tuzluluk oranı Karadeniz den fazladır. Bu özellikler enlem etkisi ile açıklanabilir.

8 8 7 Türkiye nin jeopolitiğinde su kaynaklarının paylaşımı ve dünya bor minareli rezervelerinin %72 sine sahıp olması daha fazla öneme sahiptir. 10 Dünya ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döndüğü için doğuda yani Van da yerel saat daha ileri olur. 21 Haziran da kuzeye gidildikçe gündüzler sürekli uzar. Bu yüzden Kastamonu da gündüz süresi daha uzundur. Güneş ışınlarının yatay düzlemlere düşme açısı kuzeye gidildikçe azalır. Bu nedenle Gaziantep te güneş ışınları daha büyük açı ile gelir. 8 Türkiye de dağ sıralarının kıyıya göre konumu özel konumunun bir sonucudur. Bu özellikle jeopolitik konum arasında bağlantı kurulamaz Aralık ta Türkiye de kuzeyden güneye gidildikçe gündüz sürelerinin uzadığı gözlenir. Bu nedenle Ankara dan gidilen kent daha güneyde yer alan Muğla olabilir. 11 İstanbul Boğazı geçişini de kapsayan Marmaray Projesi diğerlerine göre Türkiye nin jeopolitik öneminde daha büyük öneme sahiptir.

9 TÜRKİYE NİN YER ŞEKİLLERİ - I 9 1 Kuzey ve Güney, Anadolu da dağ sıralarının meydana gelmesi Türkiye de III. jeolojik zamanda meydana gelen olaylardandır. 4 Türkiye de iç ve dış kuvvetlere bağlı yerkabuğunun şekillenmesi her yerde aynı özelliğe sahip değildir. Bu farklılık üzerinde yerkabuğunun jeolojik, jeomorfolojik ve litolojik yapısı ile iklim çeşitliliğinin fazla olması etkilidir. ÇÖZÜM 4 2 Haritada numaralanmış yerlerden, Ortalama yükseltisi az olan yer I Kalın kalker tabakaları ile kaplı olan yer III Akarsuların taşıdığı alüvyonlarla oluşan delta ovası II Volkanik materyaller yüksek plato yüzeyinde bir örtü oluşturur V Haritada IV numara ile gösterilen yerin yer şekilleri hakkında bilgi verilmemiştir. 3 Ardahan Platosu nun yükseltisi diğerlerine göre daha fazladır. 5 Şekilde yan basınçlar sonucunda yerkabuğunun kıvrılması sonucunda oluşan sıradağlar gösterilmiştir. Kuzey Anadolu Dağları ile Toros Dağları bu özelliğe sahiptir. Türkiye de Batı Anadolu da yer alan dağların oluşumu yerkabuğunun kırılması ile ilgilidir. 6 Bir yörede ışıma ile enerji kaybının daha az olması Güneş ışınlarının daha büyük açı ile gelmesine bağlıdır.

10 10 7 Ardahan Platosu nun oluşumunda lavların mevcut topoğrafyayı kaplaması etkili olmuştur. 10 Balat Ovası nın oluşumu Büyük menderes akarsu taşıdığı alüvyonlarını denizde birikmesiyle ilgilidir. 8 Türkiye nin platolarına dağılışına bakıldığında çoğunun iç bölgelerde karasal iklim sahalarında olduğu görülür. Türkiye nin iç bölgelerinde etkili iklim özelliklerinin de etkisiyle plato sahaları tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık amacıyla kullanılır. 9 Gediz, Düzce ve Gönen Ovaları Türkiye nin aktif fay hatlarının çevresinde bulunur. Bu ovalar Türkiye de tarımsal verimliliği yüksek sahalardandır. 11 Batı Anadolu nun akarsuları graben sahaları içerisinde yatak eğimleri az olduğu için salınımlar yaparak akarlar. Bu nedenle menderesler Batı Anadolu da yaygın olarak bulunur.

11 TÜRKİYE NİN YER ŞEKİLLERİ - II 11 1 Zonguldak taki taş kömürü yatakları I. zamanda meydana gelmiştir. 4 Karacadağ ın oluşumu volkanik patlamalar sonucunda açığa çıkan lavların üst üste birikmesi ile ilgilidir. ÇÖZÜM 5 2 III. jeolojik zamanda farklı levhalar arasında sıkışan Türkiye de, gerilme ve sıkışma hareketleri meydana gelmiştir. Bu hareketler Türkiye de tektonik çukurluklar, dağ sıraları ve kırık hatları meydana gelmiştir. 3 Türkiye nin çevresinde bulunan levhaların hareket yönleri Türkiye de dağ sıralarına ve volkan konilerinin uzanış yönleri üzerinde etkili olmuştur. 5 Türkiye de II. zamanda düzleşen sahalar III. zamanın sonlarında ve IV. zamanın başlarında toptan yükselmiştir. Bu nedenle Türkiye nin iç bölgelerinde platolar ve ovalar geniş yer kaplar. 6 Türkiye de buzul dönemlerinde ısınma ve soğuma evrelerinde buzullar Batı Anadolu da 2200, Doğu Anadolu da 2500 metrelere kadar inmiştir. Bu nedenle Türkiye de yaklaşık 2000 m nin üstünde yükseltiye sahip alanlarda buzul aşınım izlerine rastlandığı söylenebilir.

12 12 7 Taşeli Platosu nun oluşumu kalın kalker tabakalarının çözünmeye uğraması ile ilgilidir. 10 Haritada numaralanmış yerlerden, Rüzgâr erozyonu ile toprak kaybı fazla olan yer III Akarsu vadilerinde çentik ve boğaz vadiler bulunan I Volkanik faaliyetlere bağlı oluşan dağlar II numara ile gösterilmiştir. 8 Türkiye de yer altından suların çekilmesiyle oluşan obruklar nedeniyle meydana gelen çevresel sorunlar daha çok İç Anadolu Bölgesi ndedir. Türkiye de platoların tamamında bu çevresel sorunlardan bahsedilemez. 9 Doğu Anadolu Bölgesi nin akarsularının havzalarında derine aşındırmanın etkili olması ve gerçek alanı ile izdüşüm alanı arasındaki farkının fazla olması bölgenin yer şekilleri ile ilgilidir. 11 Kuzeybatı Marmara, Ergene Bölümü dür. Bu bölümde volkanik faaliyetler etkili olmadığı için volkanik arazilere rastlanmaz. 12 Şanlıurfa da yer şekilleri sade ve düzdür. Bu nedenle bu ilin gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki farkın daha az olması beklenir.

13 TÜRKİYE NİN YER ŞEKİLLERİ - III 13 1 Toros Dağları III. zamanda meydana gelmiştir. 4 Türkiye de volkanik sahalarda turizm değeri yüksek olan yer şekilleri Kapadokya Yöresi ndeki peribacaları, Nemrut Dağı ndaki krater gölü, Konya daki Maar Gölü dür. Bu nedenle volkanik arazilerin tamamında turizm değeri yüksek şekillerin bulunduğu söylenemez. ÇÖZÜM 6 2 Erbaa, Taşköprü, Çerkeş ve Kızılcahamam Kuzey Anadolu fay hattında yer alır. Varto ise Doğu Anadolu fay hattında yer alır. 3 Türkiye de bazı akarsuların ağzında delta ovalarına rastlanması bu akarsuların bol alüvyon taşıdığının ve döküldükleri kıyılarda derinliğin elverişli ve gelgit genliğinin düşük olduğunun göstergesidir. 5 Doğu Anadolu daki madenler bölgenin jeolojik yapısı ve volkanizma ile ilgilidir. Bu durum bölgede yükseltinin fazla olması ile açıklanamaz.

14 14 6 Türkiye de yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesi Türkiye nin Akdeniz iklim kuşağında yer almasının bir sonucudur. 9 Türkiye de buzul dönemlerinde buzullar 2000 m lerden daha aşağılara inememiştir. Bu nedenle Türkiye de kıyıların şekillenmesinde buzulların etkisinden bahsedilemez. 7 Karacabey Ovası, Bursa da yer alır. Bu ovanın yükseltisi 500 m nin altında olduğu için sözü edilen bitki yetiştirilebilir. 8 Türkiye de kısa mesafelerde yüzey şekillerinin belirgin bir şekilde değişiklik göstermesi, iklim çeşitliliğinin artmasına, tarım alanlarının dar ve parçalı olmasına neden olur. Bu durum ile maden çeşitliliği arasında bağlantı kurulamaz. 10 Yıldız Dağları nın ortalama yükseltisi 1000 m nin altındadır. Bu nedenle bu dağın zirvelerinde buzul aşınım izlerine rastlanması beklenmez.

15 TÜRKİYE NİN YER ŞEKİLLERİ - IV 15 1 Türkiye nin IV. zamanda toptan yükseldiği için akarsular dik ve derin yataklarda akar. Bu nedenle akarsular denge profilinden uzaktır. Yükseltisi doğuya doğru arttığı için doğu bölgelerde sıcaklıklar daha düşüktür. Ayrıca arazinin bu denli engebeli ve yüksek olması iklim ve bitki örtüsü çeşitliliğine yol açar. 4 Türkiye de çok eğimli ve yüksek araziler hidroelektrik enerji üretimi dağcılık ve kayak turizmi için elverişli koşullara sahiptir. ÇÖZÜM 7 2 Türkiye nin yüzölçümü içerisinde dağlık ve engebeli araziler geniş yer kaplar. Bu arazilerde akarsular dik ve derin vadiler içinde akar. Tarım alanlarında makineleşme oranı düşüktür ve tarım alanları dar, parçalı ve dağınıktır. Volkanizma yer yapısının kırıklı olması ile ilgilidir. 3 Türkiye kısa mesafelerde yükseklik farkları fazla olan bir ülkedir. Bu nedenle dağ eteklerine alüvyon taşıyan akarsular buralarda birikinti konileri meydana getirir. 5 Nevşehir çevresindeki tüflü arazilerdeki peribacaları volkanik arazilerde akarsu ve rüzgâr aşındırması ile ilgilidir. Tuz Gölü çevresindeki kum yığınları rüzgâr biriktirmesiyle Antalya ve Fethiye arasındaki falezler dalga aşındırmasıyla Van Gölü nün oluşumu ise tektonizma ve volkanizma ile ilgilidir.

16 16 6 Türkiye nin jeolojik devirlerde geçirdiği iklim ve yer şekilleri değişimlerine fay tiplerine bakılarak ulaşılamaz. 9 Haritada V numara ile gösterilen yer Ergene Bölümü dür. Ergene Bölümü nün gerçek alanı ile izdüşüm alanı arasındaki fark çok azdır. Yani yükselti en engebe azdır. Bu nedenle birikinti konilerine yaygın olarak rastlanması beklenmez. 7 Türkiye de rüzgâr erozyonunun iç bölgelerde etkili olmasında bitki örtüsünün cılız olması sıcaklık farklarının fazla olması ve karasallığın etkili olması ile açıklanabilir. 8 Türkiye de erozyonun şiddetli olarak yaşandığına kanıt olarak tarım arazilerinde verimin düşmesi, akarsuların bulanık akması, eğimli yamaçlarda ana kayanın yüzeye çıkması kanıt olarak gösterilebilir. Bu kanıtlar arasında bazı yerlerde taban suyu seviyesinin yüksek olması gösterilemez. 10 Haritada III numara ile gösterilen yerde kıyılar sığ ve kıta sahanlığı geniştir. Bu nedenle Batı Anadolu kıyılarında falezlere ve dalga düzlüklerine yaygın olarak rastlanması beklenmez. 11 Türkiye nin kıyılarında bazı yerlerde delta ovasının oluşması kıyılara sığ olması, gelgit ve akıntıların etkisinin zayıf olması ile açıklanabilir.

17 TÜRKİYE NİN YER ŞEKİLLERİ - V 17 1 Türkiye nin kıyı bölgelerinde nemli ve ılıman iklim özelliklerinin yaşanması denizellik etkisi ile açıklanabilir. Türkiye de yükseltinin artması yer şekillerinin özellikleri üzerinde doğrudan etkilidir. 4 Ova, çevresine göre alçak ve geniş düzlüklerdir. Bu nedenle Türkiye de farklı yükseltilerde yer alan ovaların makine kullanımı özelliği bakımından farklılık göstereceği söylenemez. ÇÖZÜM Türkiye de yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesi bu dönemde Asor dinamik yüksek basıncın etkili olması ile ilgilidir. Bu durumun nedenleri arasında yer şekilleri ve yükselti gösterilemez. 3 Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin plato sahalarında rüzgâr ve akarsu erozyonuyla toprak kaybı çok fazladır. Sanayileşme nedeniyle ekolojik sorunların yaşandığı yer Marmara Bölgesi ndeki Çatalca Kocaeli Platosu dur. Amik Ovası nın alüvyonlarla kaplı olması azonal toprakların görüldüğü kanıtlar. Bu durum ise tarımsal verimin yüksek olduğunu gösterir. Ovanın batısında akarsu ağızlarında birikinti konilerinin sıralanmış olması batısında sıradağların bulunduğunu kanıtlar. 6 Mersin deki cennet ve cehennem obrukları, Pamukkale travertenleri ve Alanya daki mağaraların oluşumu kalker tabakaların çözünmesi ile ilgilidir. Karapınar yakınlarındaki Meke Gölü nün oluşumu ise volkanik faaliyetlerle ilgilidir.

18 18 7 Akdeniz Bölgesi nde karstik şekillerin oluşması kalın kalker tabakalarında kimyasal çözülmenin etkili olmasından kaynaklanır. 10 Erzurum, Kars platolarında volkanik faaliyetler sonucunda açığa çıkan lavlar kalın bir örtü oluşturmuştur. 8 Anadolu Yarımadası nın iç kesimlerinde çok sayıda ova ve platonun bulunması II. zamanda düzleşen arazilerin III. zamanın sonlarında ve IV. zamanın başlarında toptan yükselmesi ile açıklanabilir. 9 Haritada konumları gösterilen yerler Türkiye de volkanik dağlardır. Bu dağların uzanış yönü Türkiye nin çevresindeki levhaların hareket yönleri ile açıklanabilir. 11 Bolu, Yalova, Kütahya ve Denizli de yer yapısı kırıklı olduğu için kaplıca ve ılıcalar yaygın olarak bulunur. Bu durum sözü edilen yerlerin yer yapılarının benzer olduğunu kanıtlar. 12 Türkiye de kıyı ovalarının bulunması ve bu ovaların her geçen sene daha da genişlemesi akarsuların havzalarından bol miktarda alüvyonu kopartması ve sürüklemesi ile ilgilidir.

19 TÜRKİYE NİN İKLİMİ - I 19 1 Türkiye de yer şekillerinin çok çeşitli olmasından dolayı kısa mesafelerde belirgin bir iklim farklılıkları görülür. Bu durum Türkiye de iklim ve bitki örtüsünün çeşitliliğinin fazla olmasına neden olur. 4 Akdeniz iklim koşullarına uyum sağlamış bitkiler kışların ılık ve bol yağışlı olmasına, yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesine uyum sağlamıştır. Bu iklim bölgesinde çalılar ve ağaçlar doğal olarak yetişir. Bu bitkilerle ilgili olarak toprak yüzeyinde çok az yer kaplar bilgisi yanlıştır. ÇÖZÜM 9 2 Türkiye, orta kuşakta yer aldığı için ılıman iklim özellikleri etkilidir. Ayrıca sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma alanında yer almasından dolayı kış aylarında cephe yağışları etkili olmaktadır. 3 Türkiye de iklim çeşitliliği ekonomik faaliyetlerde, toprak ve bitki topluluklarında, akarsu rejimlerinde etkilidir. Türkiye de iklim çeşitliliği jeolojik yapı üzerinde etkili değildir. 5 Soruda Akdeniz iklim özellikleri verilmiştir. 6 İndirgenmiş sıcaklık yükseltinin sıcaklığa yaptığı etkinin ortadan kaldırılması ile elde edilir. Bu nedenle gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki farkın fazla olduğu yerlerde yükselti fazladır. Buna göre verilen merkezlerden yükseltisi en fazla olan Sivas doğru yanıttır.

20 20 7 Türkiye de temmuz ayında indirgenmiş sıcakların dağılışının gösterildiği bir harita incelendiğinde sıcaklıkların güneyden kuzeye gidildikçe azaldığı, iç bölgelerde yüksek sıcaklıkların olduğu görülür. Ancak bu dönemde aynı enlemde sıcaklıkların da aynı olduğu bilgisine ulaşılamaz. 10 Yaz aylarında karasallığın etkisiyle iç bölgelerde sıcaklar daha fazla ölçülür. Kıyı bölgelerin tamamında sıcaklıklar iç bölgelere göre daha fazla ölçülür bilgisi yanlıştır. 8 Sis, ılık ve nemli havanın soğuk zeminlere temas etmesi sonucunda meydana gelir. Bu nedenle kış aylarının ılık geçtiği Menteşe ve Taşeli Platosu nda sislere daha az rastlanır. 9 Harita numaralanmış yerlerden V de kış ayları ılık geçer. Bu nedenle bu yerlerde sis oluşumuna daha az rastlanır. 11 Trabzon ile Gümüşhane arasında kıyıya yakın ve paralel uzanan yüksek dağlar iç kesimlerle kıyı kesimler arasında belirgin iklim farklılığı ortaya çıkartmıştır.

21 TÜRKİYE NİN İKLİMİ - II 21 1 Türkiye, matematik konumunun da etkisiyle Akdeniz ikliminin yayılma alanında yer alır. Bu nedenle genellikle kış ayları bol yağışlı, yaz ayları sıcak ve kurak geçer. 4 Menteşe Yöresi nde nemlilik ve yağış fazladır. Bölgede sıcaklıkların da yüksek olması nedeniyle ağaçların büyüme hızı daha fazladır. Bu nedenle ağaçlar kendini daha kolay yenileyebilir. ÇÖZÜM Türkiye de kısa mesafelerde belirgin iklim farklılıklarının yaşanmasında denizellik, dağların uzanış yönü ve yükselti gibi özel konum faktörleri etkili olmaktadır. Türkiye nin boylam değerleri iklim çeşitliliğine neden olmaz. 3 Yaz aylarının bol yağışlı geçtiği yerlerde, Karadeniz kıyısında, güneşlenme süresi azdır. Bu nedenle bölgede ormanların kendini yenileme süresi daha kısadır. Fön karakterli rüzgarlar, yer şekillerine bağlı olarak oluşur. Bir yamaç boyunca aşağı inen hava sürtünmenin etkisiyle her 100 m de 1 0C ısınır. 6 Doğu Karadeniz kıyılarında dağ sıraları kıyıya yakın ve paralel uzandığı için denizden gelen nemli havanın yamaç boyunca yükselmesi ve içindeki nemini yağış olarak bırakması daha kolaydır.

22 22 7 Rüzgar frekans gülleri, bir bölgede yer şekillerinin uzanış yönüne bağlı olarak ortaya çıkar. Rüzgar frekans gülünün incelenmesiyle hakim rüzgar yönü bulunur. 10 Yağışın mevsimlere dağılışı incelendiğinde sonbaharda en fazla yağışın düştüğü görülür. Sonbaharda en fazla yağış alan bölge Karadeniz Bölgesi olduğundan Rize bu grafiğe uygun bir yağış rejimine sahiptir. 8 Köroğlu Dağları nın kuzey yamaçlarında gür ormanların bulunması nemli ve yağışlı iklim özellikleriyle açıklanabilir. Bu durum bakının bir etkisi ile açıklanamaz. 9 Türkiye nin iklim özelliklerinde Asor dinamik yüksek basınç ve İzlanda dinamik alçak basıncı daha etkilidir. 11 Meltem rüzgarları Dünya nın günlük hareketine bağlı olarak farklı ısınmaların etkisiyle oluşur. Kara ve deniz meltemleri kıyı bölgelerde gün içinde kara ve denizlerin farklı ısınmasıyla, dağ ve vadi meltemleri ise dağ ve vadilerde günlük ısınma farklılıkları sonucunda meydana gelir.

23 TÜRKİYE NİN İKLİMİ - III 23 1 Türkiye de yükselti farklarının fazla olması, Türkiye nin jeolojik yapısı ile ilgilidir. Asya, Arabistan ve Afrika levhaları arasında kalan ülkenin fiziki görünümü zamanla bu hale gelmiştir. 4 Yazları kısa, serin ve yağışlı, kışları çok soğuk uzun ve kar yağışlı geçen iklim tipi sert karasal iklimdir. Bu iklim tipi Kuzeydoğu Anadolu da etkilidir. Bu nedenle Ardahan Platosu nda bu iklim tipi etkilidir. ÇÖZÜM Türkiye, ortalama yükseltisi fazla olan bir ülkedir ve ortalama yükselti batıdan doğuya gidildikçe artar. Bu durum Türkiye nin doğusunda sıcaklık ortalamasının daha düşük olmasına ve bu yerlerde karlı ve donlu gün sayılarının çok olmasına neden olmaktadır. 3 İndirgenmiş sıcaklık haritaları yükseltinin sıcaklığa etkisinin ortadan kaldırılması ile elde edilir. Bu nedenle indirgenmiş yıllık sıcaklık haritasından kıyıların gerçek sıcaklıklarına ve sıcaklık değerlerinin arttığı ve azaldığı yönlere ulaşılabilir. Türkiye nin indirgenmiş ocak ayı sıcaklık haritası yükseltinin sıcaklığa etkisinin ortadan kaldırılması ile elde edilir. Bu haritada verilen bilgilere göre Türkiye nin doğusunda izotermler daha sık batısında daha seyrek geçer. Bu durum denizellik karasallık koşulları ile açıklanır. 6 Kış mevsiminde Sibirya da oluşan termik yüksek basınç bazı dönemlerde etki alanını genişletir ve Türkiye ye kadar sokulur. Bu durumda Türkiye de etkili hava sistemleri kuzeydoğudan sokulur ve çok soğuk, ayaz günler yaşanır.

24 24 7 Türkiye nin kıyı yörelerinin tümü, nemliliğin fazla olması, kışların ılık ve yağışlı geçmesi, sıcaklık farklarının az olması gibi ortak özelliklere sahiptir. 10 Poyraz, Türkiye de etkili olduğunda sıcaklıkları çok düşürür, soğuk ve kurak günlerin yaşanmasına neden olur. 8 Yaz aylarında Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde ortalama sıcaklıklar Akdeniz Bölgesi ne göre daha yüksektir. Bu durum Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde karasallık koşulları ve hakim rüzgar yönü ile açıklanabilir. 9 Türkiye de yıllık güneşlenme sürelerinin dağılışının gösterildiği bir harita incelendiğinde güneşlenme sürelerinin Karadeniz kıyılarında daha az, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde daha fazla olduğu görülür. Kıyılardan iç kesimlere ve batıdan doğuya gidildikçe güneşlenme süresi artar ifadesi yanlıştır. 11 Balıkesir de kış ayları ılık ve yağışlı geçer. Bu nedenle Balıkesir de bu koşullara uyum sağlayabilen tarım ürünleri yetiştirilebilir. Kış aylarında düşük sıcaklıklar bölgede ekonomik açıdan daha büyük zarar ortaya çıkartır.

25 TÜRKİYE NİN İKLİMİ - IV 25 1 Akdeniz ve Akdeniz in kara içlerine sokulmuş uzantıları olan Ege Denizi, Marmara Denizi ve Karadeniz Türkiye de iklim üzerinde pek çok etkiyi ortaya çıkarmıştır. Ancak Akdeniz kıyılarında turizm sezonunun daha uzun sürmesinin bu durumla ilgisi yoktur. Bu durumu enlem etkisi ile açıklanabilir. 4 Ege Bölgesi nde dağlar kıyıya dik olarak uzandığı için denizden gelen nemli hava iç kesimlere daha fazla sokulabilir. Bu nedenle Ege Bölgesi nde Akdeniz ikliminin yayılma alanı Akdeniz Bölgesi ne göre daha geniştir. ÇÖZÜM 12 2 Türkiye de geniş bir iklim bölgesi içinde, o iklimin genel sıcaklık ve yağış karakterinden oldukça farklı küçük alanların belirebilmesi yani mikroklima alanların oluşması kısa mesafelerde belirgin yükseklik farklarının olması ile ilgilidir. 3 Yağışın yıl içerisindeki dağılışı bakımından en çok benzeyen kentler İzmir ve Mersin dir. İzmir ve Mersin, Akdeniz iklim bölgesinde yer alır. Bu nedenle kentlerde kışlar ılık ve bol yağışlı, yazlar sıcak ve kurak geçer. 5 İndirgenmiş sıcaklık değerleri yükseltinin sıcaklığa etkisinin ortadan kaldırılması ile elde edilir. Bu nedenle yükseklere çıktıkça sıcaklıkların her 200 metrede 1 C azalması dikkate alınır. Buna göre kentlerde indirgenmiş sıcaklıklar; Adıyaman da: 20,4 Sivas: 15,2 Trabzon: 14,7 şeklinde olur. 6 Konya Bölümü nde yıllık sıcaklık farkı karasallık etkisi nedeniyle daha fazladır.

26 26 7 Karadeniz Bölgesi nde her mevsim yağışlı geçtiği için ormanlar deniz kıyısından başlar. 10 Yıldız rüzgârı, kuzey sektörlü bir rüzgârdır. 8 Türkiye de temmuz ayı sıcaklık dağılışlarında denizellik ve karasallık, Ekvator a uzaklık, ortalama yükselti, nemlilik, rüzgârlar gibi etmenlerin etkisi görülebilir. 9 Türkiye nin değişik yörelerinde meydana gelen don olayları farkı tarihlerde başlaması ve bitmesi Türkiye de iklim çeşitliliğinin fazla olmasının göstergesidir. Türkiye de yükseklik farkları ve bakı etkisinde olmayan yamaçlarla ilgilidir Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü nün tüm yurtta sıcaklık ortalamalarının mevsim normallerinin altında olması ve yağışların etkili olması Türkiye de kuzeybatı yönünden bir hava kütlesinin yaklaşması ile açıklanabilir.

27 TÜRKİYE DE TOPRAK, BİTKİ VE SU - I 27 1 Doğu Anadolu Bölgesi nde akarsu havzalarında yatak eğimleri fazla olduğu için akarsuların akış hızları da fazladır. Bu nedenle akarsulardan enerji elde etmek için barajlar kurulmaktadır. 3 DSİ de yapılan bu çalışma ile su kaynaklarından etkili bir şekilde yararalanma ve kalkınma planlarında suyun etkili kullanımı dikkate alınmaktadır. Bu durumun amaçları arasında akarsuların akım düzenlerinin tespit edilmesi yoktur. ÇÖZÜM 13 2 Türkiye de sıcak su kaynaklarıyla ilgili olarak verilen bu parçada Türkiye nin sıcak su kaynakları bakımından zengin olmasına neden olarak üç tarafın denizlerle çevrili olması gösterilmiştir. Bu durum Türkiye de yer yapısının kırıklı olmasıyla açıklanabilir. Bu bilgi yanlıştır. 4 IV. jeolojik zamanda Türkiye de buzullar yaklaşık 2000 metrelere kadar inmiştir. Bu nedenle Türkiye de 2000 metreden daha yüksek yerlerde bu tür göllere rastlama imkanı vardır. Yıldız Dağları nın ortalama yükseltisi 1000 metreden daha az olduğu için bu göllere rastlanmaz.

28 28 5 Türkiye de kaplıca ve ılıcalar kırıklı yer yapısının sonucunda meydana gelmiştir. Bu nedenle Türkiye de sıcak su kaynaklarının dağılışı ile fay hatlarının ve deprem bölgelerinin dağılışı arasında bir paralellik olduğu görülür. 7 Haritada gösterilen I nolu alanda kahverengi step toprakları görülmez Türkiye Orta Doğu da tatlı su kaynakları bakımından en zengin ülkedir. Ayrıca sıcak su kaynakları bakımından Türkiye çok elverişli koşullara sahiptir. Türkiye de su kaynakları ile ilgili yapılan çalışmaların sonuçları değerlendirildiğinde su kaynaklarının ekonomiye yeterince yansımadığı ve yaz aylarının kurak geçmesinden dolayı yılın bazı dönemlerinde sulardan yararlanma imkanının yetersiz olduğu görülür. Tuz Gölü nün havzasında yıllık yağış miktarı az ve yaz aylarındaki etkili buharlaşma olduğu için seviyesinde yıllara göre değişimin daha fazla olması beklenir. 9 Akdeniz iklim bölgesinde doğal bitki örtüsü makidir. Kalkerli tabakaların etkisiyle kırmızı renkli topraklar (terra rossalar) yaygın olarak bulunur.

29 TÜRKİYE DE TOPRAK, BİTKİ VE SU - II 29 1 Türkiye nin üç tarafının denizlerle çevrili olması ve yer şekillerinin etkisiyle akarsular kısa boylu ve hızlı akışlıdır. 4 Akdeniz Bölgesi nde litolojik yapının etkisiyle akarsular yataklarında kimyasal çözülme yaparlar. Bu nedenle sularının içinde bol miktarda çözünmüş kireç bulunur. Bu nedenle Akdeniz e dökülen akarsularının birçoğunun ağzında delta ovası bulunmaz. ÇÖZÜM 14 2 Batı Anadolu da ve Marmara Bölgesi ndeki akarsuların yatak derinliği ve akış hızları çok azdır. Bu nedenle akarsularından enerji üretiminde faydalanma imkanı yetersizdir. 5 Türkiye de bazı yerlerde kapalı havzaların oluşması Akarsu havzalarındaki yer şekilleri, iklim özellikleri ve kayaç yapısı ile ilgilidir. 3 Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos (Durusu) göllerinin oluşumu, dalga ve akıntıların taşıdığı malzemelerin bir koy önünde birikmesiyle ilgilidir. Soruda verilen diğer gölleri oluşumu şöyledir: Abant ve Zinav: Heyelan set gölü Mogan ve Uzungöl: Alüvyon set gölü 6 Batı Anadolu daki dağların ortalama yükseltileri genellikle 2000 metreden azdır. Bu nedenle bu dağların yüksek yerlerinde buzul göllerine rastlanmaz.

30 30 7 Türkiye nin yer yapısının kırıklı olmasından dolayı kaplıca ve ılıcalar yaygındır. Türkiye nin yakın çevresindeki levhaların etkisiyle aktif fay hatları çok yaygın olarak bulunur. Bu durum Türkiye nin jeolojik yapısı ile açıklanabilir. 10 Kimyasal çözülme olayı sıcak ve nemli iklim bölgelerinde, kalkerle kaplı tabakaların bulunduğu arazilerde daha etkili olarak yaşanır. Bu nedenle Iğdır Ovası nda kimyasal çözülmenin daha az etkili olduğu söylenebilir. 8 Afyon Akarçay kapalı havzası ve Şanlıurfa Platosu nda yıllık yağış miktarı çok azdır ve yaz aylarında etkili buharlaşma nedeniyle kuraklık şiddeti fazladır. Bu nedenle sözü edilen yerlerde toprak yüzeyi kalın bir kireç ve tuz tabakası ile kaplıdır. 9 Türkiye, ortalama yükseltisi batıdan doğuya gidildikçe artan bir ülkedir. Ayrıca Doğu Anadolu da dağlık ve engebeli araziler geniş yer kaplar. Bu nedenle Doğu Anadolu da dış güçlerin yaptığı aşındırmalar sonucunda yamaçlarda yer yer ana kaya yüzeye çıkar ve toprak dağ eteğinde birikir. 11 Ürgüp ve Nevşehir çevresinde volkanik araziler geniş yer kaplar. Bu arazilerde ayrışmalar sonucunda kumlu topraklar bulunur. Taşeli Platosu, kalın kalker tabakaları ile kaplıdır. Bu arazilerde kimyasal çözünmenin de etkisiyle kırmızı renkli topraklar meydana gelir. Erzurum Kars Bölümü nde çayırlarla kaplı alanlarda çernezyom topraklar bulunur.

