ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ AKKEÇİLERDE SOMATİK HÜCRE SAYILARININ SAPTANMASI, BAZI VERİM VE MEME ÖZELLİKLERİ İLE İLİŞKİLERİ Sabri Övünç KAYA ZOOTEKNİ ANABİLİM DALI ANKARA 2005 Her hakkı saklıdır

ÖZET Yüksek Lisans Tezi AKKEÇİLERDE SOMATİK HÜCRE SAYILARININ SAPTANMASI, BAZI VERİM VE MEME ÖZELLİKLERİ İLE İLİŞKİLERİ Sabri Övünç KAYA Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalı Danışman: Doç.Dr. Fatin CEDDEN Bu çalışmada amaç, birinci laktasyonlarındaki Akkeçilerin sütlerinde bulunan somatik hücre sayısını, farklı dönemleri itibariyle miktarını belirlemek ve süt verimi, süt yağı ayrıca bazı meme özellikleri ile olan ilişkilerini ortaya koymaktır. Süt örnekleri 2004 Nisan ve Ağustos ayları arasında sabah ve akşam sağımlarında ayda bir defa olmak üzere dört kez alınmıştır. Somatik hücre sayımı Breed Direkt Sayım Metodu ile yapılmıştır. Sabah sağımında elde edilen sütlerdeki ortalama SHS değeri 3.183.335 hücre/ml, akşam ortalama SHS değeri 3.714.311 hücre/ml olarak bulunmuştur. Çalışmada ortalama akşam SHS değerleri daha yüksek belirlenmiştir. Sabah ve akşam SHS ortalamaları arasındaki fark tüm ölçüm zamanlarında istatistik olarak önemlidir (P<0.05). Süt örneklerinin alındığı ilk üç dönemdeki sabah ve akşam sütlerinin somatik hücre sayıları arasında fark görülmezken, dördüncü ölçüm değeri ile diğer ölçümler arasındaki farklar önemlidir (P<0.05). Meme ölçüleri ile SHS arasında önemli sayılacak bir ilişki bulunamamıştır. Süt verimi ile SHS arasında negatif bir ilişki söz konusudur (P<0.05). Dördüncü ölçüm zamanında SHS ile sabah süt yağı arasındaki ilişki ise önemli bulunmuştur (P<0.05). 2005, 67 sayfa ANAHTAR KELİMELER: Akkeçi, somatik hücre sayısı, süt verimi, süt yağı, meme ölçüleri i

ABSTRACT Master Thesis SOMATIC CELL COUNTS AND ITS RELATIONSHIP WITH SOME DAIRY AND UDDER CHARACTERISTICS MEASUREMENTS IN WHITE GOAT Sabri Övünç KAYA Ankara University Graduate School of Natural and Applied Sciences Department of Animal Science Supervisor: Assoc. Prof. Dr. Fatin CEDDEN The aim of this study is to determine amount of somatic cell in milk and its relationships with some factors such as milk yield, mik fat and some udder measurements in primiparious Akkeçi goats. Milk samples were collected fourth at evening and morning milking monthly between April and August 2004. Somatic Cell Count (SCC) was determined by Breed Direct Counting Method. SCC values were found 3.183.335 cell/ml and 3.714.311 cell/ml, morning and evening respectively. In this study, SCC of evening milk were found higher. Average SCC between evening and morning milk were found significantly different for all sampling times (P<0.05). There were no differences within first three sampling time, but there was a significant difference between fourth measurement result and the other results (P<0.05). Somatic cell count of goat milk was not affected by some udder measurements such as udder circumference, teat length and udder volume. A negative relationship was found between milk yield and SCC. The differences were not significant within first three sampling times, for morning and evening milking, but it was found significant (P<0.05) for fourth sampling time. Also, a significant relationship was found between SCC of morning and fat content (P<0.05). 2005, 67 pages Key Words: Akkeçi goat, somatic cell count, milk yield, milk fat, udder measurement ii

TEŞEKKÜR Tez çalışmamın her aşamasında fikirlerini ve desteğini esirgemeyen danışman hocam sayın Doç. Dr. Fatin CEDDEN e, çalışmanın istatistiksel değerlendirilmesi konusunda katkıda bulunan Prof. Dr. Fikret GÜRBÜZ ve Araş. Gör. Özgür KOŞKAN a, denemenin hazırlanması ve her adımında yanımda olan değerli arkadaşlarım Araş. Gör. Serhat KARACA, Ziraat Mühendisi Yeşim Serap KORKMAZ, Araş. Gör. İlkay BARITCI, Araş. Gör. Şebnem ÖZTEKİN ÖZTÜRK e, işletme personeline ve beni her zaman destekleyen sevgili aileme çok teşekkür ederim. S. Övünç KAYA Ankara, Mart 2005 iii

İÇİNDEKİLER ÖZET... i ABSTRACT... ii TEŞEKKÜR... iii SİMGELER DİZİNİ... v ŞEKİLLER DİZİNİ... vi ÇİZELGELER DİZİNİ... vii 1.GİRİŞ... 1 2.KAYNAK ÖZETLERİ... 8 3.MATERYAL VE METOT... 15 3.1. Araştırmanın Yürütüldüğü İşletmenin Tanımlanması... 15 3.2. Hayvan Materyali... 15 3.3. Süt Örneklerinin Alınması... 15 3.4. Meme Ölçülerinin Alınması... 16 3.5. Boya Çözeltisinin Hazırlanışı... 18 3.6. Boyama Yöntemi... 18 3.7. Mikroskobik Sayım... 19 3.8. Somatik Hücre Sayısının Hesaplanması... 20 3.9. Yağ Tayini Metodu... 20 3.10. İstatistik Analizler... 21 4. ARAŞTIRMA BULGULARI ve TARTIŞMA... 23 4.1. Somatik Hücre Sayısı Genel Ortalamaları... 23 4.2. Süt Verim Ortalamaları... 29 4.3. Meme Ölçüleri... 33 4.4. Süt Yağı Ortalamaları... 39 5. SONUÇ... 44 KAYNAKLAR... 45 EK... 48 EK 1. Araştırmadaki tüm ölçüm değerlerinin birbirleri arasındaki ilişkileri... 49 ÖZGEÇMİŞ... 67 iv

SİMGELER DİZİNİ x S x x SHS CMT Hata Standart Hata Karekök Somatik Hücre Sayısı California Mastitis Testi Derece ml g cm Mililitre Gram Santimetre v

ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 3.1. Meme alt yüksekliği, meme üst yüksekliği ve meme genişliği gösterimi... 16 Şekil.3.2. Meme derinliği ölçüsü alma... 17 Şekil.3.3. Meme başı uzunluğu ve meme başı genişliği ölçüsü alma... 17 Şekil 3.4. Meme başı açısının ölçümü... 17 Şekil 3.5. Meme çevresinin ölçümü... 18 Şekil 3.6. Meme hacminin ölçülmesi... 18 Şekil 3.7. Lam üzerinde sütün yayılacağı alanların görünüşü... 20 Şekil 4.1. Ölçümlerdeki sabah ve akşam somatik hücre sayıları ortalamaları... 23 Şekil 4.2. Somatik hücrelerin mikroskop altında görünüşü... 24 Şekil 4.3. Sabah ve akşam sütlerine ait verim ortalamaları... 29 Şekil 4.4. Ölçüm zamanlarındaki sabah ve akşam süt yağları miktarları... 39 vi

ÇİZELGELER DİZİNİ Çizelge 4.1. Sabah ve akşam somatik hücre sayılarının ölçüm zamanları ortalamaları arasında ki ilişkiler... 24 Çizelge 4.2. Sabah somatik hücre sayısı ile meme alt yüksekliği, meme genişliği, toplam süt verimi, sabah süt verimi ve sabah süt yağı ile arasındaki ilişkiler... 25 Çizelge 4.3. Akşam somatik hücre sayısı ile meme alt yüksekliği, meme genişliği, meme başı açısı, toplam süt verimi, sabah süt verimi, akşam süt verimi, sabah süt yağı ve sabah somatik hücre sayısı arasındaki ilişkiler... 26 Çizelge 4.4. Sabah süt verimi ile meme alt yüksekliği, meme üst yüksekliği, meme derinliği, meme genişliği, meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler... 29 Çizelge 4.5. Sabah süt verimi ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler... 30 Çizelge 4.6. Akşam süt verimi ile meme üst yüksekliği, meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 30 Çizelge 4.7. Akşam süt verimi ile meme çevresi ve meme başı açısı, arasındaki ilişkiler... 31 Çizelge 4.8. Akşam süt verimi ile meme başı genişliği, meme başı uzunluğu ve meme hacmi arasındaki ilişkiler... 31 Çizelge 4.9. Sabah ve akşam süt verimleri ortalamaları arasındaki farklar... 32 Çizelge 4.10. Meme özelliklerinde ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki ilişkiler... 33 Çizelge 4.11. Meme üst yüksekliği ile meme alt yüksekliği arasındaki ilişkiler... 34 Çizelge 4.12. Meme genişliği ile meme üst yüksekliği ve meme derinliği arasındaki ilişkiler... 34 Çizelge 4.13. Meme hacmi ile meme alt yüksekliği, meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 35 Çizelge 4.14. Meme hacmi ile meme başı açısı, meme çevresi, meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler... 35 Çizelge 4.15. Meme başı açısı ile meme alt yüksekliği, meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 36 Çizelge 4.16. Meme başı uzunluğu ve meme başı genişliğinin, meme genişliği, meme derinliği ve meme başı genişliği ile olan ilişkileri... 36 Çizelge 4.17. Meme çevresi ile meme derinliği, meme genişliği, meme başı uzunluğu ve meme başı genişliği arasında ki ilişkiler... 37 Çizelge 4.18. Meme çevresi ile meme genişliği, meme başı uzunluğu ve meme başı genişliği arasındaki ilişkiler... 37 Çizelge 4.19. Meme çevresi ve meme başı açısı arasındaki ilişkiler... 38 Çizelge 4.20. Sabah ve akşam süt yağlarında ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki ilişkiler... 39 Çizelge 4.21. Sabah süt yağı ile meme üst yüksekliği, meme derinliği, meme genişliği, meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler... 40 vii

Çizelge 4.22. Sabah süt yağı ile meme çevresi, meme başı açısı, meme hacmi, toplam süt verimi, akşam süt verimi ve sabah süt verimi arasındaki ilişkiler... 41 Çizelge 4.23. Akşam süt yağı ile meme genişliği, meme başı genişliği, meme başı açısı ve sabah süt yağı arasındaki ilişkiler... 41 EK ÇİZELGELER... 49 Çizelge 1. Meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkiler... 49 Çizelge 2. Meme derinliği ve meme genişliğinin, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkiler... 49 Çizelge 3. Meme başı genişliği ve meme başı uzunluğunun, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkileri... 50 Çizelge 4. Meme başı açısı ve meme çevresinin, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkileri... 50 Çizelge 5. Meme hacmi ve toplam süt veriminin, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkileri... 51 Çizelge 6. Sabah süt verimi ve akşam süt veriminin, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkileri... 51 Çizelge 7. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkiler... 52 Çizelge 8. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkiler... 52 Çizelge 9. Meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 53 Çizelge 10. Meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 53 Çizelge 11. Meme başı açısı ve meme çevresi ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 54 Çizelge 12. Meme hacmi ve toplam süt verimi ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 54 Çizelge 13. Sabah süt verimi ve akşam süt verimi ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 55 Çizelge 14. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 55 Çizelge 15. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler... 56 Çizelge 16. Meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler... 56 Çizelge 17. Meme çevresi ve meme hacmi ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler... 57 Çizelge 18. Toplam süt verimi ve sabah süt verimi ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler... 57 Çizelge 19. Akşam süt verimi ve sabah süt yağı ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler... 58 Çizelge 20. Akşam süt yağı ve sabah somatik hücre sayısı ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler... 58 Çizelge 21. Akşam somatik hücre sayısı ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler... 59 Çizelge 22. Meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler... 59 Çizelge 23. Meme hacmi ve toplam süt verimi ile meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler... 60 Çizelge 24. Sabah süt verimi ve akşam süt verimi ile meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler... 60 Çizelge 25. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler... 61 viii

Çizelge 26. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler... 61 Çizelge 27. Meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler... 62 Çizelge 28. Sabah süt verimi ve akşam süt verimi ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler... 62 Çizelge 29. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler... 63 Çizelge 30. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler... 63 Çizelge 31. Sabah süt verimi ile akşam süt verimi arasında ki ilişkiler... 64 Çizelge 32. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile sabah süt verimi ve akşam süt verimi arasındaki ilişkiler... 64 Çizelge 33. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile sabah süt verimi ve akşam süt verimi arasındaki ilişkiler... 65 Çizelge 34. Sabah süt yağı ile akşam süt yağı arasındaki ilişkiler... 65 Çizelge 35. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile sabah süt yağı ve akşam süt yağı arasındaki ilişkiler... 66 Çizelge 36. Sabah somatik hücre sayısı ile akşam somatik hücre sayısı arasındaki ilişkiler... 66 ix

1. GİRİŞ Dünyada toplam 780 milyon baş keçiden 12 milyon ton süt üretilmektedir. Son 10 yılda dünyada toplam keçi populasyonu 632 milyondan, 780 milyon başa yükselmiş, koyun populasyonu % 6 lık bir azalma göstermiştir. Toplam üretimde keçi sütü % 10 luk bir artış sağlarken, koyun sütü üretimindeki artış %1.5 lerde kalmıştır (FAO 2004). Türkiye de 2002 yılında 6.8 milyon baş keçiden, 209.621 ton süt elde edilmiştir. Üretilen 10.5 milyon ton toplam sütte keçi sütü payı % 2 dolaylarındadır (DİE 2002). Türkiye deki keçi varlığı altmışlı yılların başından itibaren hızla azalmaya başlamıştır. Bunun sebebi, uygulanan politikalar ve ekonomik tercihler sonucunda kentlere göçün hızlanması, mera alanlarının daralması gibi nedenler gösterilmektedir (Ertuğrul vd 1995). Türkiye de sermaye ve örgütlenme yetersizliğinden kaynaklanan eksiklikler nedeniyle, keçi yetiştiriciliğinde gelişmiş ülkelerdekine benzer entansif bir üretim sistemi oluşturmak mümkün olmamaktadır. Bu nedenle üretim genellikle ekstansif şekilde yapılmakta ve ürün fiyatları oldukça düşük düzeyde gerçekleşmektedir. Yetiştiricinin üretimi ise büyük ölçüde kendi ihtiyaçlarını sağlamakla sınırlı kalmaktadır. Süt keçiciliği Türkiye de özellikle son yıllarda önem kazanmaya başlamıştır. Bunda keçi sütünün kendine özgü tadı ve bazı özelliklerinden dolayı hem ürünlere işlemede, hem de tüketimdeki kullanım alanının genişlemesi etkili olmaktadır (Kaymakçı ve Aşkın 1997). Keçi sütünü diğer sütlerden ayıran özellikler arasında şunlar sayılabilir: - Keçi sütü insanların günlük besin maddesi gereksinimlerinin en azından önemli bir bölümünü karşılayabilecek niteliklere sahiptir. Bu da, açlık ve yetersiz beslenme sorunlarına karşı keçi sütü üretiminin teşvik edilmesinin en iyi yollardan birisi olduğuna ve mera, iklim, arazi, ekonomi koşullarının küçükbaş hayvanlar için uygun olduğu 1

yörelerde büyük bir pazar potansiyeli bulunduğuna dair mücadelelerin daha da desteklenmesi gerektiğini ifade etmektedir. - Keçi sütü ve inek sütünün bileşimleri arasında çok büyük farklar gözlenmemektedir. Ancak, keçi sütünde bulunan orta zincirli yağ asitlerinin oranının inek sütüne göre 2 kat fazla ve yağ globüllerinin inek sütündekinden daha küçük boyutlu olması keçi sütünün sindirilebilirliğini arttırmaktadır (Kaymakçı ve Aşkın 1997). Keçi sütündeki süt yağı, kolay sindirilme yeteneğine sahip olması, bebeklerin beslenmesinde olduğu kadar ketozis ve bazı karaciğer hastalıklarının tedavisinde önemli yer tutmasını sağlamıştır. - Keçi sütü proteinlerinin inek sütü proteinlerinden daha kolay sindirilip sindirilemediği ve içerdikleri aminoasitlerin etkin bir şekilde absorbe edilip edilmediği konusu sıklıkla gündeme gelen hususlardan birisidir. Keçi sütü asitlendirildiği zaman daha yumuşak, daha kolay parçalanabilen bir pıhtı oluşturur. Bu yumuşak pıhtının gastrointestinal rahatsızlıkları ve ülseri olan yetişkinlere bir avantaj sağladığı belirtilmektedir (Yolcuoğlu 2003). - Keçi sütü ile inek sütü proteinlerinin çeşit ve oranları bakımından farklılıklar bulunmasına karşılık, toplam aminoasit kompozisyonu yönünden benzerlikler mevcuttur. Keçi sütü her bir aminoasidi gereksinim duyulan miktara eşit yada daha yüksek düzeyde olmak üzere tatminkar bir denge içerisinde bileşiminde bulundurmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından belirtilen bebeklerin aminoasit gereksinimleri, keçi sütüyle fazlasıyla karşılanmaktadır (Yolcuoğlu 2003). - Keçi sütünde kalsiyum ve fosfor içeriğinin fazlalığı dışında, keçi sütünün kadın sütündekinin yaklaşık 3.5 katı kadar potasyum ve klor içermesi de bebek beslenmesinde doğrudan kullanımı kısıtlayıcı bir faktördür. Buna çözüm keçi sütünün sulandırılarak verilmesi olmuştur. İnek sütüne alerjisi olan bebeklerin beslenmesinde keçi sütü devreye girebilir. Keçi sütleri sulandırılarak verildiğinde anne sütüne benzer bir yapı gösterir. - Keçi sütünün düzenli olarak tüketilmesinin, egzama, astım, sindirim rahatsızlıkları, varisle ilgili bazı rahatsızlıklar ve bazı alerjik durumların tedavisinde yararlı olduğu ifade edilmektedir (Yolcuoğlu 2003). - Keçi sütünden yapılmış ürünlerin Avrupa da özel sağlık ürünleri satan dükkanlarda özel fiyatlarla satıldığı ve bebeklere anne sütünün alternatifi olarak verildiği 2

bildirilmektedir. Keçi sütünün Avrupa da tedavi edici ve kendine özgü üstün özelliklerden dolayı birçok hastalıkların tedavisinde kullanıldığı belirlenmiştir. Batılı doktorların raporlarında, kendilerine astım, alerji, hazım sorunları, bazı cilt rahatsızlıkları, bebek egzamaları ve iştahsızlık ile öksürük nöbetleri gibi birçok çeşitli şikayetlerle gelen hastaların tedavileri ilaçlarla başarılamadığı halde, keçi sütü ürünleri kullanılarak başarıldığı belirtilmektedir. Türkiye yerli keçi ırklarının verimlerinin düşük düzeyde olması, mevcut hayvan populasyonundan elde edilecek üretim düzeyinin artırılmasını ve bu konuda yapıla gelen ıslah çalışmalarını zorunlu kılmıştır. Türkiye de Kıl keçi ıslah çalışmalarına, 1960 lı yılların sonunda başlanmıştır. Kıl keçinin süt veriminin iyileştirilmesi amacıyla saf Saanen tekeleri kullanılarak çevirme melezlemesi biçiminde planlanan bu çalışmalarda, daha sonra Saanen x Kıl F 1 ve G 1 melezi, yer yer de Saanen x Kilis melezi (Akkeçi) tekelerinden yararlanılmıştır. Bununla birlikte melezleme çalışmalarında; bakım-besleme, sağlık koruma ve sürü yönetimine yeterince müdahale edilmediği için, başarı oranları genellikle düşük olmuştur (Şengonca vd 1998). Akkeçi, süt ve döl verimi yüksek olan bir genotiptir. Yapılan bazı çalışmalar, bu genotipin erkek oğlaklarının besiye alındıklarında, besi performanslarının oğlaklar için hiç de küçümsenmeyecek düzeyde olduğunu göstermektedir (Eliçin vd 1976, Bayraktaroğlu vd 1988, Kor 1997). Sütteki somatik hücre miktarlarının belirlenmesi meme sağlığı ve süt kalitesi adına bir kriter olduğu söylenmektedir. Somatik hücre; sütte bulunan lökositlerin ve meme epitel hücrelerinin genel adıdır. Epitel hücreler bu oran içerisinde çok düşük düzeyde olmasına rağmen sütte toplam somatik hücre sayıları belirlenirken etkilidirler. Beyaz kan hücreleri olarak adlandırılan lökositler toplam somatik hücre sayısının % 98 ni teşkil ederler. Lökositler mastitisin teşhisi yönünden önem taşıyan sütte bulunan somatik hücrelerin en önemlisidir. Hastalık veya zaman zaman yaralanmalara bağlı olarak kandan süte 3

geçmektedirler. Mikroorganizmalara karşı savunma yapan hücrelerdir. Somatik hücreler aşağıdaki gibi sınıflandırılmaktadır; 1. Epitel hücreler a. Vakuollü b. Vakuolsüz 2. Büyük squomoz hücreler 3. Epitel hücre döküntüleri ve nükleussuz hücreler 4. Alyuvarlar 5. Plazma hücreleri 6. Kolostrum korpuskülleri 7. Lökositler a. Granüllü (Bazofil, asidofil, nötrofil) b. Granülsüz (Lenfosit, monosit) Keçi ve inek sütlerindeki somatik hücre sayılarının kabul edilebilir değerlerinde farklılık olduğu bilinmektedir. İnek sütü için 300.000-500.000 hücre/ml kabul edilebilir değerlerde, hatta 500.000 hücre/ml somatik hücre sayısına sahip sütler Avrupa Birliği ülkelerinde kesinlikle hiçbir ürüne işlenemez (Haeinlein 2002). Keçi sütünü inek sütünden ayıran belirli özellikler vardır. Keçide alveol hücrelerinde süt damlacıkları oluşurken, bu oluşum sırasında stoplazma döküntüleri süte karışmaktadır. Ayrıca memedeki epitel hücrelerin süte karışması, sağım el ile yapılıyor ise sağıcının elinden geçen deri döküntüleri somatik hücre sayısını arttıran faktörlerdendir. Somatik hücreleri belirlerken en iyi yöntem seçilmelidir. Keçi sütünde somatik hücre sayısının tespiti ile ilgili çoğu çalışmada Phyronin Y- Methly Green direkt mikroskobik sayım yöntemi kullanılmaktadır. Lökositler çekirdekli hücrelerdir. Epitel hücrelerin stoplazma döküntüleri çekirdeksiz yani DNA içermediklerinden direk mikroskop altında görülemezler. Bundan dolayı DNA boyamaları yapılarak çekirdeğe sahip hücreler ile bunlar birbirinden ayrılır (Zeng 1996). 4

