Üretim Girdilerinin Fiyatlandırılmas lması
2 Tam Rekabet Piyasasında Girdi Talebi Tek Değişken Girdi Durumu İlk olarak firmanın tek girdisinin işgücü () olduğu durumu inceleyelim. Değişken üretim girdisi olarak yalnızca işgücü olduğundan, ücret oranı (w) piyasadaki tüm firmalar için veridir. Tam rekabetçi bir işgücü piyasasından işgücü istihdam eden firmanın amacı, kârını maksimize etmektir.
Bu sonuca göre, tam rekabetçi firma tek değişken girdi kullandığında, girdi 3 talep eğrisi, marjinal ürün değeri ( VMP ) eğrisidir. x ( ) ( ) π= qp TC = f P w + TFC x dπ dq = Px w = d d 0 ( ) P MP = w, VMP = w x
Şekil 6.1. Tam Rekabetçi İşgücü Piyasası 4 w w S 0
Şekil 6.2. Tam Rekabetçi i Firmanın İşgücü Talebi: Tek Değişken Girdi Durumu 5 q q= f ( ) ( )( ) VMP = MP P x MP 0 0
Şekil 6.3. Tam Rekabetçi i Firmanın n Optimal Girdi İstihdamı: Tek Değişken Girdi Durumu 6 w w 2 w 1 w E 2 E 1 E S VMP 0 * 2 1
7 Birden Çok Değişken Girdi Durumu Birden fazla değişken girdi kullanıldığında, firmanın girdi talebini VMP eğrisi ile belirleyemeyiz. Çünkü girdilerden birinin fiyatındaki bir değişme, diğer girdilerin kullanım düzeyini etkiler. Bu nedenle, eş-ürün eğrisini kullanarak girdi talep fonksiyonlarını belirlemeye çalışırız. Şekil 6.4 ve Şekil 6.5, bu durumu göstermektedir.
Şekil 6.4 de, ücret oranının (w) düşmesi sonucu oluşan ikame ve üretim E1E 1 E1E2 etkileri gösterilmiştir. kısmı ikame etkisi, kısmı üretim 8 etkisidir. Firma için nihai denge noktası E 2 değildir. Ücret oranlarındaki düşüş, (Şekil 6.5 de) firmanın marjinal maliyetini MC 1 den MC 2 ye düşürecek, kâr maksimizasyonu birinci sıra koşulu B noktasında oluşacaktır. Firmanın toplam girdi harcaması taralı alan kadar artar. Bu nedenle, Şekil 6.4 deki eş-maliyet doğrusu, sağ-üst yönde paralel hareket eder.
Şekil 6.4. Tam Rekabetçi i Firmanın n Optimal Girdi İstihdamı: İki Değişken Girdi Durumu 9 K K 1 K 2 K 1 E E 3 1 E E 2 1 q 3 q 2 q 1 0 1 1 2
Şekil 6.5. Tam Rekabetçi i Firmanın n Optimal Girdi İstihdamı: İki Değişken Girdi Durumu 10 P x MC 1 MC 2 Px A B MR 0 q q 1 2 q
11 Özet olarak, üretimde tek bir değişken üretim girdisinin kullanıldığı durumlarda firmanın girdi talep eğrisi, VMP eğrisidir. Buna karşılık, üretimde birden çok değişken girdi kullanıldığında, belirli bir değişken üretim girdisine ait talep eğrisi, yer değiştiren VMP eğrilerinin üzerindeki noktalarca tanımlanır.
Firmanın değişken girdi talebini şu unsurlar belirler: 12 Girdi fiyatları. Girdilerin marjinal fiziksel verimlilikleri. Ürünün fiyatı. Tüm üretim girdilerinin kullanım miktarı. Diğer girdilerin fiyatları. Teknolojik gelişme.