31 TÜRKİYE DE TOPRAK, BİTKİ VE SU - III 31 1 Batı Anadolu nun akarsuları, geniş graben sahaları içinde menderesler oluşturarak akar. Bu nedenle bu akarsular yana aşındırma yaparlar ve enerji potansiyelleri düşüktür. 3 Türkiye de akarsuların akış hızları çok fazladır. Bu akarsular dar ve derin vadilerde akarlar. Bu nedenle akarsulardan ulaşımda ve taşımacılıkta yararlanma imkanları yoktur. ÇÖZÜM 15 2 Ergene Nehri, Marmara Bölgesi nde bulunur. Bu akarsuyun kaynak kısmı ile ağız kısmı arasında yükselti farkı çok azdır. Bu nedenle Ergene Nehri nin hidroelektrik enerji potansiyeli çok düşüktür. 4 Konya Ereğli, Karapınar ve Çumra çevresi, Şanlıurfa, Erzurum ve Iğdır Ovaları nda yaygın olarak bulunan toprakların oluşumu kapalı havza veya eski göl tabalarında tuzların birikmesiyle açıklanabilir.

32 32 5 Yıllık yağış miktarının düşük olduğu yerlerde doğal bitki örtüsü cılız olduğu için bu arazilerde humus birikimi de azdır. Bu nedenle iç bölgelerde ve Güneydoğu Anadolu da toprakta humus birikimi azdır. 8 Kolüvyal topraklar, Doğu Anadolu Bölgesi nde dağ eteklerinde daha yaygın olarak bulunan topraklardandır. 6 Kekik, lavanta, zeytin, defne ve zakkum gibi bitkiler maki bitki örtüsünün içinde bulunan türlerdendir. Bu bitkilere Akdeniz ikliminin etkili olduğu yerlerde yaygın olarak rastlanır. 7 Türkiye de fiziksel çözülme olayı yıllık yağış miktarının ve nem oranın düşük olduğu yerlerde etkili yaşanır. Bu nedenle yüksek dağlık alanlarda ve iç bölgelerde fiziksel çözülme daha etkilidir. 9 Türkiye de akarsuların akım miktarlarının yaz aylarında düşmesi, yaz ayları sıcak ve kurak geçen iklim özelliklerinin görülmesi ile ilgilidir. Bu özellik Türkiye nin akarsularının akış hızının fazla olması ile açıklanamaz.

33 TÜRKİYE DE TOPRAK, BİTKİ VE SU - IV 33 1 Ülkemizde topraklarda yıkanmanın en fazla olduğu yer Karadeniz Bölgesi nin doğu kıyılarıdır. Burada aşırı yıkanmış ve tuz, kireç gibi bileşiklerden arınmış topraklarda çay tarımı yapılır. 4 Karstik kaynaklar ülkemizde karstik kayaçların yaygın olduğu Akdeniz Bölgesi nde görülür. Suları soğuk ve kireçlidir bu nedenle sıcak ve kükürtlü suya sahiptir bilgisi verilemez. ÇÖZÜM Türkiye de Kuzeydoğu Anadolu da çernezyom toprakları çayır bitki örtüsü altında görülür. 3 Gittiği yerde bitkilerin yapraklarının bazılarının kadifemsi bazılarının cilalı ve parlak olduğunu; ağaççıkların kısa boylu olduğunu tespit eden araştırmacı bu çalışmasını doğal bitki örtüsü maki olan Akdeniz Bölgesi nde yapmış olabilir. Gayzer kaynakları aktif volkanların bulunduğu İzlanda, Yeni Zelanda, gibi ülkelerde görülür. Ülkemizde aktif volkan bulunmadığından gayzer kaynağı da yoktur. 6 Kolüvyal topraklar dağ yamaçlarından taşınan çeşitli boyutlardaki çakılların yamaç eteğinde birikmesiyle oluşurlar. İçerisindeki humus miktarı bölgeden bölgeye göre değiştiğinden koyu renklidir bilgisini vermek doğru olmaz.

34 34 7 Verilen haritada işaretlenmiş yer Erzurum Kars Platosu dur. Burada çayır bitki örtüsü altında verimli çernezyom toprakları görülür 9 Kayın haricindeki diğer ağaçlar iğne yapraklıdır Akdeniz Bölgesi nde en fazla yağış kış mevsiminde düşerken yazlar sıcak ve kuraktır. Ancak Karadeniz Bölgesi nde yağışın yıl içerisindeki dağılışı dengelidir. Bu nedenle bitki örtüsü Akdeniz Bölgesi nde yaz kuraklığına dayanıklı maki iken Karadeniz Bölgesi nde ormandır. Uzungöl Alüvyal set Eğirdir: Tektonik Ulubat Tektonik Tortum - Heyelan set Van Volkanik set Suğla Karstik Tuz Tektonik Sapanca Tektonik Beyşehir Tektonik Marmara Alüvyal set 11 Toprak tiplerinden zonal topraklar yani yerli topraklar iklim ve bitki örtüsüne göre oluşurlar. Ancak alüvyonlar azonal yani taşınmış topraklardır ve bulundukları yerin iklimi ile bitki örtüsü hakkında bilgi vermezler.

35 TÜRKİYE DE DOĞAL AFETLER - I 35 1 Türkiye nin levhaların karşılaşma alanında yer alması, yer yapısının kırıklı olmasına neden olmuştur. Bu nedenle Türkiye nin büyük bir kısmında tektonik deprem riski fazladır. Tuz Gölü nün güney kesimleri, Taşeli Platosu, Güneydoğu Anadolu nun güney kesimleri, Doğu Karadeniz kıyıları, Yıldız Dağları ve Ergene Bölümü riskin düşük olduğu yerlerdendir. 4 Sel ve taşkın meteorolojiden alınan bilgilerle önceden tahmin edilebilen doğal afetlerdendir. ÇÖZÜM Kuzey Anadolu Dağları nın kuzey yamaçlarında yer altına sızan sular, yer altındaki kil tabakasının üstünde birikir ve kütleleri kayganlaştırır. Bu nedenle sözü edilen doğa olaylarına yaygın olarak rastlanır. Bu durumun nedenleri arasında doğal bitki örtüsünün tahrip edilmesi gösterilemez. 3 Türkiye de yer şekilleri ve iklim özelliklerinin etkisiyle heyelanlara en çok Karadeniz Bölgesi nde rastlanır. Mardin, Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde yer alır. Bu bölgede yaz ayları çok sıcak ve kurak geçer. Kış mevsiminde kar yağışlı gün sayısı azdır. Ayrıca yamaç eğimleri de az olduğu için çığ yaşanma riski çok düşüktür. 6 Düzce, Kuzey Anadolu Fay hattı üzerinde yer alan merkezlerdendir.

36 36 7 Çığı önlemek ve zararlarının en aza indirilmesi için yapılması gereken çalışmalar arasında yer altı suyu seviyesinin kontrol edilmesi gösterilemez. 10 Yerleşim yeri olarak dağ yamaçlarının seçilmesi yanlış arazi kullanımına örnek olarak verilemez. Bu nedenle sel ve taşkınların meydana gelmesinde öne çıkan sebepler arasında bu durum gösterilemez Türkiye de doğa olaylarının çoğu zaman afetle sonuçlanmasında çoğu zaman insan faaliyetleri öne çıkmaktadır. Bu nedenle göç alan yerlerde plansız kentleşme, alüvyal sahaların yerleşmeler tarafından işgal edilmesi etkili olmaktadır. 9 Türkiye de tektonik depremlerin sık ve etkili olmasında Türkiye nin levha sınırında olması, yer yapısının kırıklı olması etkili olmaktadır. Haritadaki bilgiler incelendiğinde Türkiye nin tamamında alüvyal düzlüklerde tektonik deprem riskinin yüksek olduğu söylenemez. 12 Tropikal siklonlar, tropikal kuşakta özellikle ilkbahar ve sonbahar aylarında meydana gelen olaylardandır. Bu nedenle tropikal siklonlar Türkiye de etkili olmaz.

37 TÜRKİYE DE DOĞAL AFETLER - II 37 1 Tektonik depremler ve volkanizma jeolojik yapıyla, kaya düşmeleri ve heyelan jeomorfolojik (yeryüzü şekilleri), çığ ve fırtınalar ise meteorolojik afetler grubundadır. 4 Soruda bazı yanlış arazi kullanımına örnekler verilmiştir. Göçlere bağlı plansız kentleşme, tarım alanlarının amaç dışı kullanımı, atmosfere salınan karbon gazlarının artması gibi olaylar doğal çevrede büyük sorunlar ortaya çıkarmaktadır. Bu sorunlar Türkiye de ve Dünya da erozyon ve küresel ısınma gibi küresel çevre sorunlarına neden olmaktadır. Ancak bu bahsedilen olaylar jeolojik kökenli afetler grubunda yer almaz. ÇÖZÜM Türkiye de doğa olaylarının zaman zaman afet boyutuna ulaşmasında daha çok arazilerin yanlış ve bilinçsiz kullanımı etkili olmaktadır. Örneğin gecekondulaşma, doğal bitki örtüsünün tahribatı, alüvyal düzlüklerin tarım dışı faaliyetler için kullanılması afetlere neden olmaktadır. 3 Türkiye de en çok can ve mal kaybına neden olan doğal afetler deprem ve seldir. Türkiye de orman yangınları riskinin en fazla olduğu yerler, Güney ve Batı Anadolu ormanlarıdır. Bu yerlerde orman yangını riskini yüksek olmasının temel nedeni güneşlenme süresinin yüksek olması ve yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesidir. Ayrıca ihmal ve dikkatsizlikler orman yangınlarının meydana gelmesinde en önemli etkendir. 6 Adapazarı, Amasya, Erzincan ve Bolu Kuzey Anadolu fay hattında yer alan illerdendir. Malatya ise Doğu Anadolu fay hattı üzerinde yer alır.

38 38 7 Türkiye de iç bölgelerde yamaçlarda doğal bitki örtüsünün tahrip edildiği yerlerde erozyona bağlı toprak kaybı çok fazla olmaktadır. Bu şekilde erozyonun en az yaşandığı yerler Karadeniz kıyılarındadır. 10 Kuru dere yataklarında çarpık yerleşmelerin neden olduğu sel ve taşkınlar özellikle çarpık kentleşmenin yaşandığı yerlerdedir. (I) Yer yapısından dolayı tektonik depremlerin sık yaşandığı yerler ise Türkiye nin büyük bir kısmında etkili olmaktadır. (IV) Eğimli yamaçlarda suya doyan kütlelerin kaymasıyla oluşan heyelanlar en fazla Karadeniz Bölgesi nde etkili olmaktadır. (III) Çığ riskinin en fazla olduğu yerler Doğu Anadolu da bulunmaktadır. (V) 8 Anadolu Yarımadası nda gerilme ve sıkışmaya yol açması ve bu nedenle birçok fay hattının meydana gelmesi Arabistan levhasının Anadolu Yarımadası nı sıkıştırması ile ilgilidir. 9 Türkiye de deprem, sel ve taşkınlar, kütle hareketleri ve erozyon ile çığ etkili yaşanan doğal afetlerdendir. Kasırga, hortum, tayfun gibi doğal afetler tropikal kuşakta ilkbahar ve sonbahar aylarında etkili yaşanan afetlerdendir. 11 Türkiye de deprem riskinin düşük olduğu yerler; Tuz Gölü nün güney kesimleri, Konya ve Karaman, Güneydoğu Anadolu nun güney kesimleri, Doğu Karadeniz kıyıları, Yıldız Dağları ve Ergene Bölümü dür.

39 TÜRKİYE DE DOĞAL AFETLER - III 39 1 Anadolu Yarımadası nın üzerinde bulunan deprem kuşaklarının meydana gelmesi, Afrika ve Arabistan levhalarının Asya levhasına doğru sokulmasıdır. 4 Gediz grabeni ve Biga Yarımadası Batı Anadolu fay hattında, Armutlu Yarımadası Kuzey Anadolu fay hattı üzerinde, Muş ise Doğu Anadolu fay hattı üzerinde yer alır. Taşeli Platosu, aktif fay hatlarına uzak bir yerde bulunduğu için tektonik deprem riski düşüktür. ÇÖZÜM 19 2 Türkiye de fay hatlarının geçtiği yerlerde yer kabuğu kırıklı bir yapıdadır. Bu yerlerde gerilme ve sıkışma olayları etkilidir. Kaplıca ve ılıcalar yaygındır. 3 Türkiye; Asya, Afrika ve Arabistan levhalarının karşılaşma alanında yer aldığı için gerilme ve sıkışma faaliyetleri etkilidir. Bu nedenle kırıklı bir yer yapısına sahiptir. Türkiye bu özelliklere sahip olduğu için tektonik depremler sık ve etkili yaşanan doğal afetlerdendir. Kaplıcalar ve ılıcalar yaygın olarak bulunur. 5 Türkiye de akarsular bitki örtüsünden yoksun eğimli arazilerden geçtiği için bol miktarda alüvyon taşırlar. Akarsuların taşıdığı alüvyonlar baraj çanağında biriktiği için zamanla barajlar kullanılamaz hale gelir. Bu nedenle Türkiye de barajların ekonomik kullanma süresi kısadır. 6 Türkiye nin matematiksel konumundan dolayı kasırga, hortum ve tayfun gibi olağanüstü hava olaylarına rastlanmaz. Bu tür hava olayları daha çok tropikal bölgede etkilidir.

40 40 7 Verilen bilgiler dikkate alındığında III nolu bölgede yer altından aşırı su çekilmesi sonucu çöküntü depremleri yaşanır bilgisi doğru değildir. Çünkü III nolu alanda taban suyu seviyesi yüksektir. 10 Akarsular üzerinde kurulan barajlar akarsuların akımını düzenleyici etkide bulunur. Bu durum da aşağı çığırlarda akarsuların taşkın yapma riskini azaltır. Dere yataklarının daraltılması, tıkanması, akarsu havzalarında yerleşmelerin artması sel ve taşkınları artırır. 8 Haritada taralı olarak gösterilen yerlerin doğal koşulları dikkate alındığında yamaç eğimlerinin fazla olduğu ve eğimli yamaçlarında kar birikiminin fazla olduğu görülür. Ayrıca bu bölgede eğimli yamaçlar ağaç türü bitkiler bakımından yoksun olduğu için çığ riski daha fazladır. 9 Türkiye de meydana gelen yıkıcı depremler Türkiye nin jeolojik yapısı ile ilgilidir. Bu nedenle küresel ısınmanın artmasının sonucunda meydana gelecek çölleşmenin sonuçları arasında gösterilemez. 11 Aniden bastıran sağanak yağışlar ve ani kar erimeleri akarsu havzalarında zaman zaman taşkınlara neden olmaktadır. Bu durum sel ve taşkınların doğal nedenleri arasında sayılabilir.

41 TÜRKİYE DE NÜFUS VE YERLEŞME - I 41 1 Menteşe Yöresi ve Taşeli Platosu nda kışları ılık ve bol yağışlı, yazları sıcak ve kurak geçen iklim koşulları etkili olmaktadır. Bu bölgelerde iklim koşulları yerleşme için elverişli olmasına rağmen yer şekilleri yerleşme için elverişli değildir. 4 Türkiye de köy altı yerleşmelerinin kuruluş amaçları daha çok hayvancılık faaliyetleri ve küçük tarım alanlarının değerlendirilmesi ile ilgilidir. Bu tür yerleşmeler genellikle yılın belirli dönemlerinde geçici olarak kullanılır. Bu tür yerleşmelerin kurulmasında tarımda makineleşmeyle tarım alanlarının genişlemesi gösterilemez. ÇÖZÜM 20 2 Güney Marmara ve Karadeniz Bölgelerinde tektonik oluklar sık nüfusludur. Bu ovaların sık nüfuslu olması alüvyal düzlüklerde tarımsal faaliyetlerin ve tarıma bağlı ticaretin gelişmesiyle ilgilidir. 3 Anadolu Yarımadası orta kuşakta insan yaşamı için en elverişli bölgede yer alır. Anadolu Yarımadası nda etkili ılıman iklim koşulları, yer altı ve yer üstü su kaynakları bakımından zengin olması, eski dünya karalarının karşılaşma alanında olmasından dolayı en eski yerleşim alanları arasındadır. 5 Verilen yerler incelendiğinde V nolu alanda turizm köyleri değil tarım köyleri görülür. 6 Türkiye de ormanlık alanlar genellikle koruma altında tutulduğu için sık nüfuslu yerlere örnek verilemez.

42 42 7 Türkiye de turizm etkinlikleri içerisinde en çok gelişeni deniz turizmi ve doğa turizmidir. Bu nedenle Türkiye de turizme bağlı köyler daha çok Akdeniz ve Ege bölgesinde rastlanır. 10 Çiftlik yerleşmeleri geniş ve düz alanlarda tarım ve hayvancılık faaliyetleri birlikte yürütülür. Bu nedenle yıl boyunca kullanılır. 8 Haritada verilen II ve III nolu merkezlerin ikisi için turizme bağlı nüfus yoğunluğu bilgisi geçerli değildir. 9 Karadeniz Bölgesi nde dağlar kıyıya yakın ve paralel uzanır. Bu dağların ortalama yükseltisi fazladır. Bu nedenle bölgenin kıyı ve iç kesimleri arasında belirgin iklim farklarına neden olur. Bu nedenle bölgede nüfusun arttığı yerler kıyı kesimler ve iç bölgelerde tektonik oluklardır. 11 Haritada çok eğimli araziler nedeniyle seyrek nüfuslu olan bölge V numara ile, Dik yamaçların ormanlarla kaplı olduğu yer IV numara ile, Su kaynaklarının yetersiz olduğu yer I numara ile, Karstik kayaçlara bağlı nüfusun seyrek olduğu yer ise II numara ile gösterilmiştir.

43 TÜRKİYE DE NÜFUS VE YERLEŞME - II 43 1 Türkiye de kır yerleşmeleri dokularına göre toplu ve dağınık olmak üzere ikiye ayrılır. Bu yerleşmelerin ortaya çıkmasında yer şekilleri ve iklim koşulları etkili olmaktadır. Ayrıca arazinin engebeli ve düz olması da yürütülen ekonomik faaliyetler üzerinde etkili olmaktadır. 4 Kırsal kesimde konut yapımında en çok kullanılan malzeme doğal çevrede en çok bulunan malzemedir. Bu nedenle ahşap malzemeler daha çok ormanların geniş yer kapladığı yerlerde bulunur. Karadeniz ve Akdeniz Bölgesi nde orman köylerinde ahşap malzemelerin kullanıldığı evler bulunmaktadır. ÇÖZÜM Doğu Karadeniz Bölümü nde her mevsim bol yağışlı geçer. Arazileri dağlık ve engebelidir. Bölgenin bu özelliğinden dolayı tarım alanları dar, parçalı ve dağınıktır. Bu nedenle arazilerinde yerleşmeler birer, ikişer ev şeklinde dağınık bir halde bulunmaktadır. 3 Aydın da yürütülen sanayi ve ticaret etkinlikleri daha çok beşeri faaliyetlere bağlıdır. Türkiye de orman varlığının korunması, kaçak yapılaşmanın önüne geçilmesi için ağaçların konut yapımında kullanılmasını engelleyen kanunlar çıkartılmaktadır. Böylece doğal koşullara bağlılığın azaltılması düşünülmektedir. 6 Türkiye de geçici köy altı yerleşmelerinde en önemli ekonomik faaliyet hayvancılıktır.

44 44 7 Çiftlik yerleşmeleri tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin geniş ve düz arazilerde birlikte yürütüldüğü yerleşmelerdir. Bu yerleşmeler plato ve ovaların geniş yer kapladığı yerlerde bölgelerde bulunur. Dağlık ve engebeli arazilerde bu tür yerleşmelerin olması beklenmez. 10 Volkanik faaliyetler sonucunda çevreye yayılan küller toprak verimliliğini artırmaktadır. Bu nedenle volkanik araziler Türkiye de yerleşmeyi sınırlandıran bir etken değildir. 8 Kom yerleşmeleri, iç bölgelerde tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılığın birlikte yürütüldüğü yerlerde bulunur. 9 Türkiye de kırsal kesimde yürütülen ekonomik faaliyetler genellikle küçükbaş hayvancılık ve tahıl tarımıdır. Ancak iklim ve yer şekillerinin elverişsiz olduğu yerlerde bu durum değişebilmektedir. Örneğin yaz yağışlarının etkili olduğu yerde büyükbaş hayvancılık, dağlık arazilerin geniş yer kapladığı Doğu Karadeniz Bölümü nde balıkçılık temel geçim kaynağıdır. 11 Türkiye de kırsal kesimde ahşap malzemenin en çok kullanıldığı bölge Karadeniz Bölgesi dir.

45 TÜRKİYE DE NÜFUS VE YERLEŞME - III 45 1 Nevşehir, Ürgüp ve Göreme (Kapadokya Yöresi) volkanik materyallerin geniş örtü oluşturduğu bir yerdir. Bu nedenle bölgede volkanik taşlar yapı malzemesi olarak kullanılmaktadır. 2 5 Kırsal kesimde yerleşmeler doğal koşullara uyum sağlayan yerleşmelerdir. Örneğin Karadeniz Bölgesi nde dağlar kıyıya yakın uzandığı için yerleşmeler kıyı boyunca çizgisel olur. Ayrıca benzer durum bir yol boyunca ve akarsu boyunca da görülür. Konya ve Şanlıurfa gibi yerlerde yer şekillerinin sade olmasından dolayı yerleşmeler daireseldir. ÇÖZÜM 22 Anadolu da ilk yerleşim alanları olarak su kenarları ve mağaralar tercih edilmiştir. Bu durum öncelikle insanların yerleşim yeri olarak korunaklı bir yer seçmesi ve su kaynaklarının yakında bulunması ile ilgilidir. 6 3 Tuz Gölü nün çevresi ve Karaman Yöresi kuraklığın etkili olduğu bir bölgedir. Bu nedenle bölgede nüfusun seyrek olması yer şekilleriyle değil, iklim koşullarıyla açıklanabilir. 4 Türkiye de nüfus dağılışı fay hatlarına bağlı değildir. Türkiye nin büyük bir kısmında fay hatları olduğu için nüfus dağılışında fay hatlarıyla paralellik görülebilir. Ancak temel neden bu değildir. Çiftlik yerleşmelerine dağlık ve engebeli arazilerde rastlama imkanı daha azdır. 7 Türkiye de kırsal yerleşmelerde konut yapımında kullanılan malzeme arazilerin doğal koşullarına bağlı olarak farklılık göstermektedir. Örneğin Karadeniz Bölgesi nde ahşap, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu da kerpiç, dağlık arazilerde ise taş malzeme kullanılır. Bu nedenle kırsal kesimde kerpiç malzemenin kullanılması ortak bir etken olarak gösterilemez.

46 46 8 Kom, oba ve yayla gibi köyaltı yerleşmelerde yürütülen ekonomik faaliyet mera hayvancılığıdır. 12 Türkiye de kırsal kesimde çiftlik yerleşmeleri ova ve platolarla kaplı alanlarda bulunur. Dağınık kır yerleşmeleri ise dağlık ve engebeli sahalarda bulunur. 9 Güney Marmara ve Orta Karadeniz Bölümlerinde tektonik ovalar tarım ve ticaret etkinliklerinin yürütüldüğü yerlerdir. 13 Çiftlik, mezra ve divan köyaltı yerleşmelerinde yıl boyunca ikamet edilmektedir. 10 Verilen yerlerden Edirne de dağ köylerinin oluşmasını sağlayacak bir topografya yoktur. 11 Orta Karadeniz Bölümü nde yer şekilleri bölgelerin diğer bölgelerine göre daha sadedir. Bu nedenle bölümde toplu yerleşmeler daha fazla bulunur. 14 Türkiye de geçici olarak kullanılan köy altı yerleşmelerinde yürütülen en önemli ekonomik faaliyet hayvancılıktır. 15 Yayla yerleşmeleri yüksekte bulunan serin, nemli ve yağışlı alanlardır. Bu nedenle yaylalar seracılık ve ticaret etkinlikleri için elverişli yerler değildir.

47 TÜRKİYE DE NÜFUS VE YERLEŞME - IV 47 1 Karadeniz Bölgesi nde kırsal kesimde yaygın olarak kullanılan malzeme ahşap malzemedir. 5 Kırıkkale nin ekonomik fonksiyonu ulaşım ve sanayidir. Salihli nin ekonomik fonksiyonu tarım ve tarıma bağlı ticarettir. Fethiye nin ekonomik fonksiyonu turizmdir. ÇÖZÜM 23 2 Türkiye de metropoliten şehirler iş olanaklarının fazla olduğu yerlerdir. Bu alanlar başka şehirlerden yoğun miktarda göç alır. Bu şehirlerin ortak özellik olarak deniz kıyısında olmaları gösterilemez. 6 Erzincan, Gölcük ve Sarıkamış gibi kentler askeri tesislerin kurulmasına bağlı olarak gelişmiştir. 3 İskenderun hem liman hem de endüstri şehridir. 4 Batman, Zonguldak ve Seydişehir gibi kentler maden yataklarının değerlendirilmesi ve madene bağlı sanayi kuruluşlarının kurulmasıyla gelişmenin arttığı kentlerdir. 7 Şanlıurfa kültürel bir şehirdir. Bu şehrinin gelişmesi ve büyümesinde kültürel, bilimsel etkinliklerin ve üniversitelerin katkısı daha azdır. 8 İstanbul ve Eskişehir in gelişmesinde önemli ulaşım yollarının ve eğitim tesislerinin bulunması etkili olmuştur.

48 48 9 Seçeneklerde verilen kentlerin ekonomik fonksiyonları şunlardır: Antalya : turizm, ticaret, ulaşım Adana: Sanayi, ticaret ve tarım Ankara: Ulaşım, ticaret ve sanayi Gaziantep : Ulaşım, ticaret ve tarımdır. İstanbul da ise soruda verilen ekonomik fonksiyonların tamamı gelişmiştir. 13 Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde yaz aylarında etkili olan Asor dinamik yüksek basıncı etkilidir. Bu nedenle bölgelerde yılın büyük bir kısmında yağış olmaz ve güneşlenme süresi yüksektir. Bu nedenle evler genellikle düz damlıdır. 10 Çanakkale ve Bandırma da limanlarının arka bölgesinde yer şekilleri daha sadedir. Bu nedenle limanların hinterlandı daha geniştir. 11 Ardahan, Hakkari ve Tunceli gibi iller sosyal ve ekonomik yönden yeterince gelişme gösterememişlerdir. Bu durum üzerinde kentlerde dağlık ve engebeli arazilerin geniş yer kaplaması, ulaşım ve ticaretin gelişmemiş olması, tarım alanlarının dar olması etkili olmaktadır. 12 Sinop limanı doğal bir liman olmasına rağmen Ilgaz Dağları bölgede kıyıya yakın ve paralel uzandığı için iç kesimlerle ulaşım zorluğu yaşanır. Bu nedenle bölgenin etki alanı çok dardır. 14 Haritada III numara ile gösterilen yerde yıllı yağış miktarı çok azdır. Bölge platolarla kaplıdır. Bu bölge kuraklığın etkisiyle seyrek nüfusludur. 15 Türkiye de metropoliten kentlerin bir kısmı kıyı bölgelerde bir kısmı ise iç bölgelerde bulunur. Bu nedenle metropoliten kentlerin tümünün hinterlandı geniş limanlar olduğu söylenemez.

49 TÜRKİYE DE NÜFUS VE YERLEŞME - V 49 1 Nüfus piramitleri ülkelerin belirledikleri planlı uygulamalar olan nüfus politikalarıyla ilişkilidir. Günümüzde doğum oranlarını azaltmaya yönelik politikalar izleyen ülkeler gelecekte genç nüfus ihtiyacından dolayı nüfusu arttırıcı politika izleyebilirler. 4 Göç veren alanlarda erkek nüfus göçe katıldığında erkek nüfus oranı azalır. Tarımsal üretim aksar. Göç verdiğinden bölge aritmetik nüfus yoğunluğu azalır. Göçe genelde işsiz nüfus katıldığından işsiz nüfus oranı azalır. ÇÖZÜM 24 2 Verilen öncüller incelendiğinde Yıldız Dağları çevresinde iklim uygun ancak yer şekilleri elverişli değildir. Biga ve Gelibolu çevresinde ise iklim uygun iken bu yerler ana yollara uzak kenar bölgelerde kaldıklarından nüfus yoğunlukları düşüktür. Diğer yerler ve bilgiler ise doğrudur. 3 Haritadaki yerler dikkate alındığında nüfus yoğunluğu fazla olan alanlar arasında Ergene Bölümü yani Trakya nın iç kesimleri gösterilmemiştir. 5 Bursa ovası ülkemizde tarım, sanayi ve enerji üretiminin iç içe olduğu bir bölgedir. Bu nedenle burada nüfusun yoğun olma nedeni bu koşullara bağlanır.

50 50 6 Ülkemizde Marmara Bölgesi nde nüfus fazlalığından dolayı fizyolojik nüfus yoğunluğu da diğer bölgelere göre en fazladır. 8 Ülkemizin ya da herhangi bir ülkenin nüfusunun kalabalık olması o ülkenin gelişmiş ya da geri kalmış olması hakkında bize bilgi vermez. 7 Nüfus piramitleri ülkelerin gelişmişlik düzeyleri hakkında bize bilgi verir. Nüfus piramitleri incelendiğinde uzun yıllardır istikrarlı bir doğum ve nüfus artış oranı belirlemiş ülkeler gelişmiş ülkelerdir. Doğum ve ölüm oranları az olan ülkeler gelişmiş ülkelerdir. 9 Verilen haritada işaretli yerlerden IV numara ile gösterilen Taşeli Yöresi arazinin karstik yapısı ve engebeli olmasından dolayı seyrek nüfusludur.

51 TÜRKİYE EKONOMİSİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER - I 51 1 Türkiye de uygulamaya konulan ekonomi politikaları ile nüfusun belli bölgelerde toplanmasının sağlanması amaçlanmamıştır. Çünkü uygulanan ekonomi politikaları amaçlı kalkınmayı ve bölgeler arası gelişmişlik farkını azaltmayı hedefler. 4 Haritada gösterilen L kış turizm potansiyeli yüksek olan yer, M seracılığa uygun olan yer, K su kaynakları az olduğu için nüfus yoğunluğu az olan yerdir. ÇÖZÜM 25 2 Türkiye de döneminde devletçilik yoluyla sanayileşme hedeflenmiştir. Bu yöntemin belirlenmesinin nedeni özel sektördeki sermaye yetersizliğidir. 3 Türkiye nin yıllarında uygulamaya koyulan ekonomi politikasında alt yapı çalışmalarına önem verilerek, iktisadi kalkınma hızının yükseltilmesi kararları alınmıştır. Ancak eğitim, kültür çalışmalarına önem verilmesi, turizmin ekonomik kalkınmada öncü sektör olması gibi kararlar alınmamıştır. 5 Verilen eşleştirmelerden doğu ve batı medeniyetlerinin karşılaştığı yerde olmasıyla sanayinin bir ilişkisi yoktur. 6 Haritada verilen yerlerden V numaralı alan için doğal ve beşeri koşulların uygun olmaması sebebi ile daha fazla teşvik verilmesi gerekir.

52 52 7 Türkiye de mekanlar arası gelişmişlik seviyesi farklılığının azaltılabilmesi için öz kaynakların işletme hakkının devredilmesi yapılacak çalışmalardan biri olamaz. Çünkü bu durum fayda yerine zararı beraberinde getirir. 10 Türkiye de çok çeşitli iklimlerin görülmesine, tarımsal ve hayvansal ürünlerin çeşitli olması kanıt olarak gösterilebilir. 8 Türkiye nin yükseltisinin fazla ve engebeli arazinin geniş yer tutması ekonomi üzerinde gerçek alan ve izdüşüm alan arasındaki farkın fazla olması gibi bir etki yaratmaz. 9 Türkiye de dört mevsimin belirgin olarak yaşanması ve ılıman iklim özelliklerinin etkili olması Türkiye nin orta kuşakta yer almasıyla ilgilidir. 11 Haritada gösterilen IV numaralı yerde yükseltinin fazla olması ve arazinin engebeli olmasına bağlı olarak tarımsal faaliyetler yapılamamaktadır.

