ESKİŞEHİR DE HAVA KİRLİLİĞİ ÇALIŞMA EKİBİ Doç.Dr.. Tuncay Döğeroğlu Yrd.Doç.Dr Doç.Dr.. Ozan Devrim yay Yrd.Doç.Dr Doç.Dr.. Eftade Gaga Araş.Gör. Özlem Özden Araş Gör. Hicran Altuğ Araş.Gör. Akif Arı Y.Lisans Öğrencisi: Gülçin Demirel Lisans Öğrencisi:Serhat Koçaker Lisans Öğrencisi: Ahmet Ali Mert Lisans Öğrencisi: Vesile Özlem Erkan Lisans Öğrencisi:Yıldız Mine Evci Lisans Öğrencisi: Betül Kurada Lisans Öğrencisi: Burcu Kadakal MATRA PROJESİ II. İLETİŞİM PLATFORMU
ESKİŞEHİR ESKİŞEHİR Nüfus: ~585.000 kişi; Nüfus yoğunluğu: 4.998 kişi.km -2 ; Alan: 123,1 km 2 (EOSB: 22 km 2 );
Eskişehir Yerleşim Alanı
Ölçüm Çalışmaları-I Sağlık Bakanlığı 1986 dan günümüze SO 2 Duman (yönetmelikte PM10) Günlük ortalama
Eskişehir de SO 2 ve PM seviyelerinin yıllara bağlı değişimi 250 SO2 PM Concentration Derişim (µg/m 3 ) 200 150 100 50 Starting the NG usage for industry Sanayide DG kullanımının başlangıcı Starting the NG usage for domestic heating Evsel ısınmada DG kullanımının başlangıcı 0 1986 1987 1988 1989 1990 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Years
SO2 SO2 seviyeleri (mikrograms/m3) WHO sınırları EU sınırları 250 USEPA sınırları Türkiye Mevzuatı sınırları 200 Sanayide DG kullanımının başlangıcı SO 2 ) SO2 (µg/m3) 150 100 50 Evsel ısınmada DG kullanımının başlangıcı Türkiye Mevzuatı Sınırları USEPA WHO EU limits 0 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006
Ölçüm Çalışmaları-II Sürekli ölçümler (otomatik analizörler): Çevre ve Orman Bakanlığı SO 2 (kükürt dioksit), PM 10 (10 μm den küçük partikül madde) Anadolu Üniversitesi Çevre Müh. Bölümü CO (karbon monoksit), NO x (azot oksitler), O 3 (ozon)
SO2 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 01.02.2007 24:00 11.02.2007 24:00 21.02.2007 24:00 03.03.2007 24:00 13.03.2007 24:00 23.03.2007 24:00 02.04.2007 24:00 12.04.2007 24:00 22.04.2007 24:00 02.05.2007 24:00 12.05.2007 24:00 22.05.2007 24:00 01.06.2007 24:00 11.06.2007 24:00 21.06.2007 24:00 01.07.2007 24:00 11.07.2007 24:00 21.07.2007 24:00 31.07.2007 24:00 10.08.2007 24:00 20.08.2007 24:00 30.08.2007 24:00 09.09.2007 24:00 19.09.2007 24:00 29.09.2007 24:00 09.10.2007 24:00 19.10.2007 24:00 29.10.2007 24:00 08.11.2007 24:00 18.11.2007 24:00 28.11.2007 24:00 08.12.2007 24:00 18.12.2007 24:00 28.12.2007 24:00 07.01.2008 24:00 17.01.2008 24:00 27.01.2008 24:00 06.02.2008 24:00 16.02.2008 24:00 26.02.2008 24:00 İl Çevre ve Orman Müdürlüğü ölçümleri