Somatik hücre sayısının fazla çıkması inek sütü için memede bir enfeksiyonun olduğunu gösteren belirtiler arasındadır. Yapılan literatür çalışmalarında, bu olayın keçi sütü yönünden farklılık gösterdiğini belirtmişlerdir. Amerika da yapılan çalışmalarda keçi sütü üreticileri için belirlenen 1.000.000 hücre/ml somatik hücre sayısı limitlerine, üreticilerin çoğu zaman ulaşamadıkları söylenmektedir. Avrupa Birliği ülkelerinde keçi sütü için kabul edilebilir somatik hücre sayısı açıkça belirtilmemiştir. Amerika da meme sağlığının ve süt kalitesinin somatik hücre sayısı ile çok da ilişkili olmadığına dair söylemlerin yanında, başka alternatif ilişkiler bildirmişlerdir. İnsan ve hayvan kanında bulunan ve karaciğerde üretilen akut faz proteini olarak da adlandırılan alfa asit glikoprotein (AGP) ile ilgili görüşlerinde; hayvanın görüntüsünde bir anormallik olmamasına karşın AGP nin yüksek olmasının memedeki hastalığa bir işaret olabileceğini belirtmişlerdir. Akut ya da kronik enfeksiyon durumunda AGP nin yüksek olduğunu bildirmişlerdir. AGP nin meme enfeksiyonu için kullanılabilir bir ölçüt olabileceğini bildirmişlerdir (Paape 2000). Sütteki somatik hücre miktarının kabul edilebilir sınırların üzerinde olması insan sağlığı açısından önemli riskler oluşturabildiği gibi (Manlongat et al. 1998) süt ürünlerinin işlenmesinde kaliteye yönelik bazı sorunların ortaya çıkmasına neden olabilmekte (Randolph et al. 1971) ayrıca, süt üretiminin kaybının bir göstergesi olarak yorumlanabilmektedir (Moniello et al. 1996). Üretilen toplam sütün artırılması çalışmalarından sonra sütteki kalitenin arttırılması çalışmaları son yıllarda giderek önem kazanmıştır. Kaliteli süt üretiminin ilk ve en önemli basamağı çiftlik üreticisidir. Hayvanın yanlış beslenmesi sonucu oluşacak olumsuz etkilere, sağım öncesinde ve sırasındaki yanlış uygulamalar, sağım sırasında ve sonrasında kullanılan yanlış ekipmanlar, sütün yanlış soğutma ve taşıma işlemlerine üreticinin etkisi büyüktür. Kaliteli süt üretimi için sütte bu beş temel parametre optimum koşulda olmalıdır. Bunlar sütteki besin öğeleri, mastitis ile ilgili somatik hücre sayıları, genel sağlık için yapılan bakteriyel sayımlar, sütteki pestisitler ve diğer kalıntılar, sütün tadı, lezzeti, görünüşü ve 5

sıcaklık derecesi. Bu parametreler üreticinin gelirini direkt veya indirekt olarak etkileyecektir (Haenlein 1997). Sütün tat, koku ve görünüşü kalite unsurları içerisinde önemli yer taşımaktadır. Bu üç özelliğin optimum şekilde olabilmesi için; Temiz sağım ekipmanları, sağlıklı, temiz hayvan ve memeler, doğru besleme, rasyon dengesi ve özellikle mineral gereksinimin karşılanması, sağılan hayvanlara sağımdan iki saat önce yem verilmemesi özellikle süte koku geçirecek yemlerde buna dikkat edilmesi, sağım odasının temiz havaya sahip olması, elle sağım varsa temiz eller ve meme temizliğinde temiz bezlerin kullanımı, sağımda kuru, temiz meme ve meme uçları, sağım sırasında sağım makinesinde yeterli, doğru vakumun olması, sütte düşük somatik hücre sayısı, sağımdan sonra sütün hızlı soğutulması, sütün taşıma esnasında sabit düşük depolama sıcaklığına sahip olması, sağım ekipmanlarının sıcak su ile yıkanması söylenebilir (48 C) (Haenlein 1997). Süt hayvancılığının önemli bir problemi ve sütte kaliteyi etkileyen, hayvanlarda memede görülen mastitis hastalığıdır. Mastitis, meme bezi içine girmeyi başaran, hastalığı bulaştıran mikroorganizmaların varlığı yada travmatik bir yaralanmaya karşı memedeki süt salgı dokularının tepkisidir. Çoğu durumda da bu hastalığa mikroorganizmalar neden olmaktadır. Somatik hücre sayısı ile mastitis hastalığı arasında önemli bir ilişki vardır. Memede enfeksiyon geliştikten sonra ilk belirti, lökosit sayısında ve süt klor içeriğinde meydana gelen artıştır. Mastitisin erken döneminde hasta bölgedeki kan damarları, genişleyerek normalden fazla kan taşımaya başlarlar. Yarı geçirgen olan kan damarları daha da geçirgen hale gelirler ve kan akımı yavaşlar. Böylece enfekte bölgeye normal koşullarda kan yolu ile geçemeyen bir çok madde, geçiş yapma imkanı bulur. Lökositler, yangı sonucu oluşan hücre döküntülerini fagosite ederek, içerdikleri enzimler sayesinde bakterilerin parçalanıp ortadan kaldırılmasında etkili olurlar. Somatik hücre sayısının hızlı artışı, bu mikroorganizmalara karşı savunmaya geçen lökositlerin artışı ile doğru orantılıdır. Sütte bulunan mikroorganizmalar süte çeşitli yollarla bulaşmaktadırlar. Meme yoluyla olan bulaşmalar; sağım aletleri ve sağıcı havadan toz ve yabancı maddelerin süte 6

bulaşması, sinek ve benzeri insektisitler, su ve yem gibi meme dışından gelen bulaşmalar ve üretim yeri dışında meydana gelen kontaminasyonlar, hastalık etmenlerinin taşınma yollarıdır. Süt memedeyken hemen hemen steril durumdadır. Süt memeyi terk etmeden hemen önce memebaşı kanalında bulunan bakteriler ile bulaşır. Memebaşı kanalında birçok bakteri bulunmaktadır. Ancak bunların çoğu memeden ilk süt akıntısı ile uzaklaştırılır. Bu nedenle memelere gelen ilk süt atılmalıdır. Meme başındaki dış yüzeyin tozlu, gübreli, çamur ile bulaşmış olması da bir kontaminasyon kaynağıdır. Bunu önlemek için her sağımdan önce meme temizlenmelidir (Yetişmeyen 1997). Süt iyi bir besi ortamı olduğundan birçok mikroorganizma süt içerisinde yaşayıp çoğalabilmektedir. Yapılan araştırmalarda keçi sütünde gözlemlenen bakteriler; Staphylococcus aureus, coagulase negatif staphylococci, coagulase positive staphylococci, Corynebacterium spp, Mycoplasma spp., Enterobacteria. Bakterilerin en önemli özelliği besin ortamına alıştıktan sonra hücre bölünmesi ile çok çabuk şekilde bölünerek çoğalmalarıdır. Memede etkili olan bu bakteriler somatik hücre sayısını hızlı şekilde arttırırlar (Haenlein 2002). Bu çalışmada, aynı yaşta ve laktasyon sırasındaki Akkeçilerde, laktasyonun çeşitli dönemlerine ait sütteki somatik hücre değerlerini ortaya koymak; süt verimi, sütteki yağ oranı ve bazı meme özellikleri ile olan ilişkilerini araştırmak amaçlanmıştır. 7

2. KAYNAK ÖZETLERİ Zeng et al. (1996), Alpin keçisinin sütünde laktasyondaki, günlük somatik hücre sayısı değişimlerin incelendiği çalışmada, laktasyonun ilk 5 haftasında somatik hücre sayısının düştüğünü laktasyon ortası ve sonlarına doğru ise somatik hücre sayısının 3,4 kat arttığını belirtmişlerdir. Rota et al. (1993), 100 İspanyol Verata keçisinde yaptıkları çalışmada, somatik hücre sayılarını direk mikroskobik sayım ile belirlemişler ve laktasyon başında 920.000 hücre/ml olan somatik hücre sayısını laktasyon ortasında ortalama 580.000 hücre/ml, laktasyonun 210. gününde ise ortalama 1.810.000 hücre/ml olarak saptamışlardır. Haenlein and Hinckley (1995), Amerika sütçü keçilerinde yaptıkları çalışmada, Şubat 1992 ve Ocak 1994 yılları arasında 4 laktasyonda, sütlerde inceledikleri somatik hücre sayıları için, her laktasyonda laktasyon başında somatik hücre sayılarının azaldığını, laktasyon ortasına doğru arttığını ve laktasyon sonunda ise ortalama 1.000.000 hücre/ml ye ulaştığını belirtmişlerdir. Erdoğan ve Batu (1980), Türkiye nin çeşitli illerinde toplam 405 adet Kıl ve Malta keçi sütlerinde yaptıkları somatik hücre sayısı belirleme çalışmalarında; En az 600.000 hücre/ml, en fazla 9.000.000 hücre/ml somatik hücreye sahip keçi sütüne rastlandığını, yaptıkları incelemelerdeki hayvanların % 16.1 nin mastitisli olduğu, bu oran içersinde % 13.9 unun subklinik mastitis, % 0.7 sinin klinik mastitise, % 1.4 oranında ise kör memeye sahip hayvanların olduğunu belirtmişlerdir. Araştırıcılar California Mastitis testi (CMT) ile somatik hücre sayısının birbiri ile benzer sonuç verdiğini ancak bakteriyolojik analiz sonuçlarının bunlarla uyumlu sonuç vermediğini bildirmişlerdir. Haenlein (2002), laktasyonun geç dönemindeki 11 baş Alpin keçisinde 6 gün boyunca sırasıyla ilk 6 gün el ile sonraki 6 gün için makineyle sağım ile alınan sütlerde sağım öncesi, ortası ve sonrasında somatik hücre değerlerini saptamış, her iki sağım 8

yönteminde de sağım sonrasında alınan sütlerdeki somatik hücre miktarlarının fazla çıktığını belirtmiştir. Zeng and Escobar (1996), keçilerin sağımını, elle sağım, seyyar sağım makinesi ve boru sistemli sağım ile yapmışlar ve aldıkları sütlerdeki somatik hücre sayılarını çalışmalarında tespit etmişlerdir. Yaptıkları çalışma sonucunda 3 ayrı sistem ile elde ettikleri sütteki somatik hücre sayıları arasındaki farkın istatistik olarak önemli bulmadıklarını belirtmişlerdir Hinckley (1990), Park (1991), Droke et al. (1993) ve Zeng and Escobar (1995), keçi sütlerinin içerdiği somatik hücre miktarının genellikle inek sütüne oranla daha fazla olduğu geç laktasyon döneminde sağlıklı süt keçilerinde bile 1 ml sütte 1.000.000 adetten fazla somatik hücreye rastlandığı bildirmişlerdir. Perin et al. (1996), keçi sütlerinde somatik hücre ve California mastitis testi (CMT) arasındaki ilişkiyi inceledikleri çalışmalarında, CMT skorları arasındaki farkın istatistik olarak önemli olduğunu, CMT negatif (skor 0 ve 1) olan sütlerdeki somatik hücre sayılarının 750.000 hücre/ml den az somatik hücre içerdiğini, CMT pozitif (skor 2 ve 3) olan sütlerdeki somatik hücre sayılarının 750.000 hücre/ml somatik hücre içerdiğini belirtmişlerdir. Lerondelle et al. (1992), Fransa da yaptıkları çalışmada, keçi memesindeki bakteri çeşitlerini belirlemiş. Memenin % 2 sinin S. aureus, % 23 nün coagulase negatif staphylococci ile infekte olduğunu, % 75 nin ise infekte olmadığını saptamıştır. Fossomatik yöntemle belirlediği somatik hücre sayılarında, S. aureus bakterisinin 7.890.000 hücre/ml somatik hücre, coagulase negatif staphylococci bakterisinin 1.040.000 hücre/ml somatik hücre ve infekte olmayan oranın ise 520.000 hücre/ml somatik hücreye neden olduğunu belirtmişlerdir. Contreras et al. (1996), 188 İspanyol Murciano-Granadina keçisinde yaptıkları çalışmada, memenin % 18 oranında infekte olduğunu belirlemiş. Bu oran içinde % 70 9

coagulase negatif staphylococci, % 1 coagulase positive staphylococci, % 12 Corynebacterium spp., % 9 Mycoplasma spp. ve % 8 Enterobacteria içerdiğini belirtmişlerdir. Vihan (1989), Hindistan da iki ayrı keçi sürüsünde yaptığı çalışmada, 381 örnek içerisinde % 84 nün infekte olmadığı ve süt örneklerinin ortalama 330.000 hücre/ml somatik hücreye sahip olduğu, % 8 inde coagulase negatif staphylococci bakterisinin olduğunu ve bu bakterilerin 5.295.000 hücre/ml somatik hücreye neden olduğu; ayrıca % 3 ünde coagulase positive staphylococci bakterisinin olduğu ve bu bakterilerin 990.000 hücre/ml somatik hücreye neden olduğu, % 2 sinin Mycoplasma bakterisi içerdiği ve bu durumun 1.830.000 hücre/ml somatik hücreye neden olduğunu belirtmiştir. Das and Singh (2000), Alpin Beetal ve Saanen Beetal melez keçilerinin bulunduğu iki farklı sürüden aldıkları süt örneklerinde, 22 haftalık sürede, toplam süt verimi, sütteki somatik hücre sayısı, yağ, protein, laktoz oranları, toplam lökosit oranı, toplam lökosit oranı içerisinde lenfosit, monosit nötrofil, bazofil ve ezonofil in bulunma yüzdelerini belirlemişlerdir. Araştırmacılar sürüdeki hayvanlar arasında, iki sürü arasında ve haftalar arasında inceledikleri ilişkide; sürüde ki hayvanlar arasında süt verimi ve nötrofil oranları hariç diğer tüm özelliklerin istatistik olarak önemli olduğunu, sürüler arasında süt verimi, laktoz, toplam lökosit oranı, ezonofil ve bazofil oranları hariç diğer tüm özelliklerin istatistik olarak önemli olduğunu, haftalar arasındaki korelasyonda ise protein ve toplam lökosit oranı dışındaki tüm özelliklerin istatistik olarak önemli olduğu belirtmişlerdir (p<0.05). Zeng (1996), keçi sütünde fossomatik yöntemle somatik hücre belirlenmesi çalışmasında; keçi sütünde, inek sütüne göre ve keçi sütüne göre kalibre edilmiş fossomatik yöntemle somatik hücreleri saptamıştır. İnek sütüne göre kalibre edilmiş fossomatik yöntemde somatik hücre sayısı 700.000 hücre/ml iken, keçi sütüne göre kalibre edilmiş fossomatik yöntemde somatik hücre sayısının 550.000 hücre/ml olduğunu belirtmiştir. 10

Zeng et al. (1998) Keçi sütünde somatik hücrelerin belirlenmesi üzerine yaptıkları çalışmada; 3 farklı laboratuvarda, Phyronin Y-Methly Green direk mikroskop metodu, keçi sütü için kalibre edilmiş fossomatik yöntem ve inek sütüne göre kalibre edilmiş fossomatik yöntemi ile somatik hücre belirleme çalışmaları yapılmış. Çalışmanın sonucunda Phyronin Y-Methly Green (PYMG) direk mikroskop metodu ile keçi sütüne göre kalibre edilmiş fossomatik metodun arasında sonuçların istatistik olarak bir ilişki bulunmadığı, PYMG metodunda somatik hücre sayısı 596.000 hücre/ ml iken, fossomatik yöntemde 611.000 hücre/ml bulunmuştur. Keçi sütü için kalibre edilmiş fossomatik yöntem ve inek sütüne göre kalibre edilmiş fossomatik yöntem arasında ise somatik hücre sayılarının farklı çıktığını ve bunun istatistik olarak önemli olduğunu belirtmişlerdir (p<0.001). Zeng et al. (1996), Alpin keçisi üzerinde yaptıkları araştırmada; süt verimi ile protein, laktoz, somatik hücre, kuru madde ve yağsız kuru madde arasındaki ilişkileri incelemişler ve protein ile süt verimi arasında pozitif, laktoz ile somatik hücre arasında negatif, toplam kuru madde ile süt verimi arasında negatif bir ilişki olduğunu ve bu ilişkilerin istatistik olarak önemli olduğunu bildirmişlerdir (p<0.001). Zeng and Escobar (1996), 313 Alpin ve 165 Nubian keçisinin bulunduğu sürüde yürüttükleri çalışmada; toplam laktasyondaki süt bileşimlerini, Mart-Ekim ayları arasında incelemişler, yağ ve protein oranlarının ilk 60 gün yüksek olduğunu, laktasyonun ortasına doğru düşüşe geçtiğini, laktasyon sonlarına doğru ise artış gösterdiğini belirtmişlerdir. Aynı olayın yağsız kuru maddede gerçekleştiğini, laktozun ise giderek düşen bir grafik gösterdiğini belirtmişlerdir. Bileşimler arasındaki ilişkileri incelediklerinde ise; her iki ırk içinde, yağ ile protein, laktoz ve kuru madde arasında pozitif bir ilişkinin olduğunu ve bu ilişkinin istatistik olarak önemli (p<0.001), protein ile yağsız kuru madde arasında pozitif korelasyonun olduğunu farkın istatistik olarak önemli olduğunu (p<0.001) ve laktoz ile yağsız kuru madde arasında da pozitif korelasyonun olduğunu farkın istatistik olarak önemli olduğunu (p<0.001) bildirmişlerdir. 11