53 TÜRKİYE EKONOMİSİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER - II 53 1 Türkiye de iklim çeşitliliğinin fazla olmasının tarıma olumlu etkisi tarımsal ürün çeşitliliğinin fazla olmasıdır. 4 Soruda verilen birinci bilgi V numaralı alana, ikinci bilgi IV numaralı alana, üçüncü bilgi III numaralı alana, dördüncü bilgi ise II numaralı alana aittir. Ancak I numara ile gösterilen Doğu Karadeniz bölümü ile ilgili bilgi verilmemiştir. ÇÖZÜM 26 2 Haritada gösterilen bölgelerin ortak özellikleri arasında A,B,C,D şıklarında verilen özellikler gösterilebilir ancak bu alanların ortak özelliği olarak volkanik arazilerin bulunması gösterilemez. 3 Verilen özelliğe sahip yerler arasında yükseltisi az olan Ergene Bölümü ve Cihanbeyli Platosu örnek olarak gösterilemez. 5 Sorudaki öncüllerde verilen İç Anadolu daki platoların geniş yer kaplaması büyükbaş hayvancılığı olumsuz etkilemez aksine küçükbaş hayvancılığın gelişimini sağlamıştır. Büyükbaş hayvancılığın burada gelişmemesi iklim ve bitki örtüsü ile ilgili bir durumdur.

54 54 6 Türkiye de ortalama yükseltinin doğuya gidildikçe artması tarım ve ulaşımı olumsuz etkiler. 9 Verilen bilgilerin ortak sonucu olarak iklim çeşitliliği ekonomik faaliyetler üzerinde doğrudan etkilidir yargısına ulaşılabilir. 7 Türkiye nin yer şekillerinin ekonomik faaliyetler üzerindeki etkileri ile ilgili olarak verilenlerden Batı Anadolu da taban suyu seviyesinin yüksek olması ekonomik faaliyet çeşitliliğini azaltır şeklinde bir bilgi verilemez. 8 Türkiye de Akdeniz bölgesinde kış aylarının kıyılarda ılık geçmesi nedeniyle Akdeniz bölgesinde yer alan Amik ve Çukurova deltaları tarım ürünleri yetiştirmek amacıyla elverişlidir. 10 Türkiye de geçiş iklimlerinin bulunması, tarım ürünlerinin fazla olması, bitki çeşitliliğinin fazla olması ve ayrıca ekonomik faaliyetlerin çeşitlenmesine etki yapar.

55 TÜRKİYE DE ARAZİ KULLANIMI - I 55 1 Tabloda verilen yerlerden Ardahan da tarımın ve turizmin öne çıktığını belirtmek yanlış olur. 4 Haritada numaralarla işaretlenerek verilen yerlerden birinci bilgi II numaralı alana, ikinci bilgi Adana Çukurova yı gösteren I numaralı alana, üçüncü bilgi ise III nolu Doğu Anadolu Bölgesi ne aittir. ÇÖZÜM 27 2 Türkiye de arazi kullanımı ile ilgili verilen bilgilerden tektonik oluklarda ormanların ve hayvancılığın geliştiğini söylemek doğru değildir. 3 Türkiye den karstik arazilerden yararlanma olanağı diğerlerine göre daha azdır. 5 Türkiye de arazi kullanımı ile verilen bilgilerden Teke ve Taşeli Yarımadası ndaki kalker kaplı arazilerde yoğun bir şekilde tarım yapıldığını söylemek doğru değildir. Çünkü bu alanların toprak özellikleri bakımından tarım yapılması uygun değildir.

56 56 6 Türkiye nin tektonik olukları ve platoları tarım, hayvancılık ve ticaret faaliyetleri için uygun ortam oluşturur, ancak bu alanların yaylacılık açısından elverişli olduğu söylenemez. 9 Verilen grafikte eğim dereceleri gösterilen Türkiye topraklarının büyük bir kısmı tarımda makine kullanımına elverişli değildir. 7 Türkiye de dağların güney yamaçlarının tarım ve yerleşme faaliyetleri açısından elverişli olması sıcaklık ortalamasının yüksek olması ile açıklanabilir. 8 Verilenlerden kıyılarda bulunan delta ovalarının yerleşme ve sanayi amacıyla kullanılması yanlış arazi kullanımının en güzel örneklerinden biridir. Çünkü bu alanların tarım alanı olarak kullanılması gereklidir. 10 Verilen haritada numaralanmış yerlerden hangisinde arazi kullanımını sınırlandıran en önemli etkenin çok eğimli arazi ve sarp araziler olduğu bilgisi IV numaralı alan için söylenemez.

57 TÜRKİYE DE ARAZİ KULLANIMI - II 57 1 Verilen göllerden Eğirdir Gölü karstik bir göl olması ve sularının kireçli olması nedeniyle balıkçılık ve sulamada faydalanılmaz. 4 Türkiye de arazi eğiminin % 0-5 arasında olan alanlarda tarım daha fazla yapılan faaliyettir. ÇÖZÜM 28 2 Türkiye de arazilerin büyük bir kısmının tahıl tarımı amacıyla kullanılması karasal iklimin yaygın olarak görülmesiyle ilgili bir durumdur. 3 Verilen arazi kullanımı eşleştirmelerinden platoların tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık amaçlı kullanılması bilgisinin eşleştirmesi doğru olacaktır. 5 Verilenlerden tahıl ekim alanlarının geniş yer kaplaması arazi yapısıyla ilgili değildir. Bu durum kurak-yarıkurak iklim özelliklerine bağlı ortaya çıkar.

58 58 6 Haritada işaretlenmiş alanlardan V numarada verilen Taşeli Platosu ve III numarada gösterilen Kuzeydoğu Anadolu yerleşme ve tarım için yer şekillerinin uygun olmaması sebebiyle elverişli değildir. 9 Türkiye de ortalama yükseltinin ve engebenin fazla olmasının maden çeşitliliğine olumlu etki yarattığı söylenemez. 7 Türkiye de arazi kullanımı ile ilgili verilenlerden Teke ve Taşeli yarımadalarında alüvyal düzlüklerin var olduğunu söylemek doğru değildir. 8 Türkiye deki kıyı ovalarının endüstri bitkileri tarımına ayrılmasında turizm etkinliklerinin gelişmiş olması ve mevsimlik göçlerin fazla olmasının etkili olduğu söylemez. 10 Haritada numaralanmış yerlerle ilgili olarak aşağıda verilenlerden C şıkkında verilen III numaralı yerdeki alüvyal düzlüklerin yerleşme ve sanayi amacıyla kullanılması bilgisi yanlış arazi kullanımına örnektir. Çünkü bu topraklarda tarım yapılması gerekir. 11 Haritada verilen IV numaralı yerdeki hidroelektrik enerji üretiminde yer şekilleri, III numaralı yerdeki kıl keçisi yetiştiriciliğinde yer şekilleri etkili olmuştur.

59 TÜRKİYE DE ARAZİ KULLANIMI -III 59 1 Türkiye de verimli tarım alanlarının her yıl daha da azalmasında, klasik tarım yöntemleri yerine organik tarım yöntemlerinin tercih edilmesi ve tarımsal faaliyetlerde makine kullanımının artması durumlarının etkili olduğu söylenemez. 4 Verilen grafikler değerlendirildiğinde 2009 yılında tarım gelirlerinin toplam gelir içindeki payının azaldığı söylenemez. Çünkü; bu grafik sadece sektörel dağılımı gösterir. ÇÖZÜM 29 2 Türkiye nin iç bölgelerinde su kaynaklarının yetersizliği çiftçilerin su gereksinimi az olan tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılığa yönelmesinde etkili olmuştur. 3 Doğu Anadolu Bölgesi nde arazi kullanımında hammadde kaynaklarının yetersizliği sorunlarıyla karşılaşıldığı söylenemez. 5 Haritada taralı olarak gösterilen kıyı kesimlerde çok sayıda tatil köyleri inşa edilmesi yanlış arazi kullanımına örnektir.

60 60 6 Atatürk bu sözüyle tüm sektörlerin dengeli gelişmesinin önemini vurgulamıştır. 8 Verilen grafikten yola çıkarak Türkiye nin yüz ölçümünün yarıdan fazlasının yükseltisinin 1000 metreden fazla olduğu bilgisine ulaşılabilir. 7 Türkiye nin bu özelliğinin maden çeşitliliğini beraberinde getirdiği söylenemez. Çünkü maden çeşitliliği farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş arazi yapısıyla ilgili bir durumdur. 9 Verilenlerden Çukurova ve Dİlova düzlüklerinin verimli tarım alanı olarak kullanılması gerekirken sanayi amaçlı kullanılması yanlış arazi kullanımına örnektir.

61 TÜRKİYE DE ARAZİ KULLANIMI - IV 61 1 Haritada verilen yerler dikkate alınacak olursa Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde işaretlenen V numaralı yer ile Biga Yarımadası nda işaretlenen III numaralı yerin kış sporları için uygun olmadığı söylenebilir. Çünkü iklim koşulları elverişli değildir. 4 Güney Marmara nın yükseltinin az olması nedeniyle yer şekillerinin ulaşımı olumsuz etkilediği söylenemez. ÇÖZÜM 30 2 Antalya da seracılığın, Erzurum da hayvancılığın, Giresun da fındık yetiştiriciliğinin gelişmiş olması Türkiye ekonomisinde doğal çevre koşullarının etkili olduğu söylenebilir. 3 Türkiye nin doğusunda iklim ve topoğrafya koşulları hidroelektrik güç üretimi, büyükbaş hayvancılık ve arıcılık ayrıca kış turizmi için elverişli ortam oluşturur. Ancak bu koşulların endüstriyel tarım koşulları için elverişli olduğu söylenemez. 5 Türkiye de dağların güney yamaçları tarım ve yerleşme açısında daha elverişlidir. Çünkü bu alanlarda iklim koşulları bakı etkisiyle daha elverişlidir.

62 62 6 Türkiye de kış mevsiminin ılık ve bol yağışlı, yaz mevsiminin sıcak ve kurak geçtiği kıyı bölgeler deniz turizm ve seracılık açısından daha elverişlidir. 9 Haritada işaretlenen yerlerden I numara ile işaretlenen Güney Marmara nın yükseltisinin az olmasından dolayı hidroelektrik potansiyelinin daha az olduğu söylenir. 7 Haritada numaralanmış yerler ve bilgiler karşılaştırıldığında birinci bilginin I nolu yer, ikinci bilginin III numaralı alana ve son bilginin II nolu alana ait olduğu söylenebilir. 8 Verilenlerden Elazığ da akarsu vadilerinde enerji üretilmesi sanayinin doğurduğu bir sonuç değildir. Çünkü hidroelektrik enerji üretimi yerşekilleri ile ilgili bir durumdur. 10 Türkiye de verimli tarım arazilerinin her yıl azalmasında etkili olan numaralandırılarak verilen faktörlerden I numara ile verilen Kocaeli, II numara ile verilen İstanbul, III numara ile verilen Kırşehir e aittir.

63 TÜRKİYE DE TARIM - I 63 1 Türkiye de tarım alanlarında yüksek verim alma yöntemlerinin geliştirilmesi çalışmalarıyla tarım sektöründe istihdamın arttırılması söz konusu değildir. 4 Akdeniz Bölgesi nde yazların kurak geçmesine karşın sulama olanaklarının gelişmiş olması mısır tarımının yapılmasına olanak sağlar. ÇÖZÜM Ziraat mühendisi yaptığı araştırmaları III numaralı yerde yapmış olamaz çünkü bu alan yer şekilleri bakımından yaptığı tespitlere uymaz. 3 Ardahan da yükseltinin artması ve tarım ürünlerinin olgunlaşma süresinin buna bağlı olarak uzaması hatta tarım yapılamamasından söz edilebilir. Türkiye de nadasa bırakılan tarım alanlarının azaltılması için sulama olanaklarının ve ürüne uygun gübre kullanımının artırılması çalışmalarına öncelik verilmesi gerekir. 6 Verilen illerden Karadeniz Bölgesi nde yer alan Zonguldak ve Giresun da doğal bitki örtüsü orman olduğundan ormancılık ve ormana dayalı sanayi daha fazla gelişebilir.

64 64 7 Haritada verilen II numaralı yerde alım gücünün yüksek olmasından dolayı tarımda daha fazla modern araç gereç kullanılabilir. 10 Haritada işaretlenerek gösterilen pirinç ekim alanlarının ortak özelliği, su kaynaklarının bol olmasıdır. 8 Verilen grafikte tüketim koşullarına ait bir bilgi olmadığından dolayı buğday üretim koşullarının tüketimi karşılayabildiği illere ulaşılamaz. 9 Türkiye de buğday için ayrılan arazilerin geniş olmasında iç bölgelerde doğal koşullarda yetiştirilebilmesi, besin değeri yüksek gıda maddesi olması ile ilgilidir. 11 Türkiye de tarım alanlarının her yıl daha da azalmasında tarımsal faaliyetlerde makina kullanımının artması ve mevsimlik işçi göçlerinin olması durumlarının etkili olduğu söylenemez.

65 TÜRKİYE DE TARIM - II 65 1 Verilen bilgiler dikkate alındığında I nolu bilgi Rize ye, II nolu bilgi Erzurum a, III nolu bilgi ise Şanlıurfa ya aittir. 4 Türkiye de tarım doğal koşullara bağlı olarak yapılır. Bu yüzden üretimde dalgalanmalar görülür. ÇÖZÜM Ayçiçeği ve zeytin tarımı yapılan alanlarla ilgili olarak verilen bilgilerden D şıkkına ulaşılamaz. Çünkü bu haritada sadece ekim alanları gösterilmiştir. 3 Verilen ovalardan Pasinler Ovası nın yükseltisi 1500 m üzerinde olduğu için burada tarım ürünleri çeşitliliği azdır. Son yıllarda Türkiye de tarımdaki gelişmelere bağlı olarak ürünlerin tüketiminde azalma olması söylenemez. 6 Verilen bilgilerden birincisi II numaralı bölgeye, ikinci bilgi I numaralı bölgeye, üçüncü bilgi ise III numaralı bölgeye aittir.

66 66 7 Karadeniz Bölgesi nde ormanların deniz seviyesinden itibaren başlaması her mevsimin yağışlı geçmesiyle ve bulutluluk oranının fazla olmasıyla ilgilidir. 10 Türkiye de tarımın geliştirilmesi ve birim alandan alınan verimin yükseltilmesi için iç bölgelerde yerel pazarlara yönelik üretime gerek yoktur. 8 Verilen ürünlerden şeker pancarı iç bölgelerin ekonomisinde daha büyük paya sahiptir. 9 Türkiye nin Akdeniz iklim kuşağında yer alması tarım sektörü için bir sorun oluşturmaz. Çünkü bu durum iklim koşullarının elverişli olmasını sağlar. 11 Tabloda verilen pirinç Adapazarı Ovası nda yetiştirilmektedir.

67 TÜRKİYE DE TARIM - III 67 1 Türkiye de tarımda hayvan gücüne olan gereksinim tümüyle ortadan kalkmaz. Bu duruma kanıt olarak tarımsal faaliyetlerin çiftliklerde yürütülmesi gösterilemez. 4 K bölgesi Sulama olanaklarının iyileşmesine bağlı olarak pamuk ve mısır ekim alanları genişlemiştir. Şanlıurfa L bölgesi Her mevsim bol yağış alan fındık ve çay yetiştirilen Giresun dur. ÇÖZÜM Türkiye de tarımın özellikleri arasında tarım sektöründen elde edilen gelir yıllara göre sürekli olarak azalmıştır bilgisi verilemez. 3 Türkiye de asıl yetişme alanı tropikal alanlar olan turunçgillerin üretim alanı ülkemizde dardır. Tarımsal faaliyetlerin hayvancılık faaliyetleri için yem üretimi sağlaması ekonomiye bir katkı sağlamaz. 6 Aynı anda ekilen tarım ürünleri verilen ovalardan yükseltisi en fazla olan Pasinler Ovası nda daha geç olgunlaşır.

68 68 7 Türkiye de Akdeniz Bölgesi nin kıyı kesimlerinde şeker ve unlu mamullerin sanayi tesislerinde gerekli ham madde İç Anadolu dan karşılanır. 10 Turunçgiller Rize de mikrokima özelliklerine bağlı olarak yetiştirilir. Bu yüzden o yöreye özgü monokültür bitkisi değildir. 8 Fındık ve turunçgil üretim alanlarında, kış mevsimi ılık geçer. 9 Türkiye de destek alımları yapılmasında ham maddesi yurt içinden karşılanabilen gübre kullanımının artırılması arasında bir ilişki yoktur. 11 Türkiye de tarım büyük ölçüde doğal koşullara bağlıdır. Seralarda yılda birden fazla ürün alınması doğal koşullarla ilgili bir durum değildir.

69 TÜRKİYE DE TARIM - IV 69 1 Türkiye de tarımda makine kullanımının artması endüstri bitkilerinin ekim alanlarının genişlemesine yol açamaz. 4 Ardahan yükseltinin fazla olması, yaz mevsiminin serin ve yağışlı geçmesi nedeniyle buğday ve arpa üretimine elverişli değildir. ÇÖZÜM Türkiye de sebzecilik tarımı ile ilgili olarak; iç bölgelerde iklim koşullarından dolayı üretim yapılamaz bilgisi verilebilir. 3 Verilen özelliklere sahip bölgeler arpa tarımı ve büyükbaş hayvancılığın yapıldığı Erzurum-Kars Platosu nu karşılar niteliktedir. Türkiye nin ormanlarıyla ilgili olarak coğrafi bölgelerde birim alana düşen orman miktarı birbirine yakındır bilgisi verilemez. 6 Türkiye de mercimek ve nohut tarımı yapılan yerlerde mevsimlik tarım işçisi ihtiyacı fazla ve bu alanlarda sulama olanakları gelişmiştir.

70 70 7 Türkiye de sulanabilir alanlar artarsa ürüne uygun gübre kullanımının artacağı söylenemez. 10 Verilen bilgilerden birincisi II numaralı bölgeyi, ikinci bilgi III numaralı bölgeyi, üç numaralı bilgi ise I numaralı bölgeyi temsil eder. 8 Kırmızı mercimek sulama olanaklarının gelişmiş olmasına bağlı olarak Güney Doğu Anadolu da yetiştirilir. 9 Akdeniz Bölgesi nin kıyı kesimlerinde patates ve soğan tarımı için ayrılan alan dardır. Çünkü buradaki alanlar ekonomik getirisi yüksek olan ürünlere ayrılmıştır. 11 Haritada verilen II ve III numaralı bölgelerde yer şekillerinin uygun olmaması tarımda makine kullanımını zorlaştırmaktadır.

71 TÜRKİYE DE TARIM - V 71 1 Ülkemizde devlet çeşitli nedenlerle tarım ürünlerine kota koymaktadır. Verilen ürünlerden tütünde devlet sağlığa zararlı olması nedeniyle değil tütünde dünya piyasalarında olan ülkemizde kaliteyi korumak adına kota ve kontrol uygulaması yapmaktadır. 4 Türkiye de tarımın en önemli sorunu sulamadır. Sulama sorununa bağlı olarak makine kullanımı ve gübrelemenin arttığı söylenemez. Çünkü bu uygulamalarda aynı sulama gibi intansif tarım yöntemi uygulamalarıdır. Sulamanın artması bu durumları artıracaktır bilgisi verilemez. ÇÖZÜM 35 2 Ülkemizde Karadeniz kıyılarında yaz yağışları, Doğu Anadolu da yazların serin ve kış sıcaklıklarının çok düşük olması sebebiyle üretimi sınırlanan tarım ürünü buğdaydır. 3 Ülkemizde Kayseri çevresinde volkanik topraklar verimli olmasından dolayı tarım ve yerleşme açısından kullanılmaktadır. 5 Ülkemizde makineleşmenin artmasıyla tarım ürünlerinde verim artışı sağlanır ve zamandan tasarruf edilir, yeni tarım alanları ortaya çıkar, makineleşmeyle bir çok kişi işsiz kaldığından kırdan kente göç başlar. Ancak makineleşme engebeli alanlarda tarım yapılmaya başlanmasını sağlayamaz.

72 72 6 Özellikleri verilen tarım ürünü pamuktur. 9 Haritada gösterilen III nolu Doğu Karadeniz Bölümü ile IV nolu Yıldız Dağları Bölümü nün arazileri engebeli ve yükseltileri fazladır. Bu nedenle tarımsal faaliyetler kısıtlanmıştır. 7 Mısır tarımıyla ilgili verilen bilgiler dikkate alındığında mısır üretiminin son yıllarda sulamayla birlikte en fazla üretimin Akdeniz Bölgesi nde yapıldığını; Karadeniz de ise üretilen mısırın bölge içinde tüketildiği ve ekonomiye pek fazla katkı sağlamadığı bilgisi verilebilir. 8 Kalsimorfik topraklar kireç oranı yüksek intrazonal topraklardandır. Çay ve kivi bitkileri ise aşırı yıkanmış topraklarda yetişmektedir. 10 Seçeneklerde verilen bilgiler incelendiğinde Karadeniz Bölgesi nde seracılık faaliyetlerini engelleyen nedenin kış sıcaklıklarının düşük olmasıdır bilgisi doğru değildir. Çünkü Karadeniz Bölgesi nde nem fazlalığından dolayı kış sıcaklıkları yüksektir. Burada seracılığı engelleyen faktör güneşlenme süresinin az olmasıdır.

73 TÜRKİYE DE HAYVANCILIK - I 73 1 Türkiye de balıkçılığın yeterince gelişme gösterememesinde; balıkçılıkla uğraşan nüfusun az olması etkili değildir. 4 Kültür balıkçılığı Menteşe Yöresi nde, tatlı su balıkçılığı ise Beyşehir Gölü nde yapılır. ÇÖZÜM 36 2 Haritada verilen I numaralı yerde balıkçılık temel geçim kaynağıdır. 3 Verilenlerden I ve II numaralı yerlerde doğal bitki örtüsü, hayvancılık türü ve tarımsal etkinlik doğru olarak gösterilmiştir. 5 Güney Doğu Anadolu Bölgesi nde küçükbaş hayvancılık karasal iklimin etkili olması ve bozkırların geniş yer kaplamasına bağlı olarak gelişmiştir. 6 Türkiye de hayvancılıktan alınan verimin artırılabilmesi için et tüketiminin arttırılmasına gerek yoktur.

74 74 7 Kümes hayvancılığı doğal şartlara bağlı olarak yapılan bir hayvancılık türü değildir. Çünkü kapalı ortamlarda kümes adı verilen yerlerde yapılır. 10 Türkiye de hayvancılıktan elde edilen verimin yükseltilmesi için besi ve ahır hayvancılığının yaygınlaştırılması gerekli değildir. 8 Verilen grafikten yılları arasında sığır sayısının sürekli azaldığı görülür. 9 Türkiye de balıkçılığın gelişmemesinde balıkların mevsimlik göçlerinin olması etkili değildir. 11 Şeker pancarı (posa) melasına bağlı olarak I nolu bölgede besi ve ahır hayvancılığı gelişmiştir.

75 TÜRKİYE DE HAYVANCILIK - II 75 1 Balıklar mevsime göre sıcak denizlerden soğuk denizlere göç ettiği için Akdeniz Ege Denizi Marmara Denizi ve Karadeniz arasında canlı geçişi olur. Bu yüzden İstanbul ve Çanakkale boğazları ülkemiz balıkçılığında en elverişli olan yerlerdir. 2 Türkiye de besi ve ahır hayvancılığının artması doğal ve suni yem tüketimini arttırır, doğal koşullara bağımlılık azalır ve mera hayvancılığına göre besi - ahır hayvancılığında daha fazla verim alınıp hayvancılığın ülke ekonomisine katkısı artar. Ancak besi ve ahır hayvancılığının artması hayvancılıkla uğraşan nüfusu arttırmaz. 3 Türkiye de hayvancılık incelendiğinde yerli ırklarla üretim ve yıllara göre üretimde dalgalanma fazladır. Kırsal kesimde modern yöntemlerle değil daha çok geçim tarzı hayvancılık tarımla birlikte yürütülür. Şehirlerin çevresinde ise daha modern yöntemlerle tüketim alanına yakın olduğu için besi hayvancılığı yapılır. Ancak canlı hayvan ihracatı ülkemizde fazla değildir. 4 Haritada işaretlenen yerler işaretlendiğinde; Birinci bilgi IV numaralı yeri yani Doğu Karadeniz i göstermektedir. İkinci bilgi III numaralı bozkır bitki örtüsüne ve küçükbaş hayvancılığa sahip İç Anadolu yu işaret eder. Üçüncü bilgi, Erzurum Kars platosundaki V nolu alanı gösterir. Son bilgi ise Akdeniz bölgesindeki Torosları işaret etmektedir. (II) Ancak bir numaralı Kocaeli yarımadasında yapılan hayvancılık hakkında bir bilgi verilmemiştir. 5 Türkiye de küçükbaş hayvancılık faaliyetlerinin yaygın olduğu alanlarda bu faaliyetlere bağlı olarak halı ve kilim dokumacılığı ve yem sanayisi gelişmiştir. ÇÖZÜM 37

76 76 6 Doğal çevre koşullarında sürdürülen hayvancılık faaliyetleri bitki örtüsüne bağlı olarak yapılır; İpek böcekçiliği Dut ağaçları Arıcılık Çeşitli bitki ve çiçek toplulukları ormanlık alan Koyun yetiştiriciliği - Bozkır Sığır besiciliği - uzun boylu çayır Ancak kümes hayvancılığı bitki örtüsüne bağlı olarak yapılan bir hayvancılık değildir. 9 Türkiye de hayvan sayısı çok iken hayvan başına alınan verimin düşük olmasının nedenleri hayvancılıkta modern yöntemlerin kullanılmaması, et ve süt verimi düşük hayvanlarla üretim yapılması, hayvanlar için gerekli olan otlakların tarım alanına dönüştürülmesi ve besi hayvancılığı yerine doğaya bağımlı olan mera hayvancılığını tercih edilmesidir. Ancak ahır ve mandralarda üretimin artması verimi ve kaliteyi arttırır. 7 Türkiye de geçimini ipek böcekçiliğine bağlı doğal ipek üretiminden sağlayan ailelerin sayısı azalmıştır. Çünkü artık suni ipek üretimi artmış ve tekstil endüstrisi hızla gelişmiştir. Doğal koşullara bağımlılık bu konuda azalmıştır. 8 Türkiye de tarım ve hayvancılıkla ilgili A,B,C ve D seçeneklerinde verilen bilgiler doğru iken, E şıkkında yer alan iç bölgelerde sulama olanaklarının geliştiği yerlerde fındık ve turunçgil tarımı ekim alanları genişlemiştir bilgisi doğru değildir. Çünkü kış sıcaklık ortalamalarının iç bölgelerde sıfırın altına düşmesi bu tarım ürünlerinin yetişmesine engel olur. 10 Arıcılığın gelişmesi için gür bitki topluluklarının olması ve sanayi faaliyetlerinden uzak doğal ortamların bulunması gerekir. III numaralı yer arıcılık için uygun değildir. 11 Kuzeydoğu Anadolu da büyükbaş hayvancılığın yaygın olmasının nedeni yaz aylarının serin ve yağışlı geçmesine bağlı olarak çayır ve otlakların geniş yer kaplamasıdır. Ayrıca yazın tarla tarımının kısa süreli yapılabilmesi ve tarıma elverişli arazilerin az olması da bu durumu beraberinde getirmiştir.

77 TÜRKİYE DE HAYVANCILIK - III 77 1 Verilen haritada özellikle Marmara Bölgesi olmak üzere büyükşehirlerin çevrelerinde yoğunlaşmış olan hayvancılık faaliyeti tüketim alanlarına yakın kurulmuş olan kümes hayvancılığıdır. 3 Ülkemizde balık konserveciliği Çanakkale ve çevresinde yapılmaktadır. Burada avlanan balıklar Dardanel Ton Balık İşleme Tesisi nde konserve edilir. ÇÖZÜM 38 2 Ülkemizde yaz yağışları Kuzeydoğu Anadolu Bölümü nde görülür. Burada Erzurum Kars ve Ardahan platolarında yaz yağışlarıyla çayır bitki örtüsü gelişerek büyükbaş hayvancılık yapılmasına olanak sağlar. 4 Haritada dağılışı gösterilen hayvancılık türü arıcılıktır.

78 78 5 Bir yerde mera hayvancılığı yerine besi hayvacılığının yapılması verimi düşüren değil aksine verim arttırıcı bir yöntemdir. 7 Ülkemize özgü bir balık türü olan İnci Kefali ülkemizde sadece Van Gölü nün sodalı suyunda barınmaktadır. 6 Haritada gösterilen I nolu alanda koyun yetiştiriciliği, II nolu alanda kıl keçisi yetiştiriciliği, III nolu alanda ise çayır bitki örtüsü varlığına bağlı olarak inek yetiştiriciliği yapılmaktadır. 8 Ülkemizde ipekböcekçiliğinin en yoğun olarak yapıldığı yer dut ağaçlarının fazlaca bulunduğu Marmara Bölgesi ve özellikle Bursa çevresidir.

79 TÜRKİYE DE TARIM VE HAYVANCILIK (KARMA) - I 79 1 Türkiye de bazı bitki tür ve toplulukları orada belli başlı hayvancılık türlerinin gelişmesini sağlamıştır. Buna göre; Bozkır Koyun Çayır Sığır Çiçekli bitkiler ve orman Arıcılığın gelişmesini beraberinde getirmiştir. 4 Harita incelendiğinde I numaralı alanda sulamaya bağlı olarak mısır, II numaralı alanda kış sıcaklıklarına dayanıklı arpa ve III numaralı alanda ise buğday tarımı yaygındır. ÇÖZÜM 39 2 Türkiye de tarla tarımında verimi arttırmak için, sulanabilen alanlar arttırılmalı, ürüne uygun gübre kullanılmalı, nadas yerine nöbetleşe ekim metodu uygulanmalı, tohum ıslahı yapılmalıdır. Ancak tarım alanlarının arttırılması verimi arttırmaz. 3 Türkiye de büyükbaş hayvancılık yapılan yerler yaz aylarında yağışlar alan çayırlarla kaplı alanlardır. Erzurum - Kars Platosu buna örnek olarak verilebilir. 5 Türkiye tarımındaki başlıca sorunlar; engebeli arazilerin geniş yer kaplaması, yağışın az olması ve sulama sorunları, kaliteli tohum yetersizliği ve zirai aletlerin fiyatının yüksek olmasıdır. Ancak kış mevsiminde kar yağışlarının olması her zaman olumsuz bir durum olarak değerlendirilmemelidir. 6 Türkiye de bütün kıyı şeridinde yetiştirilen tarım ürünü bu alanlara özgü tipik özellik olan kış ılıklığı ve nemli ortam ister.

80 80 7 Harita incelendiğinde verilen şartlara uygun olmayan alanlar II ve III numaralı yerlerdir. 10 Verilen öncüller incelendiğinde; Birinci öncül; III numaralı bölgeyi, İkinci öncül; I numaralı bölgeyi, Üçüncü öncül ise II numaralı bölgeyi gösterir. 8 Antalya ve Erzurum Kars Bölümü nde aynı anda ekilen ürünün olgunlaşma sürelerinin farklı olması enlem ve yükseltiye bağlı olarak sıcaklık ortalamalarının düşük olmasıdır. 9 İç Anadolu da yağış azlığına bağlı olarak tahıl tarımı yapılır. Bu alanda kuraklığın etkisiyle toprak bir yıl nadasa bırakılarak dinlendirilir. Yağışın azlığına bağlı olarak bozkır bitki örtüsü ve buna bağlı küçükbaş hayvancılık yaygındır. Kuraklığın etkisi ve nadas yönteminin uygulanmasıyla üretimde dalgalanmalar görülür ancak yağış azlığı ekili dikili arazi oranını yükseltmez. 11 Haritada verilen alanlardan IV numara ile işaretlenen yerde yani Güneydoğu Anadolu da şiddetli buharlaşma ve yağış azlığı nedeniyle toprak çoraklaşarak şiddetli rüzgâr erozyonuna maruz kalır.

