Fonksiyonel Hareket Ve Özellikleri

Transkript

1 Fonksiyonel Hareket Ve Özellikleri

2 Güncel rehabilitasyon yaklaşımları; Motor kontrolün sistemler modeli Plastisite Motor öğrenme Fonksiyonel hareketin temelleri * Doğru klinik problem çözme süreci için insan hareketinin özelliklerinin derinlemesine anlaşılması gerekmektedir. ** Fonksiyon için gerekli postür ve hareketlerin hem kalitesi hem miktarını arttırmak

3 Fonksiyonel kapasite; kişinin iş ve çevresel talepleri karşılayabilme yeteneği BİREY HAREKET GÖREV ÇEVRE

4 Normal Hareket Etkili Hareket Normal hareket veya aktivite öğrenme yolu ile edinilir Normal hareket,,iş için gerekli performansa en etkili, en ekonomik hareketlerle ulaşabilme becerisi (kişiye özel) Normal populasyonda da hareketin yeterliliği farklı sınırlarda, onlarda da kompansasyonlar görülebilir Normal hareket ve kaliteli hareket daima birbirine eşit değil Rehabilitasyonla normal harekete ulaşmaya çalışmak değil, kişinin maksimum potansiyel gösterebilmesini sağlayacak etkili harekete ulaşmak amaçlanmalı

5 Normal Hareket Etkili Hareket Normal ahrekette beceriksizlikten mükemmele kdar değişkenlik ortaya çıkmasının temel nedeni motor sistemin çok geniş ve değişken olan hareket kapasitesini kontrol ve koordine etmekteki zorluklar Hareketin kalitesi yüksek seviyede etkili performansa ulaşmakla ilişkili minimum enerji tüketimi ve minimum hareket zamanı

6 Algı (vücut şeması gibi duyusal bilgilerin entegrasyonu) Kognitif (motor kontrolün dikkat, motivasyon ve emosyonel yönleri) Hareket sistemleri (kaslardaki motor cevap) HAREKET

7 Motor Sistem Etkili fonksiyonel hareketin oluşturulması için; Postural kontrol ve aktivite ile ilişkili yapılar Sensorial faktörler Kognitif faktörler (motivasyon, karar verme, planlama, problem çözme ) Algı ile ilişkili faktörler (şekil-zemin algısı, vizüel algı ) Biyomekaniksel faktörler (motor kontrolün nöral ve biyomekanik yönleri)

8 Motor Sistem Motor sistemin karmaşık yapısı fonksiyonun ortaya çıkması için kompansatuar stratejilerin kullanılmasını sağlar Nörolojik hastaların daha az seçenek ve stratejileri var, streotipik ve duruma daha az adapte olabilen stratejiler Rehabilitasyonda daha kaliteli hareket performanslarına geçebilmek için eksik komponentlerin belirlenmesi, hem eksik komponente, hem o komponentle ilgili aktiviteye yönelmek gerekir Spesifik komponentler fonksiyonel bağlantılar, GYA

9 Kompansatuar Stratejiler Sinir sistemi organizasyonu değişebilmekle birlikte (plastisite) her zaman adaptif veya maladaptif sensorimotor davranış gelişiminin organize edilemeyeceği kabul edilir Kompansatuar stratejilerin oluşmaya başlaması potansiyel geri dönüşü engelleyebilir Kortikal yapı ve fonksiyonun en önemli düzenleyicisi: davranışsal tecrübe Kompansasyonla harketlerin kısıtlanması ya da yapılamaması sinir sisteminin en önemli bilgi kaynağını ortadan kaldırır (Kötü deneyim)

10 Sterotipik, çaba gerektiren, farklı durumlara adapte olamayan hareket paternlerine neden olan kompansatuar stratejileri minimale indirip Hareketin kalitesini arttırmak

11 Etkili Hareketin Özellikleri Postural kontrol Denge stratejileri Hareket paternleri Kuvvet ve endurans Hız ve doğruluk