Zeng (1996), Mart ayından Ağustos ayına kadar keçi sütü bileşimlerini ve süt verimlerini incelediği çalışmasında; Mart ayındaki ölçümlerde yağ, protein, toplam kuru madde ve yağsız kuru madde bileşimlerinin sütte bulunma oranlarının diğer aylara nazaran en yüksek seviyede olduğu, Nisan ve Ağustos aylarındaki bu bileşimler arasındaki farkların istatistik olarak önemli olmadığını, laktoz miktarının ilk 2 aydaki miktarının son 4 aya göre daha yüksek olduğunu ve aralarındaki farkın istatistik olarak önemli olduğunu (p<0.05), günlük süt üretiminin ilk 3 ayının ağustos ayına göre yüksek olduğunu ve aralarındaki farkın istatistik olarak önemli olduğunu (p<0.05) bildirmiştir Chou and Chow (2002), farklı iki sürüden 14 gün boyunca günde 2 kere olmak üzere topladıkları keçilerin sütlerindeki somatik hücre ve süt bileşimlerinin belirlenmesi çalışmalarında, çalışmadan önce somatik hücre sayılarını 5 gruba ayırmışlar, 500.000 hücre/ml ve altındaki somatik hücreye sahip gruba 1, 500.000-1.000.000 hücre/ml arasındaki gruba 2, 1.000.000-1.500.000 hücre/ml arasındaki gruba 3, 1.500.000-2.000.000 hücre/ml arasındaki gruba 4 ve son olarak 2.000.000 hücre/ml den fazla somatik hücreye sahip sütleri 5. grup olarak belirlemişlerdir. Araştırmanın sonucu örneklerin %36.25 inin 3. grup içerisinde yer aldığını göstermiştir. Bununla birlikte çalışmalarını yaptıkları Mart-Ağustos ve Eylül-Şubat ayları arasındaki somatik hücre sayıları bakımından istatistik olarak bir farkın gözlemlenmediğini bildirmişlerdir. İki milyon hücre/ml den fazla somatik hücreye sahip sütlerde laktoz oranının düşük olduğunu, yağsız kuru madde ve somatik hücre sayısı arasındaki farkın istatistik olarak önemli olmadığını, yağ ve toplam kuru madde miktarının 1.500.000-2.000.000 hücre/ml arasında ki somatik hücre içeren sütlerde düştüğünü fakat protein içeriğinin 2.000.000 hücre/ml somatik hücre içeren sütlerde arttığını belirtmişlerdir. Keçi sütündeki somatik hücre miktarının, 1.500.000 hücre/ml den az olması gerektiğini önermişlerdir. Reinert and Fabre (1997), Fransa da inek sütü proteinine alerjisi olan 55 bebek ve çocuk ile yürütülen bir denemede, keçi sütü folat, linoleikasit ve maltoz ilavesiyle zenginleştirilerek kullanılmıştır. Beslenme denemeleri, yaşları 1 yıl arasında değişen çocuklarla, 6. aya kadar olan bebekler üzerinde ve 8 gün ile 1 yıl arasında değişen bir dönemde gerçekleştirilmiştir. Deneklerden 51 adedinin keçi sütünü tolere edebildikleri 12

belirlenmiştir. Bununla birlikte, inek sütü proteinine karşı ciddi alerji vakaları dışında, bebeklere 6. aya kadar keçi sütü verilmemesi konusunda uyarı yapmışlardır. Jenness (1980), serbest yağ asitleri bakımından keçi, inek ve kadın sütlerinde yaptığı çalışmasında; Keçi sütündeki serbest yağ asitlerinin keçi aromasının yoğunluğu üzerine etkisinde, bu bileşiklerin aromada % 8-12 arasında değişen bir varyasyon yarattıklarını belirlemiştir. Jenness (1980), 3 ve 4 yaşlarındaki çocuklarla yürütülen bir çalışmada, su ile seyreltilmemiş çiğ keçi sütüyle beslenen bebeklerde aşırı potasyum ve klor alımına bağlı şiddetli asidoz vakaları ile karşılaşılmış ve bu çocukların iyi bir gelişim göstermediği saptanmıştır. Bu olumsuzlukların seyreltik keçi sütü kullanmak suretiyle düzeltilebileceği ifade edilmiştir. Üç ve 4 yaşlarındaki çocukların ise keçi sütünü tolere edebildiklerini belirtmiştir. Chilliard and Lamberet (2001), keçi sütü ve inek sütü yağ kompozisyonu ile ilgili yaptıkları çalışmalarında; keçi sütündeki yağın daha hızlı bir şekilde sindiriminde her iki tür arasında orta zincirli yağ asitleri bakımından gözlemlenen farklılığın payı olabileceği, pankreatik lipaz enziminin bu yağ asitlerinin ester bağlarını uzun zincirli yağ asitlerinin ester bağlarından daha kolay bir şekilde parçaladığını, orta zincirli yağ asitlerinin insan sağlığı açısından uzun zincirli yağ asitlerinden farklı metabolik özellikler sergilediğini bildirmişlerdir. Galina et al. (1996), keçi peyniri ile yaptığı çalışmada, somatik hücre sayısı ile peynir verimi arasında önemli bir ilişkinin olmadığını, 1.000.000 hücre/ml somatik hücreye sahip 7.2 kg sütten 1 kg peynir elde edilirken, 250.000 hücre/ml den az somatik hücreye sahip 7.7 kg süt ile 1 kg peynir elde edildiğini bildirmiştir. California mastitis testi (CMT) skorları ile peynir verimi arasındaki ilişkinin istatistik olarak önemli olduğunu, CMT skoru 0 olan sütte, 7.7 kg süt ile 1 kg peynir elde edilirken, CMT skorunun 3 olduğu belirlenen sütte, 7 kg süt ile 1 kg peynir elde edildiğini bildirmiştir. 13

Zeng and Escobar (1995), somatik hücre sayısının keçi peyniri üzerine etkisini araştırdıkları çalışmalarında; sırasıyla 2.066.000 hücre/ml, 737.000 hücre/ml, 520.000 hücre/ml somatik hücreye sahip sütler ile peynir verimi arasındaki ilişkiyi araştırmışlardır. İki milyon altmışaltı bin hücre/ml somatik hücre, % 2.7 yağ ve % 2.58 protein içeren sütte verimin 5.72 kg, 737.000 hücre/ml somatik hücre, % 2.72 yağ ve % 2.61 protein içeren sütte verimin 6.38 kg ve 520.000 hücre/ml somatik hücre, % 2.73 yağ ve % 2.55 protein içeren sütte 5.90 kg verim elde edildiğini belirtmişlerdir. Yaptıkları istatistik analiz sonucunda bu 3 farklı sütten elde edilen verimlerin istatistik olarak önemli olmadığını, somatik hücre sayısı ile peynir verimi arasında bir ilişkinin olmadığını belirtmişlerdir. Cedden vd (2002), farklı laktasyon sırasındaki Akkeçilerde (Saanen Kilis) laktasyonun son dönemine ait sütteki somatik hücre değerlerini ortaya koymak; süt verimi, yaş ve bazı meme özellikleri ile olan ilişkilerini araştırmayı amaçlandıkları çalışmalarında, laktasyon sırası bakımından somatik hücre sayısı (SHS) değerleri arasındaki fark önemsiz bulunurken, yaşla somatik hücre sayısı değerleri arasındaki korelasyon % 46.6 olarak bulunmuştur (p<0.05). En yüksek SHS değeri 3. laktasyondaki keçilerin sütlerinde bulunurken, meme ölçüleri ile SHS arasında önemli bir ilişki bulunamadığını belirtmişlerdir. 14

3. MATERYAL ve METOT 3.1 Araştırmanın Yürütüldüğü İşletmenin Tanımlanması Bu çalışma, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Keçicilik İşletmesinde yürütülmüştür. Bu işletmede keçilerin sağımları sabah ve akşam olmak üzere günde iki defa el ile yapılmaktadır. İşletmede keçiler kuru yonca ve kesif yem ile beslenmektedir (0.5-1 kg kesif yem ve kuru yonca). Sağım işletmede çalışan işçiler tarafından dönüşümlü olarak yapılmaktadır. Sağım ağıl içinde, memelerde temizlik yapılmadan elle sağım ile gerçekleştirilmiştir. Sağım yerinde zemin beton, hayvanların gezindiği padok kısmında ise topraktır. Sağım işlemi için örnek alınacak hayvanlar bir gün önceki akşam sağımından sonra oğlaklarından ayrılarak toplam verim alma ve örnekler için ayrı bölmelere yerleştirilmiştir. 3.2 Hayvan Materyali Araştırmanın materyalini, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Keçicilik İşletmesinde bulunan ilk doğumunu yapan 3 yaşlı, 24 adet Akkeçi oluşturmuştur. Doğumlar 22 Mart 2004 de başlayıp 22 Nisan 2004 de son hayvanın doğum yapmasıyla tamamlanmıştır. 3.3 Süt Örneklerinin Alınması Çalışmada sütteki verimlerin belirlenmesinden sonra somatik hücrelerin sayımı ve sütteki yağ oranının belirlenmesi için örnekler alınmıştır. İlk örnek alımına her hayvanın laktasyonunun 2. ayında başlanmış ve örnekler 30 gün arayla hayvanlar kuruya çıkıncaya kadar sabah ve akşam olmak üzere günde 2 kere alınmıştır. Sütte sağlıklı somatik hücre sayımı testinin yapılabilmesi için uygun koşullarda örnek alınmalıdır. Çalışmamızda süt verimleri belirlendikten sonra, her keçiye ait kovaya sağılan sütlerden somatik hücre ve yağ analizi için ayrı ayrı 10 ml lik tüplerde ikişer örnek alınmıştır. 15

Örnekleme işlemi şu aşamalar ile tamamlanmıştır; - Memedeki ilk sütün dışarı atılması - Memedeki tüm sütün kovaya sağılması - Kovadaki sütün yağ tayininde homojenizasyon için karıştırılması - Somatik hücre ve yağ tayini için ayrı ayrı 10ml lik tüplere 2 şer örnek alınması - Her hayvanın kulak numaralarının tüpler üzerine yazılması - Örnekleme bittikten sonra sütlerin laboratuvara götürülmeden önce işletmedeki buzdolabında soğutulmaya alınması - Süt örneklerinin analiz edildikleri yer olan A. Ü. Ziraat Fakültesi Zootekni Anabilim Dalı Hayvan Yetiştirme laboratuarına getirilerek analiz zamanına kadar buzdolabında bekletilmesi. 3.4. Meme Ölçülerinin Alınması Meme ölçüleri her ölçüm zamanında sabah sağımından sonra alınmıştır. Araştırmada ölçülen meme ölçüleri; meme üst yüksekliği (müy), meme alt yüksekliği (may), meme derinliği (md), meme genişliği (mg), meme başı genişliği (mbg), meme başı uzunluğu (mbu), meme başı açısı (mba), meme çevresi (mç) ve meme hacmidir (mh). Her hayvanın ölçüleri kulak numaralarına göre kayıt edilmiştir. Meme ölçülerinin alınımı (Şekil 3.1-3.6) da belirtilmiştir (Kızılay 1983). Şekil 3.1. Meme alt yüksekliği, meme üst yüksekliği ve meme genişliği gösterimi 16

Meme alt yüksekliği (K- D), meme üst yüksekliği (A- D) ve meme genişliği (B-C) ile gösterilmiştir. Meme alt ve üst yükseklikleri ve meme genişliği ölçme bastonu ile ölçülmüştür. Şekil 3.2. Meme derinliği ölçüsü alma Meme derinliği şekilde de görüldüğü üzere (M-N) olarak gösterilmiştir ve ölçme bastonu ile ölçülmüştür. Şekil 3.3. Meme başı uzunluğu ve meme başı genişliği ölçüsü alma Meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu kompas ölçü aleti ile ölçülmüştür. Şekil 3.4. Meme başı açısının ölçümü Meme başı açısı açı ölçer ile ölçülmüştür. 17

Şekil 3.5. Meme çevresinin ölçümü Şekil 3.6. Meme hacminin ölçülmesi Meme çevresi ölçüsü ölçme şeridi ile alınmıştır. Meme hacmi, suya daldırma yöntemi ile taşan suyun hacmi ölçülerek alınmıştır. 3.5. Boya Çözeltisinin Hazırlanışı Somatik hücreleri boyamak için Pyronin Y-Methyl Green boyası kullanılmıştır. Çekirdekli gerçek hücreleri stoplazmik parçacıklardan ayırt etmek amacıyla DNA boyama tekniğinin sağlıklı sonuç verdiği görülmüştür (Zeng 1996). Pyronin Y-Methyl Green boyamasından önce kullanılan Carnoy s fixatörünün hazırlanışı şöyledir; 60 ml kloroform, 20 ml glacial asetik asit ve 120 ml % 100 lük etil alkol karıştırılarak elde edilir. Pyronin Y-Methyl Green boyası; 1gr Pyronin, 0.56 gr Methyl Green ve 196 ml saf su karıştırılarak elde edilmiştir. 3.6. Boyama Yöntemi Somatik hücrelerin boyanmasında preparatların hazırlanması şöyledir; 18

- Buzdolabında muhafaza edilen süt, ilk önce oda sıcaklığına getirilir. - Tüplerdeki süt örnekleri iyice çalkalanır. - Lamın kenarına hangi hayvana ait olduğu etiket yapıştırılır. - Şekil 3.7. de lam üzerindeki 5 20 mm 2 lik iki bölgeye, mikropipet aleti (scorex) yardımıyla örnek tüplerinden alınan 0.01 ml süt şerit şeklinde yayılır. - Süt yayılı olan lam etüvde 40 C de 10 dk. kurutularak, süt örneğinin yapışması sağlanır. - Lam Carnoy s fixatöründe 5 dk. bekletilir. - Daha sonra 1 dakika % 50 lik Ethanolün, 1 dakika da % 30 luk Ethanolün içinde bekletilir. - 1 dakika da saf suda bekletilen lam, daha sonra 6 dakika bekletilmek üzere Pyronin Y-Methyl Green içeren boya kavanozuna daldırılır. - Boyanan lam sırası ile Bütil Alkol ve Ksilen kimyasalı içeren kavanozlara daldırılıp çıkarılması ile boyama işlemi sonlandırılmış olur. - Kurumaya bırakılan lam kuruduktan sonra somatik hücre sayımı mikroskop altında yapılabilir. 3.7. Mikroskobik Sayım Çalışmada Breed yöntemi (direkt mikroskop ile sayım yöntemi) kullanılmıştır (Gürgün ve Halkman 1990). Breed yönteminde süt Şekil 3.1 deki gibi lamın üzerindeki 5 20 mm 2 lik iki alana yayılır, etüvde 40 C de lama yapıştırılır, sonra Pyronin Y-Methyl Green boyası ile boyanır. Boyama işlemi sonlandıktan sonra preparat mikroskop altınsa sayım işlemine hazırdır. Boyama sonrasında 400 büyütmeli ışık mikroskobu ile mikroskobik sayım yapılmıştır Buradan elde edilen sayım sonucundan formül yardımı ile 1 ml sütteki somatik hücre sayısı hesaplanmıştır. 19

Şekil 3.7. Lam üzerinde sütün yayılacağı alanların görünüşü 3.8. Somatik Hücre Sayısının Hesaplanması Çalışmada ilk önce standart objektif mikrometre kullanılarak görüş sahası çapı belirlenmiştir. Standart objektif mikrometre yardımı ile görüş sahası çapı 0.345 mm bulunmuştur. Görüş sahası çapından sonra görüş sahası alanı da aşağıdaki gibi bulunmaktadır. Görüş sahası alanı = Л r 2 = 3.14 ( 0.345/2 ) 2 = 0.0934 mm 2 Sayım her iki şeritte 5 görüş sahasından elde edilmiştir. Bu sayım sonuçlarının ortalaması görüş sahası alanı içerisindeki somatik hücre sayısıdır. 0.0934 mm 2 deki ortalama somatik hücre sayısından 0.01 ml deki somatik hücre sayısı bulunur. Buradan sonra da 100 ile çarpılarak 1 ml deki somatik hücre sayısı hesaplanmış olur ( Gürgün ve Halkman 1990). 3.9. Yağ Tayini Metodu Alınan süt örneklerinde yağ tayini Gerber metodu ile yapılmıştır (Anonymous 1994 ). Gerber metodu seri yağ tayininin yapılmasına çok uygun olup uygulanması kolay ve çabuk olan bir metottur. Gerber metodunda, sütte bulunan süt yağı ve benzeri yağlar ağırlıkça tayin edilir. Bu yöntemde, sütün proteinli maddelerini, özellikle yağ globüllerinin zarlarını çözüp dağıtmak için 1.82 g/ml yoğunluğunda olan H 2 SO 4 ile muamele uygulanır. Bu şekilde 20

serbest hale getirilen yağ, santrifüjle ayrılır ve yağ miktarı % ağırlık olarak bütirometrenin skalasından okunur. Süt yağı ile sülfürik asit arasında kesin bir hattın oluşmasını sağlamak için amil alkol kullanılır. Metodun aşamaları; Bütirometreye önce 10 ml H 2 SO 4 üzerine 20 ± 2 C deki sütten 10.75 ml ve 1 ml amil alkol konulur. Bu sıraya kesinlikle uyulmalıdır. Sıvılar, bütirometreye özenle konularak birbirlerine karıştırılmamalıdır. Sonra bütirometrenin tıkacı sıkıca kapatılır ve proteinin tamamen çözünmesine kadar kuvvetli olarak çalkalanır. Henüz sıcaklığı koruyan bütirometre, 5 dakika (1000-1100 devir/dak.) santrifüj edilir. Daha sonra 65 C ye ayarlı su banyosuna konulur. Okuma yapılırken lastik tıkaç içeri doğru itilerek, yağ sütununun alt kısmının okuma çizgilerinden biri üzerine gelmesi sağlanır. Sonra yağ sütununun ulaştığı en son çizgi tespit edilerek iki çizgi arasına kalan yağ miktarı bulunur. Bulunan miktar, sütteki yağın ağırlıkça miktarını verir. 3.10. İstatistik Analizler Üzerinde durulan özellik bakımından (meme alt yüksekliği, meme üst yüksekliği, somatik hücre sayısı, süt verimi,vb.) elde edilen gözlemler tekrarlanan ölçümlü varyans analizi tekniğinden yararlanılarak değerlendirilmiştir. Ölçüm zamanı özelliğinin 4 seviyesi bulunmaktadır. Ölçüm zamanının seviyeleri arasındaki farklılığın belirlenmesinde Bonferroni çoklu karşılaştırma yöntemi (testi) kullanılmıştır (Gürbüz vd 2003). Somatik hücre sayısı özelliğinde sayılarak elde edilen gözlemler karekök transformasyonuna tabi tutulmuştur. Gözlemlerin analizinde yine tekrarlanan ölçümlü (Repeated Measurement) varyans analizi tekniğinden yararlanılmıştır (Gürbüz vd 2003). Süt verimi özelliği için gözlemlerin değerlendirilmesinde yine tekrarlanan ölçümlü varyans analizi tekniğinden yararlanılmıştır. Ölçüm zamanı faktörünün 4 seviyesi (1, 2, 3, 4. ölçüm), süt sağım zamanının da 2 seviyesi (sabah ve akşam sağımı) bulunmaktadır. 21

Yapılan analiz sonucunda ölçüm zamanı süt sağım zamanı interaksiyonu istatistik olarak önemlidir (p<0.05). Bu durumda ölçüm zamanlarının seviyelerini karşılaştırırken her bir süt sağım zamanında ayrı ayrı, sabah ve akşam olarak ayrı yapılmıştır. Benzer şekilde süt sağım zamanının seviyelerini karşılaştırırken de her bir ölçüm zamanı için ayrı ayrı yapılmıştır. Grup ortalamaları arasındaki farkın belirlenmesinde çoklu karşılaştırma yöntemlerinden Duncan testi kullanılmıştır (Gürbüz vd 2003). Denemedeki özellikler arasında ilişkilerin derecelerinin belirlenmesinde korelasyon katsayıları hesaplanmıştır. İki yönlü tablolar halinde korelasyon katsayıları, hemen altında da olasılıkları ile birlikte gösterilmiştir (Düzgüneş vd 1993). 22

4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Çalışmada 2004 yılı Nisan-Ağustos ayları arasında 24 Akkeçi ye ait meme ölçüleri, süt verimleri, sütteki yağ oranları ve somatik hücre sayıları ortalamaları belirlenmiştir. Çalışmada sabah somatik hücre sayısı (ssh), akşam somatik hücre sayısı (ash), sabah süt yağı (ssy), akşam süt yağı (asy), toplam süt verimi (tsv), sabah süt verimi (ssv), akşam süt verimi (asv), meme üst yüksekliği (müy), meme alt yüksekliği (may), meme derinliği (md), meme genişliği (mg), meme başı genişliği (mbg), meme başı uzunluğu (mbu), meme başı açısı (mba), meme çevresi (mç) ve meme hacmi (mh) gibi özelliklere ait değerler belirlenmiştir. 4.1. Somatik Hücre Sayısı Genel Ortalamaları Çalışmada her hayvana ait 4 adet süt örneği sabah ve akşam olmak üzere alınmıştır ve bu örneklerde somatik hücre sayıları belirlenmiştir. Yapılan 8 ölçümde keçi başına ortalama sabah somatik hücre sayısı 3.183.335 hücre/ml, akşam somatik hücre sayısı 3.714.311 hücre/ml bulunmuştur. Her iki ölçüm zamanından alınan verilerin ortalamalarından anlaşılacağı üzere araştırmadaki akşam somatik hücre sayıları sabah somatik hücre sayılarından fazla çıkmıştır. Çalışmadaki somatik hücre sayılarına ait ortalamalar Şekil 4.1. de gösterilmiştir. sabah ve akşam somatik hücre (hücre/ml) 6000000 somatik hücre (hücre/ml) 4000000 2000000 0 1. ölçüm 2. ölçüm 3. ölçüm 4. ölçüm sabah 1372817 2122482 3541518 5696522 akşam 1752320 2464311 4691292 5949322 ölçüm no Şekil 4.1. Ölçümlerdeki sabah ve akşam somatik hücre sayıları ortalamaları 23

Araştırmada somatik hücre sayıları mikroskop altında sayılarak belirlenmiştir. Somatik hücrelerin mikroskop altında görünüşleri Şekil 4.2. de görülmektedir: Şekil 4.2. Somatik hücrelerin mikroskop altında görünüşü Somatik hücre sayılarının analizinde gözlemler sayılarak elde edildiği için karekökleri ( x) alınarak transforme edildikten sonra istatistik analizleri yapılmıştır (Gürbüz vd 2003). İstatistik analiz sonuçları çizelge 4.1. de belirtilmiştir. Çizelge 4.1. Sabah ve akşam somatik hücre sayılarının, ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki ilişkileri Sabah somatik hücre sayıları (hücre/ml) Akşam somatik hücre sayıları (hücre/ml) 1. Ölçüm x ± S x 2. Ölçüm x ± S x 1372817 ± 272357.7 a A 2122482±3633403.1 a A 1752320 ± 303347.3 a B 2464311 ± 393535.8 a B 3. Ölçüm x ± S x 4. Ölçüm x ± S x 3541518±885093.8 a A 5696522 ± 1942168 b A 4691292 ±1758494 a B 5949322 ± 1626670 b B -Sütunlardaki büyük harf üst simgeler sabah ile akşam somatik hücre sayısı arasındaki farklılığı, altsimge küçük harfler ise ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki farklılıkları göstermektedir. Aynı harfi taşıyan ölçüm zamanlarının ortalamaları arasında istatistik olarak bir fark gözlemlenmemiş, farklı harf taşıyan ölçüm zamanları ortalamaları arasında ise fark gözlemlenmiş ve istatistik olarak önemli bulunmuştur (p <0.05). 24