81 TÜRKİYE DE TARIM VE HAYVANCILIK (KARMA) - II 81 1 Haritada Akdeniz ve Ege kıyıları işaretlenmiştir. Bu yüzden bu alanlarda yoğun olarak yetiştirilen tarım ürünlerin yaz mevsiminde güneşlenme isteğinin fazla olduğu söylenebilir. Bu bilgi bu alanlar için uygun ve doğru bir bilgidir. 5 V numaralı alanda görülen şiddetli ve uzun süreli don olayları tarım alanlarında daha büyük zarara yol açar. ÇÖZÜM 40 2 Akdeniz bölgesinde buğday ve şekerpancarı ürünlerine ayrılan arazinin az olmasının nedeni iklim değil daha yüksek getirisi olan ürünlerin ekilmesidir. Diğer ürünlerin ekim alanlarının az olması veya olmaması iklimle ilgili bir bilgidir. 3 Türkiye de tarımın özellikleri incelendiğinde A,B,C,D şıkları doğru fakat E şıkkındaki bilgi Türkiye tarımına uygun değildir. Türkiye de nüfusun büyük bir kısmı geçimini tarımdan sağlamaktadır. 4 Ovaların iklim özellikleri göz önüne alınırsa sıcak ve nemli iklim özelliklerine ayrıca sulama olanaklarına sahip Akdeniz bölgesinde yer alan Çukurova da tarımsal ürün çeşidi en fazladır. 6 Türkiye de dağlık alanlar arıcılık için uygun iken tarım ve kara yolu ulaşımı için uygun değildir. 7 Türkiye de balıkçılığın istenilen düzeyde gelişim gösterememesindeki temel nedenler A,B,,D,E şıklarında verilmiştir. Ancak C şıkkında verilen bilgi doğru bir bilgi değildir.

82 82 8 Yılda birden fazla ürün alınabilen alanlar sıcak, nemli, sulama olanakları gelişmiş, don olayları sık olarak görülmeyen, ürünlerin olgunlaşma süresi ve hasat süresi kısa olan alanlardır. Bu yüzden I ve IV nolu alanlarda bu şartların bazılarına bağlı olarak yılda birden fazla ürün alınabilir. 11 Türkiye de hayvancılıktan elde edilen et ve süt verimin arttırılması için süt kuzu ve dana kesimleri önlenmeli, otlaklar ıslah edilmeli ve erken aşırı otlatma engellenmeli, hayvan hastalıkları ile mücadele edilmeli, doğal ve yapay yem üretimlerine önem verilmelidir. Ancak mera hayvancılığı verimi arttırmak yerine doğal koşullara bağımlı hale getirir. 9 Soruda üçgen ile gösterilen ürün tipik Akdeniz ürünlerinden olan turunçgillerdir. Ayrıca Rize ve çevresinde de mikroklima özelliklerine bağlı olarak yetiştirilir. Diğer sembol ile gösterilen ürün ise pamuktur. 10 Türkiye de arıcılık çiçekli bitkilerin gür olduğu ormanlık alanlarda yapılır. A,B,C,E şıklarında verilen yerler arıcılık için uygun iken Çatalca Yarımadası sanayileşme ve şehirleşme etkisiyle arıcılık için uygun değildir. 12 Soruda beş numaralı alanda balıkçılık önemli bir geçim kaynağıdır. 13 Türkiye de ormanların dağılışında Karadeniz ve Akdeniz ilk iki sırayı alır.

83 TÜRKİYE DE MADEN VE ENERJİ - I 83 1 Kare ile gösterilen maden Artvin Murgul, Kastamonu Küre de çıkarılan bakır ve üçgen ile gösterilen maden Sivas (Divriği ve Kangal), İzmir (Torbalı) ve Malatya (Hekimhan, Hasan Çelebi) de çıkarılan demir madenidir. 5 Haritada üçgen ile gösterilen maden krom, yıldız ile gösterilen maden linyit ve kare ile gösterilen maden ise demiri göstermektedir ÇÖZÜM 41 2 Türkiye de maden çeşitliliği ve rezervi bakımından en zengin bölüm Yukarı Fırat Bölümü dür. 3 Bir yerde maden yatağının işletmeye açılması, enerji kaynaklarına olan ihtiyacı arttırır, çevre illerden göç almaya başlar, ekonomik faaliyetler çeşitlenir, bölge halkının gelir düzeyi artmaya başlar ancak o bölge mevsimlik göç almaz. Çünkü mevsimlik göç tarıma bağlı olarak yapılır. 4 Türkiye de madenler ve enerji kaynaklarıyla ilgili A,C,D,E seçeneklerinde verilen bilgiler doğru iken B seçeneğinde verilen Orhaneli, Pozantı ve Köyceğiz de bakır yatakları değil krom yatakları bulunur. 6 Türkiye nin ihracatında payı yüksek olan maden mermerdir. İhracatın %50 sini tek başına mermer olşuturur. 7 Türkiye de madenler bakımından Doğu Anadolu nun zengin olmasının nedeni jeolojik ve tektonik faaliyetlerdir.

84 84 8 IV nolu alanda çıkarılan krom Antalya da işlenir. 11 Türkiye nin dış satımında bor mineralleri ve kromun önemli bir yerinin bulunması bu madenlerin çeşitli alanlarda kullanılması ve kalitelerinin yüksek olmasıyla ilgilidir. 9 Verilen maden ve çıkarıldığı yer eşleştirmelerinden C şıkkı yanlıştır. Çünkü Guleman da krom, Tavşanlı da linyit çıkarılır. 10 Guleman, Fethiye, Köyceğiz ve Orta Toroslar da rezervi bulunan maden kromdur. 12 Türkiye de madenlerle ilgili verilen bilgilerden E şıkkında verilen bilgi doğrudur. Bor mineralleri ve krom dış piyasalarda her zaman pazar alanına sahip madenlerdir. 13 Yükselti fazlalığı ve arazinin engebeli yapısından dolayı II ve IV nolu alanlarda işletme giderleri fazla olur.

85 TÜRKİYE DE MADEN VE ENERJİ - II 85 1 Türkiye de kömür üretim faaliyetlerinde çevre sorunlarının önüne geçilmesi için kömürle çalışan termik santrallerde bacalara filtre takılarak karbon salımının azaltılması gerekir. 5 Hamitabat, Ambarlı, ve Ovakaça termik santrallerinde kullanılan enerji kaynağı doğalgazdır. ÇÖZÜM 42 2 Haritada rezerv alanı ve işlendiği yer gösterilen maden kromdur. 3 Türkiye de mermer fabrikalarının mermer yataklarına yakın yerlerde kurulmasının temel nedeni; taşıma harcamalarının azaltılarak üretim maliyetlerinin azaltılmasıdır. 4 Türkiye de madencilik faaliyetleriyle ilgili verilenler incelendiğinde dış satımda madenciliğin payı oldukça yüksek yargısına ulaşılabilir. 6 Harita incelendiğinde I numaralı bölge doğalgaz üretiminde büyük paya sahiptir. II numaralı yerde eğim fazla olduğu için hızlı akışlı akarsular üzerinde hidroelektrik potansiyeline bağlı olarak enerji üretilir. III numaralı yerde rüzgâr gücünden faydalanılarak enerji üretimi yapılır, V numaralı yerde güneşlenme süresi fazla olduğu için güneş enerjisinden faydalanılır ancak IV numaralı yerde jeotermal enerjiyi elektrik enerjisine dönüştüren santral yoktur. 7 Harita ve verilen öncüller karşılaştırıldığında birinci öncül V numaralı Hamitabat santrali hakkında bilgi vermektedir. İkinci öncül IV numaralı alan hakkında, üçüncü öncül II numaralı alan hakkında, dördüncü öncül ise III numaralı öncül hakkında bilgi vermektedir. Ancak I numaralı alan ile ilgili bilgi verilmemiştir.

86 86 8 Türkiye de son beş yılda enerji kaynaklarının türlere göre üretimi ve tüketimi incelendiğinde üretimin tüketimi karşılayamadığı, yıllara göre enerji ihtiyacındaki değişim, en çok üretilen ve tüketilen enerji kaynağı, enerji kaynaklarında üretimin tüketimi karşılama oranlarına ulaşılabilir ancak enerji kaynaklarının coğrafi bölgeleri göre dağılışına ulaşılamaz. 10 Türkiye de jeotermal enerji potansiyelinin yüksek olmasında; yer yapısının kırıklı olması, üçüncü ve dördüncü jeolojik zamanda oluşması etkilidir. 9 Verilen termik santraller incelendiğinde Afşin-Elbistan, Soma, Yatağan ve Çayırhan termik santrallerinde linyit kullanılır ve Hamitabat termik santralinde ise doğalgaz kullanılır. 11 Türkiye de bazı akarsu yataklarında enerji üretmek için akarsuyun akış hızı yüksek olmalı, suyun birikebileceği bir çanak olmalı, akarsuyun akımının yeterli olması gerekir ancak enerji nakil hatlarına yakın olması gerekli değildir.

87 TÜRKİYE DE MADEN VE ENERJİ - III 87 1 Batı Akdeniz ve Doğu Karadeniz de akarsuların üzerinde hidroelektrik santrallerinin kurulması, akış hızlarının yüksek olması, akımlarının yeterli olması, dar ve derin yataklarda akmalarıyla ilgilidir. 4 Haritada verilen K da gösterilen alan kırıkı yapıya sahip olduğu için jeotermal enerji, L de gösterilen alanda rüzgâr, M de ise güneşlenme gün sayısı fazla olduğu için güneş enerjisi santrali kurulmalıdır. ÇÖZÜM 43 2 Verilen harita incelendiğinde I numaralı yer Zonguldak ı gösteriyor ve bu alan taş kömürü üretiminde büyük bir paya sahiptir. II numaralı yer iklim ve topografya şartları nedeniyle hidroelektrik üretimi için elverişlidir. III numaralı yer kırıklı yapıya sahip olduğu için jeotermal enerji üretiminde kullanılır. IV numaralı yerde rüzgâr enerjisi elde etmek için santraller kurulmuştur. Ancak V numaralı yerde güneşli gün sayısı fazla olmadığı için bu bilgi doğru değildir. 3 Verilen santrallerden Ambarlı, Ovaakça ve Hamitabat da doğalgaz kullanılırken, Yeniköy ve Çatalağzı temik santrallerinde doğralgaz kullanılmaz. 5 Türkiye de enerji santralleri ile ilgili verilenler değerlendirildiğinde A,B,C ve E de verilen bilgiler doğrudur ancak D şıkkında verilen bilgi doğru değildir. Çünkü jeotermal enerji sonucunda kabon gazı salımı gerçekleşmez.

88 88 6 Verilen illerden Şanlıurfa da termal kaynaklar bulunmadığı için rapordaki görüş için bu yerde çalışmanın yapılması uygun değildir. 9 Türkiye de rüzgâr enerjisi konusunda Biga Yarımadası önde gelir. 7 Grafikte belirtilen bilgiler incelendiğinde hidroelektrik enerji üretiminde bir önceki döneme göre en az artış 2005 yılında olmuştur. 8 Haritada verilen bölümlerden I numaralı yerde gösterilen Yukarı Fırat Bölümü maden çeşidi ve rezervi bakımından daha zengindir. 10 Haritada numaralandırılarak verilen Ovaakça, Çayırhan, Elbistan ve Soma enerji santrallerinde fosil yakıt kullanılır ve karbon salımı yapılır. Oymapınar ise hidroelektrik santralidir ve karbon salımı yapmaz.

89 TÜRKİYE DE MADEN VE ENERJİ - IV 89 1 Verilen harita incelendiğinde II, III, IV ve V nolu merkezler hidroelektrik santraller konusunda elverişli iken I numaralı alanda yükselti az olduğu için bu alanda hidroelektrik santraller için elverişli koşullar yoktur. 4 Verilen tablo incelendiğinde Çayırhan termik santralinde doğalgaz enerji kaynağı eşleştirilmesi yanlıştır. Çünkü Çayırhan, santrali linyit enerji kaynağı ile çalışır. ÇÖZÜM 44 2 Verilen termik santrallerden Hamitabat, Çatalağzı, Ovaakça ve Yatağan termik santralleri karbon salımı yaparken Keban hidroelektrik santrali atmosfere karbon gazı göndermez. 3 Batı Anadolu da hidroelektrik ve rüzgâr enerji santralleri iklime bağlı olarak yıllara göre dalgalanmalar gösterirken; linyit ve jeotermal enerji kaynakları iklime bağlı değildir. 5 Öncüllerde verilen enerji kaynaklarından rüzgâr, hidroelektrik iklim koşullarından doğrudan etkilenmektedir ve buna bağlı olarak değişim gösterebilir. 6 Türkiye elektrik üretiminde doğalgaz ve linyit enerji kaynaklarının payı daha yüksektir.

90 90 7 İlk nükleer santralin Mersin Akkuyu da kurulması için; soğutma suyu için gerekli olan suyun bol miktarda bulunması, tektonik deprem riskinin düşük olması özellikleri etkili olmuştur. 10 Haritada verilen I, II, III ve V numaralı yerlerde güneşlenme gün sayısı fazla olduğundan güneş enerjisinden faydalanmak için uygun koşullar vardır ancak IV numaralı bölgede güneşli gün sayıs az ve bulutlu gün sayısı fazladır. 8 Verilen enerji kaynaklarından uranyum Türkiye de enerji üretiminde kullanılamaz. 9 Verilen haritada II ve IV numaralı alanlardaki termik santrallerde fosil yakıtlar kullanıldığı için hava kirliliğine yol açar. 11 Türkiye de linyit yataklarının yaygın olması ülkemizin büyük bir bölümü III. ve IV. zamanda oluştuğu için linyit yatakları Türkiye nin çoğu yerinde bulunur.

91 TÜRKİYE DE MADEN VE ENERJİ - V 91 1 Guleman, Kopdağı, Fethiye çıkarılıp Elazığ ve Antalya da işletilen maden kromdur. 5 Türkiye de madencilik faaliyetleriyle ilgili olarak verilen bilgiler ele alındığında ihracatta madenciliğin payının diğer sektörlerden fazla olduğu bilgisi doğrudur. ÇÖZÜM 45 2 Verilen madenler ve çıkarıldığı yer eşleştirmelerinden boksit çıkarıldığı yer eşleştirmesi yanlıştır. Çünkü boksit Konya Seydişehir, Antalya Akseki, Gündoğmuş ve Muğla Milas ta çıkarılır. 6 3 Verilen harita incelendiğinde kıyı Ege ve Biga Yarımadası rüzgar enerji santrali verimliliği için daha elverişlidir. 4 Türkiye de çıkarılan krom ve bor minerallerinin dış piyasada her zaman alıcı bulmasında bu madenlerin çok çeşitli sektörlerde kullanılması ve kalitelerinin yüksek olmasıyla ilgilidir. Türkiye de su gücü maliyetli olmadığı ve linyit rezervleri fazla olduğundan elektrik üretiminde bu kaynaklar daha ekonomiktir. 7 Şıklarda verilen enerji kaynaklarından jeotermal enerji sıcak su kaynaklarına bağlıdır ve başka yere taşınamaz.

92 92 8 Türkiye de hidroelektrik santrallerinin kurulduğu yerler belirlenirken, topoğrafya ve iklimle ilgili olarak yatak eğiminin fazla olması, akarsuyun yatak eğiminin fazla olması, yağış reminin düzenli olması, havzada suyun birikeceği çanakların olması ve akım yeterliliği olması gerekir ancak yağış rejiminin düzenli olması gerekli değildir. 11 Verilen termik santraller gerekli olan ham maddeye yakın alanlarda kurulmuştur Türkiye de doğal koşullar göz önüne alındığında topoğrafya şartları en uygun olan yer Elazığ dır. 10 Verilen eşleştirmelerden IV numaralı olan yanlış verilmiştir. Verilen alanlardan V nolu yerde güneşlenme süresi kısa olduğundan güneş enerjisinden yararlanma için yeterli imkanlar yoktur. 13 Türkiye de elektrik enerjisi üretimi ve konut ısıtmasında doğalgazın kullanılması boru hatlarıyla daha kolay taşınabilmesinden kaynaklanır.

93 TÜRKİYE DE SANAYİ - I 93 1 Doğal kaynakların ülke içinde dağılımına bakılarak Türkiye nin diğer dünya ülkelerine göre sanayileşme düzeyi belirlenemez. 4 Türkiye de sanayileşme ile ilgili olarak hammadde kaynaklarının yetersiz olması durumdan söz edilemez. ÇÖZÜM 46 2 Ambarlı termik santralinde doğalgaz kullanıldığı için gerekli olan hammadde dışardan karşılanır. 3 Pamuk kolay taşınabildiği ve bozulmadığı için bu genellemenin dışında kalır. 5 Haritada I numaralı alanda yeryüzü şekilleri elverişli olmadığı için ulaşım gelişmemiştir. Buna bağlı olarak sanayileşme oranı da düşüktür.

94 94 6 Türkiye de yazları sıcak ve kurak kışları ılık ve yağışlı geçen Akdeniz iklimi görülen yerlerde fındık işleme sanayi kolunun kurulması beklenemez. 9 Türkiye de kara yollarında seyreden araç sayısının artması sanayinin gelişmekte olduğunun göstergesi olamaz. 7 Türkiye de şeker fabrikalarının kuruluş yerinin belirlenmesinde öncelikle hammaddeye yakınlık esasına uyulur. Çünkü şekerpancarı çabuk bozulur. 8 Haritada gösterilen kare zeytinyağı, yuvarlak sembol kağıt fabrikasını ve üçgen sembol ise bakır işleme tesislerini gösterir. 10 Pamuk fabrikalarının hammaddeye uzak yerlerde kurulması hammaddenin daha kolay taşındığının göstergesi olarak kullanılabilir.

95 TÜRKİYE DE SANAYİ - II 95 1 Türkiye de sanayinin istenilen düzeye gelememesinde yalnızca demografik yatırımların azalması etkili değildir. 4 Konserve üretim miktarı iklim koşullarına bağlı olarak yetişen sebze ve meyve ürünleriyle ilgilidir. ÇÖZÜM Akdeniz iklim özelliklerinin görüldüğü I ve III numaralı alanlarda sebze ve meyve üretim alanları bulunduğundan I ve III numaralı alanlar konserve fabrikası için elverişlidir. 3 Türkiye de sanayileşme düzeyinin daha da yükselmesi ile tarım ürünlerinin dış satımından elde edilen gelirin azalması arasında ilişki kurulamaz. Şeker fabrikalarının kuruluş yerinin belirlenmesinde etkili olan temel faktör hammaddeye yakınlıktır. Çünkü şekerpancarı çabuk bozulur. 6 İstanbul hazır giyim sektöründe Türkiye de en ön sıralarda yer alır.

96 96 7 Türkiye de I ve II numaralı alanlar başlıca sanayi bölgelerindendir. 10 Verilen illerde OSB lerinin oluşturulması tarım sektöründe çalışan nüfus oranının azaltılmasına yönelik yapılan bir uygulama değildir. 8 Haritada verilen V numaralı alanlarda yaz yağışlarına bağlı olarak gelişen gür otlaklar büyükbaş hayvancılığında gelişmesini sağlamıştır. Bu sebeple bu alan hammadde açısından daha elverişlidir. 9 Türkiye de organize sanayi bölgeleri oluşturulurken; tarım alanlarında makine kullanımının arttırılmasına dikkat edildiği söylenemez. 11 Marmara bölgesinin sanayileşme oranının yüksek olmasının nedenleri arasında ham madde kaynaklarının bol bulunması gibi bir durumdan söz edilemez. 12 Türkiye de hammadde kaynakları bol bulunduğu için şeker ve çimento sanayi tesisleri de yaygın olarak bulunur.

97 TÜRKİYE DE SANAYİ - III 97 1 Verilen haritada İzmit, İzmir, Batman, Kırıkkale ve Mersin deki petro-kimya sanayi kolu gösterilmiştir. 4 Haritada verilen I nolu alanda üretim merkezi olma özelliği gösterilmediği için I nolu alan yanlış olur. ÇÖZÜM Verilen illerden Kastamonu da sanayi çok gelişmediğinden bu durumdan söz edilemez. 3 İzmir İktisat Kongresinde alınan bu kararlar siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla güçlendirilmesi bilgisiyle ilgilidir. Verilen A,B,C,D şıkları ve haritada numaralandırılarak gösterilen yer bilgi eşleştirmeleri doğrudur ancak V nolu alanda linyit değil taş kömürü vardır. 6 Türkiye de sanayi tesislerinin kuruluş yerinin belirlenmesinde kaynakların yüksek verimlilikle işlenmesi durumuna dikkat edilmez.

98 98 7 Haritada verilen II nolu alan başlıca sanayi bölgelerinden biri değildir. 10 Verilen bilgi özel sektörde sermaye yetersizliği ile ilgilidir. Çünkü savaştan yeni çıkmış bir toplum ekonomik anlamda toparlanmış değildir. 8 Metalik madenleri işleyen tesislerin hammaddeye yakın alanlarda kurulması daha düşük maliyetlerle üretimin gerçekleştirilmesiyle ilgilidir. 9 Hammaddesi çabuk bozulan ürünler sebze meyve, et ve süt ile çaydır. 11 Türkiye de petrol rafinerilerinin dağılışı ile plastik üretimi yapan sanayi tesisleri arasında bağlantı vardır. Çünkü plastik petrolün yan ürünlerinden bir tanesidir.

99 TÜRKİYE DE SANAYİ - IV 99 1 Batı Anadolu da rüzgâr santrallerinin, Soma, Yatağan, Elbistan da termik santrallerinin, Karabük ve Ereğli de demir-.çelik santrallerinin kurulmasında enerji kaynaklarına yakınlık etkilidir. 4 Haritada verilmiş numaralı alanlardan et ve süt ürünleri için I numaralı Erzurum- Kars Platosu, bitkisel yağ için ayçiçeği ekim alanları yoğun olan II numaralı Trakya, pamuklu dokuma için ise III numaralı Güneydoğu Anadolu Bölgesi bol miktarda hammaddeye sahip alanlardır. ÇÖZÜM 49 2 Türkiye de sanayileşme düzeyinin istenilen düzeyde olmamasında enerji ve sermaye eksikliğinin etkili olduğu söylenebilir. 3 Karabük te demir-çelik fabrikasının kurulmasında hammaddeye yakınlık dikkate alınmamıştır. Çünkü Karabük te demir çelik fabrikası kurulmasının temel nedeni enerji kaynaklarına yakınlıktır. 5 Türkiye de sanayinin hızla gelişmesinde ve ihracatta sanayinin payının arttırılmasında çeşitli kaynaklardan enerji üretilebilmesi etkili değildir. 6 Verilen sektörlerden hazır giyim ve otomotiv sektörlerinin Türkiye ekonomisine olan katkısı diğerlerine göre daha yüksektir.

100 100 7 Türkiye de pamuklu kumaş üretme tesislerinin ham madde alanlarından uzak yerlere kurulması taşıma maliyetlerinin düşük olması ve pazarlama olanaklarının gelişmiş olmasıyla ilgilidir. 10 Verilen bilgiler Akdeniz iklimine özgü özelliklerdir. Bu yüzden fındık işleme tesisleri için girişimde bulunulamaz çünkü; fındık Karadeniz iklimine özgü bir bitkidir. 8 Verilenler incelendiğinde linyitle çalışan termik santrallerin yer şekilleriyle ve Fırat Nehri havzasında hidroelektrik santrallerinin kurulmasının jeolojik yapıyla ilişkisi yoktur. Çünkü linyitle çalışan termik santraller için linyit enerji kaynağının ve Fırat Nehri havzasındaki hidroelektrik santralleri içinde yer şekillerinin etkisinden söz edilebilir. 9 Türkiye de hazırlanan beş yıllık kalkınma planları ile sanayileşmenin öncelikle planlı ve programlı, ithalat odaklı ve rekabet gücü yüksek olması hedeflenmiştir. 11 Türkiye nin kalkınma sürecinde doğalgaz ve petrolün daha fazla ithal edilmesi sanayileşmeye katkısı en az olan faktördür. Çünkü böyle bir durum bu konuda ülkeyi dışa bağımlı hale getirir.

101 TÜRKİYE DE SANAYİ - V Seçeneklerde verilen Konya da şeker, Kars ta et ve süt ürünleri, Çanakkale de konserve, Rize de çay fabrikaları hammaddeye yakınlık esasına bağlı olarak kurulurken; Samsun unlu mamuller fabrikasında bu durumdan söz edilemez. 3 Öncüllerde verilen gemi sanayisinde üretim açık tersanelerde yapıldığından, uçak sanayisinde uçak gövde ve parçalarını daha uygun koşullarda muhafaza etmek ve testlerin daha rahat yapılması için, tarıma dayalı sanayide tarım ürünleri doğrudan tarımdan etkilendiği için bütün bu sanayi kolları iklimle doğrudan ilişkilidir. ÇÖZÜM Ülkemizde Zonguldak ta demir çıkarılmadığı halde taş kömürü yatakları varlığına bağlı olarak Erdemir demir çelik fabrikası kurulmuştur. Ülkemizde Samsun bakır işleme fabrikalarının bu yerde bakır çıkarılmadığı halde Samsun a kurulmasının temel nedeni hinterlandı geniş bir ticaret limanının varlığıdır. 5 Ülkemizde balık konserveciliği denilince akla ilk gelen ve bu sanayi kolunun geliştiği yer Çanakkale dir.

102 102 6 Ülkemizde İzmir, Manisa, Samsun, İstanbul, Bitlis, Malatya, Adana ve Tokat ta bulunan sanayi kolu tütün sanayisidir. 8 Batman, Mersin, Kırıkkale, İzmir ve İzmit te petrol işleyen rafineriler bulunur. 7 Türkiye de meyve suyu, reçel, balık, salça, meyve ve sebze konserve sanayileri özellikle büyük şehirlere yakın alanlarda kurulmasının nedeni tüketim alanına yakınlık ilkesiyle ilgilidir. 9 Ülkemizde ilk alkollü içki fabrikası, 1890 yılında İstanbul Bomonti de kurulmuştur.

103 TÜRKİYE DE ULAŞIM VE TİCARET - I Türkiye nin kuzey ve güney kıyıları ile iç bölgeleri arasında yollar geçitlerden sağlanır. Trabzon ve Gümüşhane arası ulaşım Zigana Geçidi ile Antalya Göller Yöresi arası ulaşım Çubuk Geçidi ile Mersin Karaman arası ulaşım ise Sertavul Geçidi ile sağlanmaktadır. 4 Verilen illerde demiryolu ağının bulunmamasında bu yerlerin jeomorfolojik ve klimatolojik özellikleri etki yapmıştır. ÇÖZÜM 51 2 Verilen bilgiye göre ilerleyen yıllarda modern hava alanlarının yapılıp hızlı tren hatlarının yapımına ağırlık verilmesi kara yollarının yük ve yolcu taşımacılığındaki payının azaltılmasına neden olacağı söylenebilir. 3 Türkiye nin iç bölgelerindeki iklim koşulları ulaşım hizmetleri üzerinde maliyeti arttırır, kesintiye uğratır, ekonomik kayıplara neden olması etkilidir. 5 Verilen illerden Isparta ve Antalya arasında yer şekillerinin elverişli olmamasından dolayı demiryolu ulaşımı kurulamamıştır.

104 104 6 Sinop limanı hinterlandının geniş olmamasından dolayı bu özelliğe sahip limanlar arasında gösterilemez. 9 Türkiye de II numarada gösterilen Sinop limanı ile iç bölgeler arasında yoğun bir karayolu ulaşımı yoktur. 7 Türkiye de karayolu ulaşımının bu özelliğe sahip olması ülke içinde yaygın bir ulaşım ağının kurulmuş olmasıyla ilgilidir. 8 Türkiye de kara ve demiryolları ile havayollarının dağılışının gösterildiği harita incelendiğinde hayvancılık alanlarında ulaşım yoğunluğunun fazla olmadığı söylenebilir. 10 Türkiye de gemi yapım sanayisinin geliştiği merkezler arasında Akçakoca yoktur. 11 Verilen bilgiye göre de demiryollarının doğuya kaydırılmasında üretim merkezleri ve pazar alanları gibi etmenlere dikkat edilmemiştir. Çünkü Doğu Anadolu da bu durumdan söz edilemez.

105 TÜRKİYE DE ULAŞIM VE TİCARET - II Verilen bilgideki bu değişimin nedeni deniz ve demir yolu ulaşımında çeşitli projelerin hayata geçirilerek yük ve yolcu taşımacılığının bu ulaşım türlerine kaymasıdır. 4 Uluslararası Karadeniz İpek Yolu Projesi ile Karadeniz Bölgesi nde alternatif güzergâhların oluşturulması ayrıca kültürel ve tarihi değerlerin turizme kazandırılması hedeflenmiştir. ÇÖZÜM 52 2 Haritada verilen limanlardan Antalya Limanı nın iç bölgelerle demiryolu bağlantısı yoktur. 3 Doğu Anadolu da yer şekillerinin engebeli olması, eğimin fazla olması, kar yağışlarının fazla olması, toprak kaymaları ve çamur akıntılarının olması ulaşımı olumsuz etkiler yılları arasında Türkiye de demiryolu yapımına ağırlık verilmesi ekonomiyi canlandıran ulaşım sistemlerinin kurulmasının amaçlandığını göstermektedir.

106 106 6 Türkiye de günümüzde karayolu yük taşımacılığının payı %90, yolcu taşımacılığının %85 olmasının nedeni; karayolları ile her yere ulaşılabilmesi ve ülkemizde uzun yıllar boyunca kara yollarının geliştirilmesine yönelik projelerin uygulanmasıdır. 9 Türkiye nin denizcilik anlamında istenilen seviyeye ulaşamamasının nedenleri arasında kamu kesintilerinin özel mevzuatla düşürülmesi gösterilemez. 7 Türkiye de ulaşım projelerinde; ulaşım sektöründe istihdamın arttırılması amaçlanmamaktadır. 8 Verilen bilgiye göre Elazığ ve Van arasında gelişmiş bir ulaşım ağından söz edilemez. 10 Haritada verilen Fethiye Limanı gerisinde uzanan dağlık alanlar nedeniyle gelişme gösterememiştir. Ancak diğer limanların iç bölgelerle ulaşım ağı gelişmiştir.

107 TÜRKİYE DE ULAŞIM VE TİCARET - III Yük ve yolcu taşımacılığında deniz yollarının en ekonomik ulaşım yolu olmasında daha az enerjiyle daha fazla yük taşınabilmesi ve doğa olaylarından fazla etkilenmemesi etkili olmaktadır. 4 Verilen illerden Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde yer alan Gaziantep çevresindeki alanlar için önemli bir ticaret merkezi konumundadır. ÇÖZÜM 53 2 Verilen bölgeler ele alındığında Orta Karadeniz den metalik madenlerin çevre bölgelere gönderildiğini söylemek yanlış olur. Çünkü metalik madenler demir-çelik sanayisinin yoğun olduğu Batı Karadeniz den çevre illere gönderilir. 3 Türkiye de bazı yerlerin önemli ticaret merkezleri olmasında iyi ve çeşitli ulaşım ağlarının etkili olması, üretimin çeşitli olması, ekonomik olarak gelişmiş yerler olması, tüketici nüfus oranının yüksek olması etkilidir. Ancak nüfus artış hızının yüksek olması etkili değildir. 5 Türkiye de iç ticaret etkinliklerinin gelişmiş olduğu yerlerde iç piyasalarda alışveriş durgunluğu yaşanmaz aksine bu konuda bir canlılık vardır. 6 Türkiye de iklimin farklılık göstermesine bağlı olarak tarımsal üretim farklılık gösterir ve nüfus buna bağlı olarak düzensiz dağılmıştır. Bundan dolayı farklılıkları olan yerler arasında yoğun ticari faaliyetler gelişmiştir.

108 108 7 Türkiye de demir yollarının dağılışı ile tarım alanları ve tüketim merkezleri arasında paralellik vardır. 10 Türkiye de iç ticaret dinamizminin oluşmasında, sanayi faaliyetlerinin belli bölgelerde yoğunlaşması, nüfusun düzensiz dağılması ve tarımsal üretimde coğrafi bölgelere göre farklılıkların olması etkili olmuştur. 8 Deniz yolu taşımacılığında yol yapım ve bakım harcamalarının olmaması, daha az enerjiyle daha fazla yük ve yolcu taşınması denizyollarının diğer ulaşım türlerine göre daha ucuz olmasını sağlamıştır. 9 Bir limanın iç kesimlerle kara ve demiryolu bağlantısının bulunması ve ayrıca serbest ticaret bölgesi olması o limanın ekonomik yönden gelişmiş olduğunu gösterir. 11 Türkiye ihracatında optik aletlerin payının yüksek olduğu söylenemez çünkü bu konuda ithalat yoluyla ihtiyaç karşılanmaktadır.