PM10 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 PM10 01.02.2007 24:00 11.02.2007 24:00 21.02.2007 24:00 03.03.2007 24:00 13.03.2007 24:00 23.03.2007 24:00 02.04.2007 24:00 12.04.2007 24:00 22.04.2007 24:00 02.05.2007 24:00 12.05.2007 24:00 22.05.2007 24:00 01.06.2007 24:00 11.06.2007 24:00 21.06.2007 24:00 01.07.2007 24:00 11.07.2007 24:00 21.07.2007 24:00 31.07.2007 24:00 10.08.2007 24:00 20.08.2007 24:00 30.08.2007 24:00 09.09.2007 24:00 19.09.2007 24:00 29.09.2007 24:00 09.10.2007 24:00 19.10.2007 24:00 29.10.2007 24:00 08.11.2007 24:00 18.11.2007 24:00 28.11.2007 24:00 08.12.2007 24:00 18.12.2007 24:00 28.12.2007 24:00 07.01.2008 24:00 17.01.2008 24:00 27.01.2008 24:00 06.02.2008 24:00 16.02.2008 24:00 26.02.2008 24:00 İl Çevre ve Orman Müdürlüğü ölçümleri
160 140 120 100 80 60 40 20 0 00:15 02:45 05:15 07:45 10:15 12:45 15:15 17:45 20:15 22:45 01:15 03:45 06:15 08:45 11:15 13:45 16:15 18:45 21:15 23:45 Zam an (EEST) (2-3 Tem m uz 2005) 22-24 Ağ ustos 2005 Ozon (ug/m3) 00:15 04:15 08:15 12:15 16:15 20:15 00:15 04:15 08:15 12:15 16:15 20:15 00:15 04:15 08:15 12:15 16:15 20:15 160 140 120 100 80 60 40 20 0 140 120 100 80 60 40 20 0 1-3 Eylü l 2005 00:15 04:00 07:45 11:30 15:15 19:00 22:45 02:30 06:15 10:00 13:45 17:30 21:15 01:00 04:45 08:30 12:15 16:00 19:45 23:30 İki Eylül Kampüsü O 3 Analizörü Verileri
Ölçüm Çalışmaları-III Pasif Örnekleme Doç.Dr.. Tuncay Döğeroğlu Araş.Gör. Özlem Özden NO 2, O 3, SO 2 1-2 haftalık ortalama Yöresel Hava Kalitesinin Monitorlanmasında Pasif Örnekleyicilerin Kullanılması başlıklı Lisansüstü Tez Projesi, Proje No: 030251 Eskişehir de Hava Kalitesinin NOx ve Ozon Kirliliği Açısından İzlenmesinde Pasif Örnekleme Yönteminin Kullanılması ve Kirlilik Haritalarının Çıkarılması başlıklı Genel Amaçlı Proje, Proje No: 020237
90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Kas.05 Ara.05 Ölçüm Çalışmaları-III Yıllara Bağlı NO 2 Derişim Değerleri İki Eylül Kampusu Üniversite Evleri Atatürk Bulvarı M. Kemal Atatürk Caddesi Tepebaşı Çifteler Caddesi Zincirlikuyu May.04 Haz.04 Tem.04 Ağu.04 Eyl.04 Eki.04 Kas.04 Ara.04 Oca.05 Şub.05 Mar.05 Nis.05 May.05 Haz.05 Tem.05 Ağu.05 Eyl.05 Eki.05 Mar.04 Nis.04 Oca.04 Şub.04 NO2 derişimi (µg/m 3 )
Ölçüm Çalışmaları-III Estram Toplu Taşıma Sisteminin Hava Kalitesine Etkileri NO2 ( g/m 3 ) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 2004 2005 Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz
Ara.05 Oca.06 Ara.04 Oca.05 Şub.05 Mar.05 Nis.05 May.05 Haz.05 Tem.05 Ağu.05 Eyl.05 Eki.05 Kas.05 Kas.04 120 100 80 60 40 20 0 Ölçüm Çalışmaları-III YILLARA BAĞLI O 3 DERİŞİM DEĞERLERİ İki Eylül Kampusu Üniversite Evleri Atatürk Bulvarı M. Kemal Atatürk Caddesi Tepebaşı Çifteler Caddesi Zincirlikuyu Odunpazarı Ozon derişimi (µg/m 3 )
Ölçüm Çalışmaları-III NO 2 derişimlerinin mevsimsel ve coğrafi dağılımları NO 2 (µg/m 3 ) Kış Dönemi Ortalama NO 2 Derişimlerinin Coğrafi Dağılımı NO 2 (µg/m 3 ) Yaz Dönemi Ortalama NO 2 Derişimlerinin Coğrafi Dağılımı