Çizelgede 4.1 de sabah ve akşam somatik hücre sayıları arasındaki fark tüm ölçüm zamanlarında önemli bulunmuştur (p<0.05). Sabah somatik hücre sayısı ölçüm zamanları ortalamaları arasında 1, 2, 3. ölçüm zamanları arasında fark gözlemlenmezken, bu ölçüm zamanları ile 4. ölçüm zamanı arasındaki fark önemli bulunmuştur. Akşam somatik hücre sayısında ölçüm zamanları ortalamaları arasında 1, 2, 3. ölçüm zamanları arasında fark gözlemlenmezken, bu ölçüm zamanları ile 4. ölçüm zamanı arasındaki fark önemli bulunmuştur (p <0.05). Sabah ve akşam somatik hücre sayılarının 4. ölçüm zamanlarında farklılığın olmasına laktasyon sonlarına doğru memeye lökosit akışının fazla olması yorumu getirilebilir. Çalışmada sabah ve akşam somatik hücre sayıları ile meme özellikleri, süt verimleri ve süt yağı arasındaki ilişkileri istatistik olarak belirlenmiş ve Çizelge 4.2. ve Çizelge 4.3. de belirtilmiştir. Çizelge 4.2. Sabah somatik hücre sayısı ile meme alt yüksekliği, meme genişliği, toplam süt verimi, sabah süt verimi ve sabah süt yağı ile arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı may4 mg3 tsv2 tsv3 ssv2 asv2 asv3 ssy4 ssh 2 0.074-0.342-0.583 ** -0.604-0.511* -0.618** -0.567 0.191 ssh 3-0.679-0.427* -0.307-0.448* -0.345-0.184-0.496* 0.597 ssh 4-0.516* -0.291-0.288-0.362-0.404 0.004-0.349 0.494* * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.2 de 2. ölçüm zamanındaki sabah somatik hücre sayısı ile toplam süt verimi, sabah süt verimi ve akşam süt verimleri arasında sırasıyla 0.583, 0.511, 0.618 lik önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p <0.001, p <0.05, p <0.01). Üçüncü ölçüm zamanında sabah somatik hücre sayısı ile meme genişliği, toplam süt verimi ve akşam süt verimi arasında sırası ile 0.427, 0.448, 0.496 lık önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p <0.05). Dördüncü ölçüm zamanında sabah somatik hücre sayısı ile meme alt yüksekliği arasında 0.516 lık önemli negatif bir ilişki vardır (p <0.05). Sabah süt yağı ile arasında ise 0.494 lük önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p <0.05). 25

İlerleyen ölçüm zamanlarında ortalama süt verimi giderek azalmış, bununla birlikte ortalama somatik hücre sayıları da giderek artış göstermiştir. Somatik hücre sayısı ve süt verimi arasında negatif bir ilişkinin olduğu söylenebilir. Dördüncü ölçüm zamanında sabah somatik hücre sayısı ile sabah süt yağı arasında pozitif bir ilişki gözlemlenmiştir. Somatik hücre sayısı artan yağ oranı ile paralel olarak artış göstermiştir ve somatik hücre sayısı ile sabah süt yağı arasında pozitif ilişki belirlenmiştir. Literatür kaynakları da çalışmayı destekler niteliktedir (Park and Humphrey 1986). Çizelge 4.3. Akşam somatik hücre sayısı ile meme alt yüksekliği, meme genişliği, meme başı açısı, toplam süt verimi, sabah süt verimi, akşam süt verimi, sabah süt yağı ve sabah somatik hücre sayısı arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanımay4 mg1 mba1 tsv2 ssv2 asv2 ssy4 ssh2 ssh3 ssh4 ash1 0.090-0.443*-0.443*-0.281-0.245-0.299 0.000 0.073-0.129-0.083 ash2-0.275-0.221 0.011-0.529**-0.423*-0.637** 0.410 0.844**0.423 0.098 ash3-0.614-0.091 0.090-0.228-0.302-0.050 0.567 0.158 0.926**0.971 ash4-0.506*0.053 0.135-0.313-0.406-0.055 0.500*0.137 0.863 0.993** * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.3 de 1. ölçüm zamanında akşam somatik hücre sayısı ile meme genişliği ve meme başı açısı arasında sırası ile 0.443, 0.443 lük önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). İkinci ölçüm zamanında akşam somatik hücre sayısı ile toplam süt verimi, sabah süt verimi ve akşam süt verimi arasında sırası ile 0.529, 0.423, 0.637 lik önemli negatif bir ilişki vardır (p<0.01, p<0.05, p<0.01). Dördüncü ölçüm zamanında akşam somatik hücre sayısı ile meme alt yüksekliği arasında 0.506 lık önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Sabah süt yağı ve sabah somatik hücre sayısı ile sırasıyla 0.500, 0.993 lük önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p <0.05, p <0.01). Cedden vd (2002), farklı laktasyon sırasındaki Akkeçilerde yaptıkları çalışmada Ağustos ve Eylül aylarında sütteki somatik hücre sayılarını ve meme ölçüleri ile ilişkilerini incelemişlerdir ve buna göre ; Ağustos ayına ait sabah sütlerinde ki somatik hücre sayılarının akşam sütlerinin ortalama SHS değerlerinden daha büyük olduğu ve bu farklılığın önemli olduğunu (p<0.05), Eylül ayına ait süt örnekleri ile Ağustos ayında elde edilenler arasında SHS bakımından önemli bir farklılık bulunmadığını, meme 26

ölçüleri ile sütteki somatik hücre sayısı arasında da önemli bir ilişki bulunmadığını bildirmişlerdir. Fahr et al. (1999), keçi sütünün somatik hücre değerleri hayvan yaşı yada laktasyon sayısının artışına paralel olarak ml de 1.000.000 un birkaç katı olabileceğini belirtmişlerdir. Hinckley (1990), Park (1991), Droke et al. (1993) ve Zeng and Escobar (1995) keçi sütlerinin içerdiği somatik hücre miktarının genellikle inek sütüne oranla daha fazla olduğu geç laktasyon döneminde sağlıklı süt keçilerinde bile 1 ml sütte 1.000.000 adetten fazla somatik hücreye rastlandığı bildirmişlerdir. Zeng vd (1996), Alpin keçi sütünde laktasyonda, günlük somatik hücre sayısı değişimlerini inceledikleri çalışmada, laktasyonun ilk 5 haftasında somatik hücre sayısının düştüğünü laktasyon ortası ve sonlarına doğru ise somatik hücre sayısının 3,4 kat arttığını belirtmiştir. Haenlein and Hinckley (1995), Amerika sütçü keçilerinde yaptıkları çalışmada, Şubat 1992 ve Ocak 1994 yılları arasında 4 laktasyonda, sütlerde inceledikleri somatik hücre sayıları için, her laktasyon da laktasyon başında somatik hücre sayılarının azaldığını, laktasyon ortasına doğru arttığını ve laktasyon sonunda ise ortalama 1.000.000 hücre/ml ye ulaştığını bildirmişlerdir. Kukovic et al. (1996), genellikle öğleden sonra sağılan sütlerdeki SHS değerlerinin sabah sütlerinde rastlanana oranla çok daha fazla olduğu yolunda görüş ileri sürmüştür. Winter and Baumgartner (1999), keçilerin elle sağımının sürü içerisinde mastitisi kolayca yayabileceğinin dikkate alınması gerektiğini ve bu nedenle, somatik hücre sayımının yapılacağı çalışmalarda, sütte bakteriyolojik sayımın da yapılmasının daha sağlıklı sonuç vereceğini bildirmişlerdir. 27

Zeng and Escobar (1996), yaptıkları çalışmada, keçilerin sağımını, elle sağım, seyyar sağım makinesi ve boru sistemli sağım ile yapmışlar ve aldıkları sütlerdeki somatik hücre sayılarını tespit etmişlerdir. Yaptıkları çalışma sonucunda 3 ayrı sistem ile elde ettikleri sütte ki somatik hücre sayıları arasında ki farkın istatistik olarak önemli olmadığını bildirmişlerdir. Park and Humphrey (1986), keçi sütünde somatik hücre sayısı ile yağ ve protein arasındaki ilişkiyi inceledikleri çalışmalarında; 58 Alpin ve 47 Nubian keçisi sütlerinde fossomatik metotla belirledikleri somatik hücre sayıları ile yağ ve protein arasında çeşitli ilişkilerin bulunduğunu bildirmişlerdir. Alpin keçisinde, somatik hücre sayısı ile % yağ arasında 0.428 lik önemli pozitif bir ilişkinin, % protein ile arasında 0.506 lık önemli pozitif bir ilişkinin olduğunu bildirmişlerdir (p<0.05). Nubian keçisinde, somatik hücre sayısı ile % yağ arasında 0.415 lik önemli pozitif bir ilişkinin, % protein ile arasında 0.412 lik önemli pozitif bir ilişkinin olduğunu belirtmişlerdir (p<0.01). bir milyon hücre/ml somatik hücreye sahip sütler ile yağ ve protein arasındaki ilişkiyi inceledikleri diğer çalışmalarında, somatik hücre ile yağ ve protein arasında bir ilişkinin olmadığını belirtmişlerdir. Çalışmada somatik hücre sayıları bakımından akşam somatik hücrelerinin daha fazla çıktığı belirlenmiştir. Kortizol salınım seviyesinin gece yarısı ile sabah saatleri arasında en yüksek düzeyde olması ve bu hormonun bazofil hücreleri ve T-lenfositlerinin yapımını bloke etmesi sabah somatik hücre sayısının az çıkmasının bir nedeni olabilir (Şanlı ve Kaya 1991). Somatik hücre sayısı ile meme ölçüleri arasında bazı ölçüm zamanlarında ilişkiler gözlemlenmiştir fakat iki özellik arasında birbirini etkileyen önemli bir ilişki bulunamamıştır. Somatik hücre sayıları ve süt verimleri arasında ölçüm zamanları ortalamalarında giderek düşen süt verimine karşılık 4 ölçümde de artış gösteren somatik hücre sayıları belirlenmiştir. Bazı literatür kaynaklarında keçi sütü için belirlenen 1.000.000 hücre/ml somatik hücre sayısı baz alınacak olursa çalışmada bulunan ortalama somatik hücre sayısının fazla çıktığı söylenebilir. İnek sütü için somatik hücre sayısı meme enfeksiyonu ve süt kalitesi için önemli bir kriterdir. Bazı araştırıcılar keçi sütünde bunun böyle olmadığını, keçi sütünde somatik hücre sayısının 28

meme enfeksiyonu ve süt kalitesi ile çok da ilişkili olmadığını belirtmişlerdir (Paape 2000). 4.2. Süt Verim Ortalamaları Çalışmada süt verimleri her ölçüm zamanında sabah ve akşam sağımında alınmış ve kayıt edilmiştir. Şekil 4.3 de ölçümlere ait süt verimleri belirtilmiştir. Ölçüm zamanlarına göre sabah ve akşam süt verimlerinin gittikçe azaldığını görülmektedir. sabah ve akşam süt verimleri (ml) 1.500.000 süt verimi (ml) 1.000.000 500.000 0 1. ölçüm 2. ölçüm 3. ölçüm 4. ölçüm sabah 1.451.3891.364.4441.182.778 798.889 akşam 839.444 653.333 568.889 375.000 Şekil 4.3. Sabah ve akşam sütlerine ait verim ortalamaları İstatistik analiz sonuçlarına göre süt verimleri ile çeşitli meme ölçüleri ve somatik hücre sayısı arasında ilişkiler bulunmuştur. Bu ilişkilere ait çizelgeler aşağıda belirtilmiştir. Çizelge 4.4. Sabah süt verimi ile meme alt yüksekliği, meme üst yüksekliği, meme derinliği, meme genişliği, meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı may1 müy2 md1 md2 mg2 mba2 mç2 mç3 ssv1-0.434* 0.118 0.500* 0.365 0.211 0.556 0.507 0.477 ssv2-0.337 0.452* 0.485 0.451* 0.417* 0.498* 0.635** 0.575 ssv3-0.017 0.460 0.209 0.220 0.215 0.278 0.419 0.480* * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.4 de sabah süt verimi ile meme özellikleri arasında çeşitli ilişkiler belirlenmiştir. Bunlara göre; Birinci ölçüm zamanında meme alt yüksekliği ile sabah süt 29

verimi arasında 0.434 lük önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Sabah süt verimi ile meme derinliği arasında 0.500 lük önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.05). İkinci ölçüm zamanında sabah süt verimi ile meme üst yüksekliği, meme derinliği, meme genişliği, meme başı açısı ve meme çevresi arasında sırasıyla 0.452, 0.451, 0.417, 0.498, 0.635 lik önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.05, p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında meme çevresi ile sabah süt verimi arasında 0.480 lik önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.05). Çizelge 4.5. Sabah süt verimi ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı mh1 mh2 mh3 tsv1 tsv2 tsv3 tsv4 ssv1 0.706** 0.630 0.500 0.948** 0.746 0.499 0.563 ssv2 0.723 0.728** 0.701 0.743 0.969** 0.868 0.799 ssv3 0.422 0.527 0.605** 0.518 0.790 0.963** 0.594 ssv4 0.670 0.614 0.531 0.526 0.637 0.572 0.947** * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.5. de 1. ölçüm zamanında sabah süt verimi ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasında sırasıyla 0.706, 0.948 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). İkinci ölçüm zamanında sabah süt verimi ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasında sırasıyla 0.728, 0.969 luk önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). 3. ölçüm zamanında sabah süt verimi ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasında sırasıyla 0.605, 0.963 lük pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). 4. ölçüm zamanında toplam süt verimi ile arasında 0.947 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Akşam süt verimi ile meme özellikleri, toplam süt verimi ve sabah arasındaki ilişkiler aşağıdaki çizelgelerde belirlenmiştir. süt verimi Çizelge 4.6. Akşam süt verimi ile meme üst yüksekliği, meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı Müy1 müy3 md1 md2 md3 mg1 mg2 mg3 asv1 0.495* 0.251 0.656** 0.485 0.486 0.493* 0.328 0.430 asv2 0.433 0.267 0.543 0.548** 0.602 0.455 0.488* 0.639 asv3 0.469 0.443* 0.368 0.318 0.431* 0.361 0.359 0.671** * p<0.05, ** p<0.01 30

Birinci ölçüm zamanında akşam süt verimi ile meme üst yüksekliği, meme derinliği ve meme genişliği arasında sırasıyla 0.495, 0.656, 0.493 lük önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.05, p<0.01, p<0.05). ikinci ölçüm zamanında meme derinliği ve meme genişliği ile akşam süt verimi arasında sırasıyla 0.543, 0.488 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01, p<0.05). Üçüncü ölçüm zamanında akşam süt verimi ile meme üst yüksekliği, meme derinliği ve meme genişliği arasında sırasıyla 0.443, 0.431, 0.671 lik önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.05, p<0.05, p<0.01). Çizelge 4.7. Akşam süt verimi ile meme çevresi ve meme başı açısı arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı mç1 mç2 mç3 mba2 mba3 asv1 0.527** 0.625 0.543 0.474 0.450 asv2 0.552 0.672** 0.720 0.595** 0.447 asv3 0.468 0.536 0.683** 0.563 0.538** * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.7 de 1. ölçüm zamanında akşam süt verimi ile meme çevresi arasında 0.527 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). 2. ölçüm zamanında akşam süt verimi ile meme çevresi ve meme başı açısı arasında sırasıyla 0.672, 0.595 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında akşam süt verimi ile meme çevresi ve meme başı açısı arasında sırasıyla 0.683, 0.538 lik önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.01). Çizelge 4.8. Akşam süt verimi ile meme başı genişliği, meme başı uzunluğu ve meme hacmi arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı mbg3 mbu3 mh1 mh2 mh3 asv1 0.421 0.430 0.699** 0.627 0.545 asv2 0.555 0.477 0.698 0.687** 0.645 asv3 0.513** 0.475* 0.467 0.565 0.681* * p<0.005, ** p<0.001 Çizelge 4.8 de 1. ölçüm zamanında akşam süt verimi ile meme hacmi arasında 0.699 luk önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). İkinci ölçüm zamanında akşam süt verimi ile meme hacmi arasında 0.687 lik önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında akşam süt verimi ile meme başı genişliği, meme 31

başı uzunluğu ve meme hacmi arasında sırasıyla 0.513, 0.475, 0.681 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01, p<0.05, p<0.01). Sabah ve akşam sütlerinin, kendi aralarında ve ölçüm zamanları arasındaki farklılığın belirlenmesi için istatistik analiz yapılmıştır. Sabah ve akşam sütleri ortalamaları arasındaki farkların belirlenmesi için çoklu karşılaştırma testlerinden olan Duncan testi kullanılmıştır (Gürbüz vd 2003). Çizelge 4.9. Sabah ve akşam süt verimleri ortalamaları arasındaki farklar Sabah süt verimi (ml) 1. ölçüm x ± S x 2. ölçüm x ± S x 3. ölçüm x ± S x 4.ölçüm x ± S x 1451.389 ± 92.466 a A 1364.444 ± 74.602 a A 1182.778 ± 72.006 b A 798.889 ± 69.864 c A Akşam süt verimi (ml) 839.444 ± 72.371 a B 653.333 ± 42.171 b B 568.889 ± 46.931 b B 375.000 ± 42.181 c B - Sütunlardaki büyük harf üst simgeler sabah ile akşam süt verimleri arasındaki farklılığı, altsimge küçük harfler ise ölçüm ortalamaları arasındaki farklılıkları göstermektedir. Aynı harfi taşıyan ölçüm zamanlarının ortalamaları arasında istatistik olarak bir fark gözlemlenmemiş, farklı harf taşıyan ölçüm zamanları ortalamaları arasında ise fark gözlenmiş ve istatistik olarak önemli bulunmuştur ( p <0.05). Çizelge 4.9 da bütün ölçüm zamanlarında sabah ve akşam sütü arasında fark gözlemlenmiştir, ve bu fark istatistik olarak önemlidir (p<0.05). Sabah süt verimi ölçüm zamanları ortalamaları arasında 1 ve 2. ölçüm arasında fark gözlemlenmezken, bu ölçümler ile 3. ve 4. ölçüm zamanları ortalamaları arasında fark vardır ve bu fark istatistik olarak önemlidir (p<0.05). Akşam süt veriminde, ölçüm zamanları ortalamaları arasında 2. ve 3. ölçüm arasında fark gözlemlenmezken bu ölçümlerle 1. ve 4. ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki fark istatistik olarak önemlidir (p<0.05). Zeng et al. (1996), Alpin keçisi sütünde, Mart ve Ağustos ayları arasında süt verimleri ile yağ, protein miktarlarını belirledikler çalışmalarında bu özellikler arasındaki ilişkileri belirlemişlerdir. Buna göre aylar itibari ile süt verimlerini ortalama sırasıyla 2.28, 2.22, 2.13, 1.98, 1.64, 1.42 kg olarak belirlemişlerdir. Süt verimleri ile yağ ve protein arasındaki ilişkileri inceledikleri çalışmalarında; Mart, Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında süt verimi ile yağ ve protein arasında bir fark olmadığını, Nisan ve Mayıs 32

ayında süt verimi ile yağ ve protein miktarları arasında farkın gözlendiğini ve bunun istatistik olarak önemli olduğunu bildirmişlerdir (p<0.05). Çalışmada sabah ve akşam süt verimlerinin meme ölçüleri ile olan ilişkileri belirlenmiştir. Bu ilişkilerden süt veriminin meme çevresi, meme alt yüksekliği, meme üst yüksekliği, meme başı açısı, meme derinliği, meme genişliği gibi meme ölçüleriyle direkt ilişkili olduğu görülmüştür. 4.3. Meme Ölçüleri Araştırmada meme ölçüleri 4 ölçüm zamanında sabah sağımlarından sonra ölçülmüşlerdir. Çizelge 4.10. da meme özelliklerinin ölçüm zamanları arasındaki ilişkileri belirlenmiştir. Çizelge 4.10. Meme özelliklerinde ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki ilişkiler Özellikler 1. Ölçüm x ± S x 2. Ölçüm x ± S x 3. Ölçüm x ± S x 4. Ölçüm x ± S x Meme alt yüksekliği (cm) 30.583 ± 0.790 30.250 ± 0.706 31.361 ± 0.730 31.361 ± 0.910 Meme üst yüksekliği (cm) 47.111 ± 0.415 46.056 ± 0.505 46.000 ± 0.541 45.722 ± 0.552 Meme derinliği (cm) 14.972 ± 0.413 A 14.389 ± 0.309 B 13.472 ± 0.369 C 12.556 ± 0.331 D Meme genişliği (cm) 14.750 ± 0.428 A 14.472 ± 0.407 A 13.306 ± 0.426 B 12.306 ± 0.348 C Meme başı genişliği (cm) 2.772 ± 0.161 2.856 ± 0.168 2.828 ± 0.164 2.706 ± 0.179 Meme başı uzunluğu (cm) 4.367 ± 0.240 A 4.250 ± 0.221 AB 4.083 ± 0.249 B 4.017 ± 0.225 AB Meme başı açısı ( ) 18.500 ± 0.573 A 18.111 ± 0.484 A 17.083 ± 0.537 B 15.806 ± 0.407 C Meme çevresi (cm) 49.306 ± 1.139 A 46.056 ± 0.962 B 43.028 ± 1.003 C 39.333 ± 0.667 D Meme hacmi (ml) A 2607.222 ± 98.488 2387.222 ± 78.398 B 2305.556±95.491 BC 1984.444 ± 83.589 D - Aynı harfi taşıyan ölçüm zamanları ortalamaları arasında istatistik olarak bir fark gözlemlenmemiştir, farklı harf taşıyan ölçüm zamanları ortalamaları arasında ise fark gözlemlenmiş ve istatistik olarak önemli bulunmuştur ( p <0.05). Çizelge 4.10. da 4 ölçüm zamanı arasında, meme alt yüksekliği, meme üst yüksekliği ve meme başı genişliği bakımından önemli bir fark bulunamamıştır. Meme derinliğinde tüm ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki fark önemli bulunmuştur (p<0.05). Meme genişliğinde 1. ve 2. ölçüm zamanları ortalamaları arasında bir fark gözlenmez iken, bu 33