Piyasa Girdi Talebi 13 Bir üretim faktörüne ait piyasa talep eğrisi, bireysel firmalara ait talep eğrilerinin yatay toplamıyla belirlenemez. Bunun nedeni, bir üretim girdisinin fiyatının azalması durumunda, piyasada bulun bütün firmaların, bu girdiden daha fazla kullanarak üretimlerini artırmak amacında olmasından kaynaklanmaktadır. Üretim miktarı arttıkça mal arz eğrisinin sağ-aşağıya kayması, mal fiyatının giderek azalmasına neden olur. Bunun sonucunda, firma girdi talep eğrisi sol-aşağıya kayar (Şekil 6.6).
Şekil 6 da piyasa ücret oranı w 1 iken, her bir firmanın işgücü talebini yatay 14 toplayarak toplam işgücü piyasa talebine ulaşabiliriz. Ücret oranı w 2 ye düşerse, bireysel firma d 1 boyunca hareket ederek b noktasına gelir. Tüm firmalar işgücü talebini artırdıklarında, piyasa arzı da artar, ürün fiyatı düşer. Yani VMP = MP P azalır. Bu durum, Şekil 6.5 de d 1 den d ye 2 x kaymayla gösterilmiştir.
15 w 2 ücret oranında firmanın dengesi b noktasıdır. Bu durumda, yatay toplamlar sonucu piyasa talebi B de oluşur. Ürün fiyatındaki düşmenin, işgücü talebini azaltıcı etkisini dikkate almasaydık, işgücü piyasa talebi B noktasında oluşacaktı.
Şekil 6.6. Tam Rekabetçi i Piyasa İşgücü Talebi 16 w w w 1 a w 1 A w 2 b b w 2 B B 0 0 1 d 2 d 1 1 2 2 Bireysel Firma İşgücü Talebi Piyasa İşgücü Talebi
Tam Rekabet Piyasalarında İşgücü Arzı 17 Burada değişken üretim girdilerin (hammadde, aramalı, işgücü gibi) arzını inceliyoruz. Örneğin işgücünü ele alalım ve işgücü arzını belirleyen etmenlere bakalım: Ücret oranı. Çalışma ve boş zaman arasındaki tercih. Nüfus Aktif nüfus. Aktif nüfusun yerel, mesleki ve eğitimsel dağılımı.
Arz edilen işgücü miktarı ile ücret oranı arasındaki ilişki, arz eğrisini 18 tanımlar. Diğer etmenler, arz eğrisinin kaymasına neden olur. Bireysel işgücü arz eğrisini, kayıtsızlık eğrileri yardımıyla boş zamançalışma tercihinin değişik ücret oranı düzeylerinde belirlenmesi yoluyla elde ediyoruz.
Belirli bir ücret oranına kadar işgücü arz eğrisi pozitif eğimlidir (Şekil 19 6.7 de w 3 ücret oranına kadar). Bu düzeyden sonra bireyler gelir elde etmek yerine daha çok boş zaman tercih edeceklerinden, çalışma saatlerini (yani işgücü arzlarını) azaltırlar. Bu nedenle, işgücü arz eğrisi (S ) sol-üste doğru bükülür.
Şekil 6.7. Sola BükümlB mlü İşgücü Arz EğrisiE 20 w w 5 w 4 w 3 w 2 w 1 E D B A C 0 1 2 3
Bireysel işgücü arzının sola bükülen bu şekline karşılık, yükselen ücretler 21 genç bireylerin işgücü artışlarına, eğitim yoluyla iş değişikliklerine yol açabileceğinden, piyasa işgücü arz eğrisi uzun dönemde pozitif bir eğime sahiptir. Tam rekabet piyasasında girdi fiyatı, bu girdinin arz ve talep eğrilerinin kesişim noktasında oluşur (Şekil 6.8). Girdi talebi, girdinin kullanıldığı malın talebinden türetilir.