Ölçüm Çalışmaları-III Ozon derişimlerinin mevsimsel ve coğrafi dağılımları Ozon O3 (µg/m 3 ) 60 9 Ocak 2005 Aylık Ortalama Ozon Derişimlerinin Coğrafi Dağılımı O3 Ozon (µg/m 3 ) 85 23 Haziran 2005 Aylık Ortalama Ozon Derişimlerinin Coğrafi Dağılımı
14-28 Ocak 2005 28 Ocak-4 Şubat 2005 4-11 Şubat 2005 11-18 Şubat 2005 18-25 Şubat 2005 25 Şubat-4 Mart 2005 4-18 Mart 2005 18-25 Mart 2005 25 Mart-1 Nisan 2005 1-8 Nisan 2005 8-15 Nisan 205 15-29 Nisan 2005 29 Nisan-6 Mayıs 2005 6-13 Mayıs 2005 13-21 Mayıs 2005 31 Aralık 2004-7 Ocak 2005 7-14 Ocak 2005 24-31 Aralık 2004 18-24 Aralık 2004 10-17 Aralık 2004 3-10 Aralık 2004 26 Kasım-3 Aralık 2004 19-26 Kasım 2004 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 5-19 Kasım2004 70 60 50 40 30 20 10 0 Ölçüm Çalışmaları-III Ozon NO2 Anadolu Üniversitesi İki Eylül Kampusu ozon NO2 Kaynak Bölge Uzak Bölgeler Kaynak Bölge 14-28 Ocak 2005 28 Ocak-4 Şubat 2005 4-11 Şubat 2005 11-18 Şubat 2005 18-25 Şubat 2005 25 Şubat-4 Mart 2005 4-18 Mart 2005 18-25 Mart 2005 25 Mart-1 Nisan 2005 1-8 Nisan 2005 8-15 Nisan 205 15-29 Nisan 2005 29 Nisan-6 Mayıs 2005 6-13 Mayıs 2005 13-21 Mayıs 2005 Çifteler Caddesi Uzak Bölgeler 7-14 Ocak 2005 Aralık 2004-7 Ocak 2005 24-31 Aralık 2004 18-24 Aralık 2004 10-17 Aralık 2004 3-10 Aralık 2004 26 Kasım-3 Aralık 2004 19-26 Kasım 2004 5-19 Kasım 2004 Derişim (µg/m 3 ) Derişim (µg/m 3 ) Ozon derişimi NOx derişimi
Yeni bir proje: Eskişehir ve İskenderun da Temiz Hava İçin El Ele Pasif örnekleme NO 2, SO 2, O 3 ~60 noktada eş anlı ölçümler
Ölçüm Çalışmaları-IV Yrd.Doç.Dr Doç.Dr. Eftade Gaga PAH (Çok halkalı aromatik hidrokarbonlar) PM 10, PM 2.5 (günlük ortalama) Uçucu organik bileşikler (BTX) Eskişehir İlinin Hava Kalitesinin Belirlenmesi: Karakterizasyon, kaynak belirleme ve sağlık etkileri, TÜBİTAK Araştırma Projesi, Proje Kod no: 104Y263, Mayıs 2005-2008 Kentsel Atmosferik Çok Halkalı Aromatik Bileşiklerin (PAHs) Monitorlanması : Karakterizasyon ve Kaynak Belirleme,Anadolu Üniversitesi, Bilimsel Araştırma Projesi,Proje kod no:050222, Nisan 2005-2008 Proje Ekibi Anadolu Universitesi, Çevre Müh Böl TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü Abant İzzet Baysal Üniversitesi İstanbul Üniversitesi, Halk sağlığı Anabilim Dalı Kocaeli Üniversitesi
Ölçüm Çalışmaları-IV PAH LAR Çok Halkalı Aromatik Hidrokarbonlar (PAH lar) genel olarak organik maddenin, fosil yakıtların ve odun ürünlerinin eksik yanması sonucu oluşmaktadır. Şehir ortamlarındaki önemli kaynakları; evsel ısınma, kok ve alüminyum üretimi, çöp yakma ve trafiktir. Doğal olarak orman yangınları, volkanik aktiviteler ve mikroorganizmalar tarafından oluşturulmaktadırlar. Bilinen kanserojen ve mutajen etkilerinden dolayı Avrupa Komisyonu (EC) ve Amerikan Ulusal Çevre Koruma Ajansı (USEPA) tarafından öncelikli kirleticiler listesine alınmışlardır.