109 TÜRKİYE DE ULAŞIM VE TİCARET - IV Kara yollarının ülkemizin büyük bir bölümüne ulaşması yük ve yolcu taşımacılığında tercih edilmesinin temel nedenidir. 3 Ülkemizde İran Transit Ticaret yolunun son bulduğu Trabzon Limanı nın demiryolu bağlantısı bulunmamaktadır. ÇÖZÜM Deniz yollarının diğer ulaşım ağlarına göre daha ucuz olması, tek seferde binlerce ton yük taşıması, yol yapım ve bakım maliyetlerinin olmaması, en eski taşımacılık sistemi olması gibi nedenlerden dolayı Dünya ticaretinin yaklaşık %80 i bu ulaşım ağıyla sağlanır. Türkiye de dış ticaret açığını kapatmak için ithalat giderlerini arttırmak yanlış ve aksi bir uygulama olur. Çünkü ithalat giderlerini arttırmak dış ticaret açığını büyütür. 5 Ülkemizin en büyük ithalat limanı İstanbul, en büyük ihracat limanı ise İzmir limanlarıdır.

110 110 6 Verilen illerden Sinop un iç ticaret yoğunluğu diğer illere göre düşüktür. 9 Ülkemizde dış ticaret açığı ithalatın hızlandığı 1950 yılından sonra artmıştır. 7 Verilen limanlardan hinterlandı en geniş olan I nolu Mersin Limanı dır. 8 Ülkemizde İzmir ve Mersin limanlarında serbest ticaret bölgeleri bulunur. 10 Ülkemizin en fazla ithalat yaptığı ülke doğalgaz alımı yaptığı Rusya dır.

111 TÜRKİYE DE KÜLTÜR VE TURİZM - I Türkiye ekonomisinde turizm sektörünün büyük öneme sahip olmasında turizmden elde edilen gelirlerle dış ticaret açığının önemli bir kısmının kapatılması kanıt olarak gösterilebilir. 4 Türkiye de kutsal yerleri ziyaret etmek amacıyla düzenlenen turda Aspendos Tiyatrosu ve Perge antik kentlerine gitmek doğru olmaz. ÇÖZÜM 55 2 Türkiye verilen bilgide bahsedilen gücünden verimli bir şekilde yararlanırsa planlı kalkınma sağlanır, iç ve dış ticaret gelirleri artar ayrıca ekonomik faaliyet çeşitliliği artış gösterir. 3 Türkiye de turizmin önemi dış ticaret açığına katkı yapması, istihdam sağlaması, gelir düzeyini yükseltmesi, ekonomik faaliyet çeşitliliğini arttırmasından gelir. Ancak turizmin iç ticaret etkinliklerini azaltmasından söz edilmez. 5 Türkiye turizm çekiciliklerinde el sanatları ve çeşitli yer şekilleri büyük öneme sahiptir.

112 112 6 Verilen turizm özellikleri ve yer şekilleri karşılaştırılacak olursa; birinci özellik I numaralı Akdeniz kıyılarına aittir. İkinci özellik su sporlarının yaygın olarak yapılabildiği V numaralı yerdeki Çoruh Nehri ne aittir. Üçüncü özellik kış turizminin geliştiği III numaralı Kayseri Erciyes Dağı na aittir. Verilen son özellik ise II numaralı yerdeki obruk ve karstik şekillerin olduğu alana aittir. Ancak IV numaralı alan ile ilgili herhangi bir bilgi verilmemiştir. 9 Adıyaman da bulunan Nemrut Heykelleri Türkiye de inanç turizmine katkı yapmaz. Çünkü bu heykellerin inanç ve dini sembollerle ilgisi yoktur. 7 Türkiye ye gelen yabancı turist sayısının artmasında turistik bölgelerdeki nüfusun iç göçlerle artması etkili olmamıştır. Çünkü yabancı turist dış ülkelerden gelen kitledir. 8 Türkiye de kaplıca turizmi ülke ekonomisine yıl boyunca katkı sağlar. Çünkü değişen iklim ve diğer faktörlerden çok fazla etkilenmez. 10 Atatürk ün bu sözüyle Türk kültürünün araştırılması gerektiğini ve başka ülkelerde yaşayan Türklere önem verilmesi gerektiğini vurguladığı söylenebilir.

113 TÜRKİYE DE KÜLTÜR VE TURİZM - II Verilen yerler incelendiğinde IV numaralı alanda kaplıca turizmini geliştirecek bir sıcak su kaynağı yoktur. 3 Doğal güzelliklere sahip yerlerin yerleşmeye açılması turizme bir katkı sağlamaz aksine turizm açısından olumsuz bir durum olarak değerlendirilir. ÇÖZÜM 56 2 Verilen turizm özellikleri ve yer şekilleri karşılaştırılacak olursa; birinci özellik III numaralı Nevşehir Kapadokya yöresinde bulunan peribacalarına aittir. İkinci özellik IV numaralı yerdeki Nemrut Dağı heykellerine aittir. Üçüncü özellik V numaralı yerdeki İshakpaşa Sarayı na aittir. Verilen son özellik ise I numaralı yerdeki Büyük Su Kasrı na aittir. Ancak II numaralı alan ile ilgili herhangi bir bilgi verilmemiştir. 4 Türkiye nin 2023 turizm stratejisiyle yaz aylarında Akdeniz kıyılarına gelen turist sayısının arttırılmaya çalışıldığı söylenemez.

114 114 5 Kars ta bulunan Ani Harabeleri inanç turizm merkezi değildir. Ani Harabeleri kültür turizmine merkez olabilir. 8 Tablo incelendiğinde turistin en çok geldiği 2007 yılında turist başına elde edilen gelirinde en fazla olduğu görülür. 6 Verilen grafik incelendiğinde turist başına en yüksek gelirin elde edildiği yılın 2008 olduğu görülmektedir. 7 Türkiye de doğal ve kültürel güzelliklerin iç ve dış turizme tam olarak sunulamaması, turizm gelirlerinin düşük olmasına neden olur. 9 Türkiye de turizm kaynaklarının verimli bir şekilde kullanılması dış ticaret açığının kapanmasına, yeni iş alanlarının oluşmasına ve iç ticaret etkinliklerinin gelişmesine neden olması beklenir.

115 TÜRKİYE DE KÜLTÜR VE TURİZM - III Haritada gösterilen I numaralı yerde Çanakkale de yer alan Truva Antik Kenti, III numaralı yerde Mersin Cennet Cehennem obrukları, IV numaralı yerde Trabzon Sümela Manastırı, V numaralı yerde Ağrı İshakpaşa Sarayı bulunur. Ancak II numaralı yerde Aspendos Tiyatrosu yer almaz bu turizm alanı Antalya dadır. 4 Türkiye de yat turizmi açısından en önemli adımlardan sayılan ilk yat limanı hizmete girişi 1976 yılında Bodrum Limanı yla olmuştur. ÇÖZÜM 57 2 Sorunun seçeneklerinde verilen eşleştirmelerden Zeugma yanlış şehirle eşleştirilmiştir. Çünkü Zeugma İzmir de değil Gaziantep te yer alır. 3 Yıllara göre ülkemize en fazla turist gönderen ülke Almanya dır. 5 Seçeneklerde verilen kaplıca ve bulunduğu yer eşleştirmelerinden Armutlu Çanakkale eşleştirmesi yanlıştır. Çünkü Armutlu Çanakkale ilinde değil Yalova ilinde yer alır.

116 116 6 Akış hızı ve taşıdığı su miktarı yeterli olan akarsular üzerinde rafting turizmi yapılır. Seçeneklerde verilen akarsulardan Fırtına Deresi Akdeniz Bölgesi nde değil Karadeniz Bölgesi nde yer alır. 8 Nene Hatun Milli Parkı Erzurum Çifte Minareli Medrese Erzurum Muradiye Şelalesi Van Yakutiye Medresesi Erzurum Davraz Kayak Merkezi Isparta 9 7 Ülkemizde Marmara Bölgesi nde yükselti Yıldız Dağları ve Uludağ haricinde genellikle 500 m nin altındadır. Bu nedenle yayla adı verilen yüksek bölgelerdeki yerler burada bulunmaz. Bu nedenle yaylacılık turizmi de diğerlerine göre çok az yapılır ya da hiç yapılmaz. Verilen doğal turizm oluşumlarından İnsuyu, Karain, Narlıkuyu ve Damlataş birer aşınım şekli olan mağaradır. Ancak Kurşunlu bunlardan farklı olarak akarsuların oluşturduğu bir şelaledir. 10 Turizm gelirleri açısından en fazla gelire sahip olup ilk sırada yer alan bölgemiz yılın her döneminde farklı turizm faaliyetleriyle sürekli olarak yerli yabancı turistleri çeken Marmara Bölgesi dir.

117 TÜRKİYE DE BÖLGESEL KALKINMA PROJELERİ Türkiye de gelişmişlik düzeyi düşük olan yerlerde ulaşım alt yapısının iyileştirilmesi durumunda trafik yoğunluğu artar ve ticaret gelişir. Bu durum bu yerlerin ve yakın yerlerin yatırımcılar için tercih edilmesini sağlar. Böylece daha yakın zamanda gelişmişlik seviyesinin yükselmesine neden olur. 4 Zonguldak, Bartın ve Karabük Projesi nin hedefleri arasında termal turizme yönelik yatırımların artırılması yoktur. Termal turizm için yatırımlar için ülkemizde daha çok Batı Anadolu da tercih edilmektedir. ÇÖZÜM Doğu Anadolu Projesi nin hedefleri arasında, bölgede enerji ve madencilik ile hayvancılığın geliştirilmesi vardır. Bölgenin Türkiye de önemli bir sanayi bölgesi haline getirilmesi bu projenin hedefleri arasında sayılamaz. 3 GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) fizibilite çalışması tamamlanmış henüz başlanmayan projelerden biri değildir. Bu proje, başlanmış ve devam eden bir projedir. Güneydoğu Anadolu Projesi ile bölgede sulanabilir araziler artmış ve bölgede pamuk, mısır, sebze ve meyve üretiminde belirgin artış sağlanmıştır. Bölgede yetiştirilmeye başlayan ham maddeler tekstil ve bitkisel yağ sanayisi için uygun ortam sağlamıştır. 6 Elazığ, Doğu Anadolu Projesi nin uygulama alanlarında kalan iller arasındadır.

118 Güneydoğu Anadolu Projesi bölgede tarımın geliştirilmesi ve enerji üretiminin artmasıyla sanayinin geliştirilmesi için hazırlanmış bir projedir. Bu proje ile bölgede ekonominin geliştirilmesi bölge dışına olan göçlerin azaltılması hedeflenmektedir. Bu hedefler arasında bölgenin önemli bir turizm bölgesi haline gelmesi yoktur. 8 Çanakkale nin zayıf yönü, önemli ticaret yollarına ters kalması ve ulaşım sistemlerinin gelişmemiş olmasıdır. 9 Proje ile gelecek kuşaklar için kendilerini geliştirebilecekleri bir ortam oluşturulması hedeflenmektedir. Kalkınmada adalet, katılımcılık, çevre korunması, istihdam, mekânsal planlama ve altyapı geliştirilmesi projenin temel stratejileridir. Fizibilite çalışmaları tamamlanmış, projelerin hayata geçirilmesi ile, söz konusu bölgelerde hedeflenen temel gelişmeler şu şekilde sıralanabilir: Kişi başına düşen millî gelir ile istihdamı artırmak Bölgenin gelişmiş bölgelerle olan sosyal ve ekonomik gelişmişlik farkını azaltmak Bölge dışına yapılan göçleri azaltmak Bölge içinde sermaye birikimini sağlamak Kalkınmayı hızlandıracak aktiviteleri yaygınlaştırmak Çevreyi korumak, iyileştirmek ve kalkınmanın sürdürebilirliğini sağlamak Bölgeyi sanayi ve hizmet merkezi hâline getirmek Tarımsal gelişme ve hayvancılığın gelişmesini sağlamak 11 Zonguldak, Bartın ve Karabük ve DAP projelerin ortak özellikleri arasında demirçelik santrallerinin modern hale getirilmesi yoktur. Demir- çelik santrallerinin modern hale getirilmesi Zonguldak, Bartın ve Karabük Projesi ne aittir.

119 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (BÖLGELER SINIFLANDIRMASI) - I İç Anadolu Bölgesi nin sınırları oluşturulurken kalın kalker tabakalarının bulunması dikkate alınmamıştır. Bu özellik Akdeniz Bölgesi nin sınırları belirlenirken dikkate alınmıştır. 4 Karadeniz Bölgesi nin bölge sınırları tespit edilirken, bölgede taşkömürü yataklarının bölümler arasında coğrafi birlik oluşturduğu söylenemez. Taş kömürü yatakları bölgenin batısında Zonguldak çevresine aittir. ÇÖZÜM 59 2 Bölge sınırları belirlenirken kısa veya uzun sürelerde değişkenlik gösterebilen özellikler, beşeri ve ekonomik özelliklerdir. 3 Akdeniz Bölgesi nin sınırları oluşturulurken, Kıyıya yakın ve paralel uzanan sıradağlar, Kalın kalker tabakaları, Maki doğal bitki örtüsü, Akdeniz iklim özellikleri, Tarım ve turizm etkinlikleri dikkate alınmıştır. Bu özellikler arasında delta ovası yoktur 5 Doğu Anadolu Bölgesi nde akarsu havzalarında boğaz ve çentik vadilerin yaygın olması, kısa mesafelerde belirgin sıcaklık farklarının görülmesi bölgenin yüksek ve engebeli olmasıyla ilgilidir.

120 120 6 Bir yerleşim yerinin nüfus artışında ve sosyo - kültürel yapısında orman işletmelerinin kurulması diğerlerine göre daha az etkiye sahiptir. 9 Türkiye de tarımsal üretim ve üretilen ürünlerin ekonomiye katkısının farklı olmasının nedenleri arasında yer şekillerinin bölgelere göre farklılık göstermesi sayılamaz. 7 Haritada, Batı Karadeniz kıyıları ile Sakarya Ovası, Biga Yarımadası ve Antalya ile Muğla çevresi taranarak gösterilmiştir. Bu bölgelerin ortak özellikleri arasında ılıman iklim bölgesi, deprem risk bölgesi olmaları gösterilebilir. 8 Ortalama yaşam süresinin uzaması, bir bölgede nüfusun artmasına ve sermayenin daha çok kişiye bölüştürülmesine neden olur. Bu nedenle bölge içinde sermaye birikimini artırmaz. 10 Haritada taralı olarak gösterilen yerlerden; İklim özelliklerine göre nemli, sıcak ve yağışlı bölge III, Yer şekilleri özelliklerine göre dağlık bölge I, Beşeri ve ekonomik özelliklerine göre sanayi ve ticaret bölgesi II numara ile gösterilmiştir.

121 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (BÖLGELER SINIFLANDIRMASI) - II Coğrafi bölge sınırlarında kullanılan beşeri ve ekonomik özellikler kısa zamanda değişkenlik gösterebilir. 4 Haritada I numara ile gösterilen yer Bursa çevresidir. Burası sanayi ve ticaret bölgesi olarak gösterilir. ÇÖZÜM 60 2 Teke Yarımadası dalmaçya kıyılar bölgesi, doğal özelliklerine göre oluşturulmuş bir bölgedir. Bu nedenle bu bölgenin sınırlarında değişmenin çok uzun yıllar sonra olması beklenir. 3 Bir bölgenin doğal bitki örtüsü bu yerde etkili olan iklim tipinin aynası gibidir. Bu nedenle Akdeniz ikliminin etkili olduğu yerlerle maki bitki örtüsünün olduğu yerlerin birbirlerine daha çok benzerlik göstermesi beklenir. 5 Aktif volkanların zaman zaman faaliyete geçmesi doğal bir olaydır. Bu nedenle bölge sınırlarının değişmesinde etkili olduğu söylenemez.

122 122 6 Nüfus özellikleri, beşeri ve ekonomik özelliklere göre oluşturulan bölgelerde dikkat edilmesi gereken bir özelliktir. 9 Haritada V numara ile gösterilen bölge, maki bitki örtüsü bölgesi olarak nitelendirilemez. Burası karasal iklim bölgesidir. 7 Nemli bölgeler ağaç formasyonuna ait bitkiler için daha elverişlidir. Bu nedenle nemli bölgeler ormanlık bölgelerle daha çok benzerlik gösterir. 8 Akdeniz iklim bölgesi, Doğu Anadolu dağlık bölgesi ve Karadeniz orman bölgesinin ortak özellikleri arasında doğal unsurlara bağlı oluşturulmaları ve sınırlarının sürekliliğini koruması gösterilebilir. 10 İç Anadolu Bölgesi nde toprak oluşumunda fiziksel çözülmenin etkili olması ve doğal bitki örtüsünün bozkır olması bölgenin iklim özellikleri ile açıklanabilir.

123 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (KIYI BÖLGELER) - I Karadeniz Bölgesi nin sınırları belirlenirken yılık sıcaklık farklarının yüksek olması dikkate alınmamıştır. Çünkü bölge nemlilikten dolayı sıcaklık farklarının az ölçüldüğü bir yerdir. 4 Türkiye de Karadeniz kıyılarının turizm amaçlı olarak değerlendirilememesi bölgenin kıyılarında her mevsimin yağışlı geçmesinden dolayı güneşlenme süresinin az olmasıdır. ÇÖZÜM Karabük ve Ereğli, önceleri küçük bir yerleşim merkeziyken iken daha sonraları hızlı bir gelişim göstermiştir. Bu durum bölgede demir çelik santrallerinin kurulması ve ulaşım alt yapılarının gelişmesiyle açıklanabilir. 3 Karadeniz Bölgesi nde turizmin gelişmesi için yatırımcıların deniz turizmi alanında yatırım yapması beklenmez. Çünkü hava bölgede nemli ve serin iklim koşulları etkilidir. Karadeniz Bölgesi, için verilen grafiklerden I.si fındık, II.si mısır, III.sü tütündür. 6 Haritada numaralanmış yerlerden; Tarihi evler geleneksel Türk mimarisinin en güzel örneklerinden olan yer II, Son yıllarda çok ilgi gören rafting sporu için çok elverişli olan yer V, Kış turizminin geliştiği merkezlerden olan yer I, Yüksek kayalıklarda kurulmuş olup, Dünya nın en eski ve en önemli tarihi manastırlardan birine sahip olan yer IV numara ile gösterilmiştir.

124 124 7 Karadeniz Bölgesi nde turizm potansiyeli içerisinde deniz daha az öneme sahiptir. 10 Batı Karadeniz Bölümü nün Türkiye ekonomisine, demir - çelik, kereste ve kağıt, taş kömürü üretimi alanlarında daha fazla katkı sağlamaktadır. 8 Karadeniz Bölgesi için geniş plato alanları bulunur ifadesi yanlıştır. Çünkü bölge dağlık ve engebeli arazilerle kaplıdır. 11 Çay ve taş kömürü üretiminin tamamı Karadeniz Bölgesi nden sağlanmaktadır. 9 Orta Karadeniz Bölümü nde yer şekillerinin daha az engebeli olması ve yükselti ortalamasının daha düşük olması yıllık yağış miktarının bölgenin diğer bölümlerine göre daha az olmasına neden olmuştur. 12 Doğu Karadeniz Bölümü nde dağınık yerleşmelerin bulunması bölümün yer şekilleri ve su kaynakları özellikleri ile ilgilidir. Bölgede dar ve parçalı tarım alanları ile su kaynaklarının bol miktarda olması dağınık yerleşmelerin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

125 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (KIYI BÖLGELER) - II Marmara Bölgesi nde fay hatlarının doğu - batı yününde uzanması bölge sınırlarının belirlenmesinde etkili olan bir etmen değildir. Çünkü Türkiye nin genelinde benzer bir durum söz konusudur. 4 Marmara Bölgesi nde fındık, zeytin ve buğday ekim alanlarının bulunması bölgede geçiş iklimlerinin etkili olduğunun en önemli kanıtıdır. ÇÖZÜM 62 2 Marmara Bölgesi nin yer şekilleri oldukça sade olması ve ortalama yükseltisinin az olması ile kırıklı yer yapısına sahip olması arasında bağlantı kurulamaz. Bölgede kırıklı yer yapısı jeolojik yapı ile ilgilidir. 3 Haritada III numara ile gösterilen yer Yıldız Dağları Bölümü dür. Bu bölüm, dağlık arazilerden dolayı seyrek nüfusludur. 5 Marmara Bölgesi nde maki, orman ve kurakçıl ot topluluklarının bulunması bölgede iklim çeşitliliğinin fazla olmasına kanıt olarak gösterilebilir. 6 Marmara Bölgesi ndeki akarsuların en belirgin özelliği, bu akarsuların yatak derinliklerinin az olması, hidroelektrik enerji potansiyellerinin düşük olması ve akış hızlarının az olmasıdır.

126 126 7 Marmara Bölgesi nin, nüfus sayısı ve nüfus yoğunluğu bakımından diğer bölgeler içinde ilk sırayı almasında, ticaret, pazarlama ve trafik yoğunluğundaki artış gibi etmenler etkilidir. 10 Durusu (Terkos) Gölü, dalgaların sürüklediği kum ve çakıl gibi malzemelerin bir koy önünde birikmesi ile oluşmuştur Güney Marmara Bölümü, Türkiye nin önemli bir sanayi bölgesidir. Bu bölümde otomotiv sanayisi çok gelişmiştir ancak demir çelik sanayisi yoktur. Bursa nın komşu olduğu illere göre, nüfusunun fazla olmasında maden, tarım, turizm ve sanayi gibi ekonomik faaliyetlerinin gelişmiş olması etkilidir. Bursa da iklim, komşu olduğu illerle göre üstünlük sağladığı bir alan değildir. 9 Yıldız Dağları Bölümü için yaz ve kış ayları arasındaki sıcaklık farkının fazla olması söylenemez. Çünkü bölümde her mevsimi yağışlı geçen iklim özellikleri etkilidir. 12 Yıldız Dağları ve Menteşe Yöresi nin ortak özellikleri arasında, madenciliğin önemli bir ekonomik faaliyet olması gösterilemez. 13 Marmara Bölgesi nde Yıldız Dağları Bölümü, dağlık ve engebeli yapısından dolayı yeterince gelişememiş bir yerdir. Bu bölümde ekonomik faaliyetler sınırlıdır. Bölümde hayvancılık ve ormancılık temel geçim kaynaklarıdır.

127 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (KIYI BÖLGELER) - III Marmara Bölgesi nde tarıma dayalı endüstri kolları gelişme göstermiştir. 4 Haritada I numara ile gösterilen yer Erdek, II numara Saros, III numara ise Gemlik Körfezi ni göstermektedir. ÇÖZÜM Ege Bölgesi ne fındık tarımı yapılan alanlar bulunmamaktadır. Bu nedenle zeytin, fındık ve mısır tarımının yapılması hem Ege hem de Marmara Bölgesi için ortak bir özellik olarak sayılamaz. 3 Marmara Bölgesi nde hayvancılık faaliyetlerinin, genellikle besicilik ve ahır hayvancılığı şeklinde olması bölgede tüketici nüfus oranının fazla olmasının pazarlama imkanlarını artırmasıdır. Tarım alanlarında gübre kullanılması, ekolojik bir sorun olarak gösterilemez. Ancak aşırı kimyasal gübre kullanımı olursa ekolojik sorunlar meydana gelebilir. 6 Akdeniz Bölgesi nin kıyı kesimlerindeki ovalarda tarımsal ürün çeşidinin, iç kesimlerinde yer alan ovalara göre daha fazla olması, kıyı kesiminde iklim koşullarının daha elverişli olmasından kaynaklanır.

128 128 7 Haritada gösterilen Şile den başlayıp Ege kıyısından Edremit e giden bir geminin izlediği yolda numaralanmış yerler sırasıyla; Gemlik, Kapıdağ ve Erdek tir. 9 Haritada numaralanmış yerlerden; Gelişmiş bir kayak merkezi ile milli park sahasına sahip olan yer I, Topkapı ve Yıldız sarayları ile Ayosofya önemli turizm merkezleri olan yer II, Turuva, Asos ve kaplıcaları önemli turizm merkezleri olan yer IV, Gönen ve Gemlik kaplıcaları yurt içi turizmi için önemli merkez olan yer V numara ile gösterilmiştir. 8 Boğazlardaki akıntı sistemleri, gemilerin manevra kabiliyetini zorlamaktadır. Mevsimlik göçlerin balıkçılığın gelişmesini sağlamaktadır. Ayrıca denizler arasında seviye farkını ve tuzluluk farkını dengelemektedir. 10 Krom işleme tesisleri Antalya ve Elazığ da bulunur. Bu nedenle Marmara Bölgesi nde krom işleme gelişmemiştir. 11 Ergene Bölümü ile Güney Marmara Bölümü sadece yüzey şekillerinin sade olması açısından ortak özelliğe sahiptir.

129 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (KIYI BÖLGELER) - IV Bilecik te çıkartılan en önemli maden mermerdir. Bu nedenle Bilecik demir eşleştirmesi yanlıştır. 2 5 Ege Bölgesi nin kıyı kesiminde, kıyıya dik olarak uzanan dağlar bölgede ulaşımın kolay olması, denizel iklimin etki alanının geniş olması, girintili ve çıkıntılı yer yapısının olması, koy ve körfez sayısının fazla olması gibi birçok etkiyi ortaya çıkartmıştır. Bu etkiler arasında Akdeniz ikliminin görülmesi sayılamaz. Bölgede Akdeniz iklim özelliklerinin etkili olması enlem ve denize göre konumunun bir sonucudur. ÇÖZÜM 64 Afrodisyas kalıntıları, Ege Bölgesi nde Aydın da bulunan önemli kalıntılar arasındadır. 6 3 Edirne de karasal iklim özellikleri etkilidir. Bu nedenle bölgede orman ürünleri sanayisinin gelişme göstermesi beklenmez. 4 Marmara Bölgesi nde geçiş iklimlerinin görülmesi bölgenin coğrafi konumu ile ilgili bir durumdur. Bu özelliğe sahip olması yer şekillerinin bir etkisi olarak gösterilemez. Kıyı Ege nin ekonomik etkinlikleri göz önüne alındığında en fazla gelişme gösteren endüstri kollarının ortak özelliklerinin, elverişli iklim özelliklerinden dolayı, tarıma bağlı olduğu söylenebilir. 7 Menteşe Yöresi dağlık ve engebeli bir arazi yapısına sahiptir. Bu nedenle bölümde ulaşım sistemleri, sanayi ve ticaret etkinlikleri gelişmemiştir. Bu nedenle Muğla da elektronik sanayi gelişmemiştir.

130 130 8 İç Batı Anadolu da Afyonkarahisar Uşak ve Kütahya ya göre daha çok gelişmiştir. Bu durum Afyonkarahisar da ulaşım sistemlerinin gelişmesi yani ulaşım güzergahlarının kavşak noktasında yer olması ile ilgilidir. 12 İzmir, Denizli ve Aydın illerinin ortak özellikleri arasında, sanayi ve ticaretin gelişmiş olması, uluslararası fuarların kurulması, kara ve demir yolu ulaşımının yapılabilmesi gösterilebilir. 9 Haritada numaralanmış körfezler sırasıyla Edremit, Çandarlı ve Gökova körfezleridir Ege Bölgesi nde maden yataklarının nüfus yoğunlu da azdır. Maden işletme tesislerinin bulunduğu yerlerde yoğunluk artmaktadır. 11 İzmir için endüstri bitkilerine bağlı sanayi faaliyetleri gelişmemiştir ifadesi yanlıştır. Çünkü İzmir de en çok gelişme gösteren sanayi kolları genelde endüstri bitkilerine aittir. Denizli nin komşu olduğu iller Aydın, Burdur ve Isparta dır. Denizli nin bu illere göre daha gelişmiş olmasında önemli yer altı kaynaklarına sahip olması gösterilemez. 14 Ege Bölgesi nde Murat Dağı kıvrılma sonucunda oluşmuş bir dağdır. Diğerleri kırılma sonucunda oluşmuştur.

131 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (KIYI BÖLGELER) - V İç Batı Anadolu Bölümü nde karasal iklim koşulları etkilidir. Bölgede dağlık ve engebeli araziler geniş yer kaplar, yükselti daha fazladır. Bu nedenle bölümde yıllık sıcaklık ortalaması daha düşüktür. 4 Ege Bölgesi nde enerji üretiminde linyit ve rüzgar enerjisinin payı daha fazladır. ÇÖZÜM Ege Bölgesi nde otomotiv sanayisi bölgenin her iki bölümünde de olan sanayi kollarından biri değildir. 3 Ege Bölgesi nde İç Batı Anadolu Bölümü nde karasal iklim koşulları etkilidir. Bu bölümde karasal iklim koşullarından dolayı şeker pancarı tarımı yapılır. Ege Bölgesi nde nüfus dağılışını gösteren bir harita incelendiğinde nüfusun büyük çoğunluğunun kıyılarda toplandığı görülür. Bu durum kıyı kesimlerinde iklim koşullarının daha elverişli olması ve buna bağlı olarak çeşitli endüstri kollarının gelişmesinden kaynaklanır. 6 Kıyı Ege Bölümü nün güney kesimlerinde maki üst sınırı m lerde iken bölgenin kuzeyinde m lerdedir. Bu durum enlem etkisine bağlı olarak güneş ışınlarının düşme açısının farklı olması ile açıklanabilir.

132 132 7 III. ve IV. Jeolojik zamanda meydana gelen tektonik faaliyetler bölgede horst ve graben sisteminin yaygın olarak bulunmasına, yer yapısının kırıklı olmasına, kaplıca ve ılıcaların yaygın olmasına, Egeid karasının çökmesiyle kıyı önlerinde pek çok adanın bulunmasına neden olmuştur. 10 Haritada konumları gösterilen kentlerden, Geniş art bölgesi sayesinde gelişen liman kenti İzmir, Kara yolu ve demir yolu ulaşımında önemli kavşak noktası olan kent Afyonkarahisar, Tarım ve turizm etkinliklerine bağlı gelişme gösteren kent Aydın, Jeotermal enerji üretimi yapılan ve pamuklu dokumanın geliştiği kent Denizli dir. Soruda Kütahya nın bir özelliği verilmemiştir. 8 Haritada konumları gösterilen kentler düşünüldüğünde kara ve demir yolu ulaşım sistemlerinin gelişmiş olması, önemli ticaret limanlarına onlara yakın olmaları ortak özellik olarak gösterilebilir. Bu bölgeler için endüstriyel ham madde kaynakları bakımından zengin olmaları ortak özellik olarak gösterilemez. 9 Ege Bölgesi nin akarsuları dağlar arasındaki geniş çöküntü olukları içinde menderesler oluşturarak akarlar. Bu nedenle akarsuların akış hızları düşüktür ve yataklarında yana aşındırma fazladır. 11 Ege Bölgesi nde dağlar kıyıya dik uzandığı için kıyı ve iç kesimler arasında ulaşımda geçitlere gerek kalmaz.

