rus DIŞ POLİTİKASINDA UKRAYNA

Habibe ÖZDAL Özdal ın bu son derece başarılı çalışmasında Sovyetler Birliği nin dağılmasından sonra Rusya nın bağımsızlığını kazanan diğer devletlerle yeni temellere dayanan ilişkiler ağının kurulması süreci ele alınıyor. Rusya nın Ukrayna ya yönelik politikası bu sürecin en kapsamlı ve en tipik uygulamasıdır. Dr. Habibe Özdal ın Rus Dış Politikasında Ukrayna adlı eseri sadece Rusya ve Ukrayna ile ilgili değildir. Özdal bu eseriyle Türkiye nin kuzeyindeki büyük potansiyelin gücüne ve sorunlarına ışık tutuyor. Bu yönüyle Türkiye açısından da çok önemli. Dr. Özdal ın büyük başarısı sadece vizyonu ve araştırma enerjisi değil. Türkiye de pek bilinmeyen Rusçaya vukufu ve bu sayede Rus ve Ukrayna kaynaklarını da araştırması elinizdeki esere müstesna bir değer kazandırmıştır. Dr. Özdal ın eseri, Putin Rusyasını anlamak için mükemmel bir anahtardır. Taha AKYOL Prof. Dr. Erel TELLAL Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu Mebusevleri Mahallesi, Ayten Sokak, No: 21 06570, Tandoğan, Ankara Tel: +90 312 212 28 86 Fax: +90 312 212 25 84 www.usak.org.tr www.turkishweekly.net www.usakanalist.com USA KUYAY YAYI NL A RI ARI USAK ARI SAKINL YAY INL Habibe ÖZDAL Rusya ile Ukrayna arasındaki ilişkiler çok ilginç bir seyir izlemiştir ve son derece kendine özgü (sui generis) bir yapıya sahiptir. Rusya açısından Ukrayna son derece önemlidir. İngiliz tarihçi Norman Stone un deyimiyle, Ukrayna yla birlikte Rusya ABD dir; Ukraynasız Rusya ise bir Kanada dır. Bu iki devlet arasındaki ilişkiler Kasım 2013 ten bu yana uluslararası kamuoyunun gündeminden düşmüyor. Öyle görünüyor ki Türkiye nin yakın çevresinde yeni bir dünya düzeni kuruluyor. Türkiye nin burada yerini bulabilmesi için kurulana ilişkin bilgi biriktirmek gerekiyor. Tarihsel bir yaklaşımla, belirlenmiş bir çerçevede, öne sürdüğü varsayımları sınama peşinden koşan bu çalışmanın Türkiye deki literatüre çok önemli bir katkıda bulunacağını ve bundan sonra yapılacak çalışmalarda kaynak eser olacağını düşünüyorum. SOVYETLER BİRLİĞİ NİN DAĞILMASINDAN KIRIM IN İLHAKINA rus DIŞ POLİTİKASINDA UKRAYNA rus DIŞ POLİTİKASINDA UKRAYNA SOVYETLER BİRLİĞİ NİN DAĞILMASINDAN KIRIM IN İLHAKINA NiJERYA DA NiJERYA DA ŞİDDET, ŞİDDET, SOVYETLER BİRLİĞİ NİN DAĞILMASINDAN KIRIM IN İLHAKINA RADİKALİZM RADİKALİZM VE VE rus DIŞ BOKO BOKO HARAM HARAM POLİTİKASINDA Fuad FERHAVİ Fuad FERHAVİ UKRAYNA Habibe ÖZDAL USAK U SA KARIYAYINL YAYARI I NL A R I USAK YAYINL