ölçüm zamanları ile 3. ve 4. ölçüm zamanları ortalamaları arasında ki fark önemlidir (p<0.05). Meme başı uzunluğunda 1, 2 ve 4. ölçüm zamanları ortalamaları arasında önemli bir fark bulunmamıştır. İkinci, 3. ve 4. ölçüm zamanları ortalamaları arasında da fark gözlenmez iken 1. ve 3. ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki fark önemlidir (p<0.05). Meme başı açısında 1. ve 2. ölçüm zamanı ortalamaları arasında fark bulunmazken bu ölçüm zamanları ile 3. ve 4. ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki fark önemlidir (p<0.05). Meme çevresinde tüm ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki fark önemlidir (p<0.05). Meme hacminde 2. ve 3. ölçüm zamanları ortalamaları arasında fark gözlenmezken, bu ölçüm zamanları ile 1. ve 4. ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki fark önemli bulunmuştur(p<0.05). Araştırmada meme özeliklerinin birbirleri arasındaki ilişkileri istatistik olarak belirlenmiştir ve bu ilişkiler aşağıdaki çizelgelerde gösterilmiştir. Çizelge 4.11. Meme üst yüksekliği ile meme alt yüksekliği arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı may 2 may 3 may 4 müy 2 0.433* 0.055 0.415 müy 3 0.567 0.609** 0.626 müy 4 0.545 0.413 0.575* * p<0.05, ** p<0.01 İkinci ölçüm zamanında meme üst yüksekliği ile meme alt yüksekliği arasında 0.433 lük önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Üçüncü ölçüm zamanında iki özellik arasında 0.609 luk önemli pozitif bir ilişki vardır (p<0.01). Dördüncü ölçüm zamanında iki özellik arasında 0.575 lik önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.05). Çizelge 4.12. Meme genişliği ile meme üst yüksekliği ve meme derinliği arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı müy 2 md 1 md 2 md 3 md 4 mg 1 0.484 0.767** 0.789 0.688 0.635 mg 2 0.459* 0.694 0.822** 0.696 0.577 mg 3 0.467 0.636 0.735 0.837** 0.405 mg 4 0.311 0.236 0.322 0.481 0.602** 34

* p<0.05, ** p<0.01 İkinci ölçüm zamanında meme genişliği ile meme üst yüksekliği arasında 0.459 luk önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.05). Dördüncü ölçüm zamanında meme genişliği ile meme derinliği arasında sırasıyla 0.767, 0.822, 0.837, 0.602 lik önemli pozitif bir ilişki vardır (p<0.01). Çizelge 4.13. Meme hacmi ile meme alt yüksekliği, meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı may 1 may 2 md 1 md 2 md3 mg 1 mg 2 mg 3 mh 1-0.558** -0.436 0.763** 0.701 0.634 0.605** 0.645 0.573 mh 2-0.546-0.470* 0.711 0.689** 0.727 0.537 0.615** 0.663 mh 3-0.448-0.285 0.650 0.634 0.714** 0.626 0.620 0.713** * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.13 de Birinci ölçüm zamanında meme hacmi ile meme alt yüksekliği arasında 0.558 lik önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Meme hacmi ile meme derinliği ve meme genişliği arasında sırasıyla 0.763, 0,605 lik önemli pozitif bir ilişki vardır (p<0.01). İkinci ölçüm zamanında meme hacmi ile meme alt yüksekliği arasında 0.470 lik önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Meme hacmi ile meme derinliği ve meme genişliği arasında sırasıyla 0.689, 0.615 lik önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında meme hacmi ile meme derinliği ve meme genişliği arasında sırasıyla 0.714, 0.713 lük önemli pozitif bir ilişki bulunuştur (p<0.01). Çizelge 4.14. Meme hacmi ile meme başı açısı, meme çevresi, meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler Ölçüm mba1 mba2 mba3 mç1 mç2 mç3 mç4 mbg3 mbg4 mbu3 mbu4 zamanı mh 1 0.506* 0.710 0.606 0.731**0.834 0.684 0.450 0.489 0.480 0.490 0.520 mh 2 0.423 0.683**0.596 0.686 0.834**0.817 0.562 0.504 0.498 0.529 0.563 mh 3 0.435 0.626 0.582**0.671 0.799 0.829**0.756 0.642**0.639 0.644**0.635 mh 4 0.420 0.579 0.443 0.583 0.732 0.661 0.682**0.679 0.675**0.751 0.666** * p<0.05, ** p<0.01 35

Çizelge 4.14 de 1 ölçüm zamanında meme hacmi ile meme başı açısı ve meme çevresi arasında sırasıyla 0.506, 0.731 lik önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.01, p<0.05). İkinci ölçüm zamanında meme hacmi ile meme başı açısı ve meme çevresi arasında sırasıyla 0.683, 0.834 lük önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında meme hacmi ile meme başı açısı, meme çevresi, meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasında sırasıyla 0.582, 0.829, 0.642, 0.644 lük önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Dördüncü ölçüm zamanında meme hacmi ile meme çevresi, meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasında sırasıyla 0.682, 0.675, 0.666 lık önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Çizelge 4.15. Meme başı açısı ile meme alt yüksekliği, meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler Öl. Zam. may 1 may3 md 1 md 2 md 3 md 4 mg 1 mg 2 mg 3 mg 4 mba 1-0.469* -0.435 0.714** 0.642 0.505 0.561 0.797** 0.570 0.479 0.479 mba 2-0.454-0.542 0.685 0.699** 0.635 0.488 0.680 0.671** 0.706 0.347 mba 3-0.488-0.608** 0.685 0.543 0.573** 0.404 0.600 0.499 0.615** 0.311 mba 4-0.478-0.487 0.475 0.367 0.580 0.607** 0.594 0.393 0.421 0.562** * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.15 de 1. ölçüm zamanında meme başı açısı ile meme alt yüksekliği arasında 0.469 luk önemli negatif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.01). Meme derinliği ve meme genişliği ile arasında sırasıyla 0.714, 0.797 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). 2. ölçüm zamanında meme derinliği ve meme genişliği ile arasında sırasıyla 0.699, 0.671 lik pozitif bir bulunmuştur (p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında meme başı açısı ile meme alt yüksekliği arasında 0.608 lik önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Meme derinliği ve meme genişliği ile arasında ise önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.01). Dördüncü ölçüm zamanında meme başı açısı ile meme derinliği ve meme genişliği arasında sırasıyla 0.607, 0.562 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01, p<0.05). Çizelge 4.16. Meme başı uzunluğu ve meme başı genişliğinin, meme genişliği, meme derinliği ve meme başı genişliği ile olan ilişkileri Ölçüm zamanı mg 3 md 3 mbg 2 mbg 3 mbg 4 mbu 2 0.443 0.344 0.847** 0.868 0.872 36

mbu 3 0.465* 0.412* 0.787 0.866** 0.894 mbu 4 0.544 0.307 0.861 0.899 0.871** mbg 3 0.436* 0.398 0.851 --- 0.972 * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.16 da 2. ölçüm zamanında meme başı uzunluğu ile meme başı genişliği arasında 0.847 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında meme başı uzunluğu ile meme genişliği, meme derinliği ve meme başı genişliği arasında sırasıyla 0.465, 0.412, 0.866 lık önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05, p<0.05, p<0.01). Dördüncü ölçüm zamanında meme başı uzunluğu ve meme başı genişliği arasında 0.871 lik önemli pozitif bir ilişki vardır (p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında meme başı genişliği ile meme genişliği arasında 0.436 lık önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Çizelge 4.17. Meme çevresi ile meme derinliği, meme genişliği, meme başı uzunluğu ve meme başı genişliği arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı md1 md2 md3 md4 mg1 mg2 mç1 0.849** 0.834 0.688 0.553 0.872** 0.855 mç2 0.831 0.863** 0.798 0.552 0.806 0.885** mç3 0.680 0.751 0.832** 0.401 0.692 0.734 mç4 0.554 0.549 0.639 0.573* 0.687 0.700 * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.17. de 1. ölçüm zamanında meme çevresi ile meme derinliği ve meme genişliği arasında sırası ile 0.849, 0.872 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). İkinci ölçüm zamanında meme çevresi ile meme derinliği ve meme genişliği arasında sırasıyla 0.863, 0.885 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında meme çevresi ile meme derinliği, arasında 0.832 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Dördüncü ölçüm zamanında meme çevresi ile meme derinliği arasında önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Çizelge 4.18. Meme çevresi ile meme genişliği, meme başı uzunluğu ve meme başı genişliği arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı mg3 mg4 mbu2 mbu3 mbg3 mbg4 mç1 0.760 0.613 0.379 0.391 0.471 0.575 mç2 0.825 0.485 0.425 0.494* 0.508 0.629 37

mç3 0.886** 0.378 0.382 0.429* 0.518** 0.641 mç4 0.750 0.566* 0.620 0.598 0.604 0.641** * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.18 de 2. ölçüm zamanında meme çevresi ile meme başı uzunluğu arasında 0.494 lük önemli pozitif bir ilişki vardır (p<0.05). Üçüncü ölçüm zamanında meme çevresi ile meme genişliği, meme başı uzunluğu ve meme başı genişliği arasında sırası ile 0.886, 0.429, 0.518 lik pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.01, p<0.05, p<0.01). Dördüncü ölçüm zamanında meme çevresi ile meme genişliği ve meme başı genişliği arasında sırası ile 0.566, 0.641 lik pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05, p<0.01). Çizelge 4.19. Meme çevresi ve meme başı açısı arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı mba 1 mba 2 mba 3 mba 4 mç 1 0.668** 0.673 0.581 0.487 mç 2 0.555 0.735** 0.610 0.378 mç 3 0.473 0.742 0.652** 0.430 mç 4 0.530 0.631 0.566 0.521* * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.19 da 1. ölçüm zamanında meme çevresi ile meme başı açısı arasında 0.668 lik önemli pozitif bir ilişki vardır (p<0.01). İkinci ve 3. ölçüm zamanında meme çevresi ile meme başı açısı arasında sırasıyla 0.735, 0.652 lik önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). 4. ölçüm zamanında meme çevresi ile meme başı açısı arasında 0.521 lik pozitif bir ilişki vardır ve bu ilişki istatistik olarak önemlidir (p<0.05). Cedden vd (2002), farklı laktasyon sırasındaki Akkeçilerde yaptıkları çalışmalarında Ağustos ve Eylül aylarında sütteki somatik hücre sayılarını ve meme ölçüleri ile ilişkilerini incelemişlerdir. Ağustos ayında meme çevresi, sağ meme başı çevresi ve sabah sütündeki somatik hücre sayısı özelliklerinde laktasyon sıraları arasında fark olduğunu bildirmişlerdir. Eylül ayında yapılan ölçümlerin sonuçlarında ise, meme üst nokta yüksekliği, meme alt nokta yüksekliği ve günlük süt verimi özellikleri bakımından laktasyon sıraları arasındaki fark önemli bulunmuştur (p<0.05). Meme üst 38

nokta ve alt nokta yükseklik ortalamalarının 2. laktasyondaki hayvanlarda 1. ve 3. laktasyondaki hayvanlarınkine oranla daha yüksek olduğu göze çarpmakta olduğunu belirtmişlerdir (p<0.05). Rogers et al. (1991), sığırlarda yapılan çalışmalarda meme derinliği ile somatik hücre sayısı arasında negatif, meme başı uzunluğu ile somatik hücre sayısı arasında ise pozitif ilişkilerin varlığından bahsetmişlerdir. 4.4. Süt Yağı Ortalamaları Çalışmada süt verimleri alındıktan sonra süt yağının belirlenmesi için örnekler alınmıştır. Ölçüm zamanlarındaki yağ oranları sonuçları aşağıdaki şekilde belirtilmiştir. sabah ve akşam süt yağı (%) süt yağı oranı (%) 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 1. 2. 3. 4. sabah 2,79 3,10 3,47 3,84 akşam 3,76 3,50 3,39 3,36 ölçüm no Şekil 4.4. Ölçüm zamanlarındaki sabah ve akşam süt yağları miktarları Sabah ve akşam süt yağı oranları ölçüm zamanları ortalamaları arasında fark olup olmadığı istatistik analizlerle belirlenmiş ve bu aşağıdaki çizelgede belirtilmiştir. Çizelge 4.20. Sabah ve akşam süt yağlarında ölçüm zamanları ortalamaları arasındaki ilişkiler 1. ölçüm x ± S x 2. ölçüm x ± S x 3. ölçüm x ± S x 4. ölçüm x ± S x Sabah süt yağı (%) 2.789 ± 0.103 A 3.106 ± 0.126 AC 3.467 ± 0.154 B 3.844 ± 0.278 BC Akşam süt yağı (%) 3.761 ± 0.204 3.494 ± 0.159 3.389 ± 0.132 3.356 ± 0.172 39

- Aynı harfi taşıyan ölçüm zamanları ortalamaları arasında istatistik olarak bir fark gözlemlenmemiştir, farklı harf taşıyan ölçüm zamanları ortalamaları arasında ise fark gözlemlenmiş ve istatistik olarak önemli bulunmuştur ( p <0.05). Çizelge 4.20. de Sabah süt yağında, 1. ve 2. ölçüm zamanı ortalamaları arasında, 2. ve 4. ölçüm zamanı ortalamaları arasında ve 3. ve 4. ölçüm zamanı ortalamaları arasında istatistik olarak fark yok iken, 1. ölçüm ile 3. ölçüm zamanı ortalamaları arasında ve 2. ve 3. ölçüm zamanı ortalamaları arasında önemli bir fark belirlenmiştir (p<0.05). Akşam süt yağında tüm ölçüm zamanları ortalamaları arasında önemli bir fark bulunmamıştır. Yapılan istatistik analizler sonucunda sabah ve akşam süt yağları ile meme özellikleri ve süt verimleri arasında ilişkiler gözlemlenmiştir ve bu ilişkiler aşağıdaki çizelgelerde belirtilmiştir. Çizelge 4.21. Sabah süt yağı ile meme üst yüksekliği, meme derinliği, meme genişliği, meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı müy2 md1 mg1 mg3 mg4 mbg4 mbu4 ssy1-0.152-0.687** -0.443* -0.462 0.001-0.319-0.225 ssy2-0.522** -0.354-0.531-0.474-0.290-0.469-0.469 ssy3-0.294-0.382-0.608-0.420* -0.489-0.517-0.416 ssy4-0.280-0.062-0.203-0.185-0.483* -0.551* -0.547* * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.21. de 1. ölçüm zamanında sabah süt yağı ile meme derinliği ve meme genişliği arasında sırasıyla 0.687, 0.443 lük önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01, p<0.05). İkinci ölçüm zamanında sabah süt yağı ve meme üst yüksekliği arasında 0.522 lik önemli negatif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.01). Üçüncü ölçüm zamanında sabah süt yağı ile meme genişliği arasında 0.420 lik önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Dördüncü ölçüm zamanında sabah süt yağı ile meme genişliği, meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasında sırasıyla 0.483, 0.551, 0.547 lik önemli negatif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.05). 40

Çizelge 4.22. Sabah süt yağı ile meme çevresi, meme başı açısı, meme hacmi, toplam süt verimi, akşam süt verimi ve sabah süt verimi arasındaki ilişkiler Ölçüm mç1 mç2 mba2 mh1 mh2 tsv1 tsv2 asv1 asv2 ssv2 zamanı ssy1-0.579** -0.545-0.455-0.677** -0.600-0.518** -0.591-0.588** -0.612-0.526 ssy2-0.540-0.472* -0.503* -0.434-0.426* -0.349-0.494* -0.340-0.440* -0.480* * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.22 de 1. ölçüm zamanında sabah süt yağı ile meme çevresi, meme hacmi, toplam süt verimi ve akşam süt verimi arasında sırasıyla 0.579, 0.545, 0.455, 0.677, 0.518, 0.588 lik önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). İkinci ölçüm zamanında sabah süt yağı ile meme çevresi, meme başı açısı, meme hacmi, toplam süt verimi, akşam süt verimi ve sabah süt verimi arasında sırasıyla 0.472, 0.503, 0.426, 0.494, 0.440, 0.480 lik önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Çizelge 4.23. Akşam süt yağı ile meme genişliği, meme başı genişliği, meme başı açısı ve sabah süt yağı arasındaki ilişkiler Ölçüm zamanı mg1 mbg1 mba3 ssy3 ssy4 asy1-0.421* -0.485* -0.020 0.411 0.343 asy3-0.481-0.188-0.407* 0.739** 0.152 asy4-0.225-0.393 0.182 0.556 0.815** * p<0.05, ** p<0.01 Çizelge 4.23 de 1. ölçüm zamanında akşam süt yağı ile meme genişliği ve meme başı genişliği arasında sırasıyla 0.421, 0.485 lik önemli negatif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.05). Üçüncü ölçüm zamanında akşam süt yağı ile meme başı açısı arasında 0.407 lik önemli negatif bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Akşam süt yağı ile sabah süt yağı arasında 0.739 luk önemli pozitif bir ilişki bulunmuştur (p<0.01). Dördüncü ölçüm zamanında akşam süt yağı ile sabah süt yağı arasında 0.815 lik önemli pozitif bir ilişki belirlenmiştir (p<0.01). 41

Das and Singh (2000), Alpin Beetal ve Saanen Beetal melez keçilerinin bulunduğu iki farklı sürüden aldıkları süt örneklerinde, 22 haftalık sürede, toplam süt verimi, sütteki somatik hücre sayısı, yağ, protein, laktoz oranları, toplam lökosit oranı, toplam lökosit oranı içerisinde lenfosit, monosit nötrofil, bazofil ve ezonofil in bulunma yüzdelerini belirlemişlerdir. Araştırmacılar sürüdeki hayvanlar arasında, iki sürü arasında ve haftalar arasında yaptıkları korelasyonda; sürüde ki hayvanlar arasında süt verimi ve nötrofil oranları hariç diğer tüm özelliklerin istatistik olarak önemli olduğunu, sürüler arasında süt verimi, laktoz, toplam lökosit oranı, ezonofil ve bazofil oranları hariç diğer tüm özelliklerin istatistik olarak önemli olduğunu, haftalar arasındaki korelasyonda ise protein ve toplam lökosit oranı dışındaki tüm özelliklerin istatistik olarak önemli olduğu belirtmişlerdir (p<0.05). Zeng et al. (1996), 313 Alpin ve 165 Nubian keçisinin bulunduğu sürüde yürüttükleri çalışmada; toplam laktasyondaki süt bileşimlerini, Mart-Ekim ayları arasında incelemişler. Yağ ve protein oranlarının ilk 60 gün yüksek olduğunu, laktasyonun ortasına doğru düşüşe geçtiğini, laktasyon sonlarına doğru ise artış gösterdiğini belirtmişlerdir. Aynı olayın yağsız kuru maddede gerçekleştiğini, laktozun ise giderek düşen bir grafik gösterdiğini belirtmişlerdir. Bileşimler arasındaki korelasyonları incelediklerinde ise; her iki ırk içinde, yağ ile protein, laktoz ve kuru madde arasında pozitif bir ilişkinin olduğunu ve farkın istatistik olarak önemli olduğunu (p<0.001), protein ile yağsız kuru madde arasında pozitif ilişkinin olduğunu farkın istatistik olarak önemli olduğunu (p<0.001) ve laktoz ile yağsız kuru madde arasında da pozitif bir ilişki olduğunu farkın istatistik olarak önemli olduğunu bildirmişlerdir (p<0.001). Chou Lin and Chow (2002), Farklı iki sürüden 14 gün boyunca günde 2 kere olmak üzere topladıkları keçilerin sütlerindeki somatik hücre ve süt bileşimlerinin belirlenmesi çalışmalarında, çalışmadan önce somatik hücre sayılarını 5 gruba ayırmışlar, 500.000 hücre/ml ve altındaki somatik hücreye sahip gruba 1, 500.000-1.000.000 hücre/ml arasındaki gruba 2, 1.000.000-1.500.000 hücre/ml arasındaki gruba 3, 1.500.000-2.000.000 hücre/ml arasındaki gruba 4 ve son olarak 2.000.000 hücre/ml den fazla somatik hücreye sahip sütleri de 5. grup olarak belirlemişler. Araştırmanın sonucu göstermiş ki, örneklerin % 36.25 i 3. grup içerisinde yer almakta. Bununla birlikte 42

