T. C. ORMAN GENEL MÜDÜRLĞÜ PROJE SONUÇ RAPORU

T. C. ORMAN GENEL MÜDÜRLĞÜ PROJE SONUÇ RAPORU PROJE ADI Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğü Kızılçam Ağaçlandırma Sahalarında Akdeniz Orman Bahçıvanı [Tomicus destruens (Wollaston) (Col., Curculionidae)] nın Hayat Döngüsünün Belirlenmesi PROJE NUMARASI 15.4408 PROJE YÜRÜTÜCÜSÜ Dr. Saide NAFİSİ BALAY ARAŞTIRMACI İbrahim KARAŞAHİN DANIŞMAN Prof. Dr. Mustafa AVCI YÜRÜTÜCÜ KURULUŞ Ege Ormancılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Kasım / 2013 İZMİR/TÜRKİYE I

ÖNSÖZ Balıkesir Orman Bölge Müdürlüğü talebi doğrultusunda hazırlanan Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğü Kızılçam ağaçlandırma sahalarında Akdeniz orman bahçıvanı [Tomicus destruens (Wollaston) (Col., Curculionidae)] nın hayat döngüsünün belirlenmesi araştırma projesinin arazi çalışmaları 2010-2013 yılları arasında Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğü ormanlarında bu kabuk böceği zararının yoğun olduğu Konakpınar ve Balya Orman İşletme Şefliklerinde yürütülmüştür. Dünya ve ülkemiz literatüründe T. destruens in hayat döngüsü hakkında az sayıda çalışmaya rastlanmıştır. Bölgemizde ise, sınırlı sayıdaki kayıt dışında herhangi bir araştırma ve çalışma yapılmamıştır. Zararlı böceklerle mücadelede tuzak odunları, tuzak ağaçları ve feromon tuzakları kullanılmaktadır. Bu araçlar, böceğin uçma zamanından önce, zararlı böceğin arız olduğu sahalarda kurulur. Ancak, böceğin hayat döngüsü ve özellikle uçma zamanı bilinmediği taktirde, bu mücadeleler başarısızlıkla sonuçlanıp, ciddi kayıplara neden olmaktadır. Bu nedenle bu zararlı böcekle mücadele edebilmek için, ilk önce yaşam evrelerinin bilinmesi gerekmektedir. Sonuçlanan bu çalışma ile, Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğü nde söz konusu kabuk böceğinin hayat döngüsü ve uçma zamanı tespit edilmiştir. Bu bağlamda, elde edilen verilerin, özellikle de uygulamacı birimleri için faydalı olmasını temenni ediyoruz. Çalışma süresince her türlü desteğini esirgemeyen Ege Ormancılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Müdürü Sayın Dr. Salih PARLAK a, data loggerlerin verilerini sayısallaştırmada yardımcı olan Sayın M. Emin AKKAŞ a, deneme alanlarının belirlenmesine katkıda bulunan Balıkesir Orman Bölge Müdürlüğü nde Bilgi Teknolojileri ve İletişim Şube Müdürü Sayın Metin KASAR a, T. desturens erginlerinin teşhisini yapan Dr. Massimo FACCOLI (University of Padua, İtalya), hedef böceğin erginleri ve avcı türlerinin teşhisini yapan Dr. Mikhail Yu MANDELSHTAM (Zoological Institute RAS, St. Petersburg, Rusya) a ve enstitümüzün personeli Sayın Recep ÇELİK e teşekkürlerimizi sunarız. Bu çalışmanın ülkemiz ormancılığına yararlı olmasını umut ederiz. Dr. Saide NAFİSİ BALAY İbrahim KARAŞAHİN II

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... II İÇİNDEKİLER... III ŞEKİLLER LİSTESİ... IV ÇİZELGELER LİSTESİ... V ÖZ... VI ABSTRACT... VII 1. GİRİŞ... 1 2. LİTERATÜR ÖZETİ... 2 3. MATERYAL VE METOT... 4 3.1 Materyal... 4 3.1.1 Arazi ile ilgili materyal... 4 3.1.2. Hedef böcek ile ilgili materyal... 4 3.2. Metot... 4 3.2.1. Arazi çalışmaları... 4 3.2.2. Laboratuar çalışmaları:... 8 4. BULGULAR... 9 4.1. Hedef böcekle ilgili bulgular... 9 4.1.1. Morfolojisi... 9 4.1.2. Arazi sonuçları... 12 4.1.3. Biyolojisi... 25 4.2. Laboratuarda elde edilen bulgular... 33 5. TARTIŞMA, SONUCÇLAR VE ÖNERİLER... 34 5.1. Tartışma ve sonuçlar... 34 5.2. Öneriler... 35 ÖZET... 36 SUMMARY... 37 KAYNAKÇA... 38 EKLER... 40 III

ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1. Tuzak odunu kümesi... 5 Şekil 2. Feromon tuzağı... 6 Şekil 3. Data logger ve ağaç üzerindeki konumu... 7 Şekil 4. Tomicus destruens (Woll.) in yumurtaları... 9 Şekil 5. Tomicus destruens (Woll.) in genç larvaları... 10 Şekil 6. Tomicus destruens (Woll.) in yenik şekli... 10 Şekil 7. Tomicus destruens (Woll.) in pre-pupası... 11 Şekil 8. Tomicus destruens (Woll.) in pupası... 11 Şekil 9. Tomicus destruens in a) olgun ergini ve b) genç ergini... 12 Şekil 10. Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğünde T. destruens in biyolojisi... 32 IV

ÇİZELGELER LİSTESİ Çizelge 1. Konakpınar Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2010-2011 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 13 Çizelge 2. Konakpınar Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2010-2011 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 14 Çizelge 3. Balya Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2010-2011 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 15 Çizelge 4. Balya Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2010-2011 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 16 Çizelge 5. Konakpınar Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2011-2012 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 17 Çizelge 6. Konakpınar Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2011-2012 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 18 Çizelge 7. Balya Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2011-2012 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 19 Çizelge 8. Balya Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2011-2012 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 20 Çizelge 9. Konakpınar Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2012-2013 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 21 Çizelge 10. Konakpınar Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2012-2013 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 22 Çizelge 11. Balya Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2012-2013 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri... 23 Çizelge 12. Balya Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2012-2013 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-nem değerleri... 24 Çizelge 13. Deneme alanlarında feromon tuzaklarından elde edilen faunistik veriler... 32 V

ÖZ 2010-2013 yılları arasında yürütülen bu çalışma ile, asli ağaç türlerimizden ve ağaçlandırma çalışmalarında sıkça kullanılan Kızılçam ın önemli zararlı kabuk böceklerinden biri olan Tomicus destruens (Wollaston) in hayat döngüsünün tespiti hedeflenmiştir. Çalışma, Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğüne bağlı, zararın yoğun olduğu Konakpınar ve Balya Orman İşletme Şeflikleri ve Ege Ormancılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Entomoloji Laboratuarında yürütülmüştür. Deneme alanları iki işletme şefliğinde, ikişer yükselti basamağında (200-218 m ve 421-457 m) belirlenmiştir. Kabuk böceğinin hayat döngüsünün tespitinde, tuzak odunları ve feromon tuzaklarından yararlanılmıştır. Her deneme alanında birbirinden en az 50 m mesafede olacak şekilde, 10 tuzak odunu kümesi ve 5 feromon tuzağı kurulmuş (çalışma süresinde toplam 120 tuzak odunu kümesi ve 60 feromon tuzağı) ve hedef böceğin geçirdiği evrelerine uygun, belirli aralıklarla kontrol edilmiştir. Böceğin farklı hayat evreleri ve sıcaklık-nem ilişkilerini tepit etmek amacıyla deneme alanlarında elektronik sıcaklık ve nem ölçerler yerleştirilmiş ve günde 24 kez sıcaklık ve nem değerlerini (3 yıl boyunca) kaydedecek şekilde programlanmıştır. Elde edilen sonuçlara göre, Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğünde zararlı türün yılda bir generasyon verdiği ve kış öncesi ve kış sonu olmak üzere iki uçma periyodu olduğu tespit edilmiştir. Böceğin arazi şartlarındaki biyolojisi ve uçma zamanı ile yükselti ve nem-sıcaklık değerleri arasındaki ilişkisi ve tespit edilen predatörleri sunulmuştur. Anahtar sözcükler: Kızılçam, Tomicus destruens, kabuk böcekleri, biyolojik döngüler VI

ABSTRACT The aim of this study constituted between 2010-2013 was to determine the life cycle of Tomicus destruens (Wollaston), one of the important bark beetles of Pinus brutia (Ten.) which has a widely spread area in Turkiye s forests and in afforestation activities. In Konakpınar and Balya Enterprises in Balıkesir, 4 research areas with 2 different altitudes (200-218 m and 421-457 m) were established. In each area 10 trap wood heaps and 5 pheromon traps at least 50 m far from each other- were used to determine the biology of T. destruens in each year of the research. The traps were checked in appropriate intervals along the beetle s life period. This was repeated 3 times in the field. To prove the relation between temperature-humidity and bark beetle s life span, in all research areas data loggers were in service, measuring these two factors 24 times a day for 3 years. According to the results, T. destruens has one generation per year and it has two flying periods, one before winter and the second in last winter. The bark beetle s life span under field conditions and the relations between altitude, temperature and humidity are widely discussed and the predators found listed. Key Words: Pinus brutia, Tomicus destruens, bark beetles, life span VII

1. GİRİŞ Kızılçam, 3 milyon hektarı aşan yayılışı ile, ülkemiz ormanlarında en geniş alanı kaplayan bir ağaç türümüzdür. Bu yayılış alanı içerisinde, 161 milyon m 3 ü aşan serveti, 5 milyon m 3 den fazla artımı ve 4 milyon m 3 e yaklaşan eta sı ile, Kızılçam meşcereleri ormancılığımızda ayrı bir yer ve öneme sahiptir (Anonymous, 1987). Orman ağaçları ve özellikle iğne yapraklı ağaçları için önemli tehditlerden biri, böceklerdir. Bu tehdit faktörü içinde kabuk ve sürgün zararlısı böcekler önemli bir yer tutmaktadır. Bunlar yapısal olarak küçük boyutlu olmaları ve gözden uzak, bitki dokusunda yaşamaları nedeniyle varlıkları ve zararları zor fark edilen böceklerdir. Ülkemizde görülen kabuk böceklerinin çoğu sekonder zararlıdır. Bu nedenle başlangıçta fizyolojik bakımdan zayıf düşmüş olan ağaçları tercih etmektedirler. Bunlar ormanlarda ancak fırtına kırma ve devirmeleri, kar kırmaları, orman yangını, yaprakların diğer böcekler tarafından büyük ölçüde yenmesi, kuraklık ve özellikle temiz bir işletme uygulanmaması sonucu böceklerin arız olmasına uygun çok sayıda ağaçların bulunması gibi durumlarda ormanlar için büyük tehlike oluşturmaktadır (Defne, 1954). Bu durumlarda yazlar sıcak ve kurak geçerse kabuk böcekleri kitle üremesi yapabilmektedir. Uygun ortamı bulduklarında ise sağlıklı ağaçlara da giderek primer zararlı gibi davranmaya başlar. Sık sık tekrar eden saldırılarla da sağlıklı ağaçları zarara elverişli bir duruma getirirler (Sarıkaya ve Avcı, 2006). Dünya da sekiz Tomicus türü (Tomicus piniperda (Linnaeus, 1758), T. minor (Hartig, 1834), T. destruens (Wollaston, 1865), T. puellus (Reitter, 1894), T. pilifer (Spessivtsev, 1919), T. brevipilosus (Eggers, 1929), T. yunnanensis (Kirkendall ve Faccoli, 2008) ve T. armandii (Li and Zhang, 2010)) bilinmektedir (Kirkendall ve ark., 2008, Li ve ark., 2010). Bunlardan T. destruens Türkiye ormanlarında varlığı ilk kez Lekander (1971) tarafından Marmaris te tespit edilmiştir. Ancak hayat döngüsü hakkında, dünya literatüründe az sayıda çalışma mevcuttur. Ülkemizde ise sınırlı sayıda çalışma ve kayıt bulunmaktadır. Bölgemizde ise bu zararlı türle ilgili herhangi bir araştırma yapılmamıştır. Ormanlarımızdaki zararlı böcek tehdidi her zaman olacaktır. Söz konusu böceklerle mücadelede başarıyı artırmak, ancak bu zararlıların biyolojilerini ortaya koymakla mümkün olacaktır. Bu çalışmadan elde edilen sonuçlar doğrultusunda, özellikle de uçma zamanın bilinmesiyle, bahse konu olan kabuk böceği ile mücadele çalışmalarından, daha iyi ve etkili sonuç alma olanağı elde edilecektir. 1