12 Postural Kontrol Uygun denge mekanizmalarını kullanarak gravite kuvvetlerine gövdeyi uyumlandırma ve gövdeyi stabilize etme becerisi Yeterli postural kontrol sayesinde çevresel değişikliklere uygun fonksiyonel davranışlar geliştirebiliriz Postural düzgünlüğün analizi değerlendirmede önemli Postural düzgünlük, anahtar noktaların birbirleri ve destek yüzeyi ile ilişkilerinin uygunluğunun incelenmesi

13 Postural Kontrol Anahtar noktalar, hareketin en etkili şekilde kontrol edildiği vücut bölgelleridir Proksimal anahtar noktalar; omuz eklemi, baş ve pelvis Distal anahtar noktalar; eller ve ayaklar Merkez anahtar nokta mid-torasik bölge

14 Postural Kontrol Bir postür içinde anahtar noktaların düzgünlüğünün incelenmesi postural setlerin analizi ile olur Postural set, durdurulmuş hareket demektir Çekirdek postural set (temel postural setler); ayakta durma, sırt üstü yatma, oturma, yan yatma, yüz üstü yatma, adım alma Fonksiyonel aktivite analizinde statik ve dinamik postural kontrol değerlendirmesi yapılmalıdır

15 Postural Kontrol Postura kontrol için postural tonusun ayarlanması gerekmektedir Tonus, gravite ve destek yüzeyi ile ilişkili, gravite kuvvetlerine karşı koyabilmek için sürekli değiştirilerek çevreye uygun tonus ayarlaması yapılır Postural kas tonusu inen spinal yollar ile ayarlanır, kasların stabilizasyon ya da hareket için uygun tonusta olmaları sağlanır

16 Postural Kontrol Destek yüzeyi; vücut ve çevre arasındaki proprioseptif etkileşimin sonucu Bir postürde hareket edebilmek, bir pozisyondan diğerine geçebilmek için destek yüzeyi referans alınır Tüm vücut segmentlerinin dinamik düzgünlüğü de destek yüzeyini etkiler

17 Denge Stratejileri Vücudun ağırlık merkezini belirli bir noktada tutabilme becerisi kişinin denge mekanizmalarının etkinliği Stabilite sınırı, kişinin destek yüzeyi üzerindeki yerini değiştirmeksizin dengesini devam ettirebildiği sınır Stabilite sınırının dışına çıkılmaya başlandığında dengenin devamını sağlayabilmek için denge stratejilerinin etkili bir şekilde kullanılabilmesi gerekir Denge stratejileri otomatik postural cevaplar; yerçekimi merkezini destek yüzeyinde tutmaya çalışırlar Hareket paternleri ve kasların duruma adaptasyonu

18 Denge Stratejileri Feed-forward (ileri bildirim) Feed-back (geri bildirim) Öğrenme, tecrübe, duyusal inputlar Dengede bozulmanın beklendiği durumlarda dengeyi bozabilecek kuvvetlere karşı gövdede postural bir hazırlık oluşturulur APA (anticipatory postural adjustment): Sezgisel postural ayarlamalar Tepkisel reaktif denge stratejileri beklenmeyen yer değiştirmelere cevabı sağlar

19 Denge Stratejileri Postural kontrolün bozulması, APA ların gecikmesine, zamansal sıralamanın bozulmasına ve postural cevapların büyüklüğünde azalmaya neden olur Feed-forward eksikliği denge cevapları sezgiselden çok tepkisel olmaya başlar * Rehabilitasyonun temel hedeflerinden biri APA ile sonuçlanan kas aktivasyon paternlerini oluşturarak postural cevapları geliştirmek