çalışmalarını yaptıkları Mart-Ağustos ve Eylül-Şubat ayları arasındaki somatik hücre sayıları bakımından istatistik olarak bir farkın gözlemlenmediğini bildirmişlerdir. İki milyon hücre/ml den fazla somatik hücreye sahip sütlerde laktoz oranının düşük olduğunu, yağsız kuru madde ve somatik hücre sayısı arasındaki farkın istatistik olarak önemli olmadığını, yağ ve toplam kuru madde miktarının 1.500.000-2.000.000 hücre/ml arasındaki somatik hücre içeren sütlerde düştüğünü fakat protein içeriğinin 2.000.000 hücre/ml somatik hücre içeren sütlerde arttığını belirtmişlerdir. Keçi sütündeki somatik hücre miktarının, 1.500.000 hücre/ml den az olması gerektiğini önermişlerdir. Zeng (1996), Mart ayından Ağustos ayına kadar keçi sütü bileşimlerini ve süt verimlerini incelediği çalışmasında; Mart ayındaki ölçümlerde yağ, protein, toplam kuru madde ve yağsız kuru madde bileşimlerinin sütte bulunma oranlarının diğer aylara nazaran en yüksek seviyede olduğu, Nisan ve Ağustos aylarında bu bileşimler arasındaki farkların istatistik olarak önemli olmadığını, laktoz miktarının ilk 2 aydaki miktarının son 4 aya göre daha yüksek olması ve aralarındaki farkın istatistik olarak önemli olduğu (p<0.05), günlük süt üretiminin ilk 3 ayının Ağustos ayına göre yüksek olduğunu ve aralarındaki farkın istatistik olarak önemli olduğunu (p<0.05) bildirmiştir. 43

5. SONUÇ Çalışmada 4 ölçüm zamanında sabah ve akşam somatik hücre sayıları belirlenmiştir. Ortalama sabah somatik hücre sayısı 3.183.335 hücre/ml, akşam somatik hücre sayısı 3.714.311 hücre/ml bulunmuştur. Sabah ve akşam sütlerinde ortalama somatik hücre sayıları 3-4 milyon civarında iken 4. ölçüm zamanında 6 milyona ulaşan rakamlarda gözlemlenmiştir. Literatür kaynaklarının bazılarında belirlenen 1.000.000 hücre/ml baz alınacak olursa çalışmada elde edilen somatik hücre sayılarının yüksek çıktığı söylenebilir. Başka literatür kaynaklarında meme enfeksiyonu ve süt kalitesi için somatik hücre sayısının keçi sütünde çok da önemli bir gösterge olmadığına dair görüşler belirtilmiştir (Paape 2000). Çalışmada bulunan somatik hücre sayılarının yüksek çıkmasındaki sebepler arasında; memelerin sağımdan önce temizlenmemesi, sağımın el ile yapılması sonucu enfeksiyona uğrayan memelerden diğer memelere bu enfeksiyonun rahatlıkla taşınması, meme epitel hücrelerin ve sağıcının elinden geçen deri döküntüleri, çevre koşullarının kaliteli süt üretimi açısından uygun olmaması, laktasyon sonlarına doğru memeye lökosit akışının fazla olması gibi sebepler ile çalışmada somatik hücre sayılarının fazla çıktığı söylenebilir. Meme ölçüleri ile somatik hücre sayısı arasında ilişkinin bulunmaması (Cedden vd 2002) tarafından yapılan çalışmanın sonuçlarıyla uyum göstermektedir. Literatür çalışmalarında somatik hücre sayısı ile sütteki yağ oranı arasında ilişkilerin olduğu belirlenmiştir (Park and Humphrey 1986). Çalışmada 4. ölçüm zamanında sabah somatik hücre sayısı ile sabah süt yağı arasında 0.494 lük önemli bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). İlerleyen ölçüm zamanlarında süt verimi giderek azalmıştır. Bununla birlikte sütteki yağlılık oranı artmıştır. Somatik hücre sayısı artan yağlılık ile paralel olarak artış göstermiş ve somatik hücre sayısı ile sabah süt yağı arasında pozitif bir ilişki çıkmış olabilir. 44

KAYNAKLAR Anonymous 1994. TS 1018 Çiğ süt standartı, TSE Necatibey/ ANKARA Bayraktaroğlu, E. A., Akman, N. ve Tuncel, E. 1988. Effect of early Castration on Slaughter and Carcass Characteristics in Crossbred Saanen x Kilis Goats. Small Rum. Res. 1,189-194. Cedden, F., Kor, A. ve Keskin, S. 2002. Laktasyonun geç döneminde keçi sütünde somatik hücre sayımı; yaş, süt verimi ve bazı meme özellikleri ile olan ilişkileri. Yüzüncü Yıl Üni. Zir. Fak. Tarım Bilimleri Dergisi (J. Agric. Sci.). 2002, 12(2):63-67. Chilliard, Y. and Lamberet, G. 2001. Biochemical characteristics of goat milk lipids and lipolytic system. A comparision with cow and human milk. Effects of lipid supplementation. In: Recent advances on goat milk quality, raw material for cheesemaking. Proceedings of the technical symposium of the May 2000 held within the seventh Int. Conference on goats. Ed. Institute Technique des Produits Laiters Caprins. Avenue François Mitterrand, BP 49, 17700 Surgeres, France.pp. 71-114. Chou L., and Chow, F. 2002. The Relationship of Various Somatic Cell Counts with the Milk Composition in Goat Milk. Tunghai Journal volume 43. Dept. of Animal Science,Tunghai University. www2.thu.edu.tw Contreras, A., Sierra, D., Corrales, J.C., Sanchez, A. and Marco, J. 1996. Physiological threshold of somatic cell count and California mastitis test for diagnosis of caprine subclinical mastitis. Small Rumin. Res. 21, 259-264. Das, M. and Singh, M. 2000. Variation in blood leucocytes, somatic cell count, yield and composition of milk of crossbred goats. Small Ruminant Research. 35 (2000) 169-174. DİE, 2002. Tarım istatistikleri özeti. Droke, E.A., Paape, M.J. and Di Carlo, A.L. 1993. Prevalance of high somatic cell counts in bulk tank goat milk. J. Dairy Sci., 76: 1035-1039. Düzgüneş, O., Kesici, T. ve Gürbüz, F. 1993. İstatistik Metodları. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları: 1291. Ders Kitabı: 369. Ankara. Eliçin, A., Tuncel, E. ve Tepe, F. 1976. Saanen x Kilis Melezi Sütçü Keçilerin Antalya Bölge Zirai Araştırma Enstitüsü Koşullarına Adaptasyonu Üzerinde Araştırmalar. II. Canlı Ağırlık, Vücut Ölçüleri ve Büyüme Hızı. A.Ü.Z.F. Yıllığı-1976, Cilt:26, Fasikül:1, Ankara. Erdoğan, İ. ve Batu, E. 1980. Keçi mastitislerinin teşhisinde CMT ve bakteriyolojik yoklamalar ile somatik hücre sayımı yöntemlerinin karşılaştırılması üzerinde bir araştırma. Pendik Veteriner Mikrobiyoloji Enst. Dergisi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 12 (2), 5-16. Ertuğrul, M., Akman, N., Eliçin, A. ve Arık, İ. Z. 1995. Küçükbaş Hayvansal Ürünleri Tüketim Projeksiyonları ve Üretim Hedefleri. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Türkiye Ziraat Mühendisliği. VI. Teknik Kongresi, 9-13 Ocak, S. 753-770, Ankara. Fahr, R.D., J. Schulz, G. Finn, G. Von Lengerken and R. Walther, 1999. Cell count and differantial cell count in goat milk-variability and influencing factors. Abstract- Medline, (27): 2, 99-106 FAO, 2004. http://faostat.fao.org/faostat/collections?subset=agriculture 45

Galina, M.A., Morales, R., Lopez, B. and Carmona, M.A. 1996. Effect of somatic cell count on lactation and soft cheese yield by dairy goats. Small Rumin. Res. 21, 251-257. Gürbüz, F., Başpınar, E., Çamdeviren, H. ve Keskin, S. 2003. Tekrarlanan ölçümlü deneme düzenlerinin analizi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi. Van. Gürgün, V. ve Halkman, K. 1988. Mikrobiyolojide Sayım Yöntemleri. Gıda Teknolojisi Derneği Yay. No: 7 San Matbaası, Ankara. Haenlein, G.F.W. and Hinckley, L. 1995. Goat milk somatic cell count situation in USA. Int. J. Animal Sci. 10, 305-310 Haenlein, G.F.W. 1997. Producing quality goat milk. http://ag.udel.edu/extension/information/goatmgt/gm-05.htm Haenlein, G.F.W. 2002. Relationship of somatic cell counts in goat milk to mastitis and productivity. Small Ruminant Research.45 (2002) 163-178. Hinckley, L. S. 1990. Revision of the somatic cell count standart for goat milk. Dairy Food and Environmental Sanitation, 10: 548-549. Jenness, R. 1980. Composition and characteristics of goat milk; Reviev 1968-1979. J. Dairy Sci., 1605-1630. Kaymakçı, M. ve Aşkın, Y. 1997. Keçi Yetiştiriciliği. 291s, Bornova. Kızılay, E. 1983. Beyaz Alman Malta Keçilerde Meme Özellikleri ve Süt Verimiyle ilişkiler. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Araştırma Kitabı. İzmir. Kor, A. 1997. Farklı Yaşlarda Kastrasyonun Değişik Genotiplerden Erkek Oğlaklarda Besi Gücü, Karkas Özellikleri ve Et kalitesine Etkileri. A.Ü. Fen Bilimleri Ens. Doktora Tezi, (yayınlanmamış), Ankara. Kukovics, S., Molnar, A., Abraham M. and Schuszter, T. 1996. Milk quality and somatic cell counts in sheep milk. 47th Annual meeting of the european Assoc. for Animal Prod. Lillehammer, Norway. Lerondelle, C., Richard, Y. and Issartial, J. 1992. Factors affecting somatic cell counts in goat milk. Small Rumin. Res. 8, 129-139. Manlongat, N., Yang, T. J., Hinckley L.S., Bendel, R.B. and Krider, H.M. 1998. Physiologic-chemoattractant-induced migration of polymorphonuclear leucocytes in milk. Abstract-Medline, May, 375-381 Moniello, G., W. Pinna, R. Pani, E.P.L. De Santis, R. Mazzetta and G. Lai, 1996. Improvement of sheep milk quality in extensive system of mediterranean areas : practical approach in field to reduce the somatic cell content of bull milk. 47 th Annual Meeting of the European Assoc. For Animal Prod. Lillehammer. Norway. Paape, M.J., 2000. Situation regarding the legal limit for somatic cell counts for goats in the United States. 7 th International Conference on Goats, France, 15-21 May 2000. Park,Y.W., 1991. Interrelationships between somatic cell counts, electrical conductivity, bacteria counts, percent fat and protein in goat milk. Small Rumin. Res., 5:367-375 Park,Y.W. and Humphrey, R.D. 1986. Bacterial cell counts in goat milk and their correlations with somatic cell counts, percent fat, and protein. J. Dairy Sci., 69 : 32-37 46

Perin, G.G., Mallereau, M.P., Lenfant, D. and Baudry, C. 1996. Relationship between California mastitis test (CMT) and somatic cell counts in dairy goats. Small Rumin. Res. 26 (1997) 167-170. Randolph, H., Erwin R.E. and Richter, R.L. 1971. Influence of Mastitis on Properties of Milk VII-Distribution of Milk Proteins. J. Dairy Sci., 57(I): 15-18. Reinert, P. and Fabre, A. 1997. Use of goat milk for infant feeding. Experimental work at Creteil (France). Dairy Sci. Abstr., 60: 2885. Rogers, G.W., Hargrove, G.L., Lawyor, T.J. and Ebersole, J.L. 1991. correlations among linear type traits and somatic cells. J. Dairy Sci., 74: 1087-1091. Rota, A.M., Gonzalo, C., Rodriquez, P.L., Rojas, A.I., Martin, L. and Tovar, J.J. 1993b. Effects of stage of lactation and parity on somatic cell counts in milk Verata goats and algebraic models of their lactation curves. Small Ruminant Research 12, 211-219. Şanlı, Y. ve Kaya, S. 1991. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Farmakoloji ve Toksikoloji Anabilim Dalı. Medisan Yayınları No:4. Ankara Şengonca, M., Kaymakçı, M., Kızılay, E. ve Taşkın, T. 1998. Türkiye de Kıl Keçi Islahı Çalışmaları İçin Çok Amaçlı Bir Proje Modeli. II. Ulusal Zootekni Bilim Kongresi, Bildiriler. U.Ü.Z.F. Bursa. Vihan, V.S., 1989. determination of NAGase activity in milk for diagnosis of subclinical caprine mastitis. Small Rumin. Res. 16, 165-169. Winter, P., and Baumgartner, W. 1999. Evaluation of California mastitis test (CMT) reaction in goat milk and its interpretation. Deutsche Tierarztliche wochenschrift, 106 (1): 30-34, Yetişmeyen, A., 1997. Süt Teknolojisi. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Süt Teknolojisi Bölümü, Ders Kitabı. Yolcuoğlu, F., 2003. Beslenme ve sağlık açısından keçi sütünün nitelikleri. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dönem Projesi. Zeng, S. S. and Escobar, E. N. 1995. Effect of parity and milk production on somatic cell count, standart plate count and composition of goat milk. Small Rumin. Res., 17: 269-274. Zeng, S.S. and Escobar, E.N. 1995. Influence of somatic cell count in goat milk on yield and quality of soft cheese. Proceedings of the IDF/greek National Comittee of IDF/CIRVAL Seminar on Production and utilization of ewe and goat milk, 109-113. Zeng, S. S. 1996. Comparison of goat milk standards with cow milk standards for analyses of somatic cell count, fat and protein in goat milk. Small Ruminant Research 21. 221-225. Zeng,S. S., Escobar, E.N. and Popham, T. 1996. Daily variations in somatic cell count, composition, and production of Alpine goat milk. Small Ruminant Research.26 (1997) 253-260. Zeng, S.S. and Escobar, E.N. 1996. Effect of breed and milking method on somatic cell count. Small Ruminant Research 19, 169-175. Zeng, S. S., Escobar, E. N., Hart, S. P., Hinckley, L., Baulthaus, M., Robinson, G.T. and Jahnke, G. 1998. Comparative study of the effects of testing laboratory, computing method, storage and shipment on somatic cell counts in goat milk. Small Rumin.Res. 31, 103-107. 47

E K 48

EK 1. Araştırmadaki tüm ölçüm değerlerinin birbirleri arasındaki ilişkileri Çizelge 1. Meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkiler may1 may2 may3 may4 müy1 müy2 müy3 müy4 may2 0,715 0,000 may3 0,768 0,673 0,000 0,000 may4 0,714 0,854 0,769 0,001 0,000 0,000 müy1 0,257 0,426 0,167 0,467 0,225 0,038 0,435 0,051 müy2 0,001 0,433 0,055 0,415 0,489 0,997 0,034 0,800 0,086 0,015 müy3 0,435 0,567 0,609 0,626 0,543 0,266 0,034 0,004 0,002 0,005 0,006 0,209 müy4 0,292 0,545 0,413 0,575 0,304 0,505 0,657 0,240 0,019 0,089 0,013 0,220 0,033 0,003 Çizelge 2. Meme derinliği ve meme genişliğinin, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkiler may1 may2 may3 may4 müy1 müy2 müy3 müy4 md1-0,405-0,328-0,344-0,340 0,228 0,226 0,011-0,145 0,050 0,118 0,099 0,168 0,285 0,288 0,960 0,565 md2-0,245-0,204-0,251-0,340 0,300 0,266 0,144-0,212 0,248 0,339 0,236 0,168 0,154 0,208 0,501 0,399 md3-0,163-0,278-0,219-0,302 0,392 0,132 0,180-0,139 0,446 0,188 0,304 0,223 0,058 0,539 0,400 0,583 md4-0,029-0,161-0,090 0,078-0,134-0,070-0,037 0,126 0,908 0,523 0,724 0,760 0,597 0,784 0,885 0,619 mg1-0,193-0,053-0,106-0,026 0,290 0,484 0,097 0,204 0,366 0,805 0,622 0,918 0,169 0,017 0,653 0,417 mg2-0,255-0,182-0,145-0,102 0,198 0,459 0,054-0,042 0,229 0,394 0,500 0,687 0,354 0,024 0,801 0,868 mg3-0,130 0,009-0,068 0,137 0,527 0,467 0,338 0,174 0,546 0,968 0,752 0,588 0,008 0,021 0,106 0,489 mg4-0,020 0,121 0,203 0,266 0,173 0,311 0,265 0,145 0,936 0,632 0,419 0,286 0,493 0,210 0,288 0,566 49

Çizelge 3. Meme başı genişliği ve meme başı uzunluğunun, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkileri may1 may2 may3 may4 müy1 müy2 müy3 müy4 mbg1-0,216-0,080-0,105-0,116-0,134 0,005 0,010-0,132 0,310 0,709 0,625 0,646 0,533 0,981 0,963 0,602 mbg2-0,194-0,118-0,072-0,082-0,179-0,146 0,033-0,140 0,364 0,584 0,739 0,745 0,402 0,495 0,879 0,580 mbg3-0,318-0,233-0,157-0,108-0,112 0,078 0,090 0,056 0,130 0,274 0,465 0,670 0,602 0,716 0,677 0,827 mbg4-0,338-0,235-0,086-0,118-0,355 0,043 0,044 0,013 0,170 0,348 0,734 0,640 0,148 0,865 0,862 0,961 mbu1-0,364-0,155-0,233-0,154-0,122 0,035 0,056-0,019 0,081 0,470 0,274 0,542 0,571 0,870 0,793 0,941 mbu2-0,231-0,093-0,054-0,020-0,043 0,053 0,218-0,032 0,277 0,665 0,801 0,937 0,840 0,807 0,307 0,899 mbu3-0,348-0,161-0,198-0,085-0,035 0,108 0,126 0,003 0,096 0,452 0,353 0,738 0,870 0,616 0,559 0,991 mbu4-0,379-0,136-0,075-0,023-0,202 0,048 0,113-0,051 0,120 0,590 0,768 0,927 0,420 0,848 0,656 0,842 Çizelge 4. Meme başı açısı ve meme çevresinin, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkileri may1 may2 may3 may4 müy1 müy2 müy3 müy4 mba1-0,469-0,292-0,435-0,305 0,142 0,276-0,136-0,062 0,021 0,166 0,034 0,218 0,508 0,192 0,526 0,807 mba2-0,454-0,279-0,542-0,228 0,279 0,398-0,039 0,007 0,026 0,187 0,006 0,363 0,186 0,054 0,857 0,979 mba3-0,488-0,339-0,608-0,295 0,274 0,373-0,153-0,031 0,016 0,105 0,002 0,235 0,196 0,073 0,474 0,902 mba4-0,478-0,434-0,487-0,320-0,051 0,059-0,223-0,011 0,045 0,072 0,040 0,195 0,842 0,817 0,374 0,967 mç1-0,260-0,117-0,052 0,011 0,278 0,410 0,233 0,182 0,221 0,587 0,809 0,965 0,189 0,047 0,274 0,469 mç2-0,312-0,214-0,212-0,092 0,375 0,390 0,157 0,020 0,138 0,316 0,319 0,717 0,071 0,059 0,465 0,937 Mç3-0,242-0,150-0,211-0,115 0,430 0,398 0,270 0,314 0,255 0,485 0,323 0,649 0,036 0,054 0,202 0,205 Mç4-0,360-0,101-0,206-0,052-0,191 0,298-0,023 0,179 0,143 0,691 0,412 0,837 0,448 0,230 0,929 0,477 50