2. LİTERATÜR ÖZETİ Faccoli ve ark. (2008), Tomicus destruens in hayat döngüsünde 2 dağılım gösterdiğini belirterek, ilkinde, olgun erginler yumurta koymak için gövdeye, ikincisinde ise genç erginler olgunluk yiyimi için sağlıklı çamların sürgünlerine yöneldiklerini gözlemlemiştir. Sarıkaya (2008) nın yürüttüğü çalışmanın sonuçlarına göre, Batı Akdeniz Bölgesinde Tomicus destruens in yılda bir döle sahip olduğu anlaşılmaktadır. Alt yükselti basamaklarında (0-300 m) böceğin kasım ayında yumurta bırakmaya başladığı belirlenmiş, nisan ayından itibaren ise genç erginler görülmeye başlamıştır. 300-600 m arasındaki orta yükselti basamağında ise ilk yumurtalar ocak ayının ikinci yarısından itibaren görülmekte ve bu yükseltide böcek mayıs ayının ikinci yarısında genç ergin dönemine ulaşmaktadır. 600 m ve üstü rakımları kapsayan yükselti basamağında ise erginler şubat ayından itibaren yumurta bırakmaya başlamakta ve ilk erginler haziran ayında görülmektedir. Tomicus destruens (Wollaston) (Coeloptera, Curculionidae) Akdeniz Bölgesi ve Portekiz, İspanya ve Fransa nın çam ormanlarında ciddi zararlara neden olan bir böcektir. Bu kabuk böceğinin hayat döngüsü hakkında bazı belirsizlikler mevcuttur. İtalya merkezindeki çam ormanlarında yürütülen bu çalışmada ergin böceğin çıkış tarihini belirtmek amacıyla (-)-α-pinen içeren tuzaklar kullanılmıştır. Ayrıca, hayat döngüsünün tespitinde tuzak ağaçlarından da yararlanılmıştır. Çalışma alanında, ergin uçuşları, o yılın sonbaharından bir sonraki yılın ilkbaharının ortasına kadar sürdüğü ve bunun en yoğunu sonbahar ortasında gerçekleştiği tespit edilmiştir. Dolayısıyla, ergin, larva ve pupaların bir bölümü kabuk altında, erginlerin diğer bir bölümünün de sürgünlerde kışladığı belirlenmiştir. Yaz döneminde ergin uçuşu ve üremesi hiç tespit edilmemiştir. Bu çalışmanın sonuçlarına göre, T. destruens in bu alanda yılda bir generasyon vermektedir. Ancak ilkbaharda ortaya çıkan erginlerin yazın ikinci generasyona başlayabileceği araştırılması gereken bir konudur (Peverieri ve ark., 2008). Chakali (2007) nin gerçekleştirdiği bir çalışmanın sonuçları, Tomicus destruens in dişi erginlerinin kabuk altında yumurta koymak için açtıkarı galerilerden dolayı çamlarda ciddi tahribatlara neden olduklarını, bu saldırı yoğun bir şekilde meydana geldiğinde ağacın ölümünü ve dolayısıyla ormanların tahribatına sebep olduğunu, böcek tarafından tercih edilmenin ağaçtan ağaca değiştiğini göstermiştir. Dişi böcekler dağlık bölgelerin kuzey yamaçlarında olan çamları tercih ettikleri ve orada daha çok beslenip, daha çok yumurta bıraktıkları tespit edilmiştir. Güney yamaçlarda ise dişilerin, ağacın kuzeye bakan tarafına yöneldiklerini gözlemlemiştir. Faccoli (2007) nin bir çalışmasına göre Tomicus destruens, Akdeniz bölgesi çam ormanlarının en önemli zararlı böceklerinden biridir. Ancak, muhtemel küresel ısınmadan dolayı daha geniş alanlara yayılmak ve diğer çam türlerine de yönelmesi olasıdır. Bu çalışma ile, konukçu olan ve olmayan ağaç türlerinde böceğin beslenme tercihleri araştırılmıştır. Böceğin beslenme davranışları beş çam türünde (P. pinea, P. pinaster, P. halepensis, P. nigra ve P. sylvestris) gözlemlenmiştir. Çalışmanın sonuçları T. destruens in tüm ağaç türlerinde beslendiğini, ancak P. sylvestris te üremediğini, en yoğun beslenmeyi (dişilerin doğurganlık ve ergin ortaya çıkmasına dayanarak) P. halepensis te, en azı ise P. pinaster de olduğunu göstermiştir. Doğal konukçusu olmayan P. nigra daki böceğin gelişimi ve ergin üremesi, P. pinea ve P. pinaster ile benzer sonuçlar göstermiştir. Sarıkaya ve Avcı (2007) nın bir çalışmasına göre, ülkemiz orman ağaçlarında zarara neden olan kabuk böcekleri her yıl küçümsenmeyecek boyutta ekonomik kayıplara neden olduğu ifade edilmektedir. Tomicus türleri ülkemiz ormanlarında son derece önemli kayıplara yol açan kabuk böceklerindendir. Bugüne kadar T. minor ve T. piniperda türleri ile ilgili araştırmalar yapılmasına ve bu iki türe karşı mücadele yöntemleri geliştirilmesine rağmen, diğer bir Tomicus türü olan T. destruens ile ilgili sınırlı sayıdaki kayıt dışında herhangi bir çalışma gerçekleştirilmemiştir. Yurtdışında yapılan araştırmalar bu türün morfolojik olarak T. piniperda ya benzese de biyolojik olarak önemli farklılıklar taşıdığını ortaya koymuştur. Son zamanlarda Batı Akdeniz ormanlarında yapılan çalışmalarda, Kızılçam ormanlarında esas zarara neden olan türün T. destruens olduğu tespit edilmiştir. Faccoli ve ark. (2005) Akdeniz ormanlarında geçmişte Tomicus piniperda üzerinde yapılan tüm İtalyan çalışmaları, T. destruens ile ilgili bilgi verdiğini bildirmektedir. 2

Chakali (2005) ye göre Pinus halepensis sıkça Tomicus destruens in istilasına ve dolayısıyla çam ormanları bu böceğin yoğun zararına maruz kaldıklarına, doğal ortamında T. destruens in yılda bir generasyon verdiğini, hayat döngülerinde, genç erginlerin sürgünlerde beslenerek ve dişi böceklerin yumurta koymak için kabuk altında galeriler açarak ciddi zararlara neden oldukları bildirilmektedir. Gallego ve ark. (2004) ın bir yayınına göre İspanya da üç Tomicus türünden (Tomicus destruens, T. piniperda ve T. minor), Tomicus destruens in en fazla yoğunluğa sahip olup alçak rakım ve sıcak alanlarında bulunduğunu, T. piniperda nın daha az yoğunlukta olup nemli-soğuk bölgelerde bulunduğunu ve her ikisinin de en çok P. pinaster de tahribata neden oldukları tespit edilmiştir. T. minor un ise en az bulunan Tomicus türü olup daha yüksek rakım ve nemli alanlarda gözlemlenmiştir. Vasconcelos ve ark. (2003) tarafından yapılan bir çalışmada, T. piniperda ve T. destruens in konukçu tercihi araştırılmıştır. Çalışmada Pinus pinaster, P. halepensis ve P. pinea kullanılmıştır. Sonuçlar P. pinaster in, P. halepensis ve P. pinea ya tercih edildiğini göstermektedir. P. halepensis ve P. pinea karşılaştırıldığında ise Portekiz in kuzeyinden olan iki Tomicus populasyonu, P. halepensis, güneyinden olan diğer iki Tomicus populasyonu ise P. pinea yı tercih ettikleri gözlenmiştir. Bu çalışmada ayrıca, normalde sonbaharda yumurta koydukları görülen T. destruens in erginlerine, ocak ayında da rastlanmış olup böylece böceğin kardeş generasyon verdiği ifade edilmektedir. Tomicus cinsine bağlı sürgün böcekleri Avrupa ve Asya nın çam ormanlarının en önemli orman zararlısıdır. Ancak, tüm Akdeniz ülkelerinde Tomicus türünün en yaygını olan Tomicus destruens in biyoloji ve kontrolu hakkında çok az bilgi mevcuttur. Kuzey İtalya da kışı ergin döneminde geçiren bu böcek, ilkbaharda sıcaklıkların 12 C ye ulaştığı zaman faaliyete geçmektedir. İlkbaharda erginlerin %42.2 si, mart ayının üçüncü haftasında faal oldukları, bu oran mart ayının son iki haftasında ise %64.4 e ulaşmaktadır. Ergin dişiler yumurtalarını ağacın iletim demetlerine paralel bir şekilde açtıkları galerilerde bırakırlar. Yumurta dönemi 7-8 hafta sürmekte ve daha sonra pupa dönemi başlar. Yeni erginler yazın başında ortaya çıkmakta olup eşeysel olgunluğa ulaşmak ve kışlamak için sürgünlere geçerler. Sürgünlerde meydana gelen tahribat, ağaçları bir sonraki yılda gövdelerde oluşan zarara karşın daha da hassas olmasına sebep olmaktadır (Faccoli ve ark., 2001). Nanni ve Tiberi (1997) ye göre İtalya nın sahil bölgesindeki çam ormanlarında meydana gelen zararlar, abiyotik ve biyotik faktörlerin (başta T. destruens olmak üzere) etkisinden kaynaklanmaktadır. Sık ve tekrarlanan kuraklık, klimatik ve toprak suyu anormalitileri, böcek ve fungal enfeksiyonları gibi fizyolojik stresler, bu endemik böceğin çoğalmasını kolaylaştırıyor. Diğer Tomicus türleri gibi, T. destruens in de olgun dönemine ulaşırken yaptığı olgunluk yiyimi çamlarda böcek zararının yoğunlaşmasına neden olur. Sürgün ölümleri, fizyolojik anormalitiler oluşturmakta ve bitkiyi daha sonraki salgınlar için daha hassas hale getirmektedir. İtalya nın kuzey ve iç kesimlerinde böceğin kışlama döneminde ergin, pupa, larva ve bazen de yumurtalarına aynı zamanda rastlanmak mümkün olup bu da T. destruens in yılda iki katlı bir generasyona sahip olduğunu göstermektedir. İtalya nın kuzey ve merkezi orman alanlarında, böceğin biyolojisinde belirgin bir farklılık gözlenmemiştir. Ancak, Kuzey Adriyatik bölgesinde erginlerin çoğu kışı sürgünlerde geçirdiği ifade edilmektedir. Bu da doğal alanlarda böcekle mücadeleyi daha da komplike bir hale getirmektedir. Bu da doğal alanlarda böcekle mücadeleyi daha da komplike bir hale getirmektedir. Kansu (1991) hortumlu böceklerin ağz yapısı ile ilgili şu ifadeyi kullanmıştır: Curculionidae tipik hortumlu böceklerin meydana getirdiği bir familyadır. Fakat burada kullanılan hortum kelimesi sadece başın öne doğru uzamış olduğunu belirtir; yoksa, ağız parçaları hortum şeklinde anlamına gelmez. Ağız yapısı, bütün diğer Coleopterlerde olduğu gibi çiğneyicidir. Braqushais (1973) tarafından yapılan bir çalışmada Tomicus destruens in mücadelesinde tuzak ağaçlarının etkisi araştırılmıştır. Araştırmada, bu türün mücadelesinde tuzak ağaçlarının etkili olduğu ve tuzak için kullanılan ağaçların 25 cm çapında olmaları gerektiği belirtilmiştir. Araştırmacı tuzakların eylül ayının başında kurulup, mart ayına kadar da yenilerinin ilave edilmesi, sonbaharda kurulan tuzakların, şubat ayında ve kalan tuzaklar da mart ın sonunda yakılması gerektiğini ifade etmektedir. 3

3. MATERYAL VE METOT 3.1 Materyal 3.1.1 Arazi ile ilgili materyal Çalışmanın materyalini deneme alanlarında kurulan tuzak odunları, feromon tuzakları (üç hunili İskandinav tipi) ve bu tuzaklardan elde edilen böcek türleri, hedef kabuk böceğinin tahribatına maruz kalmış ağaçlardan elde edilen böceğin farklı biyolojik dönemlerindeki bireyleri, amenajman planları ve bu alanlara yerleştirilen data loggerlerinin kaydettiği sıcaklık ve nem verileri oluşturmuştur. -Deneme alanları: Tuzak odunları ve feromon tuzaklarının kurulduğu ormanlık alanları tamamen ağaçlandırma sahaları (tesis yılı: 1985-1987) olup hakim ağaç türü Kızılçam (Pinus brutia Ten.) dır. Alanda Kızılçamdan başka, Karaçam (Pinus nigra Arnold.) ve meşe türleri (Quercus spp.) bulunmaktadır. Alanda Çam kese böceği (Thaumetopoea pityocampa (Schiff.)), Kırmızımtrak sarı çalı antenli yaprak arısı (Neodiprion sertifer (Geoff.)), Sünger örücüsü (Lymantria dispar (L.)) ve Akdeniz çam kabuk böceği (Orthotomicus erosus (Woll.)) gibi bazı zararlı böcek türleri mevcuttur. Deneme alanları ve data loggerlerin konumu: Konakpınar Alt: 39 27'50.56"K 27 53'56.63"D Konakpınar Üst: 39 24'13.07"K 27 57'16.79"D Balya Alt: 39 43'51.83"K 27 40'10.70"D Balya Üst: 39 43'58.84"K 27 38'31.79"D 1971) 3.1.2. Hedef böcek ile ilgili materyal Tomicus destruens in sistematikteki yeri ve sinonimleri: Sınıf: Insecta Takım: Coleoptera Linnaeus, 1758 Üst familya: Curculionidae Latreille, 1802 Familya: Curculionidae Latreille, 1802 Alt familya: Scolytinae Latreille, 1807 Tribe: Hylesinini Erichson, 1836 Alt tribe: Tomicina Shuckard, 1840 Cins: Tomicus Latreille, 1803 Tür: Tomicus destruens Wollaston, 1865 Sinonimleri: Blastophagus destruens, Hylurgus destruens, Myelophilus destruens (Lekander, - Coğrafi yayılışı: T. destruens türü Afrika (El-Cezire, Fas, Tunus), Asya (Kıbrıs, İsrail, Lübnan, Türkiye), Avrupa (Hırvatistan, Fransa, Yunanistan, İtalya, Portekiz, İspanya) ve Atlantik Adalarında (Kanarya Adaları, Mader Adası) tespit edilmiştir (Venette, 2013). - Konukçu ağaç türleri: Pinus brutia, P. canariensis, P. halepensis, P. pinaster, P. pinea ve P. radiata tespit edilen konukçu ağaç türleridir (Venette, 2013). 3.2. Metot 3.2.1. Arazi çalışmaları Arazi çalışmaları Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğüne bağlı, zararın yoğun olduğu Konakpınar ve Balya Orman İşletme Şefliklerinde yürütülmüştür. Konakpınar Orman İşletme Şefliği sahasında, 200 m ve 420 m rakımlarda iki alan belirlenmiş ve sırasıyla Konakpınar Alt ve Konakpınar 4

Üst olarak adlandırılmıştır. Aynı şekilde, Balya Orman İşletme Şefliği sahasında da 220 m ve 455 m rakımlarda Balya Alt ve Balya Üst olarak iki alan belirlenmiştir. Belirlenen dört alande tuzak odunu kümeleri, feromon tuzakları ve sıcaklık nem ölçerler yerleştirilmiştir. Tuzak odunu kümesi: Her deneme alanında birbirinden en az 50 m mesafede olacak şekilde 10 tuzak odunu kümesi (Şekil 1) kurulmuştur. Bu amaçla kesilen ağaçlarının gövde ve kabuk yapısının düzgün olmasına özen gösterilmiştir. Odunlar 1,0-1,30 metre uzunluğunda kesilmiştir. Her tuzak için 12-15 odun kullanılmıştır. Tuzak odunları direkt güneş ışığına maruz kalmayacak yerlerde kurulmuş ve hem gövde hem de kabuk böceğin hayat dönemini takip etmek için açılan kabuklu kısmın kurumasını engellemek için, kabuk böceğin üremesini engellemeyecek şekilde, üzerleri ibreli dallarla örtülmüştür. Daha önceden hazırlanmış ve bir den on a kadar numaralandırılmış alüminyum plakalar, tuzak odununun kurulmuş olduğu yerdeki yakın bir ağaca çakılmıştır. Tuzak odunları, çalışmanın birinci yılında 29-30/09/2010, ikinci yılında 21-22/09/2011, üçüncü yılında 19-20/09/2012 tarihlerinde, Konakpınar ve Balya şefliklerinin ekiplerinin yardımıyla kurulmuştur. Arazi çalışmaları süresince, kabuk üzerinde ergin hedef böceğinin giriş deliği tespit edildiği tarihten itibaren, tuzağın odunlarının kabukları, altında bulunabilecek böceklere zarar verilmeyecek şekilde kaldırılmış ve tespit edilen böceklerle ilgili bilgiler daha önceden hazırlanmış tablolara kaydedilmiştir. Yapılan işlemlerin sonucunda dört deneme alanında her yıl 40 tuzak odunu kümesi (çalışma süresince toplam 120) hazırlanmıştır. Tuzaklar ergin hedef böceğinin odunlara yumurta bırakmak için girdiği tarihten yeni nesil erginlerinin çıktığı tarihe kadar belirli aralıklarla kontrol edilmiştir. Şekil1. Tuzak odunu kümesi 5