Ölçülen 16 Öncelikli PAH bileşiği
ÖLÇÜM NOKTASI 0 5 10 km
2500,00 2000,00 1500,00 1000,00 500,00 0,00 07.09.2006 10.09.2006 13.09.2006 25.09.2006 29.09.2006 02.10.2006 05.10.2006 08.10.2006 07.01.2006 10.01.2006 13.01.2006 16.01.2006 19.01.2006 22.01.2006 12.02.2006 15.02.2006 18.02.2006 21.02.2006 24.02.2006 27.02.2006 02.03.2006 05.03.2006 05.07.2006 10.07.2006 13.07.2006 18.07.2006 22.07.2006 26.07.2006 Deriş im (n g /m 3) 30.07.2006 23.08.2006 26.08.2006 29.08.2006 01.09.2006 04.09.2006 Tarih 30 25 20 15 S ı caklı k (C ) Toplam PAH Sıcaklık Kaynak: Akif Arı, Yüksek Lisans Tezi 10 5 0-5 -10-15
Eskişehir PAH derişimlerinin farklı şehir ve ülkelerle karşılaştırılması 1400 1200 1000 Derişim 800 600 400 200 0 Atina Taiwan Bursa Delhi Chicago Eskişehir Ortalama PAH'lar
Partikül Madde-I Eskişehir PM 280 240 200 160 120 80 40 0 Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Derişim (ug/m3) Eylül Ekim Aylar Kaynak: Tuğba Ayvaz Kahramantekin, Yüksek Lisans Tezi PM2,5 PM10 TSP
Partikül Madde-II Kaba Partikül Zenginleşme Faktörleri 1000 100 10 1 Sc Sm Al Nd Ti Fe Na Sr Mn La K Ce Co Ba U V Li Cr Ca Ni W Cu Mo Sn Pb Zn Cd Sb Au Te Se EF Element Kaynak: Tuğba Ayvaz Kahramantekin, Yüksek Lisans Tezi
VOC Ölçümleri Dış ortam VOC ölçümleri 70 60 50 derişim(ug/m3) 40 30 20 10 0 yunus emre hasan polatkan iki eylül caddesi toluen etilbenzen m+p ksilen o ksilen Örnekleme noktası Kaynak: Gülçin Demirel Lisans Tezi
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME-I Doğalgaz tüketiminin yaygınlaşmasına paralel olarak SO 2 kirliliği zaman içinde önemli oranda azalmış olsa da, kömür kullanımından kaynaklı sorunların kışın hala ciddi etkileri olduğu görülmektedir. Hem doğal kaynaklı tozun, hem de trafiğin PM10 a katkısı nedeniyle, PM10 seviyelerindeki mevsimsel değişim SO 2 de olduğu kadar belirgin değildir. NO 2 kirliliğinde birinci sırayı trafik emisyonları (özellikle dizel yakıtlı araçlar) almaktadır. Raylı taşımaya geçişle birlikte özellikle trafik yoğun bölgelerde NO 2 seviyelerinde belirgin bir düşüş (~%45) gözlenmiştir.
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME-II Kış sezonunda (Eylül-Nisan) yüksek NO 2 ve düşük ozon derişimleri, yaz sezonunun başlamasıyla (Nisan-Eylül) düşük NO 2, yüksek ozon derişimleri gözlenmiştir. Şehir merkezinde yüksek NO2 ve düşük ozon seviyeleri gözlenirken, şehir merkezinden uzak bölgelerde ise bu durumun tersi görülmüştür.
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME-III Özellikle kömür kullanımının etkilerini gösteren PAH ölçümlerinin sonuçlarına göre kış aylarında kömür kullanımı ciddi bir sorun olmaya devam etmektedir. Eskişehir de atmosferik PAH bileşiklerinin başlıca kaynaklarının; * kış mevsiminde çoğunlukla evsel ısınma * yaz aylarında ise trafik olduğu görülmektedir.