Şekil 6.8. İşgücü Piyasasında Denge 22 w S * w E D 0 *
Aksak Rekabet Piyasalarında Girdi Talebi 23 1. Mal Piyasasında Monopol Tek Değişken Girdi Durumu Monopolistin tek değişken girdi olarak işgücü kullandığını varsayalım. İşgücü piyasası tam rekabetçidir. Yani monopolist işgücü girdisini tam rekabetçi bir piyasadan kiralamakta, ürününü tekelci olduğu bir piyasada satmaktadır. Bu nedenle, işgücü talep eğrisi VMP değil, MRP eğrisince belirlenir (Şekil 6.9).
Şekil 6.9. Monopol Firmanın İşgücü Talebi: 24 Tek Değişken Girdi Durumu P x w ( )( ) VMP = MP P x D Q x 0 0 MR MRP = ( MP)( MRx)
MRP nin Matematiksel TüretilmesiT 25 ( ),, ( ) P = f Q TR = P Q Q = g x x x x x x dtrx dpx dqx = MR = P + Q, = MP dq dq d x x x x x dtrx dq x dpx dq x dp x MRP = = Px + Qx = MP P x + Qx d d dqx d dqx MRP = MR MP x
26 İşgücü piyasasının tam rekabetçi olması nedeniyle, Şekil 6.10 da S (işgücü arz eğrisi) yataydır. Firmanın işgücü talebi de MRP dir. Her ikisinin kesim noktasında, işgücü piyasası dengesi oluşmuştur. 1 kadar işgücü, w 1 ücret oranından istihdam edilecektir. Şimdi bu analizi matematiksel olarak yapalım. Tekelci firma, kârını maksimize eden optimal istihdam düzeyini ve dolayısıyla veri üretim fonksiyonuna bağlı olarak optimal üretim miktarını gerçekleştirecektir.
( ) ( ) π= TR TC = P Q w + TFC x x 27 dπ = ( MP ) MRx w = 0 MRP = w d MRP Ayrıca, w MPMRx = w MRx = = Px 1 MP ε 1 x w = MPPx 1 ε 1 x
Şekil 6.10. Monopol Firmanın n Optimal İşgücü Talebi: 28 Tek Değişken Girdi Durumu w w 1 E S 0 1 MRP
29 Birden Çok Girdi Durumu Monopolistin birden çok girdi kullandığı durumlarda MRP eğrisi talep eğrisi olarak kullanılamaz. Bu durumda girdi talep fonksiyonu, yer değiştiren MRP eğrilerinin üzerinde yer alan noktalarca tanımlanır. Analiz, tam rekabet piyasası için yaptığımızla aynıdır. Ücret oranı w 1 den w 2 ye düşerse, ikame, üretim ve kâr etkileri nedeniyle MRP eğrisi sağa kayar. İşgücü talep eğrisi, A, B gibi noktaların geometrik yeridir (Şekil 6.11).
Şekil 6.11. Monopol Firmanın İşgücü Talebi: 30 Birden Fazla Değişken Girdi Durumu w w 1 A S 1 w S 2 2 A B 0 MRP 1 MRP 2
31 Piyasa İşgücü Arz ve Talebi Belirli bir üretim faktörünün piyasa talep eğrisi, her bir tekelci firmanın girdi talep eğrilerinin yatay toplamıdır (ancak bireysel firmalara ait talep eğrileri bir araya getirilirken, w düştükçe, talep eğrilerinin yer değiştirmesine dikkat edilmelidir). İşgücü piyasa arz eğrisi, bireysel işgücü arz eğrilerinin yatay toplamıdır. Firmanın tekelci gücü bunu etkilemez.
Girdi fiyatı, girdi talebi ile arzının kesişim noktasında oluşur. Tekelci 32 firmanın girdi talebi, MRP eğrisidir (tam rekabette VMP eğrisidir). Joan Robinson, belirli bir denge işgücü düzeyinde VMP ile MRP arasındaki farkı tekelci sömürüs olarak tanımlamaktadır (Şekil 6.12). Robinson a göre, birim girdiye yapılan ödeme bu girdinin VMP sinden küçükse, o girdi sömürülmüş demektir.