Feromon tuzakları: Feromon tuzakları 5X5 cm lik sırıkların ters L şekli oluşturduğu askılara ve yerden 1,0-1,5 metre yüksekliğe asılmıştır (Şekil 2). Her deneme alanına, aralarında 35-50 m mesafe olacak şekilde 5 feromon tuzağı asılmıştır. Feromon tuzakları bir den beş e kadar numaralandırılmıştır. Feromon tuzakları, çalışmanın birinci yılında 6-7/10/2010, ikinci yılında 28-29/09/2011, üçüncü yılında 3-4/10/2012 tarihlerinde, iki şefliğin ekiplerinin yardımıyla deneme alanlarında kurulmuştur. Feromon tuzaklarında hedef böceğe karşı bir preparat bulunmadığından dolayı, T. piniperda ya karşı kullanılan TOMPIN feromonu kullanmıştır. Feromon tuzaklarının preparatlarına önerilen aralıklarda yenileri ilave edilmiştir. Tuzaklara düşmüş böcekler usulüne uygun şekilde laboratuara getirilmiş, gereken bilgileri kaydedilmiş ve örneklerin işlemleri tamamlandıktan sonra muhafaza edilmiştir. Yapılan işlemlerin sonucunda 4 deneme alanında her yıl 20 feromon tuzağı (çalışma süresince toplam 60) hazırlanmıştır. Tüm tuzaklar ön görülen aralıklarda kontrol edilmiştir. Şekil 2. Feromon tuzağı 6

Data Loggerler: Böceğin farklı hayat evreleri ve sıcaklık-bağıl nem ilişkilerini tespit etmek amacıyla, her deneme alanında iki adet (biri yedek olmak üzere) elektronik sıcaklık ve nem ölçerler (HOBO Data Logger, 6,0X4,5X1,5 cm) asılmıştır (Şekil 3). Data loggerler günde 24 kez (her saat) sıcaklık ve bağıl nem değerlerini kaydedecek şekilde programlanmış, koruyucu kutular içinde yerleştirilmiş ve kaybolmalarını önlemek amacıyla görünmeyecek şekilde uygun ağaçlara asılmıştır. Data loggerlerinin kaydettiği bilgiler, belirli aralıklarla taşınabilir bilgisayara aktarılmıştır. Şekil 3. Data logger ve ağaç üzerindeki konumu 7

3.2.2. Laboratuar çalışmaları: Tuzak odunlarının kabukları altında rastlanan hedef böceğin farklı dönemdeki bazı bireyleri (yumurta, larva, pre-pupa, pupa ve erginleri), fotoğraflarını çekmek için laboratuara getirilmiştir. Hedef kabuk böceğinin erginlerinin yumurta bırakmaya başladığı tarihin takibinde, tuzak odunlarının bazı odunları laboratuara getirilmiştir. Bu odunların açık olan her iki uç tarafı ve üzerinden kesilen budak yerlerinin açık yerleri kurumalarını önlemek amacıyla sıvı parafinle kapatılmış, daha önceden hazırlanmış alüminyum kutulara yerleştirilmiş ve gözlem altına alınmıştır. Feromon tuzaklarına düşmüş böcekler usulüne uygun laboratuara getirilmiştir. Bu böcekler arasından, T. destruens in erginleri ayrılıp sayılmış ve sayılar tablolara kaydedilmiştir. Bireyler, daha sonra saf alkolde muhafaza edilmiştir. Feromon tuzaklarına düşmüş diğer böceklerin bazılarının teşhisleri yapılmış ve tümü cam kutularda muhafaza edilmiştir. 8

4. BULGULAR 4.1. Hedef böcekle ilgili bulgular 4.1.1. Morfolojisi Yumurta: Ana yolda bırakılan yumurtalar, oval, süt-beyaz renginde ve yarı saydamdır (Şekil 4). Ergin dişi böcek, ana yol boyunca açtığı yuvacıklarda yolun her iki tarafında yumurtalarını bırakır. Çalışma süresince yapılan gözlemlerde, seyrek olmakla beraber, sadece bir tarafında yumurta bırakılmış galeriler de tespit edilmiştir. Yumurtalar 1-1,5 mm ebadında ve zamanla rengi matlaşıp, kirli beyaza dönüştüğü görülmüştür. Şekil 4. Tomicus destruens (Woll.) in yumurtaları Larva: Larvalar ilk yumurtadan çıktıklarında 1,5-2 mm, saydam beyaz renktedirler. Larva dönemi boyunca liflerde beslenen larvalarının uzunluğu 4-5 mm ye kadar ulaştığı gözlenmiştir (Şekil 5). Larva yolları ana yollara dik şekilde başladığı, daha sonra larvaların büyümesiyle, ana yola göre aşağıya ve yukarıya doğru devam ettiği görülmüştür (Şekil 6). Larvaların büyümesiyle beraber, larva yollarının genişliği de arttığı ve 3 mm civarında olduğu tespit edilmiştir. 9

Şekil 5. Tomicus destruens (Woll.) in genç larvaları Şekil 6. Tomicus destruens (Woll.) in yenik şekli - Pupa: T. destruens pupa evresine girmeden, bir pre-pupa dönemi geçirir. Larva yollarının son bölümü, yolun biraz genişlemesiyle, bir pupa beşiği ile sonlandığı, uyuşuk ve hareketsiz olan olgun larvalar, bu beşiklerde pupa dönemine girdikleri gözlenmiştir (Şekil 7). Pupa dönemi süresince açılan odunların kabukları arasında, bireyin zaman içinde çıkan kanatlar, bacaklar ve diğer değişimleri gözle görülür şeklindedir (Şekil 8). 10

Şekil 7. Tomicus destruens (Woll.) in pre-pupası Şekil 8. Tomicus destruens (Woll.) in pupası 11

- Ergin: T. destruens in ergini, ilk pupa döneminden çıktığında, açık sarımsı kahverenginde oldukları gözlenmiştir. Erginlerin boyu 3,2-4,9 mm olarak ölçülmüştür. Kanat örtüleri, birçok kaynakta belirlendiğinden farklı olarak, kahverengi değil de mat-koyu kırmızı ve bordo renginde olduğu tespit edilmiştir (Şekil 9). Alınları seyrek noktalı, anten rengi belirgin sarıdır. Çıplak gözle görülebilen bu özelliği, teşhisi için önemli bir ipucudur. Anten topuzunun ikinci ve üçüncü kıl sıraları arasında üç sıra kılcık mevcuttur. Bacakları kahverengidir. a b Şekil 9. Tomicus destruens in a) olgun ergini ve b) genç ergini 4.1.2. Arazi sonuçları T. destruens in Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğündeki biyolojisini tespit amacıyla yapılan çalışma, üç yıl boyunca tekrarlanmıştır. 12

2010-2011 Konakpınar Alt (Rakım: 200 m): Bu deneme alanında 29.09.2010 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 06.10.2010 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 23.05.2011 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 1 de verilmiştir. Çizelge 1. Konakpınar Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2010-2011 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 06.10.2010 29.09.2010 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Sayısı Ergin Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin 71,9 12,2-07.10.2010 - - - - - - 89,8 15,7 103 13.10.2010 + - - - - - 88,2 11,1 126 27.10.2010 + + - - - - 73,6 15,3 29 09.11.2010 + + + - - - 70,4 15,7 32 23.11.2010 + - + - - - 88,8 3,9 5 07.12.2010 - - - + - - 79,3 11,7 3 23.12.2010 - - - + + - 80,0 5,7 1 11.01.2011 - - - + + - 74,7 4,3 6 09.02.2011 - - - + + - 72,8 2,9 20 07.03.2011 - - - + + - 70,1 8,1-23.03.2011 - - - - + - 67,1 10,4-07.04.2011 - - - - + - 83,4 13,7-25.04.2011 - - - - + - 72,2 14,3-10.05.2011 - - - - - + 77,4 18,7-23.05.2011 - - - - - - *: Ek 1 13

Konakpınar Üst (Rakım: 421 m): Bu deneme alanında 29.09.2010 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 06.10.2010 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 23.05.2011 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 2 de verilmiştir. Çizelge 2. Konakpınar Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2010-2011 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 06.10.2010 29.09.2010 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Sayısı Ergin Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin 67,9 13,2-07.10.2010 - - - - - - 82,0 16,7 17 13.10.2010 + - - - - - 83,4 12,7 113 27.10.2010 + + - - - - 55,4 18,2 22 09.11.2010 + + + - - - 64,7 16,1 12 23.11.2010 - - + - - - 80,6 5,4-07.12.2010 - - + + - - 69,5 14,1-23.12.2010 - - - + - - 83,1 7,0-11.01.2011 - - - + + - 68,6 6,6-09.02.2011 - - - + + - 66,2 5,3-07.03.2011 - - - + + - 64,7 9,9-23.03.2011 - - - + + - 61,4 12,0-07.04.2011 - - - + + - 77,8 14,9-25.04.2011 - - - - + - 71,9 18,8-17.05.2011 - - - - + + 74,1 20,0-23.05.2011 - - - - + + *: Ek 1. 14

Balya Alt (Rakım: 218 m) Bu deneme alanında 29.09.2010 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 06.10.2010 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 23.05.2011 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 3 te verilmiştir. Çizelge 3. Balya Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2010-2011 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 06.10.2010 29.09.2010 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Ergin Sayısı 69,7 12,6-07.10.2010 - - - - - - 90,9 15,8 5 13.10.2010 - - - - - - 88,9 11,5 77 27.10.2010 + + - - - - 77,9 15,6 6 09.11.2010 + + + - - - 75,9 15,0 10 23.11.2010 - - + - - - 88,7 3,6 5 07.12.2010 - - + + - - 81,4 11,8 4 23.12.2010 - - + + - - 80,7 5,9 0 11.01.2011 - - + + - - 70,3 4,7 7 09.02.2011 - - - + + - 69,2 3,3 3 07.03.2011 - - - + + - 67,9 8,9-23.03.2011 - - - + + - 66,6 10,7-07.04.2011 - - - + + - 83,8 14,1-25.04.2011 - - - + + - 73,2 17,6-17.05.2011 - - - + + - 75,8 18,7-23.05.2011 - - - + + Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin *: Ek 1. 15

Balya Üst (Rakım: 457 m) Bu deneme alanında 29.09.2010 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 06.10.2010 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 23.05.2011 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 4 te verilmiştir. Çizelge 4. Balya Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2010-2011 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 06.10.2010 29.09.2010 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Sayısı Ergin Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin 75,8 11,2-07.10.2010 - - - - - - 92,0 15,0 24 13.10.2010 - - - - - - 91,5 10,8 68 27.10.2010 + + - - - - 71,9 16,0 19 09.11.2010 + + + - - - 72,6 14,6 17 23.11.2010 + - + - - - 89,5 3,5 9 07.12.2010 - - + + - - 78,5 12,3 5 23.12.2010 - - + + + - 83,3 5,5 2 11.01.2011 - - + + + - 72,3 5,0 1 09.02.2011 - - + + + - 70,7 2,8 5 07.03.2011 - - + + + - 67,8 8,8-23.03.2011 - - - + + - 67,2 10,2-07.04.2011 - - - + + - 84,5 13,5-25.04.2011 - - - + + - 74,7 17,6-17.05.2011 - - - - + - 79,7 18,2-23.05.2011 - - - - + + *: Ek 1. 16

2011-2012 Konakpınar Alt (Rakım: 200 m): Bu deneme alanında 21.09.2011 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 28.09.2011 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 15.05.2012 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 5 de verilmiştir. Çizelge 5. Konakpınar Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2011-2012 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 28.09.2011 21.09.2011 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Sayısı 68,8 16,8-28.09.2011 - - - - - - 86,8 11,4 6 11.10.2011 + + - - - - 74,3 9,8 171 25.10.2011 + + - - - - 76,5 4,9 4 15.11.2011 + + - - - - 77,2 3,5-29.11.2011 + + - - - - 86,0 9,7 110 13.12.2011 + + - - - - 77,8 0,5 15 10.01.2012 - + - - - - 79,2-0,4 3 24.01.2012 - - + - - - 74,9 1,4 25 16.02.2012 - - + - - - 84,1 3,9 283 08.03.2012 - - + - - - 64,7 11,9 27 29.03.2012 - - + + - - 73,9 14,6 2 13.04.2012 - - + + + - 76,6 15,0-27.04.2012 - - - + + - 72,7 17,8-08.05.2012 - - - - + + 76,4 16,0-15.05.2012 - - - - - + Ergin Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin *: Ek 2. 17

Konakpınar Üst (Rakım: 421 m): Bu deneme alanında 21.09.2011 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 28.09.2011 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 15.05.2012 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 6 da verilmiştir. Çizelge 6. Konakpınar Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2011-2012 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 28.09.2011 21.09.2011 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Sayısı 66,4 18,8-28.09.2011 - - - - - - 88,4 11,2-11.10.2011 + + - - - - 74,1 10,7 1 25.10.2011 + + - - - - 75,6 6,3 1 15.11.2011 + + - - - - 57,8 9,0-29.11.2011 + + - - - - 79,7 11,1 7 13.12.2011 - + - - - - 82,1 0,8 19 10.01.2012 - + - - - - 86,5-1,5 1 24.01.2012 - + - - - - 67,4 3,5 8 16.02.2012 - + + - - - 87,9 3,6 28 08.03.2012 - - + - - - 53,2 14,0 18 29.03.2012 - - + - - - 64,2 15,5-13.04.2012 - - + - - - 69,8 17,4-27.04.2012 - - - + + - 66,7 18,7-08.05.2012 - - - + + - 67,6 17,3-15.05.2012 - - - - + + Ergin Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin *: Ek 2. 18

Balya alt (Rakım: 218 m) Bu deneme alanında 21.09.2011 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 28.09.2011 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 15.05.2012 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 7 de verilmiştir. Çizelge 7. Balya Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2011-2012 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 28.09.2011 21.09.2011 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Ergin Sayısı 79,3 3,5-28.09.2011 - - - - - - 78,1 0,3 1 11.10.2011 + + - - - - 74,4 4,2 44 25.10.2011 + + - - - - 71,6 14,1 3 15.11.2011 + + - - - - 73,4 13,8-29.11.2011 + + - - - - 89,0 9,8 22 13.12.2011 + + + - - - 76,6 0,2 5 10.01.2012 + + + - - - 77,3-0,8-24.01.2012 + + + - - - 69,3 2,8-16.02.2012 - - + - - - 83,9 3,9 39 08.03.2012 - - + - - - 66,0 11,9 20 29.03.2012 - - + - - - 74,8 15,0 2 13.04.2012 - - - + + - 70,5 16,4-27.04.2012 - - - + + - 74,5 17,6-08.05.2012 - - - + + - 73,9 18,4-15.05.2012 - - - - - + Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin *: Ek 2. 19