Çizelge 5. Meme hacmi ve toplam süt veriminin, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkileri may1 may2 may3 may4 müy1 müy2 müy3 müy4 mh1-0,558-0,436-0,434-0,297 0,208 0,257-0,074-0,154 0,005 0,033 0,034 0,231 0,330 0,225 0,731 0,543 mh2-0,546-0,470-0,465-0,427 0,272 0,198 0,035-0,079 0,006 0,020 0,022 0,077 0,199 0,354 0,871 0,756 mh3-0,448-0,285-0,401-0,275 0,248 0,398 0,057 0,154 0,028 0,177 0,052 0,270 0,243 0,054 0,792 0,541 mh4-0,717-0,439-0,469-0,355-0,265 0,145-0,156-0,022 0,001 0,068 0,049 0,148 0,288 0,567 0,536 0,930 tsv1-0,365-0,277-0,287-0,140 0,415 0,218 0,176 0,111 0,080 0,190 0,174 0,580 0,044 0,306 0,410 0,660 tsv2-0,338-0,212-0,202-0,081 0,519 0,445 0,296 0,177 0,106 0,320 0,344 0,749 0,009 0,029 0,161 0,482 tsv3-0,076 0,051-0,089 0,310 0,616 0,542 0,418 0,585 0,722 0,813 0,678 0,211 0,001 0,006 0,042 0,011 tsv4-0,430-0,048-0,256 0,174 0,097 0,470 0,052 0,302 0,075 0,849 0,305 0,489 0,701 0,049 0,839 0,224 Çizelge 6. Sabah süt verimi ve akşam süt veriminin, meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkileri may1 may2 may3 may4 müy1 müy2 müy3 müy4 ssv1-0,434-0,357-0,379-0,235 0,304 0,118 0,099 0,017 0,034 0,086 0,067 0,347 0,149 0,584 0,646 0,945 ssv2-0,337-0,176-0,205-0,017 0,516 0,452 0,283 0,135 0,107 0,410 0,336 0,947 0,010 0,026 0,180 0,594 ssv3-0,017 0,060-0,082 0,260 0,633 0,460 0,359 0,503 0,937 0,782 0,705 0,298 0,001 0,024 0,085 0,034 ssv4-0,413-0,078-0,218 0,173 0,017 0,412-0,045 0,184 0,089 0,759 0,385 0,494 0,948 0,089 0,861 0,465 asv1-0,209-0,121-0,114 0,015 0,495 0,317 0,251 0,205 0,327 0,574 0,596 0,953 0,014 0,131 0,236 0,414 asv2-0,282-0,242-0,161-0,170 0,433 0,356 0,267 0,203 0,182 0,255 0,452 0,501 0,035 0,088 0,207 0,419 asv3-0,168 0,026-0,087 0,293 0,469 0,586 0,443 0,536 0,433 0,904 0,687 0,238 0,021 0,003 0,030 0,022 asv4-0,355 0,012-0,257 0,135 0,207 0,452 0,198 0,423 0,148 0,961 0,303 0,594 0,410 0,060 0,430 0,080 51

Çizelge 7. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkiler may1 may2 may3 may4 müy1 müy2 müy3 müy4 ssy1 0,167 0,300 0,242 0,236-0,215-0,152 0,014 0,057 0,434 0,155 0,255 0,346 0,314 0,477 0,949 0,822 ssy2 0,247 0,045 0,057-0,248-0,133-0,522-0,034-0,480 0,244 0,834 0,792 0,320 0,535 0,009 0,875 0,044 ssy3 0,204 0,098 0,101 0,000 0,080-0,294 0,052-0,243 0,339 0,647 0,637 0,999 0,710 0,163 0,810 0,331 ssy4-0,068-0,122-0,254-0,283 0,061-0,280-0,256-0,100 0,789 0,628 0,310 0,255 0,809 0,261 0,306 0,694 asy1-0,139-0,238-0,278-0,215-0,029-0,009-0,294-0,164 0,516 0,263 0,188 0,392 0,892 0,966 0,163 0,515 asy2 0,214 0,118 0,164 0,076-0,089-0,232 0,161-0,055 0,316 0,584 0,444 0,763 0,678 0,276 0,454 0,828 asy3 0,136-0,052 0,131 0,078-0,161-0,167-0,128-0,349 0,525 0,811 0,542 0,758 0,453 0,436 0,550 0,156 asy4 0,051 0,088-0,222 0,019 0,199-0,195-0,125-0,054 0,841 0,729 0,375 0,942 0,428 0,439 0,621 0,831 Çizelge 8. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile meme alt yüksekliği ve meme üst yüksekliği arasındaki ilişkiler may1 may2 may3 may4 müy1 müy2 müy3 müy4 ssh1 0,203-0,019 0,415 0,260-0,034-0,246 0,137-0,260 0,340 0,931 0,044 0,297 0,873 0,246 0,523 0,298 ssh2-0,082-0,044-0,002 0,074-0,452-0,316-0,363-0,190 0,704 0,837 0,991 0,771 0,027 0,133 0,081 0,451 ssh3-0,311-0,594-0,322-0,679-0,525-0,601-0,404-0,250 0,139 0,002 0,125 0,002 0,008 0,002 0,050 0,317 ssh4-0,136-0,485-0,214-0,516-0,454-0,491-0,222-0,007 0,589 0,041 0,394 0,029 0,058 0,038 0,376 0,978 ash1 0,231 0,023 0,101 0,090-0,297-0,101-0,247-0,177 0,277 0,917 0,637 0,723 0,159 0,637 0,244 0,482 ash2-0,291-0,140-0,207-0,275-0,467-0,331-0,559-0,470 0,168 0,515 0,331 0,270 0,021 0,114 0,004 0,049 ash3-0,253-0,576-0,296-0,614-0,438-0,538-0,315-0,107 0,232 0,003 0,160 0,007 0,032 0,007 0,134 0,673 ash4-0,124-0,464-0,212-0,506-0,448-0,483-0,232-0,021 0,624 0,053 0,399 0,032 0,062 0,042 0,354 0,934 52

Çizelge 9. Meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler md1 md2 md3 md4 mg1 mg2 mg3 mg4 md2 0,875 0,000 md3 0,708 0,818 0,000 0,000 md4 0,485 0,475 0,623 0,041 0,046 0,006 mg1 0,767 0,789 0,688 0,635 0,000 0,000 0,000 0,005 mg2 0,694 0,822 0,696 0,577 0,808 0,000 0,000 0,000 0,012 0,000 mg3 0,636 0,735 0,837 0,405 0,681 0,756 0,001 0,000 0,000 0,096 0,000 0,000 mg4 0,236 0,322 0,481 0,602 0,562 0,638 0,696 0,345 0,192 0,044 0,008 0,015 0,004 0,001 Çizelge 10. Meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler md1 md2 md3 md4 mg1 mg2 mg3 mg4 mbg1 0,291 0,326 0,296 0,453 0,331 0,323 0,245 0,411 0,168 0,120 0,160 0,059 0,115 0,123 0,248 0,090 mbg2 0,235 0,174 0,204 0,229 0,111 0,097 0,163 0,120 0,269 0,416 0,338 0,362 0,606 0,651 0,446 0,637 mbg3 0,426 0,372 0,398 0,296 0,350 0,352 0,436 0,226 0,038 0,074 0,054 0,233 0,093 0,091 0,033 0,368 mbg4 0,516 0,521 0,446 0,384 0,458 0,481 0,490 0,266 0,028 0,027 0,064 0,115 0,056 0,043 0,039 0,285 mbu1 0,319 0,285 0,242 0,280 0,167 0,205 0,275 0,195 0,129 0,177 0,254 0,261 0,434 0,336 0,193 0,438 mbu2 0,363 0,326 0,344 0,307 0,218 0,303 0,443 0,382 0,081 0,120 0,100 0,215 0,306 0,149 0,030 0,118 mbu3 0,449 0,412 0,412 0,280 0,284 0,328 0,465 0,207 0,028 0,045 0,045 0,260 0,179 0,118 0,022 0,410 mbu4 0,502 0,457 0,307 0,177 0,291 0,413 0,544 0,236 0,034 0,056 0,215 0,481 0,241 0,089 0,020 0,345 53

Çizelge 11. Meme başı açısı ve meme çevresi ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler md1 md2 md3 md4 mg1 mg2 mg3 mg4 mba1 0,714 0,642 0,505 0,561 0,797 0,570 0,479 0,479 0,000 0,001 0,012 0,016 0,000 0,004 0,018 0,044 mba2 0,685 0,699 0,635 0,488 0,680 0,671 0,706 0,347 0,000 0,000 0,001 0,040 0,000 0,000 0,000 0,159 mba3 0,685 0,543 0,573 0,404 0,600 0,499 0,615 0,311 0,000 0,006 0,003 0,097 0,002 0,013 0,001 0,209 mba4 0,475 0,367 0,580 0,607 0,594 0,393 0,421 0,562 0,046 0,134 0,012 0,008 0,009 0,107 0,082 0,015 mç1 0,849 0,834 0,688 0,553 0,872 0,855 0,760 0,613 0,000 0,000 0,000 0,017 0,000 0,000 0,000 0,007 mç2 0,831 0,863 0,798 0,552 0,806 0,885 0,825 0,485 0,000 0,000 0,000 0,018 0,000 0,000 0,000 0,041 mç3 0,680 0,751 0,832 0,401 0,692 0,734 0,886 0,378 0,000 0,000 0,000 0,099 0,000 0,000 0,000 0,122 mç4 0,554 0,549 0,639 0,573 0,687 0,700 0,750 0,566 0,017 0,018 0,004 0,013 0,002 0,001 0,000 0,014 Çizelge 12. Meme hacmi ve toplam süt verimi ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler md1 md2 md3 md4 mg1 mg2 mg3 mg4 mh1 0,763 0,701 0,634 0,282 0,605 0,645 0,573 0,109 0,000 0,000 0,001 0,257 0,002 0,001 0,003 0,666 mh2 0,711 0,689 0,727 0,210 0,537 0,615 0,663 0,034 0,000 0,000 0,000 0,404 0,007 0,001 0,000 0,893 mh3 0,650 0,634 0,714 0,330 0,626 0,620 0,713 0,224 0,001 0,001 0,000 0,182 0,001 0,001 0,000 0,371 mh4 0,522 0,534 0,548 0,425 0,478 0,621 0,579 0,430 0,026 0,022 0,019 0,079 0,045 0,006 0,012 0,075 tsv1 0,610 0,448 0,445 0,045 0,367 0,281 0,411-0,208 0,002 0,028 0,029 0,861 0,078 0,184 0,046 0,408 tsv2 0,537 0,515 0,509-0,037 0,426 0,469 0,582 0,044 0,007 0,010 0,011 0,885 0,038 0,021 0,003 0,863 tsv3 0,286 0,274 0,389-0,006 0,291 0,287 0,520 0,051 0,176 0,195 0,060 0,980 0,168 0,174 0,009 0,842 tsv4 0,350 0,138-0,078 0,097 0,294 0,167 0,185-0,027 0,155 0,584 0,757 0,703 0,236 0,507 0,463 0,916 54

Çizelge 13. Sabah süt verimi ve akşam süt verimi ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler md1 md2 md3 md4 mg1 mg2 mg3 mg4 ssv1 0,500 0,365 0,360-0,085 0,227 0,211 0,345-0,272 0,013 0,080 0,084 0,736 0,285 0,322 0,098 0,274 ssv2 0,485 0,451 0,413-0,062 0,372 0,417 0,498 0,042 0,016 0,027 0,045 0,806 0,073 0,043 0,013 0,870 ssv3 0,209 0,220 0,323-0,065 0,221 0,215 0,379-0,091 0,326 0,302 0,123 0,798 0,300 0,312 0,068 0,719 ssv4 0,343 0,180-0,101 0,140 0,295 0,312 0,146 0,020 0,164 0,476 0,691 0,579 0,235 0,207 0,563 0,936 asv1 0,656 0,485 0,486 0,200 0,493 0,328 0,430-0,077 0,001 0,016 0,016 0,426 0,014 0,118 0,036 0,762 asv2 0,543 0,548 0,602 0,023 0,455 0,488 0,639 0,035 0,006 0,006 0,002 0,929 0,026 0,016 0,001 0,891 asv3 0,368 0,318 0,431 0,086 0,361 0,359 0,671 0,253 0,077 0,129 0,035 0,736 0,083 0,085 0,000 0,310 asv4 0,276 0,036-0,023 0,001 0,221-0,114 0,204-0,098 0,267 0,886 0,929 0,996 0,378 0,653 0,417 0,697 Çizelge 14. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler md1 md2 md3 md4 mg1 mg2 mg3 mg4 ssy1-0,687-0,602-0,586-0,258-0,443-0,399-0,462 0,001 0,000 0,002 0,003 0,302 0,030 0,053 0,023 0,997 ssy2-0,354-0,218-0,187-0,146-0,531-0,396-0,474-0,290 0,089 0,306 0,382 0,563 0,008 0,056 0,019 0,243 ssy3-0,382-0,402-0,241-0,402-0,608-0,531-0,420-0,489 0,065 0,051 0,256 0,098 0,002 0,008 0,041 0,040 ssy4-0,062-0,111 0,090-0,217-0,203-0,368-0,185-0,483 0,807 0,662 0,723 0,387 0,419 0,133 0,463 0,042 asy1-0,318-0,362-0,251-0,396-0,421-0,288-0,335-0,472 0,129 0,082 0,236 0,104 0,040 0,172 0,110 0,048 asy2-0,399-0,305-0,193-0,512-0,594-0,274-0,151-0,432 0,053 0,147 0,367 0,030 0,002 0,196 0,481 0,074 asy3-0,348-0,331-0,238-0,284-0,481-0,234-0,362-0,377 0,095 0,114 0,263 0,253 0,017 0,271 0,082 0,123 asy4-0,109-0,147 0,056-0,110-0,225-0,469-0,139-0,400 0,666 0,560 0,827 0,664 0,370 0,050 0,583 0,100 55

Çizelge 15. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile meme derinliği ve meme genişliği arasındaki ilişkiler md1 md2 md3 md4 mg1 mg2 mg3 mg4 ssh1-0,189-0,171-0,070 0,147-0,204 0,024 0,022 0,400 0,378 0,423 0,746 0,560 0,340 0,910 0,919 0,100 ssh2-0,121-0,218-0,278 0,295-0,116-0,045-0,342 0,050 0,574 0,305 0,188 0,235 0,591 0,836 0,102 0,845 ssh3-0,103-0,187-0,076 0,094-0,210-0,231-0,427-0,236 0,634 0,382 0,726 0,710 0,324 0,277 0,037 0,346 ssh4-0,028 0,013 0,226 0,180 0,025-0,057-0,291-0,222 0,912 0,959 0,367 0,475 0,921 0,823 0,241 0,376 ash1-0,176-0,256-0,303-0,319-0,443-0,192-0,205-0,379 0,411 0,228 0,150 0,197 0,030 0,368 0,336 0,121 ash2-0,161-0,301-0,450 0,035-0,221-0,222-0,541-0,176 0,451 0,153 0,027 0,891 0,300 0,296 0,006 0,486 ash3-0,038-0,069 0,068 0,129-0,091-0,133-0,303-0,258 0,862 0,749 0,752 0,611 0,673 0,537 0,150 0,301 ash4-0,015 0,034 0,234 0,215 0,053-0,033-0,313-0,218 0,952 0,894 0,350 0,392 0,836 0,896 0,206 0,384 Çizelge 16. Meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler mbg1 mbg2 mbg3 mbg4 mbu1 mbu2 mbu3 mbu4 mbg2 0,870 0,000 mbg3 0,754 0,851 0,000 0,000 mbg4 0,818 0,832 0,972 0,000 0,000 0,000 mbu1 0,861 0,817 0,794 0,850 0,000 0,000 0,000 0,000 mbu2 0,801 0,847 0,868 0,872 0,845 0,000 0,000 0,000 0,000 0,000 mbu3 0,764 0,787 0,866 0,894 0,912 0,903 0,000 0,000 0,000 0,000 0,000 0,000 mbu4 0,786 0,861 0,899 0,871 0,870 0,931 0,927 0,000 0,000 0,000 0,000 0,000 0,000 0,000 mba1 0,170-0,034 0,201 0,295 0,089 0,113 0,135 0,153 0,427 0,874 0,347 0,234 0,681 0,600 0,529 0,543 mba2 0,219 0,105 0,408 0,453 0,276 0,231 0,341 0,389 0,304 0,624 0,048 0,059 0,192 0,277 0,103 0,110 mba3 0,019-0,008 0,243 0,185 0,096 0,124 0,180 0,136 0,931 0,969 0,253 0,461 0,656 0,565 0,399 0,590 mba4 0,160-0,072 0,095 0,118 0,068 0,079 0,055-0,032 0,526 0,777 0,707 0,641 0,788 0,755 0,830 0,900 56

Çizelge 17. Meme çevresi ve meme hacmi ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler mbg1 mbg2 mbg3 mbg4 mbu1 mbu2 mbu3 mbu4 mç1 0,324 0,212 0,471 0,575 0,254 0,379 0,391 0,557 0,123 0,320 0,020 0,013 0,231 0,068 0,059 0,016 mç2 0,369 0,296 0,508 0,629 0,328 0,425 0,494 0,660 0,076 0,160 0,011 0,005 0,117 0,038 0,014 0,003 mç3 0,210 0,223 0,518 0,641 0,238 0,382 0,429 0,567 0,326 0,295 0,010 0,004 0,263 0,066 0,037 0,014 mç4 0,653 0,500 0,604 0,641 0,572 0,620 0,598 0,543 0,003 0,035 0,008 0,004 0,013 0,006 0,009 0,020 mh1 0,332 0,325 0,489 0,480 0,400 0,311 0,490 0,520 0,113 0,121 0,015 0,044 0,053 0,139 0,015 0,027 mh2 0,272 0,294 0,504 0,498 0,374 0,379 0,529 0,563 0,198 0,164 0,012 0,035 0,072 0,068 0,008 0,015 mh3 0,429 0,432 0,642 0,639 0,474 0,549 0,644 0,635 0,036 0,035 0,001 0,004 0,019 0,005 0,001 0,005 mh4 0,715 0,591 0,679 0,675 0,790 0,675 0,751 0,666 0,001 0,010 0,002 0,002 0,000 0,002 0,000 0,003 Çizelge 18. Toplam süt verimi ve sabah süt verimi ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler mbg1 mbg2 mbg3 mbg4 mbu1 mbu2 mbu3 mbu4 tsv1 0,167 0,286 0,393 0,304 0,347 0,235 0,381 0,372 0,434 0,175 0,058 0,220 0,097 0,269 0,066 0,128 tsv2 0,251 0,289 0,499 0,422 0,401 0,393 0,467 0,495 0,236 0,171 0,013 0,081 0,052 0,058 0,022 0,037 tsv3 0,044 0,121 0,354 0,145 0,190 0,297 0,335 0,213 0,837 0,574 0,090 0,566 0,374 0,159 0,109 0,395 tsv4 0,197 0,212 0,322 0,319 0,431 0,276 0,472 0,434 0,432 0,399 0,192 0,197 0,074 0,268 0,048 0,072 ssv1 0,087 0,232 0,323 0,185 0,281 0,177 0,297 0,328 0,686 0,275 0,124 0,461 0,184 0,407 0,159 0,184 ssv2 0,216 0,257 0,424 0,296 0,342 0,373 0,419 0,435 0,310 0,226 0,039 0,233 0,102 0,073 0,041 0,071 ssv3 0,019 0,070 0,227-0,076 0,114 0,180 0,221 0,008 0,931 0,744 0,287 0,764 0,596 0,401 0,300 0,975 ssv4 0,238 0,199 0,242 0,259 0,387 0,242 0,415 0,431 0,341 0,430 0,334 0,299 0,113 0,333 0,087 0,074 57

Çizelge 19. Akşam süt verimi ve sabah süt yağı ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler mbg1 mbg2 mbg3 mbg4 mbu1 mbu2 mbu3 mbu4 asv1 0,248 0,312 0,421 0,385 0,378 0,273 0,430 0,343 0,242 0,138 0,041 0,115 0,068 0,197 0,036 0,164 asv2 0,276 0,302 0,555 0,525 0,445 0,365 0,477 0,461 0,193 0,151 0,005 0,025 0,029 0,080 0,018 0,054 asv3 0,081 0,188 0,513 0,441 0,289 0,449 0,475 0,464 0,705 0,380 0,010 0,067 0,170 0,028 0,019 0,052 asv4 0,082 0,183 0,377 0,341 0,399 0,265 0,452 0,332 0,746 0,468 0,123 0,166 0,101 0,288 0,060 0,178 ssy1-0,170-0,173-0,400-0,319-0,312-0,237-0,386-0,225 0,428 0,420 0,053 0,197 0,138 0,264 0,063 0,369 ssy2-0,101-0,112-0,479-0,469-0,190-0,287-0,357-0,469 0,637 0,602 0,018 0,050 0,374 0,174 0,087 0,050 ssy3-0,264-0,053-0,397-0,517-0,245-0,245-0,294-0,416 0,213 0,806 0,055 0,028 0,248 0,248 0,164 0,086 ssy4-0,490-0,437-0,527-0,551-0,388-0,578-0,439-0,547 0,039 0,070 0,025 0,018 0,112 0,012 0,068 0,019 Çizelge 20. Akşam süt yağı ve sabah somatik hücre sayısı ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler mbg1 mbg2 mbg3 mbg4 mbu1 mbu2 mbu3 mbu4 asy1-0,485-0,325-0,378-0,545-0,398-0,398-0,378-0,496 0,016 0,122 0,069 0,019 0,054 0,054 0,068 0,036 asy2-0,391-0,115-0,229-0,341-0,335-0,172-0,257-0,168 0,059 0,592 0,283 0,166 0,110 0,420 0,226 0,505 asy3-0,188-0,008-0,191-0,270-0,229-0,119-0,163-0,237 0,380 0,972 0,371 0,278 0,281 0,579 0,447 0,344 asy4-0,393-0,272-0,437-0,469-0,261-0,461-0,280-0,417 0,107 0,275 0,070 0,050 0,295 0,054 0,260 0,085 ssh1-0,001 0,012 0,022 0,052-0,098 0,183-0,055 0,096 0,997 0,955 0,920 0,836 0,648 0,392 0,800 0,704 ssh2-0,100-0,114-0,356-0,198-0,241-0,271-0,261-0,093 0,642 0,597 0,087 0,432 0,258 0,201 0,218 0,714 ssh3-0,163-0,190-0,282-0,273-0,208-0,367-0,373-0,403 0,447 0,373 0,182 0,274 0,329 0,078 0,073 0,097 ssh4-0,222-0,247-0,134-0,102-0,297-0,391-0,355-0,411 0,376 0,323 0,596 0,687 0,231 0,109 0,148 0,090 58