20 Denge Stratejileri Ayak bileği stratejisi: Postural salınımın ayak ayak bileğinden kontrolü. Kas kontraksiyonu distalden proksimale doğru (gastroknemius, hamstringler, paravertebral kaslar). Yeterli destek yüzeyinde, küçük ve yavaş postural salınımlarda ortaya çıkar Kalça stratejisi: Postural salınımın pelvis ve gövdeden kontrolü. Baş ve kalçalar ters yönde hareket ederler. Kontraksiyon proksimalden distale (abdominaller, quadriseps, tibialis anterior). Geniş, hızlı, stabilite sınırına yakın salınım, dar veya hareketli zemin. Adım alma stratejisi: Ağırlık merkezi normal destek yüzeyini geçtiğinde destek yüzeyini genişletmek için adım alma * Nörolojik disfonksiyonlu hastalarda kalça stratejileri daha sık kullanılır

21 Hareket Paternleri Tüm hareketler, paternler içinde meydana gelir Paternler koordine, iş ve çevreye uygun hareketlerden oluşur Zamanlama Sıralama Postural Stabilite Fonksiyonel aktivite için yeterli kas katılımını sağlayabilmek, motor kontrol ve motor öğrenme için çok önemlidir Seçici hareket paterni için hareketin ortaya çıktığı ekleme yakın eklemlerin stabilizasyonu gereklidir Kompansasyonlar (uygun olmayan hareket paternleri ile) uzun dönemde ağrı ve kontraktürlere neden olabilir Nörolojik disfonksiyonda genelde antagonistik kasın aşırı koaktivasyonu vardır, bu da, kokontraksiyon, motor nöronların zayıf katılımı ve kaslarda biyomekanik değişimlere neden olmaktadır

22 Kas Kuvveti ve Endurans Kuvvetsizlik, beyin hasarını takiben motor performansın geri dönüşünü etkiler Kas liflerinin kontraksiyona yetersiz katılımı seçici kas fonksiyonunu olumsuz etkiler Fonksiyonel aktivitelerin uygun bir şekilde yapılabilmesi için kasların, aktivite sırasında karşılaşılan direnci karşılayabilecek kuvvet ve gerilimi oluşturabilmeli Sandalyeden kalkma, yürüme, koşma, merdiven çıkma

23 Kas Kuvveti ve Endurans Kas kuvvetlendirme programları Multifidus, transversus abdominus, soleus, serratus anterior kasları aktif stabilizasyonda önemlidir. Tekrar sayısının arttırılması, enduransı arttırır Kas gücü, aktivitenin hızı ve ivmesi arttırılarak da geliştirilebilir Kuvvet ve enduransı arttırmayı amaçlayan programlar GYA ile eşleştirilmelidir Tekrarları arttırmak, hızı değiştirmek, yüklemeyi arttırmak

24 Hız ve Doğruluk Hareketin hızını ve doğruluğunu uygun şekilde ayarlayabilme becerisi aktivite için gereken fonksiyonel paterndeki hareketin kalitesi ve seçiciliği ile ilgili İnmeli hastalarda hareket akıcı değildir, kesintili, yavaş, tutarsızdır, düz çizgiden sapmalar vardır. Hareketin hızının arttırılması harekete yakın gövde bölümlerinde daha fazla dönme momenti oluşturacağı için daha fazla stabilite gerektirir Hareketin hızını arttırabilmek için kasın daha esnek olması ve değişen durumlara daha kolay adapte olabilmesi gerekir

25 Denge stratejileri -Destek yüzeyi ile etkileşim -- APA lar ve reaktif stratejiler -- Stabilite limitleri Hız ve Doğruluk -Adapte olabilen postural tonus - Fonksiyonel Uygunluk - Adapte olabilen stabilite/mobilite Postural Kontrol -Stabilite / oryantasyon - Postural düzgünlük -Postural tonus - Nöromusküler Aktivite - Antigravite aktivitesi -Afferent bilgilendirme Hareket Paterni -Seçici hareketler - Zamanlama ve sıralama - Koordinasyon - Fonksiyonel Harket sınırı - Stabilite/mobilite Kuvvet ve Endurans -Uygun nöromusküler katılım - Kuvvet/gerilim Uzunluk/ gerilim - Aşırı Yükleme -Tekrarlı aktivitenin devamı