Balya Üst (Rakım: 457 m) Bu deneme alanında 21.09.2011 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 28.09.2011 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 15.05.2012 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında pre-pupa ve pupa döneminde bireylere ve genç ergin böceklere rastlanmamıştır. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 8 de verilmiştir. Çizelge 8. Balya Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2011-2012 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 28.09.2011 21.09.2011 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Sayısı 73,9 16,7-28.09.2011 - - - - - - 91,6 10,1 9 11.10.2011 - - - - - - 76,3 10,1 22 25.10.2011 + + - - - - 82,7 5,3 1 15.11.2011 + + + - - - 71,1 7,6 1 29.11.2011 + + + - - - 89,6 10,0 1 13.12.2011 + + + - - - 78,8-0,8-10.01.2012 + + + - - - 87,9-2,5-24.01.2012 + + + - - - 71,7 2,2-16.02.2012 - + + - - - 90,9 2,6 10 08.03.2012 - - + - - - 59,0 12,8 21 29.03.2012 - - + - - - 70,3 14,9 2 13.04.2012 - - - - - - 68,6 16,8-27.04.2012 - - - - - - 73,2 17,7-08.05.2012 - - - - - - 75,6 16,3-15.05.2012 - - - - - - Ergin Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin *: Ek 2. 20

2012-2013 Konakpınar Alt (Rakım: 200 m): Bu deneme alanında 19.09.2012 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 03.10.2012 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 15.05.2013 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin ergin ve yumurtalarına rastlanmamıştır. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 9 da verilmiştir. Çizelge 9. Konakpınar Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2012-2013 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 03.10.2012 19.09.2012 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Sayısı 71,7 18,6-04.10.2012 - - - - - - 76,3 16,8 54 17.10.2012 - - - - - - 78,5 16,4 40 01.11.2012 - - - - - - 76,3 10,3 4 21.11.2012 - - - - - - 83,0 6,8 31 04.12.2012 - - + + - - 84,6 4,4 13 18.12.2012 - - - - - - 76,5 0,9 41 04.01.2013 - - - - - - 76,3 10,3 13 17.01.2013 - - - - - - 83,4 5,2 115 15.02.2013 - - - - + - 66,5 6,4 31 27.02.2013 - - - - + - 67,1 14,4 8 05.03.2013 - - - - + - 70,4 14,8 15 27.03.2013 - - - - + - 72,8 11,3-09.04.2013 - - - - + - 65,6 12,9-20.04.2013 - - - - - + 53,5 22,6-15.05.2013 - - - - - - Ergin Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin *: Ek 3. 21

Konakpınar Üst (Rakım: 421 m): Bu deneme alanında 19.09.2012 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 03.10.2012 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 15.05.2013 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 10 da verilmiştir. Çizelge 10. Konakpınar Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2012-2013 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri * Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 03.10.2012 19.09.2012 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Ergin Sayısı 65,6 20,5-04.10.2012 - - - - - - 74,7 17,6 13 17.10.2012 - - - - - - 68,4 17,8 12 01.11.2012 + + + - - - 74,4 10,6 1 21.11.2012 - + + - - - 79,6 6,8 21 04.12.2012 - - + - - - 78,8 6,6 2 18.12.2012 - - - + + - 74,9 1,2-04.01.2013 - - - + + - 70,4 10,3 1 17.01.2013 - - - - + - 82,3 5,6 16 15.02.2013 - - - - + - 57,0 8,4 32 27.02.2013 - - - - + - 62,9 14,1 6 05.03.2013 - - - - + - 55,9 16,9 9 27.03.2013 - - - - + - 74,9 10,8 1 09.04.2013 - - - - + - 55,7 15,5-20.04.2013 - - - - - + 38,5 25,3-15.05.2013 - - - - - - Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin *: Ek 3. 22

Balya Alt (Rakım: 218 m) Bu deneme alanında 19.09.2012 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 03.10.2012 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 15.05.2013 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri Çizelge 11 de verilmiştir. Çizelge 11. Balya Alt deneme alanında Tomicus destruens in 2012-2013 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-bağıl nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 03.10.2012 19.09.2012 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Ergin Sayısı 70,0 18,1-04.10.2012 - - - - - - 79,2 11,4 28 17.10.2012 - - - - - - 83,9 10,5 39 01.11.2012 - - - - - - 79,8 9,7 13 21.11.2012 + + + - - - 84,4 6,8 26 04.12.2012 - - + + - - 82,6 6,8 2 18.12.2012 - - + + + - 75,9 8,0 9 04.01.2013 - - + + + - 77,5 7,2 2 17.01.2013 - - + + + - 58,9 15,4 132 15.02.2013 - - - + + - 56,7 22,1 125 27.02.2013 - - - + + - 53,0 22,1 15 05.03.2013 - - - - + - 56,9 25,4 36 27.03.2013 - - - - + - 56,3 26,4 11 09.04.2013 - - - - + - 54,2 25,2-20.04.2013 - - - - + + 49,6 24,2-15.05.2013 - - - - - + Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin *: Ek 3. 23

Balya Üst (Rakım: 457 m) Bu deneme alanında 19.09.2012 tarihinde 10 tuzak odunu kümesi ve 03.10.2012 tarihinde de 5 feromon tuzağı kurulmuştur. Tuzakların kontrolüne 15.05.2013 tarihine kadar devam edilmiştir. Bu deneme alanında ve döneminde tuzak odunlarında hedef böceğin tüm hayat evreleri tespit edilmiştir. Böceğin arazide tespit edilen biyolojik dönemleri, feromon tuzaklarına düşen ergin hedef böceğin sayıları ve haftalık ortalama sıcaklık-nem değerleri Çizelge 12 de verilmiştir. Çizelge 12. Balya Üst deneme alanında Tomicus destruens in 2012-2013 dönemine ait biyolojik evreleri, feromon tuzakları sonuçları ve haftalık ortalama sıcaklık-nem değerleri *Haftalık Ortalama Bağıl Nem (%) *Haftalık Ortalama Sıcaklık ( C) 03.10.2012 19.09.2012 Tuzaklar kurulmuştur. Feromon Tuzak Hedef böceğin biyolojik dönemleri Tuzakları Odunları Kontrol Tarihleri Ergin Ergin Sayısı 74,0 18,8-04.10.2012 - - - - - - 80,5 16,4 72 17.10.2012 - - - - - - 78,6 16,2 24 01.11.2012 + - - - - - 84,2 9,2 23 21.11.2012 + + + - - - 85,5 5,3 81 04.12.2012 + + + - - - 84,3 5,2 4 18.12.2012 + + + - - - 75,3 0,0 13 04.01.2013 - - + + + - 75,6 9,6 4 17.01.2013 - - + + + - 84,5 4,6 90 15.02.2013 - - - + + - 61,5 6,8 177 27.02.2013 - - - - + - 70,0 13,6 6 05.03.2013 - - - - + - 63,0 15,6 19 27.03.2013 - - - - + - 77,9 10,0 3 09.04.2013 - - - - + - 55,0 14,9-20.04.2013 - - - - - + 49,7 23,0-15.05.2013 - - - - - - Yumurta Larva Pre-pupa Pupa Genç Ergin *: Ek 3. 24

4.1.3. Biyolojisi Yıllara göre: 2010-2011 T. destruens in doğal koşullar altındaki biyolojisini belirlemek amacıyla deneme alanlarında 29.09.2010 tarihinde tuzak odunu kümeleri ve 06.10.2010 tarihinde de feromon tuzakları kurulmuştur. Alandaki tuzaklarda yapılan periyodik gözlemlerde: Konakpınar Alt (Rakım: 200 m) 13.10.2010 itibaren erginlerin yumurta bırakmak için odunlara giriş yapmaya başladığı gözlenmiştir. Bir sonraki kontrol 27.10.2010 tarihinde yapılmış ve bu tarihte yumurtalar ve erginlerin yumurta bırakmaya devam ettikleri tespit edilmiştir. 09.11.2010 tarihinde henüz yumurtalardan yeni çıkmakta olan genç larvalar ve yumurta bırakmaya devam eden erginler görülmüştür. Dişi böceğin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 91 adet ve anayollarının uzunluklarının ortalama 6,8 cm olduğu belirlenmiştir. Ekim sonu-kasım ortasına kadar yumurta dönemi devam etmiş olup bu dönemde ortalama sıcaklık 12,3 C ve bağıl nem değeri %81,9 bulunmuştur. Larva dönemi Kasım ayının başlarından bu ayın sonuna kadar sürdüğü anlaşılmıştır. Bu periyot boyunca sıcaklığın ve bağıl nem in 13,9 C ve %77,5 olduğu kaydedilmiştir. 07.12.2010 tarihinde pre-pupa dönemine yeni girmiş olan bireylere rastlanmıştır. 23.12.2010 tarihinde pre-pupa döneminde olan bireylerle birlikte pupa dönemine henüz girmiş fertler de gözlenmiştir. Türe ait pupalar Aralık ortası-bir sonraki yılın Nisan sonuna kadar görülmüştür. Bu dönem boyunca sıcaklık ve bağıl nem değerleri 6,4 C ve %78,0 olarak ölçülmüştür. İlk genç erginler 10.05.2011 tarihinde görülmüş olup bu tarih için sıcaklık ortalaması 14,3 C olmuştur. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının ilk kontrolü 13.10.2010 tarihinde yapılmış ve 103 birey sayılmıştır. Bir sonraki kontrolde feromon tuzaklarına düşen ergin böcek sayısında kısmı bir yükselme görülmüştür. Ergin uçuşları genel olarak Ocak 2011 e kadar azalarak devam etmiş ve Ocak 2011 de minimuma inmiştir. 2011 Mart ın ilk haftasında bu sayıda bir miktar artış tespit edilmiştir. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir döl verdiği, uçma zamanının kış öncesi ve kış sonrası olmak üzere iki ayrı dönemden oluştuğu belirlenmiştir. Asıl uçma faaliyetini Ekim-Kasım aylarında, kış sonrası dönemini az olmakla beraber Mart ayında gerçekleştirdiği tespit edilmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Mayıs ayı başlarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Konakpınar Üst (Rakım: 421 m) Hedef böceğin ergin dişilerin 13.10.2010 da yumurta bırakmak amacıyla odunlara giriş yapmaya başladığı tespit edilmiştir. 27.10.2010 tarihindeki kontrolde, bu erginlerle beraber, yeni yumurtalar da görülmüştür. Larva dönemi 09.11.2010 tarihinde başladığı ve bu tarihte hala faal olan erginler ve yumurtalar da gözlenmiştir. Dişi böceğin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 73 adet ve anayollarının uzunluklarının ortalama 5,6 cm olduğu tespit edilmiştir. Yumurta dönemi Ekim ortası-kasım ortasına kadar sürmüş ve bu dönemde ortalama sıcaklık ve bağıl nem değerleri 15,7 C ve %67,8 dir. 07.12.2010 tarihindeki kontrolde olgun larvalar ve pre-pupa dönemine yeni başlamış bireyler tespit edilmiştir. Larva döneminde böceğin yaklaşık bir ay süreyle doğada görülebildiği, bu dönemin Aralık ilk haftasına kadar sürdüğü anlaşılmıştır. Değerlendirmeler sonucunda larva döneminin arazi şartlarındaki periyodun sıcaklık ve bağıl nem değerleri ortalama 14,2 C ve %65,6 bulunmuştur. 11.01.2011 tarihinde pre-pupa döneminde ve pupa dönemine henüz başlamış fertler gözlenmiştir. Bu alanda pupa dönemi Ocak-Mayıs sonlarına kadar devam ettiği görülmüş ve bu süre için ortalama sıcaklık değeri 9,8 C, bağıl nem ise %75,5 belirlenmiştir. Genç erginlere 17.05.2011 tarihindeki kontrolde rastlamış ve bu döneme ait ortalama sıcaklık 18,8 C olmuştur. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. 25

Feromon tuzaklarından elde edilen sonuçlara bakıldığında, en fazla ergin uçuşunun Ekim ayında gerçekleştiği belirlenmiştir. Ergin uçuşları Aralık ayına kadar azalan bir seyir ile devam etmiş ve Aralık 2010 nun ilk haftasından itibaren feromon tuzaklarına hiç ergin düşmediği gözlenmiştir. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir generasyon verdiği ve asıl uçma faaliyetini Ekim- Kasım aylarında gerçekleştirdiği tespit edilmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Mayıs ayı başlarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Balya Alt (Rakım: 218 m) Bu deneme alanında 27.10.2010 tarihindeki kontrolde yumurtalarla beraber, hala yumurta bırakmaya devam eden dişi erginler de tespit edilmiştir. 09.11.2010 tarihinde ise ergin ve yumurtalara ilaveten henüz yumurtalardan yeni çıkmakta olan genç larvalar görülmüştür. Dişi böceğin açtığı anayollarda bıraktığı yumurta sayısı ortalama 78 adet ve anayollarının ortalama uzunluğu 6,3 cm olarak tespit edilmiştir. Yumurta dönemi Ekim ortası-kasım ortasına kadar sürdüğü ve bu dönemin sıcaklık ve bağıl nem ortalaması 12,8 C ve %83,9 olduğu belirlenmiştir. Larva dönemi Kasım ayı başlarında başlamış ve 2011 yılının Ocak ayı ortasına kadar devam ettiği tespit edilmiştir. Larva dönemi için ortalama sıcaklık değeri 9,0 C, bağıl nem değeri ise %81,7 bulunmuştur. 09.02.2011 de yapılan gözlemlerde, pre-pupa döneminde olan bireylerle beraber, pupa dönemini başlayan ilk fertlere de rastlanmıştır. Pupa dönemi 2011 yılının Şubat ayı başlarından Mayıs ayın sonlarına kadar, sıcaklık ve bağıl nem ortalaması 9,3 C ve %75,6 iken devam ettiği tespit edilmiştir. İlk erginlere 23.05.2011 tarihinde sıcaklık ortalaması değeri 18,7 C iken rastlanmıştır. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının ilk kontrolünde 5, 27.10.2010 tarihindeki ikinci kontrolde ise 77 ergin böcek sayılmıştır. Ergin uçuşları ilerdeki kontrollerde azalan bir seyir göstermiş, 2011 yılının Şubat ayı başlangıcında feromonlarda tekrar birkaç ergin tespit edilmiştir. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir döl verdiği, asıl uçma faaliyetini Ekim ayında gerçekleştirdiğini, Şubat ayındaki bireylerinin çok az sayıda olduğu belirlenmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Mayıs ayın ortalarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Balya Üst (Rakım: 457 m) Tuzak odunlarının 07.10.2010 ve 13.10.2010 kontrollerinde odunlarda hedef böceğin her hangi bir biyolojik faaliyeti gözlenmemiştir. 27.10.2010 tarihinde ise yeni yumurtalar ve anayollarda yumurta bırakan erginlere rastlanmıştır. Yumurta dönemi Ekim ayı son haftası, Kasım ayı ortalarına kadar devam ettiği ve bu süre için ortalama sıcaklık değeri 13,3 C, bağıl nem değeri ise %80,2 olduğu belirlenmiştir. Dişi ergin böceğin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 70 adet, anayollarının ortalama uzunluğu 6,3 cm olduğu tespit edilmiştir. Doğal koşullarda larva dönemi bu alanda Kasım ayının ilk haftasından itibaren başladığı, yaklaşık 4 ay sürdüğü ve bir sonraki yılın Mart ayının ilk haftasinda sona erdiği gözlenmiştir. Larva dönemi için ortalama sıcaklık ve bağıl nem değeri 6,8 C ve %81,4 kaydedilmiştir. 23.12.2010 tarihindeki kontrolde, larva ve pre-pupa döneminde olan bireylerle beraber, pupa dönemine yeni girmiş fertler de tespit edilmiştir. Pupa dönemi Aralık ortasından bir sonraki yılın Mayıs ayı sonlarına kadar devam ettiği ve bu süre için sıcaklık ve bağıl nem ortalaması 7,6 C ve %78,9 olduğu belirlenmiştir. 23.05.2011 tarihindeki kontrolde, yeni erginler ilk kez görülmüş olup, bu günlere ait ortalama sıcaklık 18,2 C olmuştur. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının ilk kontrolünde 24 ergin, 27.10.2010 tarihindeki ikinci kontrolde 68 ergin sayılmıştır. Bu değerin Şubat ayının son haftasına kadar azalan bir seyir takip ettiği, Mart ayının başlarında ise az bir artış gösterdiği gözlenmiştir. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir generasyon verdiği ve asıl uçma faaliyetini Ekim 26