133 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (İÇ BÖLGELER) - I Kuzeydoğu Anadolu da ekonomi büyükbaş hayvancılığa dayanır. En yağışlı mevsim yazdır. Çernezyom topraklar yaygındır. 5 İç Anadolu Bölgesi nde nüfus yoğunluğunun en az olduğu yerin Yukarı Kızılırmak Bölümü dür. Bu durumu, bölümün yükseltisinin fazla olması, ikliminin sert olması ve bölümde sanayi ve ticaret etkinliklerinin gelişmemiş olmasından kaynaklanır. ÇÖZÜM 66 2 Erzurum Kars Bölümü nde yazları kısa serin ve yağışlı, kışları çok soğuk, uzun ve kar yağışlı geçen iklim özellikleri etkilidir. Bu nedenle bölümde buharlaşma şiddetinin fazla olması bilgisi yanlıştır. 3 Yukarı Kızılırmak Bölümü, İç Anadolu Bölgesi nin en yüksek bölgesidir. Bu nedenle bölgenin en soğuk bölgesidir. Yukarı Sakarya Bölümü nde ise yaz aylarında hava çok sıcak ve kurak geçer. Bu nedenle bölgede küçükbaş hayvancılık yaygın olarak yapılır. 4 Türkiye nin maden yatakları ve çeşitleri bakımından en zengin olan bölüm, Yukarı Fırat Bölümü dür. 6 Doğu Anadolu Bölgesi nin güneyinde tarımsal etkinliklerin yoğunlaştığı ovalar Elbistan, Vardar, Malatya ovalardır. 7 Doğu Anadolu Bölgesi nde Hakkari Bölümü nde nüfus yoğunluğunun çok düşüktür. Bölümün bu özelliğe sahip olması, arazilerinin dağlık ve engebeli olması, ikliminin sert geçmesi, ulaşım sistemlerinin yeterince gelişmemesi ve ekonomik faaliyetlerin çok az olmasından kaynaklanır.

134 134 8 Bozkır bitki örtüsü yaz aylarının çok sıcak ve kurak geçtiği karasal iklim bölgelerinde bulunan doğal bitki örtüsüdür. Bu nedenle Türkiye de bozkır alanları için, yağış rejiminin düzensiz olduğu kesin olarak söylenebilir. 12 Yüksekliği en fazla 500 m lere kadar olan yerlerde yetişebilen bir bitkinin Türkiye de kıyıya yakın yerlerde yetiştirilmesi beklenir. 9 Mardin in yağış miktarı Kars a göre daha fazla olmasına rağmen kuraklık Kars a göre daha etkilidir. Bu durum Mardin in daha güneyde yer alması, sıcaklığının daha yüksek olması ve yaz aylarında samyeli rüzgarlarının etkili olmasından kaynaklanmaktadır. 10 Kırşehir ile Erzurum un kırsal kesiminde çiftçilerin birbirlerinden farklı ekonomik faaliyetlerde bulunur. Çünkü Kırşehir de yaz ayları kurak, Erzurum da ise yaz ayları bol yağışlı geçer. 11 Muş Ovası nın yükseltisi yaklaşık 1000 metre düzeyindedir. Bu nedenle 800 m den daha yüksek alanlarda da doğal olarak yetişebilen bir bitkinin bu ovada yetiştirilmesi beklenir. 13 Hakkari ve Yukarı Fırat Bölümü nde kişi başına düşen gelirin Türkiye ortalamasının altında olması bu bölümlerde ekonomik faaliyet çeşitliliğinin az olması, Sanayi ve ticaret etkinliklerinin gelişmemiş olmasıyla açıklanabilir. 14 Karadeniz in kırsal kesiminde dağınık, İç Anadolu nun kırsal kesiminde toplu yerleşme tipinin yaygın olması sözü edilen yerlerin yer şekilleri ve su kaynakları özelliklerinin farklı olmasından kaynaklanmaktadır.

135 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (İÇ BÖLGELER) - II Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin ekonomisinde demir çelik üretiminin payı yoktur. 4 Güneydoğu Anadolu Projesi tamamlandığında bölgede zeytin ve turunçgil üretim alanlarının artması beklenmez. Çünkü bu ürünler sulamadan çok bölgenin iklim koşulları ile yakından ilgilidir. ÇÖZÜM Güneydoğu Anadolu da nüfus dağılışında iklim özellikleri ve GAP la birlikte sanayi ve ticaret etkinlikleri önemli rol oynamaktadır. 3 Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde petrol rafinerisi, bölgenin daha doğusunda Batman da bulunur. Bu nedenle haritadaki yer yanlış gösterilmiştir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde, I. Petrole dayalı sanayi sayesinde hızla gelişen ve 1990 yılında il olan kent Batman dır. II. Önemli kara ve demir yollarının kavşağında bulunan kent bölümün sanayi, kültür ve ticaret merkezi olan kent Diyarbakır dır. III. Akdeniz ikliminin etkisi altında olan ve bölgede sanayi tesislerinin en çok yoğunlaştığı yer, Gaziantep tir. 6 Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin genel özellikleri arasında yıllık yağış miktarı en düşük bölge olması sayılamaz. Çünkü Türkiye de yıllık yağış miktarı en düşük olan bölge İç Anadolu Bölgesi dir.

136 136 7 Erzurum da yaz ayları yağışlı geçen iklim özellikleri görülür. Bu iklim tipinin etkisiyle bölgede oluşan çayırlarda büyükbaş hayvancılık faaliyetleri gelişmiştir. 10 Haritada numaralanmış yerlerden; Yaz mevsiminde yağışlara bağlı oluşan gür otlaklar büyükbaş hayvancılığın geliştiği yer II, Çeşitli maden rezervlerinin bulunduğu ve hidroelektrik enerji üretimiyle Türkiye ekonomisine katkı sağlayan yer I, Etrafının dağlarla çevrili olması nedeniyle çevresine göre ölçülen sıcaklık değerlerinin yüksek olduğu yer III, Küçükbaş hayvancılık yaygın olarak yapıldığı ve demir yolu ulaşım ağının bulunduğu yer IV numara ile gösterilmiştir. Haritada V numara ile gösterilen yerin özelliği verilmemiştir. 8 Güneydoğu Anadolu Bölgesi ne buharlaşma şiddetinin fazla olması enlem, karasallık ve samyeli rüzgarının etkisinden kaynaklanmaktadır. 9 Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde sulama ihtiyacının Marmara Bölgesi ne göre daha fazla olması bölgede güney sektörlü rüzgârların hakim olması ve yaz aylarının çok sıcak geçmesinden kaynaklanmaktadır. 11 Aynı anda ekilen aynı tür tarım ürünlerinin Türkiye de en geç Doğu Anadolu Bölgesi nde olgunlaşması bölgede yükseltinin fazla olmasından kaynaklanır.

137 TÜRKİYE BÖLGELER COĞRAFYASI (İÇ BÖLGELER) - III Türkiye nin deniz seviyesine indirgenmiş yıllık sıcaklık haritası bölge içi sıcaklık farklarının en çok Doğu Anadolu Bölgesi nde olması bölgede karasal iklim koşullarının ve bölgenin kuzey güney yönlü geniş yer kaplamasının bir etkisi olarak gösterilebilir. 5 Iğdır dan linyit madeni çıkartılmaz. ÇÖZÜM 68 2 Malatya ve Elazığ Doğu Anadolu Bölgesi nin nüfus yoğunluğunun fazla olması bu kentlerde tarım, enerji, ticaret, sanayi ve madencilik faaliyetlerinin gelişmesiyle açıklanabilir. Bölgede mera hayvancılığı Erzurum Kars Bölümü nde gelişmiştir. 3 Orman alanları Doğu Anadolu Bölgesi ni diğer bölgelerden ayırt edici bir özellik değildir. 4 Doğu Anadolu Bölgesi nde yaygın olarak çıkarılan yer altı zenginlikleri arasında fosfat madeni yoktur. Bu maden Mardin Mazıdağı yöresinden çıkartılır. 6 Türkiye de en çok göç veren yerler arasında Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu illeri ilk sıralarda yer alır. Bölgelerde bu durumun tersine çevrilmesi için makineli tarımı geliştirmek tam bir önlem olamaz. Çünkü bölgelerin yer şekilleri tarımda makine kullanımını sınırlandırmaktadır. 7 Erzurum - Kars Bölümü ne büyükbaş, İç Anadolu Bölgesi nde küçükbaş hayvancılığın yaygın olarak yapılması bölgelerde yağış rejimlerinin farklı olmasından kaynaklanır. Bu durum bölgelerde doğal bitki örtülerinin ve yürütülen ekonomik etkinliklerin farklı olmasına neden olur.

138 138 8 Kars - Ardahan Platosu nda en yağışlı dönem yaz aylarıdır. 11 I Doğu Anadolu Bölgesi III II 9 Iğdır, mikroklima alanlardandır. Kış aylarında bu özelliği sıcaklık ortalamasını artırır ve pamuk yetiştirilmesine olanak sağlar. GAP a bağlı olarak pamuk tarım alanı en çok genişleme yer III numara ile gösterilmiştir.sanayi ve ticaret olanaklarına bağlı en çok gelişme gösteren kent I Petrol yataklarına bağlı petrol rafinerisi Bulunan kent II GAP a bağlı olarak pamuk tarım alanı en çok genişleme yer III numara ile gösterilmiştir. 10 Doğu Anadolu Bölgesi nde sözü edilen özellikler bölgenin yeterince gelişmemesine ve tarımsal üretimin az olmasına neden olmaktadır. 12 Doğu Anadolu Bölgesi, Türkiye de maden çeşitliliği ve rezervi en fazla olan yerdir. 13 İç Anadolu Bölgesi nde özellikle bahar aylarında aniden bastıran sağanak yağışlar bölgede sellere ve taşkınlara neden olabilmektedir.

139 DENEME Türkiye de yaz mevsiminde 45 Doğu meridyeninin yerel saati ulusal saat olarak kullanılır. Bu nedenle bu boylam derecesine en yakın olan boylamın yerel saati ile ulusal saat farkı daha az olur. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de kış saati uygulamasında İzmit in yerel saati ulusal saat olarak kullanılır. 2. Doğu Karadeniz Bölümü sık bir orman örtüsüyle kaplı olduğu için havzalarında taşıdıkları alüvyonlar azdır. Batı Akdeniz de ise akarsular kalkerli tabakalardan geçtikleri için yataklarında kimyasal çözülme etkilidir. Bu nedenle taşıdıkları alüvyon miktarı azdır. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye jeolojik açıdan genç bir ülke olduğu için akarsuları denge profiline ulaşmamıştır. 3. Tahtalı, Kaçkar ve Küre Dağları ile Kaz Dağı tortul tabakaların kırılması ya da kıvrılması sonucunda (orojenez) oluşmuştur. Süphan Dağı nın oluşumu ise volkanizma ile ilgilidir. CEVAP: B Ek Bilgi: Tortul tabakaların yan basınçlarla sıkışmaya uğraması ile tabakalar ya kıvrılır ya da kırılır. Bu durumda tabakaların esnek ya da sert olması ile ilgilidir. 4. Kalker ve jips gibi kayaçlarla kaplı topoğrafya oluşan çeşitli boyutlardaki yer şekilleri uzun süre kalıcı olanlardan değildir. Kolay eriyebildiği için kısa sürede ortadan kalkar. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de karstik arazilerin en fazla olduğu yer Akdeniz Bölgesi dir. 5. Soruda sözü edilen araziler günümüzde yüksek düzlükler halinde bulunmaktadır. Bu araziler arasında Ergene Bölümü yoktur. CEVAP: A Ek Bilgi: Ergene Havzası nda gerçek alan ile izdüşüm alan farkı azdır. 6. Türkiye de kurak geçen yıllarda hidrolojik denge bozulur ve su kaynaklarının kapladığı alanlar hızla azalır. Tarım alanlarında verim düşer. CEVAP: C Ek Bilgi: Orman alanlarının azalması çeşitli etkenlere bağlı ağaçların tahrip edilmesi ve iklim değişikliklerinin yaşanması ile açıklanabilir. 7. Tarım alanlarında makine kullanımının artması durumunda kırsal kesimde aktif nüfus içinde işsizlik oranı artar ve kentlere doğru yoğun göçler başlar. CEVAP: D Ek Bilgi: Göçler kentlerde çeşitli sorunların meydana gelmesinin başlıca nedenidir. 8. Türkiye de hızlı artış gösteren yaşlı nüfus sağlık harcamalarının ve bütçeden emekliler için ayrılan payın artmasına neden olur. Bu nedenle kamuda tasarruf oranları hızla düşer. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye de nüfus artış hızının azalması yaşlanma oranlarının ve nüfusun dinamizminin azalmasına neden olmaktadır. 9. Türkiye nin kıyı yörelerinde mevsimlere göre belirgin nüfus değişiminin olmasında turizm ve tarım sektörleri daha etkilidir. CEVAP: C Ek Bilgi: Endüstri, ulaşım ve madencilik sektörü mevsimlik göçlere neden olmaz. ÇÖZÜM 1

140 Haritada I numara ile gösterilen yer Gümüşhane yi, II. numaralı yer Cihanbeyli Platosu nu göstermektedir. Bu yerlerde karasal iklim hüküm sürdüğü için daha çok tahıl tarımına yönelik faaliyetler yürütülmektedir. CEVAP: A Ek Bilgi: Türkiye de endüstriyel tarım ürünleri daha çok kıyı Ege ve Akdeniz bölgelerinde üretilmektedir. 14. Türkiye de şeker, tütün ve içki üretimi alanında faaliyet gösteren sanayi kuruluşları genellikle ham madde kaynağına yakın yerlerde bulunmaktadır. CEVAP: E Ek Bilgi: Şeker, tütün ve içki fabrikaları genelde ham madde kaynağına yakın yerlerde kurulmaktadır. 11. Türkiye de buğday üretim alanları ve üretim miktarlarının gösterildiği bir tablo incelendiğinde üretimin dağılışı ve verimlilik hakkında bilgilere ulaşılabilir. Bu bilgiler arasında destekleme alımıyla üretimin artması ve arttığı yerlerle ilgili bilgilere ulaşılamaz. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de geniş alanlarda karasal iklim etkili olduğu için tahıl tarımı yaygın olarak yapılır. 15. Doğu Anadolu Projesi nin hedefleri arasında bölgenin madencilik, ticaret ve hayvancılık alanlarındaki potansiyelinin verimli bir şekilde kullanılması ve bu sayede bölgenin gelişmişlik seviyesinin yükseltilmesi gelmektedir. Bu hedefler arasında bölgenin sanayi merkezi haline getirilmesi yoktur. CEVAP: B Ek Bilgi: Doğu Anadolu Projesi nin fizibilite çalışması tamamlanmış ancak uygulaması henüz başlamamıştır. 16. Türkiye de iç ticaret etkinliklerinin gelişme göstermesinin temel nedeni iklim çeşitliliğine bağlı olarak çeşitli ekonomik faaliyetlerin yürütülmesidir. Bu faaliyetler arasında bölge yüz ölçümlerin farklı olması sayılamaz. CEVAP: E 12. Türkiye de işletmeye açılan maden yatakları bulundukları yörelerde işçi ihtiyacını artırır. Ayrıca bu yörelerde zamanla madenciliğe bağlı sanayi faaliyetlerinin gelişmesiyle nüfus hızla artar ve tüketici nüfus oranları artar. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de maden bölgeleri yoğun miktarda göç aldığı için tüketici nüfus oranları da hızla artar. 13. Türkiye de 1950 li yıllardan itibaren ekonomik faaliyetlerde belirgin gelişmeler yaşanmıştır. Bu gelişmeler sonucunda ikincil ve üçüncül ekonomik faaliyetlerde istihdam oranları hızla yükselmiştir. CEVAP: D Ek Bilgi: Günümüzde son veriler incelendiğinde Türkiye de aktif nüfusun yaklaşık yarısına üçüncül ekonomik faaliyetlerde istihdam edilir. Ek Bilgi: Türkiye de iç ticaret etkinliklerinin en fazla olduğu iller Ankara, İstanbul ve İzmir dir. 17. Türkiye nin turizm potansiyeli hakkında çalışmalar yetersiz olduğu için elde edilen gelir de az olmaktadır. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de doğal ve kültürel güzellikler iç ve dış pazarlarda yeterince tanıtılamamaktadır. 18. Türkiye de dayanıklı tüketim malları üretiminin artırılması dış ticaret gelirlerinin artırılması yönündeki bir çalışmayla ilgilidir. CEVAP: E Ek Bilgi: Çevre yönetiminde en önemli etmen kaynak kullanımında sürdürülebilir yöntemlere uyulmasıdır.

141 DENEME Türkiye, Ekvator ile Başlangıç Meridyeni nin kesiştiği yerin kuzeydoğusunda yer alır. Bu nedenle K merkezi Ekvator ile Başlangıç Meridyeni nin kesişim noktasına daha yakındır. CEVAP: C Ek Bilgi: Dünya nın küresel şekli nedeniyle meridyenler arasındaki mesafe kutuplara gidildikçe daralır. 5. Türkiye de kurulan barajlar, akarsuların ağız kısımlarında taşkınları engeller. CEVAP: C Ek Bilgi: Baraj havzasında erozyonun engellenmesi için dikilen ağaçlar, çevrede rekreasyonel etkinlikleri artırarak çevreye olumlu etkiler yapmaktadır. ÇÖZÜM 2 2. Büyük Menderes graben sahasından iç kesimlere doğru denizel etkinin sokulması nedeniyle Denizli de sıcaklık farkları daha az ölçülür. CEVAP: B Ek Bilgi: Karasal iklim bölgelerinde ışıma yoluyla enerji kaybı daha fazla olur. 6. Haritada II numara ile gösterilen yer Çukurova dır. Bu bölge denize doğru genişleyen bir düzlük olduğu için akarsuların yatak derinlikleri azdır ve akarsular geniş tabanlı vadilerde menderesler oluşturarak akar. CEVAP: B Ek Bilgi: Yarma ve çentik vadiler yamaç eğimi fazla olan yerlerde bulunur. 7. Orografik yağışlar, sıradağların kıyıya yakın ve paralel uzandığı yerlerde daha etkili olmaktadır. CEVAP: B Ek Bilgi: Karadeniz kıyısında kıyıya paralel olarak uzanan dağların kuzey yamaçlarında orografik yağışlar daha etkilidir. 3. Haritada II numara ile gösterilen Yer Kapadokya Yöresi, IV numara ile gösterilen yer Erzurum Kars Bölümü dür. Bu yerlerdeki düzlük sahaların oluşumu lavların etrafa dağılması ve çukur alanlarda birikmesi ile açıklanabilir. CEVAP: D Ek Bilgi: II numara ile gösterilen yerde Hasan Dağı ve Erciyes volkanlarının IV numaralı yerde ise Ağrı nın etkisi büyüktür. 4. Doğu Karadeniz Bölümü nde doğal bitki örtüsünün orman, akarsu rejimlerinin düzenli, tarımda sulamaya duyulan gereksinimin az olması özellikleri her mevsimin yağışlı geçmesi, kışların ılık ve yazların serin olmasıyla ilgilidir. CEVAP: B Ek Bilgi: Doğu Karadeniz Bölümün nde bu iklim özelliklerinin etkisiyle güneşlenme süreleri çok azdır. 8. Türkiye de ikincil (sanayi) ve üçüncül (hizmet) sektörlerinde hızlı bir gelişim olması Türkiye nin ekonomik olarak hızlı bir şekilde kalkınmasının sonucudur. Bu sektörlerdeki gelişme, çalışan nüfusun yaş ortalamasının düşmesine neden olmaz. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye de aktif nüfusun en çok istihdam edildiği sektör hizmet sektörüdür. 9. Türkiye de özellikle 1950 li yıllardan itibaren başlayan gelişme sürecinde tarımda makineleşme artmış ve kırsal kesimden kentlere doğru yoğun göçler yaşanmıştır. CEVAP: A Ek Bilgi: 1990 lı yıllardan itibaren sanayi ve hizmet sektörlerinde hızlı bir kalkınma bu sektörlerde istihdamın artmasına ve tarım sektöründe çalışan nüfusun bu sektörlerden daha az olmasına neden olmuştur.

142 Türkiye de nemli ve ılıman iklim koşulların yaşandığı bölgelerde nüfusun fazla olması iklim özelliklerinin yerleşme üzerindeki etkisine örnek gösterilebilir. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye nin kıyı bölgelerinde nüfus yoğunluğu daha fazladır. 14. Orhaneli, Pozantı ve Köyceğiz gibi yörelerde çıkarılan maden krom madenidir. CEVAP: A Ek Bilgi: Türkiye de maden işleme tesisleri genelde ham madde kaynağına yakın yerlerde kurulmuştur. 11. Türkiye de genç nüfus oranı çok fazladır. Ayrıca Türkiye de her geçen sene daha da artan üniversite mezunu genç nüfus, çeşitli sektörler için önemli bir işgücü kaynağıdır. CEVAP: C 15. Buğday, un ve bisküvi arasındaki ilişki ham maddenin işlenerek yeni bir ürün haline dönüştürülmesidir. Bu ilişkiye örnek olarak fosfat - gübre - toprak örnek gösterilemez. CEVAP: B Ek Bilgi: Ham maddenin işlenerek yeni bir ürün haline getirilmesi ikincil faaliyet kapsamındadır. Ek Bilgi: Türkiye de zorunlu eğitim süresinin artması ile birlikte nitelikli işgücü kaynağı da hızla artmıştır. 16. Türkiye de kümes hayvancılığı ve giyim sanayisinin dağılışı tüketim ve pazarlama olanaklarıyla ilgilidir. CEVAP: A Ek Bilgi: Bu sektörde faaliyet gösteren tesisler daha çok büyükşehirlerin yakın çevresinde gelişme göstermiştir. 12. Grafiklerde Türkiye de iki yörenin yağıl ve sıcaklık grafiği verilmiştir. Bu bilgiler yörelerin tarım arazilerinin genel yapısı hakkında yorum yapmak için yeterli değildir. Bu nedenle I. yöre için tarımda makineleşme oranı daha azdır bilgisine ulaşılamaz. CEVAP: C Ek Bilgi: Türkiye de tarımda makineleşme oranı az olan yerler çok eğimli ve sarp arazilerin bulunduğu yerlerdir. 13. Türkiye de artan nüfusa besin kaynağı oluşturulabilmesi mevcut tarım arazilerinin korunması ve bu arazilerinden en yüksek verimin alınması için modern yöntemlerin geliştirilmesi ile mümkündür. CEVAP: B Ek Bilgi: Modern yöntemler; makine kullanımı, gübreleme, tohum ıslahı, ilaçlama, sulama gibi intansif tarım yöntemlerini kapsar. 17. Ankara ve Nevşehir arası geniş alan kaplayan bir plato yüzeyidir. Bu yüzeyde gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark az olduğu için yol yapım maliyetlerinin de düşük olması beklenir. CEVAP: D Ek Bilgi: Dağlık ve engebeli sahalarda yol yapım maliyetleri artar. Bu nedenle ülkemizde kuzey - güney yönlü ulaşım bazı yerlerde ancak geçitlerden sağlanabilmektedir. 18. Türkiye de çeşitli yörelerde bulunan serbest ticaret bölgelerinin oluşturulma amaçları arasında vergi gelirlerinin yükseltilmesi yoktur. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye de bu çalışmalarla ticaretin geliştirilmesi amaçlanmaktadır.

143 DENEME Türkiye de plato alanlarında mineral madde oranı yüksek olan toprakların oluşumu bu arazilerde humus birikimi ve volkanizma ile açıklanabilir. CEVAP: E Ek Bilgi: Plato alanlarının bu özelliği Türkiye nin levhaların karşılaşma alanında olmasının bir sonucu değildir. 5. Kestel, Avlan, Salda, Suğla ve Yarışlı gibi göllerin oluşumu karstik erime çukurlarındaki çöküntü alanlarda yüzey sularının birikmesi ile açıklanabilir. CEVAP: A Ek Bilgi: Karstik göller Akdeniz Bölgesi nde karstik arazilerin yoğun olması nedeniyle fazlaca bulunur. ÇÖZÜM 3 2. Haritada IV numara ile gösterilen yer Canik Dağları dır. Bu dağların ortalama yükselti 2000 m den azdır. Bu nedenle Canik Dağları nın zirvesinde buzullara rastlanmaz. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de yaklaşık 2500 m den daha yüksek yerlerdeki dağlarda kalıcı buzullar bulunmaktadır. 6. Teke Yarımadası kalın kalker tabakaları ile kaplı olduğu için yüzey suları bakımından fakirdir. Bu arazilerde erime nedeniyle çeşitli boyutlardaki çukurlar arazinin engebeli olmasında etkilidir. CEVAP: E Ek Bilgi: Bu alanda tarımsal faaliyetlerin yaygın olmaması nüfusunda seyrek olmasına neden olur. 7. Ege Bölgesi nde dağlar kıyıya dik olarak uzandığı için denizden gelen nemli hava iç bölgeler kolayca sokulabilir. CEVAP: B 3. Akdeniz Bölgesi nde karstik yer şekillerinin oluşması kalın kalker tabakalarının çatlaklarından sızan suların kayaçlarda eritme yapmasıyla ilgilidir. Bölgenin bu özelliğe sahip olmasının nedenleri arasında yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesi gösterilemez. CEVAP: E Ek Bilgi: Akdeniz Bölgesi nde yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesi ASOR DYB ile ilgilidir. 4. Türkiye de volkanizma fay hatları boyunca etkilidir. Bu nedenle volkanik arazilerde termal turizm potansiyeli yüksektir. CEVAP: C Ek Bilgi: Volkanizma sonucunda açığa çıkan magmanın katılaşmasıyla andezit ve bazalt gibi kayaç türleri oluşur. Ek Bilgi: Kıyı Ege Bölümü ve Adana çevresinde Akdeniz iklimin kıyıdan itibaren iç kesimlere doğru sokulma alanı daha fazladır. 8. Batı Anadolu nun graben sahalarında nüfus yoğunluğunun artması sanayi, ticaret ve tarım etkinliklerinin bir sonucudur. CEVAP: E Ek Bilgi: Turizm etkinlikleri bölgenin kıyı kesimlerinde gelişme gösterdiği için bu nedene bağlı kıyılarda nüfus yoğunluğu artar. 9. Türkiye de kentsel nüfusun büyük bir kısmının Ankara, İstanbul ve İzmir gibi kentlerde toplanmasında bu yerlerde sanayi ve ticaret etkinlikleri ile sosyal ve kültürel olanaklar etkili olmuştur. Bu nedenle illerde nüfus yoğunluğu ve kentleşme oranı çok yüksektir. CEVAP: B Ek Bilgi: Bu illerde kentleşmenin yüksek olmasında yerli üretimi tanıtıcı fuarlar daha az etkilidir.

144 Bir bölgede tarıma bağlı olarak gelişme gösteren ticaret ve sanayi etkinlikleri bölgede nüfusun artmasında doğrudan etkilidir. CEVAP: E Ek Bilgi: Ege Bölgesi ndeki geniş graben sahaları tarım için yüksek potansiyele sahiptir. 14. Kıyı Ege Bölümü endüstriyel tarım ürünleri üretimi, bitkisel yağ ve dokuma faaliyetleri için ham madde kaynakları açısından daha elverişli koşullara sahiptir. CEVAP: A Ek Bilgi: Akdeniz iklim özellikleri ekonomik faaliyetlerin gelişmesinde uygun ortam sağlamaktadır. 11. Türkiye de yıllara göre ticaret ve sanayi sektörlerindeki gelişmeye bağlı olarak tarım sektöründe istihdam edilen nüfus oranı sürekli azalmıştır. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye nin nüfusu da geçmişten günümüze kadar sürekli artış gösterdiği için tarım sektöründe istihdam edilen nüfus yıllara göre artmıştır. 15. İzmir, İstanbul ve Samsun Limanlarının iç bölgelerle kara ve demir yolu ulaşımı ile bağlantılarının kolay olması hinterlandlarının geniş olmasına neden olmuştur. Bu nedenle bu liman kentlerinde gelişme düzeyi yüksektir. CEVAP: C Ek Bilgi: Sinop limanı doğal liman olmasına rağmen hinterlandı dar olduğu için gelişmemiştir. 16. Türkiye de turizme merkezlerinde nüfus yoğunluğunun fazla olması özellikle turizmin yoğunlaştığı aylarda çok sayıda turistin gelmesi ile ilgilidir. Bu durumun dış turizm etkinliklerinin gelişmesinde daha az etki yapması beklenir. CEVAP: E 12. Gediz Ovası nda tarımda makineleşme oranlarının yüksek ve ekili dikili arazi oranının yüksek olması yer şekillerinin etkileri arasında gösterilebilir. CEVAP: C Ek Bilgi: Gediz Ovası nda çok çeşitli tarım ürünlerinin yetiştirilebilmesi iklim özellikleri ile ilgilidir. 13. Türkiye de madenciliğin yeterince gelişme göstermemesinde en önemli etmen sermaye birikimi ve teknoloji kullanımının yetersiz olması ile maden yataklarının parçalı ve dağınık bir halde bulunmasıdır. Bu durumun nedenleri arasında maden sektöründe istihdam edilen nüfus oranının az olması gösterilemez. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de maden çeşitliliğinin fazla olmasının temel nedeni jeolojik yapı ve volkanizmadır. Ek Bilgi: Türkiye de turizm gelirinin en fazla olduğu yer Marmara Bölgesi dir. 17. Türkiye de petrol taşımacılığında özellikle boru hatlarına önem verilmesi taşımacılıkta çevresel etkilerin azaltılması ve rafinerilere ham petrolün en az maliyetle götürülmesi ile açıklanabilir. CEVAP: A Ek Bilgi: Türkiye enerji taşımacılığında bulunduğu bölgede en önemli koridordur. 18. Türkiye de buğday ve arpa üretim miktarlarının gösterildiği bir tablo ya da grafikten buğday üretimi için en uygun iklim koşullarının bulunduğu illerle ulaşılamaz. CEVAP: C Ek Bilgi: Türkiye de bazı yerler buğday üretimi için çok elverişli koşullara sahip olmasına rağmen ekonomik değeri yüksek ürünler tercih edildiği için araziler buğday ve arpa üretimi için kullanılmamaktadır.

145 DENEME Kış mevsimde 30 Doğu boylamınının yerel saati ortak saat olarak kullanılır. Bu nedenle 30 Doğu meridyeniyle açısal uzaklığı fazla olan bir boylam üzerinde yerle saat farkı ile ulusal saat farkı da en fazla olur. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de ileri ve geri saat uygulaması ile enerji tasarruf edilmesi amaçlanmaktadır. 6. Fiziki haritalarda kahverengi renk ile gösterilen yerler ortalama yükseltinin de fazla olduğu yerlerdir. Bu yerlerde nem miktarı az olduğu için günlük ve yıllık sıcaklık farklarının da fazla olması beklenir. CEVAP: B Ek Bilgi: Fiziki haritalarda renk çeşitliliği fazla olan yerlerde eğim de fazladır. ÇÖZÜM 4 2. Akarsuların ağız kısımlarında delta ovası oluşturabilmesi bu akarsuların yatakları boyunca bol miktarda alüvyon taşıması ver biriktirmesi ile ilgilidir. Bu özellik akarsuların çözünebilen kayaçlar üzerinde akmasının bir nedeni olarak sayılamaz. CEVAP: D Ek Bilgi: Batı ve Orta Toroslar da akarsuların ağız kısımlarında bu nedenle delta ovalarına rastlanmaz. 7. Eskişehir de üniversite ve kültür kenti olması ve kentin sosyal ve ekonomik yapısında daha çok değişime yol açmıştır. CEVAP: A Ek Bilgi: Bu kente çeşitli illerden gelen üniversite öğrencileri kent için önemli bir gelir kaynağıdır. 3. Tabloda verilen bilgiler dikkate alındığında karasal iklim bölgelerinde sıcaklık farklarının denizel iklim bölgelerine göre daha fazla olduğu görülür. CEVAP: C Ek Bilgi: Denizel iklim bölgelerinde nemlilik fazla olduğu için yıllık sıcaklık farkları daha az ölçülür. 4. Haritada IV numara ile gösterilen yer Zonguldak Kastamonu arasıdır. Bu yörenin özelliği kıvrılma sonucunda oluşmuş dağ sıralarının kıyıya yakın ve paralel uzanmasıdır. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye, levha sınırında yer aldığı için dağlık ve engebeli arazi yapısına sahiptir. 5. Kapıdağ Yarımadası nın oluşumu dalga ve akıntılarla sürüklenen çeşitli boyutlardaki malzemenin sürüklenmesi ve birikmesi ve zamanla bir adanın karaya bağlanması ile ilgilidir. Bu şekil de tomboloyo örnektir. CEVAP: A Ek Bilgi: Türkiye nin kıyılarında tombolo, kıyı oku ve lagün gibi yer şekillerinin oluşması gelgit genliğinin etkili olmadığını gösterir. 8. Haritada II numara (X) ile gösterilen merkez Ankara dır. Haritada I numara (Y) ile gösterilen yer Tunceli dir. Bu kentte doğal, beşeri ve ekonomik koşullar yeterince gelişme gösteremediği için başka illere göçler çok fazladır. Haritada III numara (Z) ile gösterilen yer Antalya dır. Bu kentte turizm faaliyetleri çok gelişmiştir. Bu nedenle özellikle yaz aylarında nüfus yoğunluğu çok fazla olur. CEVAP: C Ek Bilgi: Ankara sanayi, ticaret, eğitim ve kültür fonksiyonlarının geliştiği bir kenttir. 9. Zeytin, fındık ve pamuk gibi ürünlerinin hasat döneminde mevsimlik işçi ihtiyacı yüksek olan ürünlerdir. Bu nedenle sözü edilen ürünlerin üretim alanlarında mevsimlik işçi göçlerinin daha fazla olması beklenir. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye de mevsimlik tarım işçileri daha çok Doğu Karadeniz, Kıyı Ege ve Akdeniz Bölgesi ne gelmektedir.