33 Tam rekabet piyasasında: VMP = MRP Tekelci piyasada : MRP = MPMR x = w Robinson ın eleştirisine rağmen, genel olarak aksak rekabet piyasalarında satış etkinlikleri sonucu oluşan ürün bağımlılığı ve negatif eğimli talep eğrisi bu sonuca yol açabilmektedir.
Şekil 6.12. Monopol Firmanın n Optimal Girdi İstihdamı ve Tekelci SömürüS ü 34 w B Tekelci, SömürüS w w C MRP VMP E C w M B A S w M E M VMP 0 MRP 0 M C
35 2. Mal Piyasasında Monopolist (Tek Satıcı), Girdi Piyasasında Monopsonist (Tek Alıcı) Tek Değişken Girdi Durumu Bireysel firmanın işgücü talep eğrisi yine MRP dir. Ancak işgücü piyasasından talepte bulunan tek firma olması nedeniyle, işgücü arz esnekliği sonsuz değil, sıfırla sonsuz arasında bir değere sahiptir (yani pozitif eğimli bir arz eğrisi). Bu eğri, monopsonist firmanın değişik istihdam düzeylerindeki ortalama işgücü maliyetini ya da fiyatını gösterir. Bu anlamda, S ye ortalama harcama eğrisi de diyebiliriz.
Ancak monopsonist firma işgücü istihdam kararını S ye göre vermez. 36 Üretimde istihdam ettiği son işgücüne yapacağı ödeme (marjinal harcama) ile, son işgücünün firmaya kazandırdığını (MRP ) karşılaştırır. Marjinal harcama (ME), bir birim ek girdi kullanılması sonucu, toplam harcamadaki değişikliktir. Üretime katılan her işgücü azalan verimle çalışıyorsa, marjinal harcama (ME), ortalama harcamanın (S ) üzerinde seyredecektir (Şekil 6.13). ME eğrisinin matematiksel elde edilişi aşağıda verilmiştir.
37 Şekil 6.13. Ürün n Piyasasında Monopolist Girdi Piyasasında Monopsonistin Optimal Girdi Kararı ı w ME E S w E A 0 * MRP
ME nin Matematiksel TüretilmesiT 38 dw w = f ( ), > 0, w S d ME > w( = S ) ( ) ( ) d TE d w dw TE = w ME = = = w + d d d dw d w ( ) 2 d ME + d dw d w = = 2 + > 0 2 d d d d
Şekil 6.14a da firma ürün ve girdi piyasasında tam rekabetçi; Şekil 6.14b de 39 ürün piyasasında tam rekabetçi, girdi piyasasında monopsonist; Şekil 6.14c de her iki piyasada da tekel iken oluşan piyasa dengesini ve tekelci sömürüleri göstermektedir. Firma çift taraflı tekel olduğunda oluşan sömürü daha büyüktür: ( w w ) > ( w w ) C MM C M
Şekil 6.14a. Çift Yanlı Tam Rekabette Piyasa Dengesi 40 w S w C A VMP 0 C
Şekil 6.14b. Monopolist-Tam Rekabette Alıcı Piyasa w Dengesi 41 S w C w M B A VMP 0 M C MRP
Şekil 6.14c. Monopolist-Monopsonist Monopsonist Piyasa Dengesi ve Çift Yanlı Tekelci SömürüS ü 42 w ME S w C w M w MM E A B C VMP 0 MM M C MRP
Birden Çok Değişken Girdi Durumu 43 Tam rekabetçi piyasa yapısı altında çalışan bir firma iki değişken girdi kullandığında, optimal girdi kararı, kâr maksimizasyonundan hareketle şöyle belirlenmekteydi: MP w MP MP = ya da = MP r w r K K Bu durumda w ve r, tam rekabetçi firmaya dışsaldır (veridir).