ayında gerçekleştirip Kasım ayında da devam ettiği, Mart ayında da az sayıda erginin uçtuğu anlaşılmıştır. Yeni generasyona ait erginlerin Mayıs ayın ortalarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. 2011-2012 Zararlı türün doğal ortamındaki hayat döngüsünü belirlemek amacıyla deneme alanlarında 21.09.2011 tarihinde tuzak odunu kümeleri ve 28.09.2011 tarihinde de feromon tuzakları kurulmuştur. Alanda tuzaklarda yapılan periyodik gözlemlerde: Konakpınar Alt (Rakım: 200 m) 11.10.2011 tarihinde odunlara yeni girmiş erginler ve bırakılan yumurtalar tespit edilmiştir. 13.12.2011 tarihine kadar yapılan gözlemlerde ergin ve yumurtalar gözlenmiştir. Yumurta dönemi Ekim ayı başlarından bir sonraki yılın Ocak ayına kadar devam ettiği ve bu dönem için ortalama sıcaklık değeri 5,9 C, bağıl nem ise %79,5 olduğu belirlenmiştir. Dişi böceğin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 69 adet ve anayolların uzunluklarının ortalama 5,8 cm olduğu tespit edilmiştir. 24.01.2012 tarihindeki kontrolde, yumurtalardan yeni çıkmakta olan genç larvalar tespit edilmiş ve larva dönemi Nisan ayı ortasına kadar devam ettiği belirlenmiştir. Bu periyot boyunca ortalama sıcaklık 6,0 C ve bağıl nem %74,6 bulunmuştur. 13.04.2012 tarihinde, son dönem larvaları, per-pupa döneminde olan bireyler ve pupa dönemini başlamış fertler bir arada gözlenmiştir. Pupa dönemi Nisan ayından Mayıs ayının ilk haftasına kadar sürdüğü ve bu dönem için ortalama sıcaklık 16,1 C, bağıl nem değeri de %71,3 olduğu anlaşılmıştır. Tuzakların kontrolünde genç erginler 08.05.2012 tarihinde ilk kez tespit edilmiş ve bu günlere ait ortalama sıcaklık 17,8 C olmuştur. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının ilk kontrolü 11.10.2011 tarihinde yapılmıştır. İlk kontrolde sayılan ergin böcek sayısı 6 iken, 25.10.2011 tarihindeki sayımda 171 ergin böcek tespit edilmiştir. Kasım ayı sonunda feromon tuzaklarında ergin böceğe rastlanmamıştır. Ancak Aralık ayı ortasında, havaların birden ısınmasıyla tuzaklara düşen ergin sayısında belirgin bir artış görülmüştür. Mart ayının ilk haftasına kadar ergin uçuşunda tekrar azalan bir seyir görülmüş ve 08.03.2012 de feromon tuzaklarına düşen ergin böcek sayısı oldukça yükselmiş ve 283 ergin sayılmıştır. Nisan ve Mayıs ayları boyunca ergin uçuşları minimuma inmiştir. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, hedef böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir döl verdiği, uçma zamanının kış öncesi ve kış sonrası olmak üzere iki ayrı dönemden oluştuğu belirlenmiştir. Sonbahardaki periyodun ağırlıklı olarak Ekim ayı boyunca devam ettiği, kış sonunda da uçma zamanının Mart ayında gerçekleştirdiği tespit edilmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Mayıs ayından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Konakpınar Üst (Rakım: 421 m) 11.10.2011 tarihindeki kontrolde, hem yumurta bırakmakta olan erginler ve hem de yumurtalar tespit edilmiştir. Bu durum 29.11.2011 tarihine kadar devam etmiş ve o tarihten itibaren canlı ergine rastlanmamıştır. Dişi böceğin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 93 adet ve anayollarının uzunluklarının ortalama 5,6 cm olduğu belirlenmiştir. Yumurta dönemi 2011 Ekim ayı başlarından 2012 Şubat ayı ortasına kadar devam etmiş ve bu dönem için ortalama sıcaklık 6,3 C ve bağıl nem değeri %76,2 belirlenmiştir. İlk genç larvalar 16.02.2012 tarihindeki kontrolde tespit edilmiştir. Doğal koşullarda bu dönem ve alanda larva döneminin yaklaşık 2 ay sürdüğü ve bu dönemin ortalama sıcaklık değeri 9,3 C ve bağıl nem de %64,5 olarak tespit edilmiştir. 27.04.2012 tarihinde pre-pupa döneminde olan bireyler ve pupa dönemine başlamış fertlere rastlanmıştır. Pupa dönemi yaklaşık 3 hafta sürmüş ve bu dönem için ortalama sıcaklık 18,6 C ve bağıl nem değeri de %65,3 olarak hesaplanmıştır. Kontrollerimizde genç erginler 15.05.2012 tarihinde ilk kez görülmüş olup bu günlere ait ortalama sıcaklık 17,3 C olmuştur. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının ilk kontrolü 11.10.2011 tarihinde yapılmış. Ancak feromon tuzaklarında hedef ergin böceğe rastlamamıştır. 2011 Aralık-2012 Ocak ayı süresince feromon tuzaklarına düşen ergin böcek sayısında kısmı bir artış görülmüş ve bunun feromon preparatının yenilenmesinden 27

kaynaklangığı kabul edilmiştir. Ocak ve Şubat aylarında tuzaklarda tespit edilen ergin böcek sayısında yine düşüş gözlenmiştir. Ancak 2012 Mart ayı boyunca tuzaklara düşen ergin böcek sayısının artışı belirgindir. Mart sonu itibaren de tuzaklarda ergin böcek tespit edilmemiştir. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin uçma zamanının kış öncesi ve kış sonrası olmak üzere iki ayrı dönemden oluştuğu belirlenmiştir. İlk periyodun ağırlıklı olarak Aralık ortası-ocak ortası boyunca geçtiği, asıl uçma faaliyetini de Mart ayında gerçekleştiği tespit edilmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Mayıs ayı ortalarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Balya Alt (Rakım: 218 m) 11.10.2011 tarihindeki kontrolde yumurta bırakmakta olan erginler ve yumurtalar gözlenmiştir. Sonraki 6 kontroller ve 24.01.2012 tarihine kadar süren zamanda da aynı durum tespit edilmiştir. Ergin dişi böceğinin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 100 adet ve anayollarının uzunluklarının ortalama 7,8 cm olduğu tespit edilmiştir. Yumurta dönemi arazi koşullarında yaklaşık 4 aydan az bir sürede tamamlandığı ve bu dönemde ortalama sıcaklık ve bağıl nem değerleri 6,6 C ve %75,0 bulunmuştur. 13.12.2011 tarihindeki kontrolde ergin ve yumurtalarla birlikte, henüz larva dönemine başlamış genç larvalar da tespit edilmiş, 2012 Mart ayı sonunda da prepupa dönemine başlayacak olgun larvalar görülmüştür. Larva döneminin geçtiği süre için ortalama sıcaklık değeri 4,6 C ve bağıl nem de %74,7 bulunmuştur. 13.04.2012 tarihinde pre-pupa döneminde ve pupa dönemini başlayan bireyler tespit edilmiş olup, pupa dönemi 2012 Mayıs ayının ilk haftasına kadar devam ettiği görülmüştür. Bu alanda pupa dönemi için ortalama sıcaklık 16,8 C ve bağıl nem değeri de %70,0 hesaplanmıştır. Gözlemlerde genç erginler ilk kez 15.05.2012 tarihinde tespit edilmiş ve bu günlere ait ortalama sıcaklık 18,4 C bulunmuştur. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının ilk kontrolünde (11.10.2011) feromon tuzaklarında sadece 1 ergin e rastlanmıştır. Ancak 25.10.2011 tarihindeki kontrolde, havaların biraz ısınmasıyla birlikte, feromon tuzaklarında 44 ergin sayılmıştır. Daha sonraki kontrollerde bu sayı azalan bir seyirde olduğu gözlenmiştir. Aralık ayında feromon tuzaklarına düşen ergin böcek sayısında artış olup, bu durum 2012 Mart ayında da tekrarlanmıştır. Nisan ayından itibaren de tuzaklarda ergin böceğe rastlanmamıştır. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir döl verdiği, uçma zamanının kış öncesi ve kış sonrası olmak üzere iki ayrı dönemden oluştuğu gözlenmiştir. Sonbahardaki dönemin Ekim-Kasım ortasına kadar devam ettiği, kış sonunda ise ikinci uçma faaliyetini Mart ayında gerçekleştirdiği belirlenmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Mayıs ayı ortalarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Balya Üst (Rakım: 457 m) Arazide yapılan ilk 2 kontrolde böceğin hayat faaliyetlerine rastlanmamıştır. Ancak 25.10.2011 tarihinde yumurta bırakmakta olan ergin bireylerle beraber, yumurtalar da tespit edilmiştir. Tuzak odunlarında 2012 Ocak ayın son haftasına kadar erginler görülmüştür. Dişi böceğin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 73 adet ve anayollarının uzunluklarının ortalama 8,0 cm olduğu belirlenmiştir. Yumurta dönemi yaklaşık 4 ay sürdüğü ve bu dönem için ortalama sıcaklık 4,6 C ve bağıl nem değeri de %76,4 tespit edilmiştir. 15.11.2011 tarihindeki kontrolde ergin, yumurta ve genç larvalar bir arada gözlenmiştir. Larva dönemi doğal arazi koşullarında 2012 Mart ayı sonuna kadar sürdüğü ve bu dönem için ortalama sıcaklık ve bağıl nem değerleri 3,8 C ve %80,5 belirlenmiştir. Bu deneme alanında pre-pupa ve pupa döneminde bireylere ve yeni ergin böceklere rastlanmamıştır. Bu durumun Ocak ayında medya gelen hava sıcaklığının şiddetli düşüşü ve Mart ayının ilk haftasına kadar devam edilişinden kaynaklandığı kabul edilmiştir. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının kontrollerinden elde edilen bilgilere göre, 11.10.2011 tarihindeki ilk kontrolde 9 ergin böcek sayılmıştır. Bir sonraki kontrolde ise bu sayıda kısmı bir artış olup 22 ergin 28

böcek tespit edilmiştir. 2012 Mart ayına kadar bu sayı minimuma inmiştir. Mart ayı boyunca feromon tuzaklarında görülen ergin hedef böceğin sayısında tekrar bir artış olduğu belirlenmiştir. Nisan ayından itibaren feromon tuzaklarında ergin böcek tespit edilmemiştir. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir döl verdiği, uçma zamanının kış öncesi ve kış sonrası olmak üzere iki ayrı dönemden oluştuğu tespit edilmiştir. Sonbahardaki periyodun Ekim ayı boyunca sürdüğü, kış sonrası dönemini de Mart ayında gerçekleştirdiği görülmüştür. Mayıs ayı sonlarından aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yapan yeni nesil erginleri gözlenmiştir. 2012-2013 Hedef zararlı böceğin doğal koşullar altındaki biyolojisini belirlemek amacıyla deneme alanlarında 19.09.2012 tarihinde tuzak odunu kümeleri ve 03.10.2012 tarihinde de feromon tuzakları tesis edilmiştir. Alanda tuzaklarda yapılan periyodik kontrollerde: Konakpınar Alt (Rakım: 200 m) Bu deneme alanında 2012-2013 kontrollerinde tuzak odunlarına giren ergin böcek popülasyonun az olduğu gözlenmiştir. Bu sebepten dolayı, odunlarda ergin ve yumurtalar tespit edilememiştir. Larvalar ise sadece 04.12.2012 tarihindeki kontrollerde bulunmuş ve o günlere ait sıcaklık 6,8 C, bağıl nem değeri de %83,0 kaydedilmiştir. Az sayıdaki pupalar 2013 Şubat ayın ortasından Nisan ayı ilk haftasında görülmüş ve bu dönem için ortalama sıcaklık değeri 10,3 C ve bağıl nem de %73,2 olarak belirlenmiştir. Genç erginlerin çıkışı 20.04.2013 tarihinde kaydedilmiş ve o günlerin ortalama sıcaklık değeri 12,9 C tespit edilmiştir. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının ilk kontrolü 17.10.2012 tarihinde yapılmış ve tuzaklarda 54 birey sayılmıştır. Bu sayı, Aralık ayın ilk haftasına kadar azalan bir seyir takip etmiş ve 04.12.2012 tarihinde kısmı bir yükselme görülmüş, bunun feromon preparatının yenilenmesinden kaynaklandığı kabul edilmiştir. 2013 Şubat boyunca feromon tuzaklarına düşen ergin böcek sayısında belirgin bir artış olup Nisan ayında feromon tuzaklarına düşen ergin sayısı sıfıra indiği kaydedilmiştir. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir generasyon verdiği, iki uçma periyodu olduğu, ilkin Ekim ortası-kasım ortası, asıl uçma zamanı da Şubat ayı boyunca gerçekleştirdiği tespit edilmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Nisan ayı ortalarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Konakpınar Üst (Rakım: 421 m) Tuzak odunlarının ilk kontrollerinde ergin böceğe rastlanmamıştır. Tuzak odunlarında ergin bireyler sadece 01.11.2012 tarihindeki gözlemlerde tespit edilmiştir. Aynı tarihte erginlerle beraber yumurtalar da görülmüştür. Dişi böceğin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 65 adet ve anayollarının uzunluklarının ortalama 5,3 cm olduğu belirlenmiştir. Yumurta dönemi Kasım sonlarına kadar devam etmiş ve bu dönem için ortalama sıcaklık 12,7 C ve bağıl nem değeri %76,8 olarak belirlenmiştir. 01.11.2011 tarihinde ilk genç larvalar görülmüş ve larva dönemi Aralık ayın ilk haftasında sona erdiği kaydedilmiştir. Larva dönemi için ortalama sıcaklık 11,5 C, bağıl nem değeri ise %76,6 olarak belirlenmiştir. 18.12.2012 tarihindeki kontrolde, pre-pupa ve pupa döneminde olan bireyler tespit edilmiştir. Pupa dönemi o tarihten itibaren 2013 Nisan ayı ilk haftasına kadar sürdüğü gözlenmiştir. Bu süre için hesaplanan ortalama sıcaklık 9,2 C ve bağıl nem değeri %72,2 olmuştur. 20.04.2013 te ilk genç erginler görülmüş ve bu günlere ait ortalama sıcaklık 15,5 C olmuştur. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının kontrolünde tuzaklara düşen ergin böcek sayısında 17.10.2012 tarihinden 04.12.2013 tarihine doğru bir artış tespit edilmiştir. Ancak 2013 Şubat ayı ortasına kadar belirgin bir düşüş görülmüştür. Şubat ayı boyunca feromon tuzaklarına düşen ergin böcek sayısında bir artış olup Nisan ayından itibaren de azalma tespit edilmiştir. 29

Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir döl verdiği, uçma zamanı da iki ayrı periyottan oluştuğu tespit edilmiştir. İlk uçma periyodu Ekim-Kasım ayları arasında, ikinci uçma periyodu ise Şubat ayında gerçekleştirdiği belirlenmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Nisan ayı ortalarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Balya Alt (Rakım: 218 m) Bu dönem ve alanda tuzak odunlarına giren zararlı türün popülasyonun azlığı nedeniyle odunda anayol oluşturan erginler ve yumurtalara sadece 21.11.2012 tarihindeki kontrolde rastlanmıştır. Yumurta döneminin görüldüğü günler için ortalama sıcaklık değeri 9,7 C ve bağıl nem de %79,8 olarak belirlenmiştir. Dişi erginin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının 65 adet ve anayollarının uzunluklarının ortalama 6,5 cm olduğu belirlenmiştir. 21.11.2012 tarihte ergin ve yumurtalarla beraber, henüz larva dönemine girmiş genç larvalar gözlenmiştir. Larva dönemi 2013 Ocak ortalarına kadar devam ettiği ve bu dönem için ortalama sıcaklık 7,3 C ve bağıl nem değeri %80,5 olmuştur. 04.12.2012 tarihinde pre-pupa dönemin başlangıcında olan bireyler görülmüş ve pupa dönemi de 18.12.2012 tarihinde başladığı tespit edilmiştir. Pupa dönemi 2013 Nisan ayın ortalarına kadar devam etmiş ve bu dönem için ortalama sıcaklık 16,7 C ve bağıl nem değeri de %65,4 olarak belirlenmiştir. Kontrollerde genç erginlere 20.04.2013 tarihinde ilk kez rastlanmış ve bu günlere ait ortalama sıcaklık 25,2 C olmuştur. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzakları ilk 17.10.2012 tarihinde kontrol edilmiş ve 28 adet ergin sayılmıştır. Bir sonraki kontrolde bu sayıda kısmı bir artış görülmüştür. 21.11.2012 tarihinde feromon tuzaklarına düşen ergin sayısı 13 a düşmüştür. 2013 Şubat ayı ortasına kadar feromon tuzaklarında kaydedilen hedef ergin böcek sayısı oldukça az olduğu gözlenmiştir. Ancak 15/27.02.2013 kontrollerde feromon tuzaklarına düşen ergin sayısında belirgin bir artış kaydedilmiştir. 2013 Mart ve Nisan aylarındaki sayının düşüşü ile ergin uçuşlarının sona erdiği tespit edilmiştir. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin çalışmayı yürüttüğümüz yörede yılda bir döl verdiği, uçma zamanının kış öncesi ve kış sonrası olmak üzere iki ayrı dönemden oluştuğu belirlenmiştir. İlk dönemi Ekim ortasında başlayıp Aralık ayının ilk günlerine kadar sürdüğü, asıl uçma zamanının Şubat ayı olup Mart sonuna kadar devam ettiği kaydedilmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Nisan ayı ortalarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Balya Üst (Rakım: 457 m) 01.11.2012 tarihindeki tuzak odunları kontrolünde erginlerin yumurta bırakmak için odunlara giriş yapmaya başladığı görülmüştür. Bir sonraki kontrol 21.11.2012 tarihinde yapılmış olup bu tarihte ilk yumurtalar ve henüz yumurtalardan yeni çıkmakta olan genç larvalar görülmüş ve erginlerin yumurta bırakmaya devam ettikleri tespit edilmiştir. 04.12.2012 ve 18.12.2012 tarihlerinde de benzer gözlemler yapılmış, bu kontrollerde böceğin ergin, yumurta ve genç larvaları bir arada gözlenmiştir. Dişi böceğin açtığı anayollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 61 adet ve anayollarının uzunlukları ortalama 6,7 cm belirlenmiştir. Yumurta dönemi Kasım ayı ortasından Aralık ayı sonlarına kadar devam etmiş olup bu dönemde ortalama sıcaklık ve bağıl nem değerleri 6,7 C ve %84,5 şeklindedir. Larva döneminde böceğin yaklaşık 2 ay süreyle doğada görülebildiği bu dönemin Ocak ayının sonlarına kadar sürdüğü anlaşılmıştır. Bu periyot boyunca ortalama sıcaklık ve nemin 6,2 C ve %82,9 olduğu kaydedilmiştir. Türe ait pupalar 2013 Ocak ayının ilk haftasından Nisan ayı ortasına kadar görülmüştür. Pupa evresi boyunca sıcaklık ve bağıl nem değerleri ortalama 8,4 C ve %75,6 olarak ölçülmüştür. Kontrollerde genç erginler 20.04.2013 tarihinde ilk kez görülmüş olup bu günlere ait ortalama sıcaklık 14,9 C olmuştur. Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarındaki sürgün kontrollerinde, sürgünlerde beslenen erginler tespit edilmiştir. Feromon tuzaklarının ilk kontrolünün yapıldığı 17.10.2012 tarihinde toplam 72 adet birey sayılmıştır. Ergin uçuşları genel olarak 15.02.2013 tarihine kadar azalan bir seyir ile devam ettiği 30

görülmüştür. 2013 Şubat ayı boyunca ergin uçuşları artış göstermiş olup 2013 Mart ayından itibaren birey sayısı oldukça azalmıştır. Tuzak odunları ve feromon tuzakları ile ilgili gözlem ve kayıtlar birlikte değerlendirdiğinde, elde edilen verilerin ergin uçuşu hakkında tespit edilen bilgilerin aynı yönde kanı oluşturduğunu, böceğin bu yörede yılda bir döl verdiği, uçma zamanının kış öncesi ve kış sonrası olmak üzere iki ayrı dönemden oluştuğu belirlenmiştir. Sonbahardaki periyodun Ekim ayında başladığı Aralık ayı ortasına kadar sürdüğü, kış sonunda ise asıl uçma faaliyetini Şubat ayında gerçekleştirdiği tespit edilmiştir. Yeni generasyona ait erginlerin Nisan ayı ortalarından itibaren görülmeye başladığı ve bu erginlerin aynı yılın sonbaharına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Yükselti basamakları ve yıllara göre uçma zamanı: Alt ve üst yükselti basamakları ve çalışmanın tüm süresine göre yapılan değerlendirmelerin sonucunda, hedef zararlı türün iki uçma periyodunun dönemleri ve o dönemlere ait ortalama sıcaklık ve bağıl nem değerleri aşağıda verilmiştir: Alt rakım (~ 209 m) (Konakpınar Alt ve Balya Alt) 2010-2011 dönemi için: Birinci uçma periyodu: Ekim sonu-kasım ortası (14,5 C ve %82) İkinci uçma periyodu: Şubat sonu-mart (3,8 C ve %71,8) 2011-2012 dönemi için: Birinci uçma periyodu: Ekim ve Kasım ortası (8,1 C ve %70,3) İkinci uçma periyodu: Mart (6,8 C ve %74,8) 2012-2013 dönemi için: Birinci uçma periyodu: Ekim ortası-aralık ortası (9,1 C ve %80,0) İkinci uçma periyodu: Şubat-Mart ortası (16,3 C ve %64,4) Alt rakım genelinde: Birinci uçma periyodu için ortalama sıcaklık: 10,6 C İkinci uçma periyodu için ortalama sıcaklık: 9,0 C Üst rakım (~ 439 m) (Konakpınar Üst ve Balya Üst) 2010-2011 dönemi için: Birinci uçma periyodu: Ekim-Kasım (12,5 C ve %77,5) İkinci uçma periyodu: - 2011-2012 dönemi için: Birinci uçma periyodu: Ekim-Aralık (8,1 C ve %82,5) İkinci uçma periyodu: Mart (7,5 C ve %72,3) 2012-2013 dönemi için: Birinci uçma periyodu: Ekim-Aralık ortası (10,3 C ve %78,3) İkinci uçma periyodu: Şubat (10,8 C ve %67,3 ) Üst rakım genelinde: Birinci uçma periyodu için ortalama sıcaklık:10,3 C İkinci uçma periyodu için ortalama sıcaklık: 9,2 C Balıkesir genelinde: Birinci uçma periyodu: ortalama sıcaklık 10,5 C İkinci uçma periyodu: ortalama sıcaklık 9,1 C 31

Genel değerlendirme Tüm deneme alanları ve çalışma süresi için genel değerlendirme: Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğüne temsilen zararın yoğun olduğu Konakpınar ve Balya Orman İşletme Şefliklerinde 2010-2013 yılları arasında yürütülmüş çalışmalarının sonuçlarına göre, T. destruens in bu yörede bir generasyona sahip olduğu, dişi ergin böceğin açtığı anayollarının ortalama uzunluğu 6,4 cm, bıraktığı yumurta sayısının ortalama 76 adet olduğu, yumurta evresinin geçtiği dönemin ortalama sıcaklığı 9,7 C (nem %78,1), larva dönemi için bu değer 8,3 C (nem %77,0) ve pupa dönemi için de sırasıyla 11,8 C ve %72,8 olduğu, kış öncesi uçma periyodu ekim-kasım (ortalama 10.5 C ve %78.5 nem), kış sonu uçma periyodu ise şubat-mart aylarında (ortalama 9.1 C ve %70.1 nem) gerçekleştirdiği, yeni nesil erginlerinin çıkış dönemi nisan ayının son haftası-mayıs ayına (ortalama 17,5 C ve %67,7 nem) rastlandığı tespit edilmiştir. Yeni generasyona ait erginlerinin nisan ayın son haftasından Ekim ayın başlarına kadar sürgünlerde olgunluk yiyimi yaptığı gözlenmiştir. Elde edilen tüm verilen değerlendirmesinden tespit edilen T. destruens in Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğünde biyolojisi Şekil 10 da verilmiştir. F F E D C A B Eyl. Ekm. Ksm. Arlk. Ock. Şbt. Mrt. Nsn. Mys. Hzrn. Tmmz. Ağsts. Sonbahar Kış İlkbahar Yaz Şekil 10. Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğünde T. destruens in biyolojisi A: Faal ergin (KIŞ ÖNCESİ) B: Faal ergin (KIŞ SONU) C: Yumurta D: Larva E: Pupa F: Sürgünde beslenen ergin - Feromon tuzaklarında tespit edilen böcekler: Deneme alanlarında kurulan feromon tuzaklarına, çalışma süresince diğer böcekler de düştüğü tespit edilmiştir. Elde edilen bazı faunistik veriler Çizelge 13 te verilmiştir. Çizelge 13. Deneme alanlarında feromon tuzaklarından elde edilen faunistik veriler Takım Familya Dermaptera Furficulidae Furficula auricularia L. Coleoptera Buprestidae Chalophora mariana L. Elateridae Lacon punctatus (Herbst, 1779) Cerambycidae Acanthocinus aedilis (L.) Carabidae Staphylinidae Curculionoidae Hylurgus micklitzi Wachtl. Hylurgus ligniperda (Fabr.) Hylastes angustatus (Herbst) Hymenoptera Diprionidae Neodiprion sertifer (Geoff.) Torymidae - Tespit edilen avcı türler Feromon tuzaklarında yakalanan belirtilen böceklerden başka, tüm çalışma süresince ve çalışma alanlarında, hedef böceğin yumurta ve larva dönemlerinde, anayollarda Corticeus pini (Panz.), Rhizophagus depressus (F.) ve Aulonium ruficorne (Oliv.) tespit edilmiştir. 32

4.2. Laboratuarda elde edilen bulgular Ergin hedef böceğin tuzak odunlarına girdikten sonraki tarihlerde, bazı tuzak odunları labortuvara getirilmiş ve alüminyum kutulara ve yetiştirme kafeslerine konulmuş ve gözlenmiştir. Çalışma süresince bu odunlarda hedef böceğin sadece yumurta ve ilk larva dönemleri tespit edilmiştir. Odunlardan buna ilaveten az sayıda teke böceği ve daha az sayıda hortumlu böcek çıktığı tespit edilmiştir. Laboratuvardaki odunlar ilerdeki tarihlerde kabuklarının altı tamamen küfle kaplanmış olup canlı herhangi bir böceğe rastlanmamıştır. Elde edilen böcekler saf alkolde muhafaza edilmiştir. 33