146 Türkiye de yaz aylarında sıcak ve kurak bir iklim tipinin yaşanmasının temel nedeni bu dönemde Türkiye nin Asor dinamik yüksek basınç kuşağının etkisinin altına girmesidir. CEVAP: C Ek Bilgi: Sibirya termik yüksek basıncı, Türkiye yi kış aylarında etkisi altında alan basınç kuşağıdır. 11. Ülkemizdeki yüzey şekillerinin farklılık arz etmesi arazi kullanımını da çeşitlendirmiştir. Örneğin, geniş ovalar yerleşme ve tarımsal faaliyetler için, yüksek yaylalar hayvancılık ve yer yer turizm faaliyetleri için kullanılır. Buna karşın kayalık ve bataklık gibi alanların kullanımı son derece kısıtlıdır. CEVAP: D Ek Bilgi: Tektonik ovaların yerleşme ve sanayileşme amaçlı kullanılması yanlış arazi kullanımına örnektir. 12. Soruda Türkiye nin değişik yörelerinde etkili olan iklim özelliklerinin etkisiyle oluşan bitki türleri verilmiştir. CEVAP: E 15. Üç tarafı denizlerle çevrili olan ve İstanbul ve Çanakkale Boğazı gibi önemli suyolu geçişlerine sahip ülkemizde deniz yolu ile yük ve yolcu taşımacılığı Kabotaj Kanunu nun (1 Temmuz 1926) kabul edilmesiyle gelişmeye başlamıştır. Türkiye de deniz yolu ticaret filosunun gelişme göstermesinin kara yollarında seyreden araç sayısının azalması etkisi ortaya çıkartmamıştır. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye kıyılarındaki İstanbul, İzmit, İzmir, Bandırma, Mersin, İskenderun, Samsun gibi limanlar kara ve demir yolu ağlarının etkisi ile ulaşım fonksiyonları üst düzeyde etkin olan limanlarımızdır. 16. Türkiye de iç turizme katılan kişi sayısı 1950 yılından günümüze yaklaşık 30 kat artmasında en önemli etmenler bu sektörün öncü bir sektör haline getirilmesi ve tanıtıma verilen önemin artması etkili olmuştur. CEVAP: E Ek Bilgi: Bu etkiler arasında en az pay iş yerlerinde izin sürelerinin ayarlanmasına aittir. Ek Bilgi: İklim tiplerinin etkisiyle gelişme ekonomik gösteren ekonomik faaliyetler verilmiştir. 13. Feldspat cam, seramik, kaynak elektrotları ve boya sanayisinde kullanılan önemli bir endüstriyel ham maddedir. Türkiye 130 milyon tonluk rezervle dünya toplam rezervleri içinde % 10 luk paya sahiptir. CEVAP: A Ek Bilgi: Önemli feldspat yatakları: Manisa-Demirci, Kütahya- Simav, Aydın-Çine ve Muğla-Milas bölgelerinde yer alır. 14. Ülkemiz içinde mekânsal farklılıklardan dolayı her yerin eşit düzeyde gelişmesi mümkün değildir. Şartların uygun olduğu alanlar fazla gelişirken uygun olmadığı yerler ise daha az gelişir. Mekânlar arasındaki gelişmişlik seviyesinin büyük ölçüde farklılık göstermesi çeşitli problemlere neden olur. Bunun için ülkemizin gelişmemiş yörelerinde yapılacak yatırımları özendirmek ve dengeli kalkınmayı sağlamak için teşvik uygulamaları yapılmaktadır. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de bütün iller kalkınmada öncelikli yerler arasında sayılamaz. 17. Türkiye yi enerji koridoru yapacak projeler şunlardır. Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Boru Hattı Aktau-Bakü-Tiflis- Ceyhan Petrol Boru Hattı Bakü-Tiflis-Erzurum Doğal Gaz Boru Hattı Hazar-Türkiye- Avrupa Doğal Gaz Boru Hattı (Nabucco Projesi) CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye yi Enerji Koridoru Yapacak Projeler: Doğu Batı Enerji Koridorudur. (Trans-Hazar ve Trans- Kafkasya petrol ve doğal gaz hatları) 18. Haritada gösterilen yerlerin doğal ve beşeri özellikleri düşünüldüğünde bu yerlerin ortak bölge sınıflandırmasında turizm etkinliklerinin olacağı söylenemez. CEVAP: C Ek Bilgi: Turizm bölgeleri daha çok Ege ve Akdeniz bölgelerinde yer alır

147 DENEME Türkiye de 21 Aralık ile 21 Haziran tarihleri arasında Güneş ışınlarının düşme açısı devamlı artar. Bu nedenle bu tarih aralığında gölge boylarının sürekli kısalması beklenir. CEVAP: D Ek Bilgi: Dünya üzerinde gece ve gündüz süre farklarının meydana gelmesinin temel nedeni eksen eğikliğidir. 2. Fiyordlar, İskandinavya kıyılarında sık rastlanan jeolojik oluşumlardır. Bunlar,iki taraftan sarp kayalıklarla çevrili uzun, dar ve derin koylardır. Fiyordlar buzul aşındırması sonucunda oluşurlar. Bu nedenle Türkiye de bu şekilde oluşan bir kıyı tipine rastlanması beklenmez. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de fiyort tipi kıyılara rastlanmasının temel nedeni matematik konumdur. 7. Terra-rossa topraklar (I) organik madde bakımından fazla zengin olmayan topraklardır. Bu topraklarda genellikle turunçgil, bağcılık ve zeytin tarımı yapılmaktadır. Bu topraklar ülkemizde Marmara Bölgesinin güney kesimi ile Ege ve Akdeniz bölgelerinde yaygın olarak görülmektedir. Kahverengi orman toprakları (II), orman örtüsü altında oluşan bu topraklar organik madde bakımından zengin olduklarından renkleri koyudur. Ülkemizde bu tip topraklar, Kuzey Anadolu Dağları nın denize bakan yamaçlarında yaygındır. Çernezyom topraklar (III) karasal iklimde çayır bitki örtüsü altında oluşan bu topraklara Erzurum-Kars çevresinde ve Doğu Karadeniz Dağları nda rastlanır. CEVAP: C Ek Bilgi: Yıkanmanın fazla olduğu yerlerde asitli ve kireçsiz orman toprakları oluşmaktadır. ÇÖZÜM 5 3. Türkiye de buzullaşma etkisinden kalan alanlar enlem etkisiyle yaklaşık 2000 metrelerden başlar. CEVAP: A Ek Bilgi: Bu sınır Türkiye nin doğusunda karasallık etkisiyle daha yukarıdan başlar. 4. Gerçek sıcakla indirgenmiş sıcaklık arasında farkın fazla olması o yörenin yükseltisinin fazla olmasının sonucudur. Bu fark Türkiye nin batısından doğusuna gidildikçe artar. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de gerçek sıcaklıkla indirgenmiş sıcaklık farkının en az olduğu yer Marmara Bölgesi dir. 5. Karstik Göller: Kolay eriyebilen (kireç taşı, alçı taşı ve kaya tuzu gibi) karstik arazilerde suların polye ve obruk gibi erime çukurları içinde birikmesiyle meydana gelen göllerdir. CEVAP: D Ek Bilgi: Salda, Karagöl, Kızören, Timraş Gölü ve Akgöl bu şekilde oluşmuş göllerden bazılarıdır. 6. Türkiye de kaplıca ve ılıcaların yaygın olarak bulunması, Türkiye nin yer yapısının kırıklı olmasının sonucudur. Türkiye nin yüzey şekillerinin farklı olmasının sonuçları arasında sayılamaz. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de kısa mesafelerde yer şekillerinde büyük farklar görülür. 8. Türkiye de iç göçlerin engellenebilmesi için alınması gereken önlemler şunlardır: Kırsal kesimde modern tarım yöntemlerinin yaygınlaştırılması Besi ve ahır hayvancılığının geliştirilmesi Ulaşım eğitim sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması Tarıma dayalı sanayi kollarının kırsal kesime kaydırılması Alt yapı hizmetlerinin geliştirilmesi (yol, su, elektrik, haberleşme) Bu önlemler arasında kırsal kesimde taşımacılığın geliştirilmesi sayılamaz. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de göçler daha çok batıdan doğuya doğru olmaktadır. 9. Batman ın hızlı bir gelişme sürecine girmesi petrol yataklarının işletmeye açılması ve buna bağlı olarak ilde çeşitli sanayi kollarının gelişmesi ile ilgilidir. CEVAP: B Ek Bilgi: Elazığ ve Zonguldak ta Batman a benzer bir gelişim söz konusudur.

148 Evler arasındaki uzaklığın fazla olduğu ve geniş bir alan yayılmış olan yerleşmelerdir. Bu yerleşmelerin oluşmasında arazinin engebeli, tarım topraklarının küçük, parçalı ve dağınık olması belirleyici olmuştur. Bu yerleşmelere haritada III (Doğu Karadeniz) ve IV (Hakkari Bölümü) numara ile gösterilen yerlerde yaygın olarak rastlanır. CEVAP: E Ek Bilgi: Yağışların ve su kaynaklarının bol olması, tarımda sulamaya ihtiyaç duyulmaması dağınık yerleşmeyi kolaylaştırmıştır. 15. Günümüzde gelişen teknolojiyle birlikte ülkeler arasında ithalat ve ihracat artmış, mal ve hizmetler oldukça çeşitlenmiştir. Yakın döneme kadar sanayi ürünleri, tarım ürünleri ile maden ihracat ve ithalatı ön planda iken günümüzde hizmet ithalat ve ihracatı büyük önem kazanmıştır. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de ihracatın bu şekilde bir ivme kazanmasının nedenleri arasında aktif nüfus oranındaki artış gösterilemez. 11. Türkiye de madencilik, jeolojik yer yapısı ile ilgilidir. Bu arazilerin Türkiye nin daha çok doğu kesimlerinde bulunur. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye nin kıyı ovalarında madencilik faaliyetlerinin gelişmesi beklenmez. 12. Türkiye de tarım arazilerinde toplulaştırma projesi ile; Her yıl 1 milyon hektar alanda arazi toplulaştırma yaparak 2023 yılına kadar Türkiye nin 1. kuşak arazi toplulaştırmasını tamamlamak, Tarım arazilerinde parçalılığı azaltmak, Düzenli ve ideal parsel şekilleri oluşturmak, Her parseli yol ve sulama ağı ile irtibatlandırmak, Ulaşımdan dolayı meydana gelen kayıpları önlemek ve yakıt tasarrufu sağlamak, İşlenebilir arazi miktarını artırmak, Kullanılmayan küçük parçalı arazileri tarıma kazandırmak hedefleriyle çalışılmaktadır. CEVAP: B Ek Bilgi: Arazilerin toplulaştırılması projesi ile göçlerin engellenmesi ve üretimin artırılması hedeflenmektedir. 13. Ülkemizin gelişmemiş yörelerinde yapılacak yatırımları özendirmek ve dengeli kalkınmayı sağlamak için teşvik uygulamaları yapılmaktadır. Bu uygulamalar ile vergi indirimi veya ertelemesi, arsa temini, araç gereç alımında gümrük vergisi, KDV indirimi veya muafiyeti, ucuz enerji gibi çeşitli kolaylıklar sağlanmaktadır. CEVAP: A Ek Bilgi: İstikrarlı kalkınma için kırsal yeni yerleşim bölgelerinin oluşturulması gerektiği söylenemez. 14. Haritada II numara ile gösterilen yerde karasal iklim özellikleri etkilidir. Bu arazilerde sulama sorunları ve kışa aylarında düşük sıcaklık nedeniyle sebzecilik fazla gelişmemiştir. CEVAP: B Ek Bilgi: Sebzecilikte faaliyetler daha çok batı ve güney bölgelerde yapılmaktadır. 16. Yaylalar, tabiatın kirlenmemiş havası; billur gibi soğuk suları; yazın en sıcak günlerde ferahlatıcı serinliği; büyüleyici güzellikte manzaraları; doğal meyve ve sebzeleri; tabii ortamlarında yetişen hayvanlardan elde edilen gıdaları sunar. Ülkemizde 1990 dan başlayarak yayla turizminin geliştirilmesine yönelik araştırma planlama ve altyapı ihtiyaçlarının karşılanmasına hız verilmiştir. CEVAP: C Ek Bilgi: Yaylalarımızın koruma-kullanma dengesi içerisinde turizm amaçlı değerlendirilmesidir (Kuzey Anadolu ve Toros dağları yayla turizmi potansiyelinin en fazla olduğu yerlerdir.). 17. Kütle hareketi, çeşitli nedenlerden dolayı yamaç dengesinin bozulması ile birlikte arazinin bir bölümünün yer çekiminin kontrolünde şekil değiştirmesine verilen isimdir. Kütle hareketlerinin meydana gelmesinde; yamaçlarda yapılan kazılar, yer altı ve yer üstü sularının etkileri, klimatolojik etkiler, bitki örtüsünün tahrip edilmesi gibi faktörler önemli rol oynamaktadır. CEVAP: C Ek Bilgi: Yurdumuzda heyelanlar en çok Doğu Karadeniz, Doğu Anadolu ile Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu Fay Kuşaklarında görülmektedir 18. Konya, aktif fay kuşağında yer almaz. Bu nedenle Konya da kaplıca ve ılıcalara rastlanmaz. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de jeotermal enerji potansiyelinin en fazla olduğu yer Batı Anadolu dur.

149 DENEME Matematik konum herhangi bir yerin Ekvator a ve başlangıç meridyenine olan uzaklığıdır. Bu uzaklık km cinsinden verilebileceği gibi derece cinsinden de verilebilir. Herhangi bir yerin matematik konumunu belirtmek için bazı değerler tespit etmek gereklidir. Bu nedenle gerçekte var olmayan paralel ve meridyenler çizilmişti. Paralel ve meridyenler çizilirken yerin ekseni ve kutuplardan faydalanılmaktadır. CEVAP: E 6. Akdeniz fitocoğrafya bölgesindeki bitkiler genelde kıyı kuşağında geniş alanlar kaplar. Güneşlenme ve sıcaklık isteği fazla olan bu bitkiler, daima yeşil kalan, bodur ağaç ve çalılardan oluşan bitki örtüsüdür. CEVAP: B Ek Bilgi: Genellikle 1-3 m boyunda olan bu ağaç ve ağaççıkların yaprakları kalın, sert, cilalı veya keçe gibi tüylüdür. ÇÖZÜM 6 Ek Bilgi: Türkiye de yer şekillerinin çeşitlilik göstermesi özel konumunun sonuçları arasında gösterilebilir. 2. Türkiye de tarım arazilerinin yüksek verim alınabilmesi iklim özellikleri ile dış güçlerle aşındırılan toprakların biriktirilmesi ile ilgilidir. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de çok çeşitli iklimler birarada görülebildiği için toprak çeşitliliği de fazladır. 7. Kuzeydoğu Anadolu da ekonomik fonksiyon büyükbaş hayvancılık, Biga Yarımdası nda öne çıkan ekonomik fonksiyon ise tarım ve ticarettir. CEVAP: B Ek Bilgi: Kuzeydoğu Anadolu da iklim özellikleri ekonomik faaliyetlerde çeşitliliği azaltmaktadır. 3. Türkiye nin ovaları yer altı ve yer üstü suları bakımından fakir yerler arasında gösterilemez. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de yer altı sularının çekilmesinin fazla olduğu yerler kurak ve yarı kurak sahalardır. 4. Türkiye de baraj gölleri; enerji, tarım alanlarının sulanması, içme ve kullanma suyu sağlanması ve taşkınların engellenmesi gibi amaçlarla kurulmaktadır. CEVAP: B Ek Bilgi: Doğu Anadolu da barajların kurulmasında öncelikli enerji elde edilmesi amaçlanır. 5. Toros Dağları nın güney yamaçlarında tarım ürünlerinin kuzey yamaçlara göre daha erken olgunlaşması bakı etkisiyle açıklanabilir. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye orta kuşakta yer aldığı için dağların güneye dönük yamaçları yıl boyunca bakı etkisinde kalmaktadır. 8. Ülkemizde nüfus projeksiyonların temel veri kaynaklarını nüfus sayımları ve demografik araştırmalar oluşturmaktadır. Nüfus sayımlarından, nüfus tahminlerine esas teşkil etmek üzere sayım yılındaki cinsiyete göre yaş grupları itibariyle nüfus verileri alınmaktadır. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye nüfusunda öngörülen değişimler çeşitli nüfus artış hızları da dikkate alınarak yapılmış projeksiyonlarla ortaya konulmuştur. 9. Bir ülkenin nüfusunun nicelik ve niteliği ile ilgili veriler nüfus sayımları yoluyla elde edilir. Böylece nüfusun miktarı, artış oranı, yaş durumu, cinsiyet, çalışan nüfusun sektörlere dağılımı, kır ve şehir nüfusu, eğitim durumu, nüfus hareketleri vb. veriler kullanılarak ülkede planlamalar yapılabilir. Nüfus ve nüfusun özellikleri ekonomik büyümeyi ve kalkınmayı etkilemektedir. CEVAP: A Ek Bilgi: Bir ülkede yaşayan nüfusun miktarı, yaş grupları, çalışan nüfusun oranı ve bunun sektörlere dağılımı gibi özellikler o ülkenin gelişmişlik düzeyi hakkında fikir verir. Nüfus, az gelişmiş ve gelişmiş ülkeler açısından farklı önem taşır.

150 Haritada IV numara ile gösterilen yer Mersin dir. Bu bölgede sanayi ve ticaret etkinlikleri gelişme gösterdiği için kalkınmanın artırılması için çeşitli teşviklerin uygulanmasına gerek yoktur. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de kalkınma için verilen teşvikler daha çok doğu bölgelerdedir. 15. Türkiye de kuzey ve güney bölgelerde dağlar kıyıya yakın ve paralel uzanır. Bu nedenle Akdeniz ve Karadeniz Bölgelerinde iç kesimlerle ulaşım zorluğu yaşanır ve ulaşım ancak geçitlerden sağlanır. CEVAP: B Ek Bilgi: Bu kıyılardaki limanların iç kesimlerle kara ve demir yolu ulaşımı sağlanabilirse kalkınma düzeyi artar. 11. Önemli tarım sahalarında sanayi faaliyetleri ve yerleşim birimlerinin yoğunlaşması, verimin yüksek olduğu kıyı ovalarda bitki örtüsü tahrip edilmesi ve tarım alanına dönüştürülmesi, kıyı kesimdeki arazilerin zamanla turistik tesislerin inşasında kullanılmaya başlanması Türkiye de yanlış arazi kullanıma örnek olarak gösterilebilir. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye de yanlış arazı kullanımı erozyona bağlı toprak kaybının başka nedenidir. 16. Aspendos veya Belkıs Antalya ili Serik ilçesinde bulunan Belkıs köyünde yer alan amfi tiyatrosuyla meşhur bir antik kenttir. CEVAP: D Ek Bilgi: Perge, Antalya nın 18 km doğusunda, Aksu ilçesi sınırları içinde bulunan, bir zamanlar başkentlik de yapmış antik bir kenttir. Bu nedenle Aspendos ve Perge gibi yerlere ziyaret dini turizm etkinlikleri kapsamında değerlendirilemez. 12. Türkiye de bozkır sahalarda koyun, çayır alanlarında sığır, çiçekli bitkiler ve ormanlık sahalarda arıcılık yetiştiriciliği yapılmaktadır. CEVAP: A Ek Bilgi: Türkiye de bitki çeşitliliği hayvancılık türlerinin de çeşitli olmasına neden olmuştur. 13. Türkiye de endüstri bitkilerinin ekim alanlarının artması tarım alanlarında sulama ve gübreleme olanaklarının artması ile ilgilidir. CEVAP: E Ek Bilgi: Tarımda makine kullanımının artması sonucunda tarım arazileri otlaklara ve ormanlık sahalara doğru genişler. 14. Haritada V numara ile gösterilen yerde aktif fay hattı bulunmadığı için jeotermal enerji potansiyeli yüksek değildir. CEVAP: E Ek Bilgi: Batı Anadolu da kırıklı yer yapısından dolayı jeotermal enerji potansiyeli çok yüksektir. 17. Doğu Anadolu Projesi kapsamındaki bölgenin gelişmişlik düzeyi ve büyüme hızı Türkiye ortalamasının altındadır. Projenin amacı bölgenin sosyal, kültürel ve ekonomik açıdan kalkınmasını sağlamaktır. DAP bünyesinde yer alan illerde ekonomi, tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Ayrıca bölgenin güçlü olan diğer bazı özellikleri şunlardır: CEVAP: B Ek Bilgi: Akarsuların hidroelektrik enerji potansiyelinin yüksek olması, Hayvancılığa elverişli mera ve çayırların geniş yer kaplaması, Maden rezervi ve çeşitliliğinin yüksek olması. 18. Nevşehir yer şekillerine göre plato, iklim özelliklerine göre karasal, ekonomik özelliklerine göre tarım, ticaret ve turizm bölgesidir. CEVAP: C Ek Bilgi: Çeşitli özelliklere göre bölge sınıflandırılmasında birden daha fazla coğrafi unsur dikkate alınabilir.

151 DENEME Marmaray, bir dünya kenti olan İstanbul un sadece kent içi ulaşım sorununa köklü çözüm getirmesi açısından değil, İstanbul un tarihî ve doğal güzelliklerinin korunması, demir yolu ulaşım sisteminin gelişmesi, ülkemizin stratejik konumu açısından da önem taşımaktadır. Avrupa Birliği nin hızlı tren ağlarıyla uyumu yönünde önemli bir adım olan Marmaray, Ankara-İstanbul Hızlı Tren, Kars-Tiflis Projeleri gibi projelerin gerçekleştirilmesiyle birlikte, Avrupa dan Asya ya, batıdan doğuya kesintisiz, hızlı, ekonomik bir demir yolu bağlantısı sağlayacaktır. CEVAP: A Ek Bilgi: İstanbul da Marmaray Projesi ile İstanbul un kent içi ulaşım sorununa toplu taşımacılıkla köklü bir çözüm getirilmesi amaçlanmaktadır. 2. Dağ yamaçlarından düzlüğe inen akarsular, taşıdıkları materyalleri eğimin azaldığı yerlerde yarım koni şeklinde biriktirirler. Bu şekillere birikinti konisi denir. Akarsuların taşıdıkları maddeler ince ise, geniş bir alana yelpaze gibi yayılırlar. Bunlara da birikinti yelpazesi denir. Ülkemizde dağ eteklerinde, bu tip şekillere sıkça rastlanır. Ergene Bölümü, düz ve geniş bir arazi olduğu için bu şekillere rastlanmaz. CEVAP: E Ek Bilgi: Egeit kara parçasının çökmesiyle doğu-batı yönlü uzanan geniş düzlükler Ege Bölgesi nde geniş graben sahaları oluşturmuştur. Bu sahalar sanayi ve ticaret etkinlikleri gelişmiştir. 3. Karstlaşma sonucunda oluşan polyelerde alüvyonların birikmesiyle oluşan ovalar Tefenni, Acıpayam, Kestel, Elmalı, Korkuteli ve Muğla dır. Akarsuların taşıdığı çeşitli boyutlardaki materyalleri döküldükleri kıyıda biriktirmesiyle delta ovaları oluşur. Bu ovalara Silifke örnek olarak verilebilir. Tektonik hareketlerle oluşan çukurlara çevredeki yüksek yerlerden taşınan meteryallerin dolmasıyla oluşan ovalara Niksar, Erbaa, Turhal, Salihli, Konya, Muş ve Iğdır ovalara örnek verilebilir. CEVAP: A Ek Bilgi: Akarsuların denize döküldüğü yerlerde akış hızı düşer. Böylece akarsunun yol boyunca içinde taşıdığı alüvyon dibe çökme fırsatı bulur. Bu çöküntü birikerek yükselir. Alüvyon su bitkileri tarafından sıkıca bir arada tutulur. Bir süre sonra verimli toprakların birikmesiyle delta ovası oluşur. 4. Sibirya termik yüksek basınç merkezi, Sibirya üzerinden bulunan ve kış aylarında ülkemizde etkili olan basınç merkezidir. Bu basınç merkezi kuvvetli olduğu zaman ülkemizde kışlar çok soğuk ve ayazdır. Asor dinamik yüksek basınç merkezi 30 kuzey enleminde Türkiye nin batısında oluşan bu basınç merkezi, yaz mevsiminde Türkiye nin büyük bir kısmında sıcak ve kuru bir havanın görülmesine neden olur. CEVAP: C Ek Bilgi: Mevsimlere, deniz ve karalara, yerel ısınma farklarına bağlı olarak oluşan basınç merkezlerinin yanı sıra, Türkiye nin dışında oluşan ve ülkemizi etkisine alan gezici basınç merkezleri de bulunmaktadır. 5. Haritada II numara ile gösterilen yer sık orman örtüsü ile kaplıdır. Bu nedenle erozyon nedeniyle toprak kaybının fazla olması beklenmez. CEVAP: B Ek Bilgi: Bir yerde erozyonun başlamasıyla birlikte; ekolojik denge bozulur, üretim düşer, zamanla kıtlık ve açlık başlar, diğer doğal afetler hızlanır. Sonunda yaşam zorlaşır ve başka yerlere göçler başlar. 6. Haritada; Sıcaklık ve ışık isteği fazla, yaz kuraklığına dayanabilen ve 1200 metre yüksekliğe kadar yetişen bitki örtüsü II numara ile, Yıllık ortalama sıcaklığı 3 4 0C, yağış miktarı arasında yarı nemli alanlarda doğal olarak yetişen bitki I numara ile, Sıcak ve kurak olan karasal iklim koşullarında yetişebilen bitkiler III numara ile gösterilmiştir. CEVAP: C Ek Bilgi: Türkiye, iklim ve toprak özellikleri farklılıklar gösteren coğrafi bölgelere sahip olması, Asya ve Avrupa kıtalarında bulunması, iki önemli gen merkezinin (Akdeniz ve Yakın Doğu) bulunması üç tarafının denizlerle çevrili olması, üç önemli fitocoğrafik bölgeyi (Avrupa-Sibirya, İran-Turan ve Akdeniz) barındırması nedeniyle bitki çeşitliliği bakımından dünyada önemli bir yere sahiptir. 7. Ortanca (medyan) yaş, nüfusu oluşturan kişilerin yaşları, küçükten büyüğe doğru sıralandığında ortada kalan kişinin yaşını ifade etmektedir. Buna göre nüfusun yarısı bu yaştan küçük, diğer yarısı da bu yaştan büyüktür. Ortanca yaşın ileri yaşlarda bir değer alması, o ülkenin daha yaşlı bir nüfusa sahip olduğunu göstermektedir. CEVAP: A Ek Bilgi: Ortanca yaşın genç yaş grubunda olması, o ülkedeki çocuk ve genç nüfusunun fazla olduğunu göstermektedir. 8. Türkiye de genç ve dinamik nüfusa, çeşitli sosyal sorunların çıkmasına neden olabilecek potansiyel bir kitle görüşünün kanıtları arasında; okul çağındaki nüfusun fazla olmasının yatırımları azaltması, ekonomik büyümenin nüfusun artış hızı kadar olmamasının işsizliğe neden olması, iş imkanlarının yetersiz olmasının iç göçlere bağlı çeşitli sorunlara neden olması örnek gösterilebilir. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de son yıllarda nüfus artış hızı belirgin bir şekilde azalmaya başlanmıştır. ÇÖZÜM 7

152 Türkiye de 2010 yılı verilerine göre nüfusun eğitim durumu şu şekildedir. Ortaokul veya dengi okul mezunu % 5 İlköğretim mezunu % 21 İlkokul mezunu % 28 Lise ve dengi okul mezunu % 22 Yüksekokul veya fakülte mezunu % 11 Yüksek lisans mezunu % 1 Okuma yazma bilmeyen % 5 Okuma yazma bilen fakat bir okul bitirmeyen % Yaş Eğitim Durumuna Göre Nüfusun Dağılımı, 2012 CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de son yıllarda eğitim alanında yapılan gelişmeler sonucunda üniversite mezunu nüfus oranı artmaya başlamıştır. 10. Cumhuriyet kurulduktan sonra ekonomik kalkınmanın sağlanması için çeşitli çalışmaların yapılması gerekiyordu. Bu amaçla 17 Şubat 1923 te İzmir İktisat Kongresi toplanmıştır. Kongrede; devletin ekonomiyi özendirici ve düzenleyici olarak etkili olması kararlaştırılmış, siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla güçlendirilmesi hedef alınmıştır. CEVAP: A Ek Bilgi: Cumhuriyetin ilk beş yılında yapılan uygulamalar İzmir İktisat Kongresi nde alınan kararlara göre şekillenmiştir. 14. Demir cevheri; Karabük, Karadeniz Ereğlisi, İskenderun, Kırıkkale, Sivas ve İzmir deki demir-çelik fabrikalarında işlenir. Boksit, Seydişehir deki alüminyum tesislerinde işlenir. Krom madeni, Elâzığ ve Antalya daki ferro krom fabrikalarında işlenir. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye de maden işletmelerini genelde ham madde kaynağına yakın yerlerde kurulmuştur. 15. Türkiye nin ihracatında en büyük pay taşıt araçları ve yan sanayine aittir. CEVAP: C Ek Bilgi: Türkiye nin başlıca ihraç ürünleri; Taşıt araçları ve yan sanayi, dokuma ve tekstil ürünleri, demir ve demir dışı metaller, elektrik ve elektronik ürünler, mobilya, çimento, cam ve seramik ürünleri, dayanıklı tüketim malları (televizyon, buzdolabı vb.) gıda sanayi ürünleridir. 16. Erzurum da düzenlenen olimpiyat oyunları ile Erzurum un sosyal, kültürel ve ekonomil yönden kalkınmanın gelişmesi beklenir. Bu sektörlerdeki gelişmeler bölgeye yatırımcıların gelmesini, bölgede kalkınmanın olmasını sağlar. CEVAP: E Ek Bilgi: Erzurum da ham madde taşımacılığının gelişmesi ulaşım sistemlerinin gelişmesi ile mümkündür. 11. Beyşehir Gölü nün suları bir gideğen aracılığıyla dışarıya boşaltılabilmektedir. Bu nedenle gölden tarımda sulama, balıkçılık ve içme suyu kullanımı amaçlı yararlanılabilmektedir. CEVAP: B Ek Bilgi: Van Gölü, Acıgöl, Burdur Gölü ve Meke Gölü gideğeni olmadığı için suyu acı, tuzlu ya da sodalı olan göllerdendir. 12. Eskişehir in bir üniversite ve kültür kenti olması kentin ekonomik, sosyal ve kültürel yapısında daha fazla değişime neden olmuştur. CEVAP: D Ek Bilgi: Soruda diğer seçeneklerde verilen olaylar daha çok ekonomik yapı ile ilgilidir. 13. Sanayi tesislerinden uzun yıllar faydalanılabilmesi bu tesislerde modern teknoloji kullanılması ve ham madde kaynaklarından sürdürülebilir yöntemle yararlanılması gerekir. CEVAP: E Ek Bilgi: Sanayi tesislerinin ham madde kaynaklarına yakın yerlerde kurulması ile ham madde taşımacılığında maliyetler düşer ancak pazarlama olanaklarının sanayi tesislerinin yakın çevrede uygun olması gerekir. 17. Doğu Karadeniz Projesi kapsamında bölgede ticaret ve ulaşımın geliştirilmesi amaçlanmıştır. Taş kömürü yatakları Zonguldak, Karabük, Bartın projesinde değerlendirilmiştir. Kömür yataklarında yıllık 2,8 milyon ton olan üretim korunarak tesis küçültülmesi Üretimde yeni teknik ve yöntemler uygulanması, Verimli üretim damarları seçilmesi, Personel, hizmet içi eğitime tabi tutulması amaçlanmaktadır. CEVAP: E Ek Bilgi: Zonguldak, Bartın ve Karabük Projesi nin fizibilite çalışmaları tamamlanmış ancak henüz başlanmamıştır. 18. Çatalca Yarımadası, İzmir Aydın Arası ve Mersin İskenderun arası bölgelerinin ortak özellikleri arasında linyit üretiminin fazla olması gösterilemez. Bölge tespitinde her şeyden önce bölgelere ayıracağımız mekânın coğrafi birlik fikrini uyandıracak ortak özelliklerin neler olduğunu tespit etmek gerekir. Bu açıdan bakıldığında coğrafi unsurların özelliklerinde farklılıklar bulunmaktadır. CEVAP: A Ek Bilgi: Bazı coğrafi unsurlar sabittir, değişemez. Buna karşılık bazıları ise kısa veya uzun sürelerde değişkenlik gösterebilir.