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME-IV Ölçüm çalışmalarının yanısıra, Eskişehir de hava kalitesinin en önemli göstergeleri sayılan PM, SO 2, CO, VOC, NO x gibi bileşenler için emisyon envanterleri hazırlanmakta ve güncellenmektedir. CBS desteğiyle, her bir bileşen için kirlilik dağılım haritaları oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar ölçüm noktalarının belirlenmesinde kullanılmıştır.
TEŞEKKÜR EDERİM...
Pollutant Monitored data from this work Turkish Limits WHO guidelines EU regulations USEPA regulations Daily Annual SO 2 47 a 400 150 500(1 h) 125(24 h) 50(annual) 350(1 h) 125(24 h) 20 e (annual) 1300(3 h) 365(24 h) 80(annual) PM 10 31 b 300 150-50(24 h) 40(annual) 150(24 h) 50(annual) NO 2 23 c 300 100 200(1 h) 40(annual) 200(1 h) 30 e (annual) 100(annual) Ozone 165 d 240(1 h) - 120(8 h) 180(1 h) 120(8 h) 235(1 h) 157(8 h) a,b Annual average measured at two sampling sites c Annual average measured at six sampling sites d Maximum hourly ozone concentration measured in July at Site 8 e Limit set for the protection of ecosystem
Ölçüm Çalışmaları-III 2004 ve 2005 yılı NO 2 ölçüm sonuçları (μg/m 3 ) M.Kemal Atatürk Caddesi Atatürk Bulvarı (Hasan Polatkan Caddesi) Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs 2004 80,37 71,86 81,40 54,21 65,97 2004 43,59 38,92 36,41 29,61 29,45 2005 44,89 46,03 31,13 24,26 22,71 2005 29,63 38,59 15,31 15,52 13,81 NO 2 Azalma oranı(%) 44 36 62 55 66 NO 2 Azalma oranı(%) 32 1 58 48 53 Çifteler Caddesi Tepebaşı Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs 2004 - - - 46,63 54,10 2004 - - - 28,03 29,13 2005 37,46 34,39 30,60 21,10 23,93 2005 62,53 54,60 31,82 20,36 19,45 NO 2 Azalma oranı(%) - - - 55 56 NO 2 Azalma oranı(%) - - - 27 33 Anadolu Üniversitesi İki Eylül Kampusu Üniversite Evleri Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs 2004 7,07 9,88 10,83 9,90 8,43 2004 14,13 13,00 12,82 13,80 6,89 2005 11,97 7,18 5,46 4,35 4,91 2005 11,37 8,36 6,77 2,92 3,32 NO 2 Azalma oranı(%) - 27 50 56 42 NO 2 Azalma oranı(%) 20 36 47 79 52
Sekiz saatlik ortalama değerler dikkate alındığında, WHO ve EPA tarafından ozon için belirlenen sekiz saatlik sınır değerlerin de (120 ve 160 µg/m3) çalışma süresince aşılmadığı görülmüştür. Toplu taşıma hizmetinin (ESTRAM) Aralık 2004 den itibaren hizmete başlaması ile tüm örnekleme noktalarında NO 2 seviyelerinde belli oranlarda (% 30 50) düşüş gözlenmiştir. Bu durum, Eskişehir NO 2 kirliliğinin % 62 sinden sorumlu olduğu bilinen trafiğin yeniden düzenlenmesi ve özellikle eski otobüslerin trafikten kaldırılması ile bağdaştırılmıştır. Şehir merkezinde yüksek NO 2 ve düşük ozon seviyeleri gözlenirken, şehir merkezinden uzak bölgelerde ise bu durumun tersi görülmüştür.