5. TARTIŞMA, SONUCÇLAR VE ÖNERİLER 5.1. Tartışma ve sonuçlar Çalışmanın sonuçlarından elde edilen bulgular, Tomicus destruens (Woll.) in Balıkesir Bölgesinde yılda bir generasyona sahip olduğunu göstermektedir. Bu bulgu Sarıkaya ve Avcı (2007) nın Türkiye de, Chakali (1992) nin El-Cezire de, Mendel ve ark. (1985) nın İsrail de, Ben Jamâa ve ark. (2000) nın Tunus ta ve Masutti (1969), Dajoz (1980) ve Faccoli ve ark. (2005) nın İtalya daki çalışmalarından elde edilen sonuçlarla benzerlik göstermektedir. Ancak Russo (1940), Nanni ve Tiberi (1997) ve Masutti ve Zangheri (2001) ye göre İtalya nın merkez bölgesinde yılda iki generasyon vermektedir. Bu kabuk böceğinin Masutti (1969) ve Dajoz (1980) un İtalya da ve Mendel ve ark. (1985) nın İsrail deki çalışmalarının sonuçlarına göre yılda bir veya daha fazla kardeş generasyonu tespit edilmiştir. Peverieri ve ark. (2008) na göre T. destruens in uçma ve üreme faaliyetinin altı aylık uzun bir sürede sürekli devam ettiği bildirmektedir. Yazar bu bulguya iki şekilde açıklık getirilebileceğini açıklamaktadır. Bunlardan ilki, kış süresince ve ilkbaharda ergin böceklerin sürgünlerde regenerasyon yiyimi yaptıktan sonra, 2-3 veya daha fazla kardeş generasyonu vermektedir (Dajoz, 1980; Mendel ve Halperin, 1982; Monleon ve ark., 1996, Ben Jamâa ve ark. (2000); Vasconcelos ve ark. (2003). İkincisi, sürgünlerde beslenen erginlerin tümü sonbaharda üreme faaliyetine geçmeyip, bazıları kış veya bir sonraki yılın ilk baharının başlangıcına kadar sürgünlerde kalmayı devam ederler (Masutti, 1969; Santini ve Prestininzi, 1991). Davis ve ark. (2013) na göre bu zararlı böceğin yılda üç katlıya kadar olabilecek bir generasyon verebileceğini bildirmektedir. Konakpınar ve Balya yörelerinde Tomicus destruens in erginleri için iki uçma periyodu tespit edilmiştir. Hava sıcaklığının ortalaması kış öncesi periyodu (ekim-aralık sonu) için 10.5 C, kış sonu periyodu (şubat-mart) için ise 9,1 C olarak belirlenmiştir. Peverieri ve ark. (2008) na göre İtalya da (merkez) iki uçma periyodu tespit edilmiş olup bunlardan ilki sonbahar döneminde olup, hava sıcaklığının maksimum 18-22 C ve minimum 7-14 C olduğu, ikincisi ise şubat-mart ayları arasında hava sıcaklığının maksimum 10-16 C ve minimum -2 ve 5 C olduğu ifade edilmektedir. Tunus ta ise uçma faaliyeti için şubat-mart ayları tespit edilmiş olup bu dönemde hava sıcaklığı 6-16 C olarak belirlenmiştir (Ben Jamâa ve ark. 2000). İtalya nın kuzeyinde bu kabuk böceği ile ilgili sıcaklık 12 C olarak bildirilmektedir (Faccoli ve ark. 2005). Balıkesir bölgesinde (Konakpınar ve Balya) gerçekleştirilen bu çalışmada T. destruens in yılda bir generasyon verdiği tespit edilmiştir. Ancak zararlı türün uçma zamanı kış mevsimine denk geldiğinden dolayı, aynı dönem erginleri bu uçma faaliyetini iki periyotta gerçekleştirdiği gözlenmiştir. Elde edilen bulgular, söz konusu kabuk böceğinin kış öncesi (ekim-kasım) uçma periyodundan sonra, havaların soğumasıyla bir duraklama yaşadığı ve havaların tekrar ısınmasıyla birlikte kış sonu-ilkbahar başalngıç periyodunda (şubat-mart) uçma faaliyetini gerçekleştirdiği tespit edilmiştir. Faccoli ve ark. (2005) nın yayınında da T. destruens in bu iki dönem için sonbahar ve kış sonu-ilk bahar başlangıcını sunmaktadır. Gallego ve ark. (2004) da bu türün uçma zamanı için sonbahar-kışın başlangıcını bildirmektedir. Zararlı türün birinci uçma zamanı bu çalışmanın sonuçlarına göre ekim ayından başlayarak aralık sonuna kadar sürdüğü belirlenmiştir. Gallego ve Galian (2001) ve Vasconceleos ve ark. (2006) e göre bu dönem ekim ayından kasım ya da ocak ayına kadar sürmektedir. Faccoli ve ark. (2005) de bu türün erginlerine Ekim ayının başından - az sayıda da olsa- aralık ayında da rastladığını bildirmektedir. Bu çalışmada T. destruens in dişi bireylerinin Kızılçam tuzak odunlarındaki ana yolu ve ya galerilerin uzunluğu 1,0-13,9 cm olup ortalama 6.4 cm dir. Davis ve ark. (2013) e göre ergin dişilerinin oluşturduğu galerilerin uzunluğu 6-25 cm arasında olduğu bildirilmektedir. Faccoli ve ark. (2005) nın yayınında söz konusu zararlı böceğin pupa dönemi ocak ayın sonundan mayısa kadar sürdüğü belirlenmiştir. Yapılan bu çalışmaya göre bu dönemin aralık ayın son haftasından mayıs ayın sonuna kadar devam ettiği gözlenmiştir. 34

Bu çalışmada zaralı türün tüm hayat evreleri kış boyunca bulaştığı Kızılçam ağaçların kabukları altında görülmüştür. Ciesla (2003) ya göre de bu zararlı türün tüm hayat evrelerine kış boyunca rastlanmaktadır. Sonuçlanan çalışmanın bulgularına göre larva dönemi kasım ayı ortasından bir sonraki yılın nisan ayına kadar sürmüştür. Peverieri ve ark. (2008) nin bir eserinde bu dönemin ekim ayından bir sonraki yılın nisan ayına kadar sürdüğü açıklanmıştır. Kabuk böceklerine karşın yapılan mücadele çalışmalarında, zararlı türün ergin döneminin bilinmesi gerekmektedir. Bu çalışmanın sonucuna göre T. destruens in erginlerinin mücadelesinde birinci erken uçma periyodu olan ekim ayı öncesi ve ikinci geç uçma periyodu olan şubat ayı uygulayıcı birimler tarafından dikkate alınmalıdır. 5.2. Öneriler T. destruens erken uçan kabuk böceklerindendir. Bu sebepten dolayı tuzak odunları ve tuzak ağaçları Eylül ortasından itibaren alanda kurulması gerekmektedir. Ancak zararlı böceklerin kontrol ve mücadelesinde, sadece tuzak odunları ve ağaçlarından yararlanmak da, sakıncalı biru durumu söz konusu edebilmektedir. Çünkü hazırlanacak tuzaklar için de kesilen ağaçlar bir nevi ormana zarar vermektir. Kullanılan tuzak odunları ve ağaçları hakkında genelde yakmak önerilmektedir. Ancak bu tuzaklarda zararlı türün predatoru ve paraziti de mevcut olma olasılığını gözardı etmemek gerekiyor. Çalışmanın sonucunda zararlı türün kış öncesi ve kış sonu olmak üzere iki uçma periyodu olduğu anlaşılmaktadır. Bu sebepten dolayı, havanın ısınmaya başladığı ilkbaharın başlangıcından itibaren, böcğin popülasyonun yoğun olduğu alanlarda, meydana gelebilecek zararın azalmasında tuzak odunları ve ağaçlarının yenilerinin kurulmasında fayda var. Zayif düşmüş ağaçları alandan çıkarmak ve kesilen emvalın uzun süre alanda bekletilmemesi böcek ocaklarının oluşumunu engelleyecektir. Alan ve yöreye göre uygun ağaç türü ile planlanan ağaçlandırmalarla zararlı böceklerin epidemi yapmalarını önleyeci bir etkendir. Yapılan literatür çalışmalarından T. destruens in T. piniperda ile karıştırıldığını, T. piniperda ile ilgili sunulan sonuçların bazıları, diğer zararlı böceğe ait olduğunu, T. destruens in biyolojisi hakkında ülke ve dünya literatüründe ancak son birkaç yılda doğru sonuçlar sunulduğu görülmektedir. Zararlı türle mücadele ve kontrolü için, özellikle de daha önceki çalışmalarda T. piniperda nın bulunduğunu bildirilen bölgelerde, Akdeniz orman bahçıvanı nın hayat döngüsünün tespitine yönelik yeni çalışmalara ihtiyaç vardır. 35

ÖZET Kızılçam, doğal yayılışı ve ağaçlandırma çalışmalarında da sıkça kullanıldığından dolayı, Türkiye de 4.2 milyon hektarlık alanı kapsamakta ve iğne yapraklı türler içinde en geniş yayılışı yapan türü oluşturmaktadır. Orman ağaçları ve özellikle iğne yapraklı ağaçlar için kabuk böcekleri önemli tehditlerden biridir. Kabuk böceklerinin meydana getirdiği zarardan dolayı ağaç ve odun kaybı miktarı gözardı edilemeyecek orandadır. Balıkesir Orman Bölge Müdürlüğü talebi doğrultusunda hazırlanan Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğü Kızılçam ağaçlandırma sahalarında Akdeniz orman bahçıvanı [Tomicus destruens (Wollaston) (Col., Curculionidae)] nın hayat döngüsünün belirlenmesi araştırma projesinin arazi çalışmaları 2010-2013 yılları arasında Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğüne bağlı, zararın yoğun olduğu Konakpınar ve Balya Orman İşletme Şefliklerinde yürütülmüştür. Adı geçen her iki işletme şefliğinde iki yükselti basamağı (200-218 m ve 421-457 m) belirlenmişitr. Bu şekilde dört çalışma alanı oluşturulmuş ve her alanda birbirinden en az 50 m mesafede olacak şekilde 10 tuzak odunu kümesi ve 5 feromon tuzağı (3 hünili İskandinav tipi) kurulmuştur. Tuzaklar (çalışma süresinde toplam 120 tuzak odunu kümesi ve 60 feromon tuzağı) hedef böceğin odunda geçirdiği evrelerine uygun, belirli aralıklarla kontrol edilmiştir. Zararlı türün hayat evreleri ve sıcaklık-nem ilişkilerini tespit etmek amacıyla deneme alanlarında elektronik sıcaklık ve nem ölçerler (Data Logger) yerleştirilmiş ve günde 24 kez sıcaklık ve nem değerlerini (3 yıl boyunca) kaydedecek şekilde programlanmıştır. Çalışmanın sonuçları, zararlı türün Balıkesir Orman İşletme Müdürlüğünde yılda bir generasyon verdiği, kış öncesi ve kış sonu olmak üzere iki uçma periyodu olduğunu göstermiştir. Dişi ergin böcek tarafından oluşturulan anayollarının uzunluğu ortalama 6,4 cm ve bu yollarda bırakılan yumurta sayısının ortalama 76 adet olduğu tespit edilmiştir. Bu bölgede yumurta evresi ekim ayının başlarından bir sonraki yılın şubat ayına kadar, larva dönemi kasım ayı başlarından bir sonraki yılın nisan ayına kadar, pupa evresi aralık ayından bir sonraki yılın mayıs sonuna kadar devam ettiği gözlenmiştir. Elde edilen veriler, kış öncesi uçma periyodunun ekim-kasım aylarında (ortalama sıcaklık 10,5 C, bağıl nem: %78,5), kış sonu uçma periyodu ise şubat-mart aylarında (ortalama sıcaklık 9,1 C, bağıl nem: %70,1) gerçekleştiği ve yeni nesil erginlerinin çıktığı dönemin nisan sonumayıs ayı (ortalama sıcaklık 17,5 C, bağıl nem: %67,7) olduğunu göstermiştir. Tüm çalışma süresince ve her 4 deneme alanında, anayollarda hedef böceğin yumurta ve larva dönemlerinde, Corticeus pini (Panz.), Rhizophagus depressus (F.) ve Aulonium ruficorne (Oliv.) tespit edilmiştir. 36

SUMMARY With its natural and afforestation sites in Türkiye, P. brutia covers 4,2 million hectares and among conifer species has the highest range. For forest trees and specially pines, bark beetles are one of the most important threats. The worth of tree and wood lost caused by bark beetle species, can not be ignored. Demanded by Balıkesir Forestry Regional Directorate, the research project Determination of Tomicus destruens (Wollaston) (Col., Curculionidae) s life cycle in Pinus brutia afforestations in Balıkesir Forestry Regional Directorate was carried on from 2010 to 2013. In Konakpınar and Balya enterprises, 4 research areas were designated at two different altitudes (200-218 m and 421-457 m). To mintor beetles life cycle 10 trap wood heaps and 5 pheromon traps were used in each area (for the whole period it was totally 120 and 60, respectly). Traps were checked in appropriate intervals along the beetle s life period. To stablish the effect of tepmerature and humidity on the bark beetle s life, data loggers were used, programming to collect data 24 times per day, for 3 years. The results showed that T. destruens has one generation per year in Balıkesir region, with two flying periods: before winter and last winter. The mean lenght of galleries prepared by female beetle was 6,4 cm, the mean egg number found to be 76. The period eggs monitored was from early October to the nex year s February, for larvae it was November till the next April and the pupae were observed from December to late May. First flying period found to be during October and November (mean temperature: 10.5 C, mean humidity: %78,5) and second flying period from February to March (mean temperature: 9.1 C, mean humidity: %70.1). New generation adults were observed from late April to May where the mean temperature was found to be 17,5 C and mean humidity as %67,7. In all research areas and during 3 years field work, when the eggs and larvae present, Corticeus pini (Panz.), Rhizophagus depressus (F.) ve Aulonium ruficorne (Oliv.) were observed in maternal galleries. 37

KAYNAKÇA Anonymous, 1987. El Kitabı Dizisi: 2, Kızılçam. Ormancılık Araştırma Enstitüsü Yayınları, Muhtelif Yayınlar Serisi: 52, Ankara. Ben Jamâa, M. L., Jerraya, A., Lieutier, F., 2000. Les scolytes ravageurs de pins en Tunisie. Ann. INRGREF, 4, 27-39. Braqushais, F., 1973. Trap trees as an integral part of control of beetle pests. Boletin de la Estacion Central de Ecologia, Vol. 2, No. 3, pp. 65-70. Chakali, G., 2007. Attack strategy of the bark beetle Tomicus destruens (Wollaston 1865) (Coleoptera: Scolytidae) on Aleppo pine in semi-arid areas (Algeria, Djelfa). Ann. Soc. Entomo. Fr. (n. s.), 43 (2): 129-137. Chakali, G., 2005. The pine shoot beetle, Tomicus destruens Wollaston 1865 (Coleoptera-Scolytidae) in semi-arid areas of Algeria. Silva Lusitana, Vol. 13, No. 1, pp. 113-124. Chakali, G., 1992. Les insectes ravageurs du Pin d Alep, Pinus halepensis Mill., en Algѐrie. Memoires de la Sociѐtѐ royale belge d entomologie, 35: 505-509. Ciesla, W. M., 2003. Exotic Forest Pest Information System for North America:Tomicus destruens. North American Forest Commission. Dajoz, R., 1980. Ecologie des insectes forestiers. Bordas,Paris, France. Davis, E. E., Albercht, E. M., Venette, R. C., 2013. Tomicus destruens, Pine commodity-based survey reference, Edited by: R. C. Venette, CAPS, pp. 106-118. Defne, M., 1954. Ips sexdentatus Boerner kabuk böceğinin Çoruh ormanlarındaki durumu ve tevlit ettiği zararlar. İ. Ü. Orman Fakültesi Dergisi, 4(2): 80-91. Faccoli, M., Anfora, G., Tasin, M., 2008. Responses of the Mediterranean pine shoot beetle Tomicus destruens (Wollaston) to pine shoot and bark volatiles. Journal of Chemical Ecology, Vol. 34, No. 9, pp. 1162-1169. Faccoli, M., 2007. Breeding performance and longevity of Tomicus destruens on Mediterranean and continental pine species. Entomologia Experimentalis et Applicata. Volume 123, Number 3, pp. 236-269. Faccoli, M., Battisti, A., Masutti, L., 2005. Phenology of Tomicus destruens (Wollaston) in northern Italian pine stand. Entomological research in Mediterranean forest ecosystems, Rabat (Morocco), 6-10 May 2002. IRNA Editions, France. Faccoli, M., Battisti, A., Masutti, L., 2001. Phenology of Tomicus destruens (Wollaston) in northern Italian pine stand. Proceeding of the international symposium: Entomological research in Mediterranean forest ecosystems. Rabat (Moracco), 6-10 May 2002. IRNA Editions, Paris, 185-193 Gallego, D., Canovas, F., Esteve, M. A., Galian, J., 2004. Descriptive biogeography of Tomicus (Coleoptera: Scolytidae) species in Spain. Journal of Biogeography, 31, 2011-2024. Gallego, D., Galian, J., 2001. The internal transcribed scapers (ITS1 and ITS2) of the rdna differentiates the bark beetle forest pests Tomicus destruens and T. piniperda. Insect Molecular Biology, 10 (5): 415-420. Kansu, İ. A., 1991. Genel Entomoloji. A. Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları: 1176, Ders Kitabı:334, s. 309. Kırkendall, L. R., Faccoli, M., Ye, H., 2008. Description of the Yunnan shoot borer; Tomicus yunnanensis Kirkendall & Faccoli sp. n. (Curculionidae, Scolytinae), an unusually aggressive pine shoot beetle from southern China, with a key to the species of Tomicus. Zootaxa 1819: 25-39. Li, X., Zhang, Z., Wang, H., Wu, W., Cao, P., Zhang, P., 2010. Tomicus armandii Li & Zhang (Curculionidae, Scolytinae), a new pine shoot borer from China. Zootaxa 2572: 57-64. Lekander, B., 1971. On Blastophagus destruens Woll. and a description of its larva (Col., Scolytidae). Entomologisk Tidskrift, 92: 271-276. Masutti, L., Zangheri, S., 2001. Entomologia generale e ap-plicata. CEDAM, Padova, Italy. 38