153 DENEME Türkiye, bulunduğu coğrafi konum nedeniyle siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan dünyanın en önemli ülkelerinden biridir. Bu özelliğini tarihin ilk çağlarından beri korumakta ve artırarak devam ettirmektedir. Anadolu nun Asya ile Avrupa arasındaki köprü durumu, Avrupa ya çok yaklaşan bir yarımada oluşu ve Boğazların bulunması Anadolu yu Orta Doğu nun hatta dünyanın ticari ve stratejik bakımdan çok önemli bir coğrafyası hâline getirmiştir. CEVAP: B Ek Bilgi: Güney Kıbrıs Rum Kesimi nin oy çokluğuyla Avrupa Birliği ne üye olması Yunanistan ın jeopolitik öneminin artmasındaki gelişmeler arasında sayılabilir. 5. Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü nden alınan bilgiye göre önümüzdeki hafta boyunca tüm yurtta sıcaklık ortalamalarının mevsim normallerinin altında olması ve hafta boyunca yağışların etkili olması, kuzeybatı yönünden bir hava kütlesinin yaklaşmakta olması Türkiye de cephe sistemlerinin oluşması ile ilgilidir. CEVAP: B Ek Bilgi: İzlanda dinamik alçak basınç merkezi 60 kuzey enlemleri üzerindeki İzlanda ve çevresinde oluşur. Kış mevsiminde Sibirya yüksek basıncı zayıf olduğunda İzlanda alçak basıncı etkili olmaya başlar. Bu durumda ülkemizde hava sıcaklığı ve yağışlar artar. ÇÖZÜM 8 2. Buzul dönemi sona erip hava sıcaklıkları yükseldikçe vadi buzulları erimeye başlamış, daha yükseklere doğru çekilmiştir.buzulların erimesiyle deniz seviyesi yükselmiş, geri çekilen buzul vadilerini yükselen deniz suları doldurmuş fiyordlar oluşmuştur. CEVAP: D Ek Bilgi: Ülkemizde vadi buzulları deniz seviyesine kadar inmediği için fiyord görülmez. Ancak 2000 metrenin üzerindeki dağlarımızda buzul aşındırma ve biriktirme şekilleri vardır. 6. Haritada II numara ile gösterilen yerde aktif fay hattı olmadığı için sıcak su kaynaklarına rastlanması da beklenmez. Türkiye, sıcak su kaynakları açısından dünya sıralamasında ilk yediye girmektedir. Bu zenginliğin nedeni, Anadolu nun aktif bir tektonik yapıya sahip olmasıdır. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye deki sıcak su kaynaklarının dağılışı, fay hatları ve volkanik alanlar ile paralellik gösterir. Batı Anadolu, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları boyunca birçok sıcak su kaynağı mevcuttur. 3. İlkbahar ve yaz aylarında yağışlarla oluşan meralar ve çayırlar hayvan otlatmada kullanılır. Bu faaliyetlerin ovalar üzerindeki olumsuz etkisi daha azdır. Ülkemizdeki delta ovaları önemli tarım sahalarıdır. Yakın zamanda bu ovalarda sanayi faaliyetleri ve yerleşim birimleri de yoğunlaşmıştır. CEVAP: E Ek Bilgi: Çukurova, Bafra, Çarşamba ile Büyük ve Küçük Menderes ovalarının denize yakın kesimleri bu tür ovalara örnek verilebilir. 4. Türkiye nin karstik arazilerinin tümünde; Çözünebilen kayaçlara bağlı çeşitli boyutlarda yer şekilleri bulunur. Çatlaklı yapıdan yer altına su sızma olayı fazladır. Kayaçlardaki erime nedeniyle kimyasal çözülme olayı etkilidir. Yer üstü suları bakımından fakirdir. CEVAP: B Ek Bilgi: Karstik arazilerdeki kireçli yapı arazi kullanımında tarım faaliyetlerinin gelişmesini engellemektedir. 7. Beyşehir ve Eğirdir Gölleri nin sularının tatlı olduğu için çeşitli alanlarda kullanılabilmektedir. CEVAP: C Ek Bilgi: Göllerde suların tatlı olması fazla suların bir gideğen yardımıyla boşalmasıyla ilgilidir. 8. Türkiye de geçici köy altı yerleşmeleri yayla, ağıl, kom, dam ve obadır. Bu yerleşmeler insanların hayvanlarını otlatmaya gittiğinde barındığı yerlerdir. CEVAP: B Ek Bilgi: Köy idari alanındaki kır yerleşmeleri: İdari açıdan köye bağlı, köyden daha küçük, tek ev ve eklentileri yerleşme grupları ve mahalleler şeklinde sınıflandırılan toplu veya dağınık yerleşmelerdir. 9. Türkiye de nüfus artış hızların belirgin bir şekilde azalmakta ve yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payı artmaktadır. Bu nedenle Türkiye nin nüfus piramidinin 2050 li yıllarda arı kovanı şeklinde olması beklenmektedir. CEVAP: B Ek Bilgi: Arı kovanı şeklindeki piramit düşük doğum ve ölüm oranlarının görüldüğü ülkelerin nüfus piramididir. Düşük doğum oranları nedeniyle piramidin tabanı dardır. Gelişmiş ülkeler buna örnektir.

154 Türkiye de özellikle büyükşehirlere doğru olan göçler nüfus dağılışında dengesizlik çarpık kentleşme, çevre kirliliği, belediye hizmetlerinde aksama şehirlerde işsizlik eğitim ve sağlık olanaklarında aksama şehir yaşamına uyum zorluğu gibi sorunlara neden olmaktadır. CEVAP: E Ek Bilgi: Yaz mevsiminde tarım, hayvancılık ve turizm gibi sezonluk işlerde çalışılmaya gidilmesi mevsimlik göçlere örnektir sonrasında Türkiye de ekonomik anlamda önemli değişiklikler olmuştur lere kadar ekonomi üzerinde korumacı ve müdahaleci politikalar izlenmiş, 1980 den sonra serbest piyasa ekonomisine geçiş yapılmıştır. 24 Ocak 1980 de alınan kararlarla ihracata dayalı sanayileşme politikası benimsenmiştir. Bu dönemde ihracatı artırmaya yönelik politikalar uygulamaya konulmuş, bürokratik engeller büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır. CEVAP: D 11. Haritada; Tarım ürünlerinin çeşitliliği ve üretimin fazla olması, tarıma dayalı endüstri kollarının da geliştiği yer K merkezidir. Turizme bağlı olarak oluşan iş kolları önemli bir gelir kaynağı olan ve bu yolla her yıl önemli miktarda döviz sağlanan yer L merkezidir. CEVAP: A Ek Bilgi: Her mevsimin yağışlı geçmesi nedeniyle fındık, mısır ve çay gibi güneşlenme isteği az olan ürünlerin yetiştirildiği yer M merkezidir. 12. Ege Bölgesi nde zeytinliklerin çıkabildiği yükselti sınırı kuzeye bakan yamaçlarda genelde metreyken güneye bakan yamaçlarda olması dağların güneye dönük yamaçlarının bakı etkisinde kalmasıdır. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye, Kuzey Yarım Küre de orta kuşakta yer aldığı için dağların batıya dönük yamaçları bakı etkisinde kalır. Bu yamaçlara Güneş ışınları büyük açılarla gelir ve sıcaklık ortalaması daha yüksektir. 13. Türkiye de büyükbaş hayvancılığa göre küçükbaş hayvancılığın daha yaygın olması ve küçükbaş hayvan türleri içerisinde de koyunun en çok yetiştirilen hayvan türü olması karasal iklim koşulları nedeniyle bozkır sahalarının geniş alan kaplamasıdır. CEVAP: A Ek Bilgi: Türkiye de kuzey ve güney bölgelerde dağ sıralarının kıyıya yakın ve paralel uzanmasından dolayı iç bölgelerde geniş sahalarda karasal iklim koşulları etkilidir. 14. Rüzgar ve hidroelektrik santrallerde kullanılan enerji kaynakları iklim özelliklerinden doğrudan etkilenir. Bu nedenle üretim miktarlarında yıllara göre dalgalanmalar fazla olur. CEVAP: C Ek Bilgi: Genel olarak bakıldığında ülkemiz enerji kaynakları bakımından zengin bir ülkedir. Sahip olduğumuz bu kaynakları etkin bir şekilde değerlendirdiğimizde enerji sıkıntısı çekmeyeceğimizi söyleyebiliriz. Ek Bilgi: Türkiye nin 1996 yılında Gümrük Birliği ne girmesiyle AB den alınan sanayi malları ithalatında artış olmuştur. Bu durum iç piyasada yerli üreticiyi zor durumda bıraksa da rekabet ortamı oluştuğundan ürünlerin kalitesinde önemli bir artış olmuştur. Bu kalite artışının ardından yerli üreticinin kendine olan güveni daha da artmış ve ürettiği malı dış piyasaya sürmüştür. Böylece sanayi ürünleri ihracatımız hızla artmıştır. 16. Türkiye nin güney kıyılarında kış ayları ılık ve bol yağışlı geçer. Bu kıyılarda sisli gün sayısı çok az olduğu için sis ve fırtına gibi doğa olayları kıyı bölgelerde deniz yolu ulaşımında aksamalara neden olduğu söylenemez. CEVAP: C Ek Bilgi: Sis ve fırtına gibi doğa olayları nedeniyle Türkiye de ulaşımda aksamaların en fazla olduğu yer Marmara Denizi ve boğazlardır. 17. Türkiye nin ihracatında payı yüksek olan ürünler şunlardır: taşıt araçları ve yan sanayi, dokuma ve tekstil ürünleri, demir ve demir dışı metaller, elektrik ve elektronik ürünler, mobilya, çimento, cam ve seramik ürünleri, dayanıklı tüketim malları (televizyon, buzdolabı vb.) gıda sanayi ürünleri. CEVAP: D Ek Bilgi: Optik aletler ve elektronik eşyalar Türkiye nin ithalatında yüksek paya sahiptir. 18. Kapadokya, (Kappadokia) Bölge 60 milyon yıl önce; Erciyes, Hasandağı ve Güllüdağ ın püskürttüğü lav ve küllerin oluşturduğu yumuşak tabakaların milyonlarca yıl boyunca yağmur ve rüzgar tarafından aşındırılmasıyla ortaya çıkmıştır. Bu şekilde oluşuma seçenekler içinde en çok benzeyen Pamukkale travertenleridir. CEVAP: C Ek Bilgi: Pamukkale, güneybatı Türkiye deki Denizli ilinde doğal bir mevkidir. Kent kaplıcaları ve akan sulardan kalan karbonat mineralleri teraslarını, travertenleri kapsamaktadır.

155 DENEME Türkiye de genç nüfusun fazla olması özellikle ikincil ve üçüncül ekonomik faaliyetler için önemli bir işgücü kaynağıdır. Türkiye de işgücü kaynağındaki artış ile tarım ürünlerinin ticaretteki payının artması arasında bağlantı kurulamaz. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de tarım ürünlerinin ihracattaki payının artması modern tarım tekniklerinin gelişmesinin bir sonucudur. 2. Türkiye, sıcak su kaynakları açısından dünya sıralamasında ilk yediye girmektedir. Bu zenginliğin nedeni, Anadolu nun aktif bir tektonik yapıya sahip olmasıdır. Türkiye deki sıcak su kaynaklarının dağılışı, fay hatları ve volkanik alanlar ile paralellik gösterir. CEVAP: A Ek Bilgi: Batı Anadolu, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları boyunca birçok sıcak su kaynağı mevcuttur. 3. Dilovası, Çayırova (Kocaeli), İzmit, Çukurova nın Adana ile Mersin arasında kalan kesimi gibi tarıma uygun araziler sanayinin geliştiği bölgelerdir. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de mevcut ovalar toplam arazinin ancak % 8 ini kapsar. Ülkemizde yürütülen ekonomik faaliyetlerin büyük bir kısmı çok geniş yer tutmayan bu alanlarda yoğunlaşmıştır. 4. Geniş ala kaplayan göç çanaklarının zamanla karalaşması ve alüvyonla örtülerek düz saha haline geldiği yer Konya dır. Volkanizma sonucu kül yığınları ve volkan koniler bulunan yer Manisa dır. Çözünebilen kayaçlar üzerinde çeşitli boyutlarda erime şekilleri bulunan yer Göller Bölgesi nde, Burdur da bulunur. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye levha sınırında yer aldığı için toptan yükselmeye uğramıştır. Türkiye de düzleşmiş ve deniz seviyesine yaklaşmış olan araziler günümüzde yüksek yerlerde düzlükler halinde bulunmaktadır. 5. Haritada II numara ile gösterilen ye düz ve geniş plato alanları ile kaplıdır. Bu nedenle birikinti konilerine rastlanması beklenmez. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye de birikinti konilerine kısa mesafelerde eğim farklılıklarının fazla olduğu doğu bölgelerde daha fazla rastlanır. 6. Türkiye, Kuzey Yarım Küre de yer aldığı için Güneş ışınlarının düşme açısı kuzeye gidildikçe azalır. Bu nedenle Trabzon da yaz ve kış sıcaklık ortalamaları enlem etkisine bağlı olarak Antalya dan azdır. CEVAP: A Ek Bilgi: Enlem; iklimi güneş ışınlarının düşme açısını, sıcaklık dağılışını, denizlerin tuzluluk oranlarını, gece ile gündüz arasındaki zaman farkını, kalıcı kar sınırı yükseltisini, yerleşme ve tarım faaliyetlerinin sınırını, bitki örtüsü çeşitliliğini, toprak çeşidini, akarsu rejimlerini, tarım ürünleri çeşitliliğini, yerleşme biçimini, hayvanların dağılışını, vs. etkiler. 7. Türkiye de iç bölgelerde yer yer ormanlık alanlara rastlanması ve tarihi kayıtlar bu alanların zamanla insan tahribi sonucu antropojen steplere dönüştüğünü kanıtlar. CEVAP: A Ek Bilgi: Ülkemizdeki bitkilerin yaklaşık üçte biri dünyanın hiçbir yerinde görülmeyen (endemik) bitkilerdir. Ülkemizde endemik bitkiler en çok Toros Dağları kuşağında bulunur. Köyceğiz Gölü çevresindeki Sığla ve Göller Yöresi ndeki kasnak meşesi, Yenice (Zonguldak) civarındaki Istranca meşesi, Datça ve Teke Yarımadalarındaki Datça hurması, Kazdağı ndaki Kazdağı köknarı, Kastamonu ve Yozgat çevresindeki İspir meşesi endemik bitkilere örnektir. 8. Doğu Karadeniz Bölümü nde kıyıya yakın ve paralel uzandığı için nüfus kıyıda dar bir kıyı şeridinde toplanmıştır. Bu nedenle bölge sınıflandırılmasında bu unsurlara dikkat edildiği söylenebilir. CEVAP: A Ek Bilgi: Bölge sınırları belirlenirken doğal, beşeri veya ekonomik özelliklerde benzerlik olmasına dikkat edilir. 9. Türkiye de özellikle 1950 li yıllardan itibaren kırsal nüfus oranının hızla azalma göstermesinde tarımda makineleşme etkisiyle kırsan kente doğru olan yoğun göçler, köy ve kasabaların hızla büyüyerek kent haline gelmesi etkili olmuştur. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de 1980 li yıllardan sonra kent nüfus oranı kırsal nüfus oranını geçmiştir. ÇÖZÜM 9

156 Haritada konumları gösterilen kentlerden, Madencilik faaliyetleriyle gelişen kent: Batman, Ulaşım sistemlerindeki gelişmeyle ticaret merkezi olan kent: Afyonkarahisar, Sanayileşmeyle hızla gelişme gösteren kent: Kocaeli, Turizm etkinlikleri ile gelişen kent: Antalya dır. CEVAP: E Ek Bilgi: Sinop, doğal liman özelliğinde bir kent olmasına rağmen dağ sıralarının kıyıya yakın ve paralel uzanması nedeniyle yeterince gelişme gösterememiştir. 15. Mera ve çayır hayvancılığı faaliyetleri iç ticaret etkinlikleri içinde daha düşük paya sahiptir. Bu durum kırsal kesimde bu faaliyetlerin genelde geçim amacıyla yapılması ile ilgilidir. CEVAP: E Ek Bilgi: Yurdumuzda iç ticaret 1950 yılından sonra daha fazla önem kazanmıştır. Bunun nedeni üretim ve tüketim bölgeleri arasındaki uygun ve yeterli ulaşım bağlantılarının 1950 yılından sonra sağlanabilmiş olmasıdır. 11. Haritada; Sulama sistemlerindeki gelişmeyle ayçiçeği ekim alanlarının genişlediği yer I numara ile, Sulama projeleri ile modern tarım tekniklerinin gelişen ve endüstri bitkileri üretimi artan yer IV numara ile, Yaz yağışlarına bağlı olarak oluşan çayırlarda büyükbaş hayvancılığın yapıldığı yer V numara ile, Sulama olanakları gelişmediği için tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılığın yapıldığı yer III numara ile gösterilmiştir. CEVAP: B Ek Bilgi: II numara ile gösterilen yerde arazi kullanımında fındık ve kivi tarımı öne çıkar. 16. Türkiye, zengin petrol ve doğal gaz kaynaklarına sahip olan Hazar Havzası ve Orta Doğu ülkeleri ile büyük bir pazar olan sanayileşmiş Batı ülkeleri arasında doğal enerji köprüsü durumundadır. Türkiye nin bölge ülkeleriyle tarihî, kültürel ve ekonomik ilişkileri bulunmaktadır. Bu nedenle Avrasya Bölgesi ndeki yeni oluşumlara cevap verebilmek için uluslararası konsorsiyum tarafından gerçekleştirilen Doğu-Batı Enerji Koridoru Projesi içinde Türkiye de yer almaktadır. CEVAP: D Ek Bilgi: Türkiye nin kıyı uzunluğunun bu durum üzerinde en az etkiye sahiptir. 12. Türkiye de meraların düzensiz biçimde kullanılması, kapasitesinin üzerinde kullanılması gibi yanlış arazi kullanımı ilerleyen zamanlarda tarım ve hayvancılık gelirlerinin düşmesine, toprakların verimsizleşmesine, kırsal kesimden kentlere doğru göçlerin artmasına neden olur. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de erozyona bağlı toprak kaybının fazla olmasında başlıca etkenler beşeri faaliyetlerdir. 13. Türkiye 130 milyon tonluk rezervle dünya toplam rezervleri içinde % 10 luk paya sahiptir. Önemli feldspat yatakları: Manisa-Demirci, Kütahya- Simav, Aydın-Çine ve Muğla-Milas bölgelerinde yer alır. CEVAP: D Ek Bilgi: Feldspat cam, seramik, kaynak elektrotları ve boya sanayisinde kullanılan önemli bir endüstriyel ham maddedir. 14. Ülkemizde bazı yerleşmeler bulundukları yerde var olan ham maddeden dolayı belirli sanayi kollarıyla özdeşleşerek ön plana çıkmaktadır. CEVAP: C Ek Bilgi: Zonguldak taki kereste fabrikaları yakın çevredeki ham maddenin kullanılarak taşıma maliyetlerinin azaltılması amacıyla kurulmuştur. 17. Akdeniz Bölgesi nde kalkerli tabakalarda oluşan mağaralar doğal oluşumlardır. Soruda bazı mağaralarda turizm etkinlikleri nedeniyle elde edilen gelirden bahsedilmiş olsaydı doğal çevrenin insan üzerindeki etkisi olurdu. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de kalın kalker tabakaları ve iklim özelliklerine bağlı olarak karstik mağaraların en kolay oluştuğu bölge Akdeniz Bölgesi dir. 18. Soruda yıllara göre Türkiye nin milli gelirinin sektörlere göre dağılımı gösterilmiştir. Soruda Türkiye nin toplam dış ticaret gelirleri verilmediği için bu grafiklerden Türkiye de tarım gelirlerinde sürekli azalma olmuştur bilgisine ulaşılamaz. CEVAP: A Ek Bilgi: Grafik ve tablo yorum sorularında verilerin yüzde ya da miktar şeklinde verilip verilmediğine dikkat edilmelidir.

157 DENEME Haritada konumları gösterilen merkezlerin coğrafi koordinatları dikkate alındığında bu merkezlerle ilgili olarak enlem ve boylamlarının ortaya çıkarttığı özelliklere ulaşılabilir. CEVAP: E Ek Bilgi: Bir bölgenin enlem ve boylam özellikleri o bölgenin matematiksel konumunun sonucudur. 2. Türkiye Avrasya, Afrika ve Arabistan levhalarının birbirlerine en çok yakınlaştığı yerde bu nedenle Türkiye de ortalama yükselti çok fazladır ve arazilerinin yaklaşık yarısı m yükselti aralığındadır. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye de bazı yerlerde kırık hatları boyunca açığa çıkan magmanın çukurlarda birikmesiyle plato ve ova düzlükleri oluşmuştur. 3. Doğu Karadeniz de sözü edilen gezi yapılan yerlerde yamaç eğimleri ve yükselti çok fazladır. Bu yerlerde çentik ve boğaz vadiler, sirk gölleri gibi yer şekilleri görülebilir. CEVAP: E Ek Bilgi: Polye ve obruklara karstik arazilerde, mendereslere ise yamaç eğimlerinin azaldığı yerlerde rastlanır. 4. Türkiye nin matematiksel konumunun etkisine bağlı olarak şekillenmesinde en düşük olan pay buzullarla aittir. Türkiye de ortalama yükseltinin yaklaşık 2000 metrelerden daha fazla olduğu alanlarda buzul aşınım izlerine ve çeşitli boyutlardaki buzul göllerine rastlanır. CEVAP: E Ek Bilgi: Yıldız Dağları nda ortalama yükselti 1000 m nin altındadır. Bu nedenle buzul göllerinin bulunması beklenmez. 5. Nemli hava kütlelerinin yükselmesi durumunda maksimum nem miktarı da azalacağı için yağış olma ihtimali artar. Bu nedenle nemli hava kütlelerine dönük olan dağ yamaçlarında ve yükseltinin fazla olduğu alanlarda yağış miktarının daha fazla olması beklenir. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye de etkili hava sistemleri genelde batı sektörlü olduğu için genelde dağ sıralarının batıya dönük yamaçlarında yıllık yağış miktarı daha fazla olur. 6. Karadeniz Dağları nın kuzeye dönük yamaçları denize dönük tarafta olduğu için daha nemli ve yağışlıdır. Bu nedenle Karadeniz dağlarının kuzeye dönük yamaçlarında bitki örtüsü daha gürdür. CEVAP: B Ek Bilgi: Karadeniz Bölgesi nde kuzey kesimler ülkemizde yıllık yağış miktarının en yüksek olduğu yerlerdendir. 7. Türkiye nin nüfus yapısı ciddi ve radikal bir değişim içindedir ten bu yana saptanan değişimler özellikle 2000 de önemli bir değişim yaşanmıştır ve 2050 ise çok daha radikal değişimlere sahne olacak gibi görünüyor. Türkiye nin nüfus yapısını gösteren grafik arı kovanı şeklinde olacaktır. Bu ise Türkiye nin az gelişmiş ülke statüsünden çıkıp, gelişmiş ülkeler statüsüne doğru ilerlemesi anlamına gelmektedir. CEVAP: D Ek Bilgi: Hacettepe Nüfus Etütleri Enstitüsü Müdürlüğü nün tespitlerine göre, 2050 ye kadar nüfus artış hızında azalma olacak toplam nüfus içinde yaşlı nüfusun oranı da artmaya devam edecektir. 8. Haritada numaralanmış yerlerden; Kalker tabakaları ile kaplı olduğu için seyrek nüfuslu yer (Taşeli Platosu) II numara ile gösterilmiştir. Yıllık sıcaklık ortalamasının düşük olması nedneiyle seyrek nüfuslu olan yer (Ardahan Platosu) V numara ile gösterilmiştir. Ekonomik faaliyetlerin çok gelişmiş olması nedeniyle sık nüfuslu olan yer (İzmir) I numara ile gösterilmiştir. Yıllık yağış miktarı çok az olduğu için seyrek nüfuslu olan yer (Tuz Gölü ve çevresi) III numara ile gösterilmiştir. Haritada IV numara ile (Sinop) gösterilen yer hakkında bilgi verilmemiştir. CEVAP: D Ek Bilgi: Art bölge, ekonomik olarak limanı besleyen, limanla etkileşen alandır. Bir limanın art bölgesindeki sanayi tesisleri, ticari fonksiyonları, tarım alanları, enerji kaynaklarının yayıldığı alanı ne kadar genişse liman da o oranda gelişir. Sinop, doğal liman olmasına rağmen çok fazla gelişmemiştir. 9. Karadeniz Bölgesi nin kuzeye dönük yamaçları denize dönük olduğu için ılıman ve nemli iklim özellikleri etkilidir. Bu nedenle Karadeniz Bölgesi nde kuzey kesimler daha sık nüfusludur. CEVAP: B Ek Bilgi: Türkiye Kuzey Yarım Küre de orta kuşakta yer aldığı için dağların güney yamaçları bakı etkisinde alır. Bu nedenle dağları güney yamaçlarında yerleşmeler daha fazladır. 10. Türkiye de dağların etkileri şu şekilde sıralanabilir. Kıyı kesimleri iç bölgelerden ayırarak kıyıların yağışlı iç kısımları karasal olmasını sağlamış Bu durum mevsim çeşitliliğine neden olmuştur. Bu durumda tarımsal ürün çeşitliliğine imkân sağlar. Kuzey Anadolu Dağları nda gür ormanlar oluşmuştur. Dağlar akarsuların su deposudur. Yaban hayatının yaşama alanlarıdır. Yer altı kaynaklarının temel depo alanlarıdır. Avcılık, dağ sporları, arıcılık ve kış turizmine imkân sağlarlar. Yaylacılık faaliyetleri ile hayvancılığı destekler. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye nin dağlık alanları tarım ve yerleşme alanlarının sınırlanmasına neden olur. ÇÖZÜM 10

158 Pasinler Ovası Erzurum un Pasinler kazasındaki tarihi, münbit, verimli ova. Kuzey ve güneydeki dağlık arazi arasında kalan çöküntü alanın zamanla alüvyonla dolması sonucu meydana gelmiştir. Bu ovanın bulunduğu bölgede yıllık sıcaklık ortalaması düşük olduğu için tarımsal ürün çeşitliliği de azdır. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye de özellikle Akdeniz ve Kıyı Ege ovalarında tarım ürünleri çeşitliliği çok fazladır. 15. Türkiye de sanayinin geliştirilmesi için sanayinin uygun görülen alanlarda yapılandırılması ve düzenli kentleşmenin sağlanması, çevre sorunlarının önlenmesi, imalat sanayisi türlerinin belirli bir plan dâhilinde yerleştirilmesi ve geliştirilmesi gerekmektedir. CEVAP: C Ek Bilgi: Türkiye de tarıma dayalı sanayi kuruluşlarının ülkenin genelinde yaygınlaştırılması sanayi faaliyetlerinin geliştirilmesi etkinliklerinden biri olamaz. Çünkü sanayi etkinliklerinin uygun yerlerde yapılandırılması gerekir. 12. Haritada; I numara ile gösterilen yerde mısır, II numara ile gösterilen yerde buğday, III numara ile gösterilen yerde pirinç yoğun olarak yetiştirilen tarım ürünlerindendir. CEVAP: A Ek Bilgi: Türkiye de kısa mesafelerde belirgin iklim farklılıkları yaşandığı için yetiştirilen ürün çeşitliliği de çok fazladır. 13. Türkiye de elektrik üretiminin büyük çoğunluğu doğal gazdan elde edilmektedir. Bunun yanında Türkiye de doğal gazın sanayide ve konutlarda da kullanımı oldukça yaygınlaşmıştır. CEVAP: D 16. Kültür turizmi, doğal ve tarihsel kültür varlıklarını, kültürel etkinlikleri turistik bir ürün biçiminde gezginlerin hizmetine sunan bir turizm anlayışıdır. Arkeolojik, tarihsel kültür varlıkları, müzeler, ören yerleri, anıtsal yapılar, sivil mimari örnekleri, etnografya bu tanımın içindedir. CEVAP: E Ek Bilgi: Türkiye nin Asya ile Avrupa yı bağlayan köprü konumunda olması, önemli ticaret yollarının üzerinde bulunması, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapması vb. özellikleri Türkiye de kültür turizmi için değerlendirilebilecek çok fazla eserin ve mekanın oluşmasını sağlamıştır. Ek Bilgi: Türkiye nin en çok doğal gaz aldığı ülke Rusya Federasyonu dur. 14. İhraç ve ithal edilen malların tüm ülkeye dağıldığı, büyük ölçekli ticaret merkezleri grubunda yer alırlar. İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa, Gaziantep, Adana gibi kentlerimiz bu grup içindedir. Konya, Kayseri İç Anadolu da; Malatya, Erzurum Doğu Anadolu da; Gaziantep, Diyarbakır, Şanlıurfa, Güneydoğu Anadolu da; Samsun, Trabzon Karadeniz de; Adana, Mersin Akdeniz de bölgesel ticaret merkezleri konumundadırlar. CEVAP: D Ek Bilgi: Ülkemizde ticarete konu olan ürünlerin tür ve çeşitliliğinde belirgin farklılıklar dikkati çeker. Bu farklılığın temel kapsamı, kırsal alanlardan şehirlere tarım ürünleri ve sanayi ham maddeleri götürülürken, şehirlerden kırsal alanlara ise sanayi ürünleri satışının yapılması şeklindedir. Başta büyük şehirler olmak üzere ülkemizin her yöresine Orta Anadolu dan tahıl, Akdeniz kıyılarından turfanda sebze ve meyve, Trakya dan ayçiçeği ticareti yapılır. 17. Soruda özellikleri verilen bölge Erzurum Kars çevresidir. Türkiye nin coğrafi özelliklerinden ve yüzey şekillerinden dolayı geniş alanları kaplayan bölgeler oluşturmak çok güçtür. Bu nedenle Türkiye de oluşturacağımız bölgelerin yüz ölçümleri genellikle küçük olacaktır. CEVAP: B Ek Bilgi: Bölge sınırları oluşturulurken doğal, beşeri ve ekonomik özelliklere dikkat edilir. 18. Grafikte verilenler dikkate alındığında toplam kara, deniz ve hava yoluyla gelen turist sayısının en az olduğu yıl 1999 dur. Her dönemde hava yoluyla gelen turist sayısı diğerlerinden fazla olmuştur. CEVAP: E Ek Bilgi: Grafik yorum sorularında verilerin oransal ya da miktar verilip verilmediğine dikkat edilmelidir.