KVS 8 saatlik ortalama 1 saatlik ortalama 24 saatlik ortalama Türkiye (HKKY) - 240 - Türkiye (HKDYY taslağı) - 120 (2020 yılı hedefi) 180 (bilgi eşiği) - 240 (uyarı eşiği) ABD (EPA) - 160 240 - A.B. - 110 (sağlık koruma eşiği) 200 (bitkileri koruma eşiği) 65 (bitkileri koruma eşiği) 180 (bilgi eşiği) 360 (uyarı eşiği) W.H.O. 120 Hedef Parametre Hedef değer [2020] için Uzun vadeli hedef İnsan sağlığının korunması Bir takvim yılında azami günlük 8 saat ortalama 120 µg/m³ değeri üç yıllık ortalama alındığında bir takvim yılı başına 25 günden daha fazla süre boyunca aşılmayacaktır 120 µg/m3 Bitkilerin korunması AOT40 Mayıs ayından Temmuz ayına kadar 1 saatlik değerlerden hesaplanır Beş yıllık ortalaması 18 000 µg/m3 saat 6000 µg/m3 h
Sonuçlar Doğalgaz tüketiminin yaygınlaşmasına paralel olarak SO 2 kirliliği zaman içinde önemli oranda azalmış olsa da, bazı göstergeler, kömür kullanımından kaynaklı sorunların kışın hala ciddi etkileri olduğunu ortaya koymaktadır. Hem doğal kaynaklı tozun da PM 10 a katkısı hem de trafiğin de katkısı nedeniyle, PM 10 seviyelerindeki mevsimsel değişim SO 2 de olduğu kadar belirgin değildir. Ancak genel olarak PM 10 seviyelerinin gelecekteki hedef değerleri sağlaması için ek önlemler alınması gerekecektir.
Sonuçlar NO x emisyonlarında birinci sırayı trafik emisyonları (özellikle dizel yakıtlı araçlar) almaktadır. Raylı taşımaya geçişle birlikte belli bölgelerde NO x seviyelerinde belirgin bir düşüş gözlenmiştir,, ancak toplam seviyelerde belirgin bir azalış yoktur. Şu anki mevzuata göre NO x açısından bir sorun görünmemektedir.
Sonuçlar Özellikle kömür kullanımının etklierini sergileyen PAH ölçümlerinin sonuçlarına göre kış aylarında kömür kullanımı ciddi bir sorun olmaya devam etmektedir. Eskişehir de atmosferik PAH bileşiklerinin başlıca kaynaklarının kış mevsiminde çoğunlukla evsel ısınma amacıyla kömür ve odun yakılması, yaz aylarında ise trafik olduğu görülmektedir Eskişehir kent merkezinde kış mevsiminde ölçülen PAH bileşiklerinin derişimleri Avrupa da ölçülen derişimlerin çok üstündedir.
Sonuçlar Ozon açısından, insan sağlığı ile ilişkili sınır değerler bugün için aşılmamaktadır Ancak ozona hassasiyeti bilinen bitkiler açısından sorun var gibi görünmektedir Diğer bileşenlerden farklı doğası nedeniyle, bölgemizde gözlenen ozon seviyelerinde Eskişehir dışı kaynakların payı daha büyüktür.
Öneriler Yakıt programlarına,, sıkı bir denetim eşliğinde devam edilmelidir Yıllık yakıt programlarının yanında, uzun süreli stratejilerin ele alınacağı Temiz Hava Planları hazırlanarak hayata geçirilmelidir Tüm kurumların yetki ve sorumlulukları net olarak tanımlanmalıdır.
Öneriler Hem sağlık etkileri nedeniyle, hem de doğal ve insan kaynaklı partiküllerin ayrıştırılabilmesi için PM 10 ölçümlerinin yanında PM 2.5 ölçümleri de gerçekleştirilmelidir. Ölçüm noktalarının sayısı arttırılmalıdır.
Öneriler Kentin hem batısında hem doğusunda ozon ölçümleri de gerçekleştirilmelidir. Ozon seviyelerine Eskişehir dışı kaynakların önemli katkısı nedeniyle, ulusal hava kalitesi yönetimi politikaları da geliştirilmelidir.
Öneriler Hava kalitesi verileri ile sağlık verileri ilişkilendirilmeli, hava kirliliği sağlık ilişkisine yönelik yeni çalışmalar gerçekleştirilmelidir. Hem kuraklık eğilimi,hem de ozonun etkileri nedeniyle, hava kirliliği bitki sağlığı ilişkisi de önemli bir çalışma alanı olmalıdır.