Çizelge 21. Akşam somatik hücre sayısı ile meme başı genişliği ve meme başı uzunluğu arasındaki ilişkiler mbg1 mbg2 mbg3 mbg4 mbu1 mbu2 mbu3 mbu4 ash1-0,401-0,161-0,086-0,115-0,277-0,092-0,122-0,048 0,052 0,452 0,691 0,648 0,191 0,668 0,570 0,849 ash2-0,053-0,096-0,402-0,320-0,183-0,310-0,309-0,173 0,805 0,657 0,051 0,196 0,391 0,141 0,142 0,492 ash3-0,237-0,242-0,201-0,189-0,267-0,402-0,374-0,424 0,265 0,255 0,345 0,452 0,206 0,052 0,072 0,080 ash4-0,207-0,241-0,163-0,121-0,317-0,404-0,371-0,431 0,410 0,335 0,519 0,633 0,201 0,096 0,130 0,074 Çizelge 22. Meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler mba1 mba2 mba3 mba4 mç1 mç2 mç3 mç4 mba2 0,751 0,000 mba3 0,767 0,859 0,000 0,000 mba4 0,852 0,687 0,821 0,000 0,002 0,000 mç1 0,668 0,673 0,581 0,487 0,000 0,000 0,003 0,040 mç2 0,555 0,735 0,610 0,378 0,905 0,005 0,000 0,002 0,122 0,000 mç3 0,473 0,742 0,652 0,430 0,779 0,874 0,019 0,000 0,001 0,075 0,000 0,000 mç4 0,530 0,631 0,566 0,521 0,728 0,755 0,891 0,024 0,005 0,014 0,027 0,001 0,000 0,000 59

Çizelge 23. Meme hacmi ve toplam süt verimi ile meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler mba1 mba2 mba3 mba4 mç1 mç2 mç3 mç4 mh1 0,506 0,710 0,606 0,329 0,731 0,834 0,684 0,450 0,012 0,000 0,002 0,183 0,000 0,000 0,000 0,061 mh2 0,423 0,683 0,596 0,397 0,686 0,834 0,817 0,562 0,039 0,000 0,002 0,103 0,000 0,000 0,000 0,015 mh3 0,435 0,626 0,582 0,422 0,671 0,799 0,829 0,756 0,033 0,001 0,003 0,081 0,000 0,000 0,000 0,000 mh4 0,420 0,579 0,443 0,426 0,583 0,732 0,661 0,682 0,083 0,012 0,066 0,078 0,011 0,001 0,003 0,002 tsv1 0,305 0,561 0,511 0,061 0,452 0,600 0,544 0,087 0,147 0,004 0,011 0,809 0,026 0,002 0,006 0,732 tsv2 0,292 0,565 0,448 0,086 0,567 0,688 0,665 0,126 0,166 0,004 0,028 0,734 0,004 0,000 0,000 0,618 tsv3 0,135 0,409 0,373 0,069 0,375 0,495 0,594 0,018 0,531 0,047 0,073 0,787 0,071 0,014 0,002 0,944 tsv4 0,305 0,518 0,382 0,149 0,358 0,451 0,285 0,237 0,219 0,028 0,118 0,556 0,144 0,060 0,251 0,344 Çizelge 24. Sabah süt verimi ve akşam süt verimi ile meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler mba1 mba2 mba3 mba4 mç1 mç2 mç3 mç4 ssv1 0,263 0,556 0,492 0,026 0,340 0,507 0,477-0,011 0,214 0,005 0,015 0,918 0,104 0,011 0,018 0,964 ssv2 0,283 0,498 0,408 0,099 0,524 0,635 0,575 0,044 0,180 0,013 0,048 0,697 0,009 0,001 0,003 0,864 ssv3 0,047 0,278 0,240-0,035 0,282 0,419 0,480-0,197 0,829 0,188 0,259 0,890 0,182 0,041 0,018 0,434 ssv4 0,242 0,437 0,263 0,094 0,405 0,527 0,201 0,221 0,334 0,070 0,291 0,709 0,095 0,025 0,423 0,379 asv1 0,310 0,474 0,450 0,092 0,527 0,625 0,543 0,192 0,140 0,019 0,027 0,717 0,008 0,001 0,006 0,446 asv2 0,259 0,595 0,447 0,039 0,552 0,672 0,720 0,238 0,221 0,002 0,029 0,877 0,005 0,000 0,000 0,341 asv3 0,265 0,563 0,538 0,207 0,468 0,536 0,683 0,341 0,210 0,004 0,007 0,409 0,021 0,007 0,000 0,166 asv4 0,336 0,528 0,486 0,202 0,194 0,216 0,356 0,206 0,173 0,024 0,041 0,420 0,441 0,389 0,148 0,413 60

Çizelge 25. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler mba1 mba2 mba3 mba4 mç1 mç2 mç3 mç4 ssy1-0,338-0,455-0,454-0,248-0,579-0,545-0,499-0,135 0,106 0,026 0,026 0,320 0,003 0,006 0,013 0,594 ssy2-0,432-0,503-0,440-0,264-0,540-0,472-0,484-0,419 0,035 0,012 0,031 0,289 0,006 0,020 0,017 0,084 ssy3-0,547-0,524-0,365-0,478-0,585-0,416-0,359-0,522 0,006 0,009 0,080 0,045 0,003 0,043 0,085 0,026 ssy4-0,002-0,029 0,110 0,051-0,346-0,331-0,075-0,276 0,994 0,909 0,663 0,841 0,160 0,180 0,768 0,267 asy1-0,303-0,237-0,020-0,067-0,373-0,256-0,168-0,456 0,151 0,266 0,927 0,793 0,072 0,227 0,434 0,057 asy2-0,646-0,332-0,318-0,562-0,368-0,250-0,037-0,292 0,001 0,113 0,130 0,015 0,077 0,239 0,864 0,240 asy3-0,496-0,441-0,407-0,521-0,404-0,254-0,284-0,433 0,014 0,031 0,048 0,027 0,051 0,231 0,178 0,073 asy4-0,013 0,082 0,182-0,003-0,403-0,302-0,147-0,281 0,958 0,746 0,471 0,992 0,097 0,223 0,561 0,259 Çizelge 26. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile meme başı açısı ve meme çevresi arasındaki ilişkiler mba1 mba2 mba3 mba4 mç1 mç2 mç3 mç4 ssh1-0,111-0,205-0,257-0,003-0,021-0,112-0,180-0,162 0,606 0,337 0,225 0,990 0,921 0,604 0,400 0,520 ssh2-0,060-0,221-0,141 0,073-0,124-0,134-0,322 0,242 0,780 0,299 0,510 0,773 0,562 0,532 0,124 0,334 ssh3 0,035-0,153-0,050 0,326-0,269-0,311-0,277-0,137 0,872 0,477 0,816 0,187 0,203 0,139 0,190 0,587 ssh4 0,127 0,033 0,032 0,285-0,112-0,208 0,069-0,048 0,616 0,896 0,901 0,251 0,659 0,407 0,785 0,849 ash1-0,443-0,312-0,216-0,467-0,244-0,267-0,189-0,295 0,030 0,138 0,310 0,051 0,251 0,207 0,377 0,235 ash2 0,011-0,271-0,167 0,116-0,278-0,310-0,509 0,019 0,961 0,200 0,434 0,648 0,189 0,140 0,011 0,940 ash3 0,090-0,037 0,021 0,302-0,157-0,208-0,074-0,109 0,676 0,863 0,922 0,223 0,465 0,329 0,731 0,666 ash4 0,135 0,010 0,023 0,294-0,098-0,183 0,062-0,032 0,593 0,968 0,927 0,236 0,700 0,467 0,806 0,900 61

Çizelge 27. Meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler mh1 mh2 mh3 mh4 tsv1 tsv2 tsv3 tsv4 mh2 0,890 0,000 mh3 0,770 0,867 0,000 0,000 mh4 0,687 0,697 0,826 0,002 0,001 0,000 tsv1 0,757 0,677 0,559 0,341 0,000 0,000 0,005 0,165 tsv2 0,759 0,758 0,724 0,523 0,818 0,000 0,000 0,000 0,026 0,000 tsv3 0,470 0,580 0,679 0,247 0,576 0,840 0,020 0,003 0,000 0,323 0,003 0,000 tsv4 0,639 0,616 0,576 0,378 0,632 0,716 0,707 0,004 0,006 0,012 0,122 0,005 0,001 0,001 Çizelge 28. Sabah süt verimi ve akşam süt verimi ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler mh1 mh2 mh3 mh4 tsv1 tsv2 tsv3 tsv4 ssv1 0,706 0,630 0,500 0,319 0,948 0,746 0,499 0,563 0,000 0,001 0,013 0,197 0,000 0,000 0,013 0,015 ssv2 0,723 0,728 0,701 0,444 0,743 0,969 0,868 0,799 0,000 0,000 0,000 0,065 0,000 0,000 0,000 0,000 ssv3 0,422 0,527 0,605 0,106 0,518 0,790 0,963 0,594 0,040 0,008 0,002 0,674 0,010 0,000 0,000 0,009 ssv4 0,670 0,614 0,531 0,395 0,526 0,637 0,572 0,947 0,002 0,007 0,023 0,104 0,025 0,004 0,013 0,000 asv1 0,699 0,627 0,545 0,291 0,902 0,778 0,583 0,574 0,000 0,001 0,006 0,241 0,000 0,000 0,003 0,013 asv2 0,698 0,687 0,645 0,514 0,819 0,888 0,644 0,365 0,000 0,000 0,001 0,029 0,000 0,000 0,001 0,136 asv3 0,467 0,565 0,681 0,389 0,570 0,769 0,877 0,667 0,021 0,004 0,000 0,111 0,004 0,000 0,000 0,002 asv4 0,434 0,471 0,511 0,258 0,655 0,672 0,759 0,846 0,072 0,049 0,030 0,302 0,003 0,002 0,000 0,000 62

Çizelge 29. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler mh1 mh2 mh3 mh4 tsv1 tsv2 tsv3 tsv4 ssy1-0,677-0,600-0,563-0,304-0,518-0,591-0,442-0,208 0,000 0,002 0,004 0,220 0,009 0,002 0,031 0,406 ssy2-0,434-0,426-0,556-0,347-0,349-0,494-0,519-0,682 0,034 0,038 0,005 0,158 0,095 0,014 0,009 0,002 ssy3-0,240-0,260-0,297-0,420 0,039-0,156-0,090-0,299 0,259 0,220 0,159 0,082 0,856 0,467 0,676 0,228 ssy4-0,014 0,039-0,107-0,304 0,108-0,203-0,202-0,203 0,955 0,879 0,673 0,220 0,669 0,419 0,421 0,419 asy1-0,035 0,066 0,011-0,225-0,079 0,075 0,275 0,060 0,872 0,759 0,960 0,369 0,715 0,728 0,193 0,812 asy2-0,271-0,099-0,200-0,387-0,171-0,225-0,091-0,359 0,200 0,644 0,349 0,113 0,423 0,290 0,673 0,144 asy3-0,067-0,121-0,130-0,333-0,086-0,068 0,014-0,122 0,756 0,574 0,545 0,176 0,690 0,752 0,950 0,630 asy4 0,069-0,025-0,105-0,259 0,228-0,152-0,048 0,027 0,786 0,922 0,677 0,300 0,362 0,546 0,850 0,917 Çizelge 30. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile meme hacmi ve toplam süt verimi arasındaki ilişkiler mh1 mh2 mh3 mh4 tsv1 tsv2 tsv3 tsv4 ssh1-0,215-0,207-0,290-0,148-0,298-0,068-0,047-0,215 0,313 0,333 0,169 0,557 0,158 0,754 0,826 0,391 ssh2-0,092-0,183-0,301 0,003-0,309-0,583-0,604 0,037 0,670 0,392 0,153 0,989 0,142 0,003 0,002 0,884 ssh3-0,101-0,103-0,224 0,010-0,062-0,307-0,448-0,356 0,640 0,631 0,292 0,968 0,772 0,145 0,028 0,147 ssh4-0,094 0,011-0,110-0,073-0,080-0,288-0,362-0,414 0,710 0,966 0,664 0,773 0,753 0,247 0,140 0,087 ash1-0,258-0,212-0,202-0,380-0,336-0,281-0,102-0,219 0,223 0,320 0,344 0,120 0,109 0,184 0,636 0,382 ash2-0,126-0,250-0,351 0,002-0,300-0,529-0,617 0,068 0,556 0,238 0,092 0,994 0,155 0,008 0,001 0,788 ash3-0,052-0,006-0,138-0,031-0,034-0,228-0,325-0,396 0,810 0,977 0,519 0,901 0,873 0,285 0,121 0,104 ash4-0,083 0,019-0,096-0,074-0,103-0,313-0,369-0,406 0,744 0,940 0,706 0,770 0,685 0,207 0,132 0,094 63

Çizelge 31. Sabah süt verimi ile akşam süt verimi arasındaki ilişkiler ssv1 ssv2 ssv3 ssv4 asv1 asv2 asv3 asv4 ssv2 0,680 0,000 ssv3 0,436 0,843 0,033 0,000 ssv4 0,478 0,755 0,524 0,045 0,000 0,026 asv1 0,717 0,702 0,542 0,466 0,000 0,000 0,006 0,051 asv2 0,740 0,748 0,558 0,248 0,787 0,000 0,000 0,005 0,321 0,000 asv3 0,516 0,750 0,715 0,474 0,547 0,676 0,010 0,000 0,000 0,047 0,006 0,000 asv4 0,568 0,677 0,568 0,629 0,614 0,470 0,825 0,014 0,002 0,014 0,005 0,007 0,049 0,000 Çizelge 32. Sabah süt yağı ve akşam süt yağı ile sabah süt verimi ve akşam süt verimi arasındaki ilişkiler ssv1 ssv2 ssv3 ssv4 asv1 asv2 asv3 asv4 ssy1-0,403-0,526-0,425-0,154-0,588-0,612-0,389-0,249 0,051 0,008 0,039 0,542 0,003 0,001 0,060 0,320 ssy2-0,312-0,480-0,380-0,592-0,340-0,440-0,668-0,666 0,138 0,018 0,067 0,010 0,104 0,032 0,000 0,003 ssy3 0,105-0,109 0,014-0,292-0,057-0,220-0,258-0,239 0,624 0,611 0,947 0,240 0,791 0,301 0,223 0,340 ssy4 0,200-0,231-0,082-0,232-0,034-0,094-0,325-0,105 0,426 0,356 0,745 0,354 0,894 0,709 0,188 0,678 asy1-0,028 0,199 0,385 0,098-0,133-0,168 0,029-0,016 0,895 0,351 0,063 0,699 0,534 0,432 0,892 0,949 asy2-0,022-0,215-0,083-0,309-0,345-0,209-0,089-0,355 0,920 0,314 0,702 0,213 0,099 0,327 0,680 0,149 asy3-0,022 0,028 0,095-0,020-0,158-0,235-0,134-0,261 0,917 0,898 0,658 0,937 0,462 0,268 0,533 0,296 asy4 0,320-0,135 0,014-0,042 0,058-0,139-0,129 0,134 0,196 0,593 0,955 0,868 0,818 0,583 0,609 0,596 64

Çizelge 33. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile sabah süt verimi ve akşam süt verimi arasındaki ilişkiler ssv1 ssv2 ssv3 ssv4 asv1 asv2 asv3 asv4 ssh1-0,300-0,007-0,067-0,122-0,244-0,169-0,003-0,318 0,154 0,975 0,755 0,630 0,250 0,430 0,988 0,199 ssh2-0,249-0,511-0,561 0,246-0,337-0,618-0,567-0,318 0,241 0,011 0,004 0,325 0,107 0,001 0,004 0,199 ssh3 0,071-0,345-0,374-0,312-0,232-0,184-0,496-0,343 0,743 0,098 0,072 0,207 0,276 0,390 0,014 0,164 ssh4-0,031-0,404-0,299-0,443-0,123 0,004-0,349-0,266 0,903 0,096 0,227 0,065 0,626 0,988 0,155 0,287 ash1-0,290-0,245-0,111-0,176-0,341-0,299-0,066-0,237 0,169 0,249 0,606 0,484 0,103 0,155 0,759 0,344 ash2-0,225-0,423-0,518 0,268-0,350-0,637-0,676-0,279 0,290 0,040 0,010 0,282 0,094 0,001 0,000 0,262 ash3 0,051-0,302-0,266-0,401-0,145-0,050-0,369-0,291 0,812 0,151 0,210 0,100 0,500 0,818 0,076 0,241 ash4-0,070-0,406-0,283-0,418-0,121-0,055-0,390-0,288 0,784 0,095 0,255 0,085 0,632 0,828 0,110 0,246 Çizelge 34. Sabah süt yağı ile akşam süt yağı arasındaki ilişkiler ssy1 ssy2 ssy3 ssy4 asy1 asy2 asy3 asy4 ssy2 0,317 0,131 ssy3 0,278 0,664 0,189 0,000 ssy4-0,081 0,381 0,466 0,749 0,119 0,051 asy1 0,031 0,173 0,411 0,343 0,885 0,418 0,046 0,164 asy2 0,351 0,398 0,572 0,266 0,346 0,093 0,054 0,003 0,287 0,098 asy3 0,176 0,337 0,739 0,152 0,511 0,527 0,410 0,107 0,000 0,548 0,011 0,008 asy4-0,040 0,331 0,556 0,815 0,261 0,201 0,227 0,873 0,179 0,017 0,000 0,296 0,425 0,365 65

Çizelge 35. Sabah somatik hücre sayısı ve akşam somatik hücre sayısı ile sabah süt yağı ve akşam süt yağı arasındaki ilişkiler ssy1 ssy2 ssy3 ssy4 asy1 asy2 asy3 asy4 ssh1 0,133 0,054-0,028-0,303-0,015 0,063 0,272-0,321 0,534 0,802 0,896 0,221 0,945 0,768 0,199 0,194 ssh2 0,450 0,273 0,192 0,191 0,036 0,218 0,256 0,233 0,027 0,197 0,370 0,448 0,868 0,307 0,227 0,352 ssh3 0,095 0,401 0,236 0,597 0,182 0,112 0,078 0,271 0,659 0,052 0,267 0,009 0,396 0,602 0,718 0,276 ssh4-0,050 0,301 0,032 0,494 0,129 0,115-0,036 0,161 0,844 0,225 0,899 0,037 0,609 0,649 0,888 0,524 ash1-0,088 0,024 0,137 0,000 0,331 0,508 0,432-0,074 0,683 0,913 0,524 0,999 0,114 0,011 0,035 0,772 ash2 0,447 0,356 0,256 0,410 0,194 0,070 0,251 0,335 0,028 0,088 0,227 0,091 0,364 0,746 0,237 0,175 ash3-0,026 0,318 0,120 0,567 0,181 0,123 0,005 0,227 0,904 0,130 0,578 0,014 0,397 0,567 0,980 0,364 ash4-0,025 0,344 0,065 0,500 0,165 0,114 0,006 0,176 0,920 0,162 0,797 0,035 0,513 0,653 0,983 0,484 Çizelge 36. Sabah somatik hücre sayısı ile akşam somatik hücre sayısı arasındaki ilişkiler ssh1 ssh2 ssh3 ssh4 ash1 ash2 ash3 ssh2 0,017 0,939 ssh3-0,117 0,304 0,587 0,149 ssh4-0,124 0,063 0,871 0,625 0,803 0,000 ash1 0,237 0,073-0,129-0,083 0,265 0,736 0,548 0,742 ash2-0,022 0,844 0,423 0,098 0,003 0,920 0,000 0,039 0,699 0,988 ash3-0,135 0,158 0,926 0,971-0,081 0,223 0,529 0,461 0,000 0,000 0,706 0,296 ash4-0,133 0,137 0,863 0,993-0,099 0,176 0,959 0,598 0,588 0,000 0,000 0,695 0,486 0,000 66

ÖZGEÇMİŞ Ankara da 1979 yılında doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Ankara da tamamladı. 1998 de girdiği Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zoootekni bölümünden, 2002 yılında Ziraat Mühendisi ünvanıyla mezun oldu. 67