Masutti, L., 1969. Pinete dei litorali e Blastophagus piniperda L., una difficile convivenza. Monti e boschi, 20: 15-27. Mendel, Z., Madar, Z., Golan, Y., 1985. Comparison of the seasonal occurrence and behavior of seven pine bark beetles (Coleoptera: Scolytidae) in Israel. Phytoparasitica, 13: 21-32. Mendel, Z., Halperin, J., 1982. The biology and behaviour of Orthotomicus erosus in Isreal. Phytoparasitica, 10: 169-181. Monleon, A., M. Blas and J. M. Riba, 1996. Biology of Tomicus destruens (Wollaston, 1865)(Coleoptera: Scolytidae) in the Mediterranean forest. Elytron 10: 161-167. Nanni, C., Tiberi, R., 1997. Tomicus destruens (Wollaston): biology and behaviour in Central Italy. Proceedings: Intergrating cultural tactics into the management of bark beetle and reforestation pests. USDA Forest Service General Technical Report NE-236, 131-134. Peverieri, G. S., Faggi, M., Marziali, L., Riziero, T., 2008. Life cycle of Tomicus destruens in a pine forest of central Italy. Bulletin of Insectology 61 (2): 337-342. Russo, G., 1940. Il blastofago del pino (Blastophagus (Myelophilus) piniperda L. var. rubripennis Reitter). R. Lab. Entomol. Agr. Fac. Agr. Portici 19: 1-13. Santini, L., Prestininzi, M., 1991. Il Tomicus destruens nelle pinete Tosco-Laziali: biologia e possibilita di controllo, pp. 232-241. In: Giornate de studio sulle avversita del pino (Regione Emilia Romagna, Assessorato Agricoltura e Alimentazione Ed.), Ravenna (Italy), 6-7 November 1989. Tipografia Moderna, Bologna, Italy. Sarıkaya, O., 2008. Batı Akdeniz Bölgesi iğne yapraklı ormanlarının Scolytidae (Coleoptera) faunası. SDÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü, Orman Mühendisliği Anabilim Dalı, Isparta. Yayınlanmış Doktora Tezi. Sarıkaya, O., Avcı, M., 2007. Türkiye kızılçam ormanları zararlı faunasından Akdeniz orman bahçıvanı Tomicus destruens (Woll. 1865) (Col.:Scolytidae). Orman ve Av, 4: 31-34. Sarıkaya, O., Avcı, M., 2006. Kabuk böceklerine karşı ormanlarımızda alınabilecek koruyucu önlemler. Orman Mühendisliği Dergisi, 43 (1-3): 26-31. Vasconcelos, T., Horn, A., Lieutier, F., Brancot, M., Kerdelhue, C., 2006. Distribution and population genetic structure of the Mediterranean pine shoot beetle Tomicus destruens in the Iberian Peninsula and Southern France. Agricultural and Forest Entomology, 8: 103-111. Vasconcelos, T., Nazare, N., Branco, M., Kerdelhue, C., Sauvard, D., Lieutier, F., 2003. Host preference of Tomicus piniperda and Tomicus destruens for three pine species. Proccedings: JUFRO Kanazava 2003 Forest Insect Populatin Dynamics and Host Influences. Venette, R. C., 2013. Pine Commodity-based Survay Reference, CAP. pp. 110-120. 39

EKLER Ek 1. 2010-2011 Haftalık ortalama sıcaklık ve bağıl nem değerleri 2010-2011 Konakpınar Alt Konakpınar Üst Balya Alt Balya Üst Sıcaklık Nem Sıcaklık Nem Sıcaklık Nem Sıcaklık Nem 4-10.10.2010 12,2 71,9 13,2 67,9 12,6 69,7 11,2 75,8 11-17.10.2010 15,7 89,8 16,7 82,0 15,8 90,9 15,0 92,0 18-24.10.2010 15,6 83,8 15,8 81,6 15,6 85,1 14,3 88,8 25-31.10.2010 11,1 88,2 12,7 83,4 11,5 88,9 10,8 91,5 1-7.11.2010 10,4 84,0 16,1 64,6 11,4 84,9 13,2 77,3 8-14.11.2010 15,3 73,6 18,2 55,4 15,6 77,9 16,0 71,9 15-21.11.2010 10,7 88,6 15,5 71,7 11,4 90,5 12,7 85,3 22-28.11.2010 15,7 70,4 16,1 64,7 15,0 75,9 14,6 72,6 01-05.12.2010 15,7 59,8 15,9 55,7 14,4 70,1 14,2 68,0 6-12.12.2010 3,9 88,8 5,4 80,6 3,6 88,7 3,5 89,5 13-19.12.2010 6,0 89,8 6,0 87,5 5,7 89,1 4,7 91,7 20-26.12.2010 11,7 79,3 14,1 69,5 11,8 81,4 12,3 78,5 27-31-12.2010 3,7 85,6 4,8 85,6 3,8 84,7 3,1 84,9 3-9.01.2011 2,1 78,2 4,7 75,4 2,6 78,0 3,0 78,0 10-16.01.2011 5,7 80,0 7,0 83,1 5,9 80,7 5,5 83,3 17-23.01.2011 6,5 81,2 7,3 82,3 6,4 82,1 5,9 81,8 24-30.01.2011 1,3 77,5 1,8 82,7 1,8 74,5 0,4 80,6 1-6.02.2011 3,4 73,1 7,0 65,8 4,5 68,4 5,2 70,2 07-13.02.2011 4,3 74,7 6,6 68,6 4,7 70,3 5,0 72,3 14-20.02.2011 6,8 82,7 7,9 78,6 6,7 81,7 5,9 86,3 21-27.02.2011 4,4 90,2 3,1 99,0 3,3 91,1 1,6 100,0 1-6.03.2011 4,9 78,5 4,0 84,8 4,5 76,0 2,7 88,8 07-13.03.2011 2,9 72,8 5,3 66,2 3,3 69,2 2,8 70,7 14-20.03.2011 10,0 78,5 11,6 69,5 9,7 81,9 9,8 77,9 21-27.03.2011 8,1 70,1 9,9 64,7 8,9 67,9 8,8 67,8 28-31.03.2011 10,3 84,5 10,1 85,1 10,0 84,8 8,9 90,4 04-10.04.2011 10,4 67,1 12,0 61,4 10,7 66,6 10,2 67,2 11-17.04.2011 9,7 76,5 9,9 74,4 9,6 76,4 8,5 79,8 18-24.04.2011 8,8 73,4 9,6 73,5 9,6 69,3 8,7 75,0 25-30.04.2011 13,7 83,4 14,9 77,8 14,1 83,8 13,5 84,5 2-8.05.2011 11,9 75,5 12,6 74,7 12,0 74,9 11,5 76,8 9-15.05.2011 14,3 72,2 16,1 66,7 15,5 66,5 15,4 66,5 16-22.05.2011 16,9 76,3 18,8 71,9 17,6 73,2 17,6 74,7 23-29.05.2011 18,7 77,4 20,0 74,1 18,7 75,8 18,2 79,7 40

Ek 2. 2011-2012 Haftalık ortalama sıcaklık ve bağıl nem değerleri 2011-20 12 Konakpınar Alt Konakpınar Üst Balya Alt Balya Üst Sıcaklık Nem Sıcaklık Nem Sıcaklık Nem Sıcaklık Nem 10-16.10.2011 11,4 86,8 11,2 88,4 0,3 78,1 10,1 91,6 17-23.10.2011 9,5 76,0 12,3 64,9 3,5 74,1 10,4 73,8 24-30.10.2011 9,8 74,3 10,7 74,1 4,2 74,4 10,1 76,3 1-6.11.2011 7,6 80,7 9,1 80,4 9,0 63,9 8,9 83,6 7-13.11.2011 7,0 70,4 7,2 70,1 12,5 65,8 6,5 78,4 14-20.11.2011 4,9 76,5 6,3 75,6 14,1 71,6 5,3 82,7 21-27.11.2011 2,4 77,2 5,6 72,9 17,7 67,0 4,9 76,0 1-4.12.2011 3,5 77,2 9,0 57,8 13,8 73,4 7,6 71,1 5-11.12.2011 5,7 85,5 8,8 69,0 6,4 80,8 7,4 78,0 12-18.12.2011 9,7 86,0 11,1 79,7 9,8 89,0 10,0 89,6 19-25.12.2011 3,5 79,6 4,0 81,8 4,1 75,0 3,1 81,7 26-31.12.2011 1,4 81,9 4,6 78,9 1,8 81,1 3,1 79,5 2-8.01.2012 5,1 83,6 4,5 90,2 4,9 80,8 3,9 88,9 9-15.01.2012 0,5 77,8 0,8 82,1 0,2 76,6-0,8 78,8 16-22.01.2012 3,3 74,8 5,1 66,4 3,5 71,1 3,7 71,2 23-29.01.2012-0,4 79,2-1,5 86,5-0,8 77,3-2,5 87,9 1-5.02.2012 2,2 84,3 4,8 77,3 2,4 81,8 3,2 84,7 6-12.02.2012 2,2 82,7 3,4 84,0 2,4 79,1 1,8 84,9 13-19.02.2012 1,4 74,9 3,5 67,4 2,8 69,3 2,2 71,7 20-26.02.2012 3,5 79,0 4,7 74,3 4,0 73,6 3,9 75,3 1-5.03.2012 3,8 72,0 5,0 65,9 4,7 66,7 4,3 66,7 5-11.03.2012 3,9 84,1 3,6 87,9 3,9 83,9 2,6 90,9 12-18.03.2012 7,1 66,0 11,2 51,9 8,2 64,1 9,2 58,0 19-25.03.2012 9,4 62,8 13,1 49,0 10,3 59,0 11,7 51,8 26-31.03.2012 11,9 64,7 14,0 53,2 11,9 66,0 12,8 59,0 2-8.04.2012 12,5 71,8 13,5 66,7 12,7 73,7 12,5 72,6 9-15.04.2012 14,6 73,9 15,5 64,2 15,0 74,8 14,9 70,3 16-22.04.2012 15,7 62,7 18,8 45,5 16,5 61,0 17,6 50,8 23-29.04.2012 15,0 76,6 17,4 69,8 16,4 70,5 16,8 68,6 1-6.05.2012 17,5 70,6 20,8 57,0 18,6 69,4 19,1 64,9 7-13.05.2012 17,8 72,7 18,7 66,7 17,6 74,5 17,7 73,2 14-20.05.2012 16,0 76,4 17,3 67,6 18,4 73,9 16,3 75,6 41

Ek 3. 2012-2013 Haftalık ortalama sıcaklık ve bağıl nem değerleri 2012-2013 Konakpınar Alt Konakpınar Üst Balya Alt Balya Üst Sıcaklık Nem Sıcaklık Nem Sıcaklık Nem Sıcaklık Nem 15-21.10.2012 16,8 76,3 17,6 74,7 11,4 79,2 16,4 80,5 22-28.10.2012 17,1 65,4 18,2 59,3 9,2 81,8 16,1 69,9 1-4.11.2012 16,4 78,5 17,8 68,4 10,5 83,9 16,2 78,6 5-11.11.2012 10,6 82,2 10,7 85,2 11,8 76,6 10,3 85,0 12-18.11.2012 10,9 83,2 11,7 79,1 12,2 79,4 11,4 83,8 19-25.11.2012 10,0 76,3 10,6 74,4 9,7 79,8 9,2 84,2 26-30.11.2012 11,6 77,6 11,5 72,9 11,4 80,4 10,6 80,8 3-9.12.2012 6,8 83,0 6,8 79,6 6,8 84,4 5,3 85,5 10-16.12.2012 3,2 88,4 4,4 83,1 3,6 86,4 3,1 87,5 17-23.12.2012 4,4 84,6 6,6 78,8 6,8 82,6 5,2 84,3 24-30.12.2012 8,0 83,8 8,0 85,0 4,9 77,8 6,6 91,1 1-6.01.2013 0,9 76,5 1,2 74,9 8,0 75,9 0,0 75,3 7-13.01.2013 6,8 83,4 7,9 79,0 7,5 79,7 6,6 82,0 14-20.01.2013 10,3 76,3 10,3 70,4 7,2 77,5 9,6 75,6 21-27.01.2013 5,5 81,0 5,2 80,2 11,2 68,8 4,2 82,5 28-31.01.2013 11,7 69,9 11,0 68,8 13,4 70,1 9,8 77,6 4-10.02.2013 6,2 81,3 6,5 78,1 12,5 75,5 5,3 85,7 11-17.02.2013 5,2 83,4 5,6 82,3 15,4 58,9 4,6 84,5 18-24.02.2013 8,1 82,5 10,1 72,6 18,0 71,4 8,2 82,5 25-28.02.2013 6,4 66,5 8,4 57,0 22,1 56,7 6,8 61,5 4-10.03.2013 14,4 67,1 14,1 62,9 22,1 53,0 13,6 70,0 11-17.03.2013 10,0 67,0 10,0 62,7 23,9 57,8 8,9 70,0 18-24.03.2013 10,7 73,4 10,7 79,1 24,8 57,0 9,9 72,3 25-31.03.2013 14,8 70,4 16,9 55,9 25,4 56,9 15,6 63,0 1-7.04.2013 12,1 76,1 13,7 65,6 26,1 47,2 12,2 73,9 8-14.04.2013 11,3 72,8 10,8 74,9 26,4 56,3 10,0 77,9 15-21.04.2013 12,9 65,6 15,5 55,7 25,2 54,2 14,9 55,0 22-28.04.2013 17,8 67,9 21,3 53,7 20,2 56,1 19,7 56,8 1-5.05.2013 17,5 76,1 18,3 73,0 18,2 70,4 17,3 75,2 6-12.05.2013 18,6 68,1 19,4 61,2 19,3 66,0 18,4 67,2 13-19.05.2013 22,6 53,5 25,3 38,5 24,2 49,6 23,0 49,7 42