Ancak girdi alıcısı tekel ise, w ile r sabit olamaz. Bu durumda tek alıcı 44 (monopsonist), girdinin marjinal harcamasını dikkate alır. MRTS K MP ME MP MP = = ya da = MP ME ME ME K K K K Bunu matematiksel olarak görelim.
( ), (, ), ( ), ( ) P = f Q Q = Q K w = g r = h K x x x 45 x x ( ) π= PQ TFC+ rk+ w π Qx Px Q x dw = Px + Qx w+ = Qx d 0 Q x P x dw Px + Qx = w+ Qx d MP MRx ME
46 π Qx Px Q x dr = Px + Qx r+ K = K K Qx K dk 0 Q x P x dr Px + Qx = r+ K K Qx dk MPK MRx MEK MR x MP = = ME MP ME K K
3. Girdi Piyasasında Çift Taraflı Tekel 47 Bu modelde girdi alıcısı firmaların tek firmaymış gibi davrandıklarını, girdi sahiplerinin de sendikalaştığını varsayalım. Dolayısıyla girdi piyasasının arz ve talep yanları tekeldir. Piyasa dengesi, her iki tarafın pazarlık, iktisadi ve siyasi güçlerine bağlıdır. Şekil 6.15 de D b, tek alıcının talep eğrisidir. S, sendika için marjinal maliyet eğrisidir. Bu eğri aynı zamanda tek alıcının karşılamak zorunda olduğu ortalama işgücü maliyetini gösterir.
48 Firma cephesi, kârını maksimize eden ME b =MRP noktasında (F) F kadar istihdam, w F kadar ücret önerecektir. İşçi sendikası ise, MC S =MR S noktasında (U) U kadar istihdam, w U kadar ücret isteyecektir. Her iki firmanın aynı anda amaçlarını gerçekleştiren olası bir durum bulunmadığından, iktisadi teknik çözüm belirsizdir. Nihai ücret düzeyinin ne olacağı, tarafların güçlerine bağlıdır. Örneğin grev, lokavt, toplumsal tepkiler gibi etmenler pazarlık güçlerini belirleyecektir.
Şekil 6.15. Girdi Piyasasında Çift Yanlı Tekel 49 w ME b w U F S = AEb = MCS w F U Db = MRP = ARb MR S 0 U F
4. Tam Rekabetçi i Alıcı,, Monopol Sendika 50 Firma mal ve girdi piyasasında tam rekabetçi, girdi satıcısı (sendika) monopolisttir. Şekil 6.16 da S, sendikanın MC sidir. D, işgücü talep eğrisidir ve tam rekabetçi piyasa nedeniyle VMP lerin yatay toplamıyla bulunmuştur. AR S, sendikanın ortalama gelirini; MR S, marjinal gelirini göstermektedir. Piyasada oluşacak denge ücret oranı, sendikanın amacına bağlıdır. Aşağıda üç farklı amaca ve bunlara bağlı sonuçları inceliyoruz.
Şekil 6.16. Tam Rekabetçi i Alıcı Monopolist Sendika 51 w w2 S = MCS w1 w E E 2 D = VMP = ARS 0 2 E 1 1 MR S
a. İstihdamın n Maksimizasyonu 52 Firma tam rekabetçi olarak kârını w=vmp ( P=MC ) noktasında (E noktası), kadar istihdama w kadar ücret ödeyerek belirleyecektir. Bu, maksimum işgücü istihdam düzeyidir. b. Toplam Ücret Ödemelerinin Maksimizasyonu Ücret ödemelerinin maksimizasyonu, MR S eğrisinin sıfıra eşit olduğu durumda gerçekleşir (E 1 noktası). Bu durumda istihdam düzeyi 1, ücret oranı w 1 dir.
53 c. Sendika Kazançlar larının n Maksimizasyonu Sendika, MR S =MC S sağlandığında amacını gerçekleştirebilecektir (E 2 noktası). Bu durumda istihdam 2, ücret oranı w 2 dir.