SOVYETLER BİRLİĞİ NİN DAĞILMASINDAN KIRIM IN İLHAKINA RUS DIŞ POLİTİKASINDA UKRAYNA Habibe ÖZDAL

USAK Yayınları: 67 Avrasya Serisi: 11 Genel Yayın Editörü: Mehmet Yegin Türkçe Dil Editörü: Mehmet Zeki Dinçarslan Kütüphane Katalog Bilgileri: Kitabın Adı: SOVYETLER BİRLİĞİ NİN DAĞILMASINDAN KIRIM IN İLHAKINA RUS DIŞ POLİTİKASINDA UKRAYNA Kitap Yazarı: Habibe ÖZDAL ISBN: 978-605-9292-05-4 Sayfa Sayısı: 346 Birinci Baskı : Ankara, Haziran 2016 Kapak Tasarımı : Önder Çukurluöz Baskı & Cilt : Eflal Matbaacılık - Tel: 0312 341 47 48 Tasarım-Baskı Hazırlık: Karınca Creative Ajans Meşrutiyet Caddesi 50/9 Kızılay-ANKARA Tel: 0312 431 54 83 - Faks: 0312 431 54 84 www.karincayayinlari.net - karinca@karincayayinlari.net Haziran 2016, Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu (USAK) Yayınları. Tüm yayın hakları USAK a aittir. USAK ın yazılı izni olmaksızın kitabın tümünün veya bir kısmının elektronik, mekanik ya da fotokopi yoluyla veya başka herhangi bir yöntem ile izinsiz basımı, yayını, çoğaltılması veya dağıtımı yapılamaz. Kaynak gösterilerek akademik ve basın amaçlı alıntı yapılabilir. Eğitim amaçlı sınırlı çoğaltmalar için USAK tan yazılı izin alınması gerekir. ULUSLARARASI STRATEJİK ARAŞTIRMALAR KURUMU (USAK) Ayten Sok. No: 21 Tandoğan, Ankara Tel: +90312 212 28 86 Faks: +90312 212 25 84 http://www.usak.org.tr merkez@usak.org.tr

Dr. Habibe ÖZDAL Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu (USAK) Avrasya Araştırmaları Merkezi Başkanıdır. Aynı zamanda uluslararası hakemli Orta Asya ve Kafkasya Araştırmaları Dergisi nin Yardımcı Editörüdür. Rusya Federasyonu iç ve dış politikası, Avrasya coğrafyasında entegrasyon politikaları, Ukrayna iç ve dış politikası öncelikli çalışma alanlarıdır. Lisans eğitimini Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Uluslararası İlişkiler bölümünde, yüksek lisansını ise Londra Metropolitan Üniversitesi nde tamamlamıştır. Doktora derecesini Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı ndan almıştır. Ayrıca 2012 yılında Moskova Devlet Üniversitesi nde misafir araştırmacı olarak doktora tezine ilişkin çalışmalarda bulunmuştur.

ÖNSÖZ Uluslararası İlişkiler disiplininde, özellikle de Siyasi Tarih söz konusu olduğunda çok özel konular vardır. Bu konular belirli aralıklarla ele alınıp incelenir. Her defasında yeni bir pencere sunar araştırmacısına. Yeni bir boyut eklenmiştir incelenen konuya ya da yeni bir bakış açısı farklı sonuçlara ulaştırabilir araştırmacıyı. Komşu devletler arasındaki ilişkilerin seyri bu tür konulardandır. Çoğunca savaşlar üzerine kurulu, bazen de uyum ve işbirliği içinde yürütülen ilişkiler neden, nasıl ve sonuçlarıyla her dönemde farklı bir bakış açısı ve heyecanla incelenmeye değer. Fransa-Almanya ilişkileri buna en iyi örneklerden biridir. 17. yüzyıldan başlayarak, ama özellikle 19. yüzyılda Alman ulusal birliğinin ardından bu iki devlet arasındaki ilişkiler günümüz Avrupası nın bugünkü haliyle şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Her bir aşaması yeniden ve yeniden incelenmeyi hak eder. Rusya ile Ukrayna arasındaki ilişkiler de benzer biçimde çok ilginç bir seyir izlemiştir ve son derece kendine özgü (sui generis) yapıya sahiptir. Öyle ki, tarihteki ilk Rus devleti 882 de Kiev de doğmuştur. 1147 de Moskova şehrinin kurulması, 13. yüzyılda Moğol işgali, İstanbul un fethinin ardından Moskova Knezi III. İvan ın Bizans Prensesi Sofya ile izdivacı (bu izdivacın ardından öne sürdüğü III.Roma iddiası) ve 16. yüzyılın ortasında artık Moskova nın Altın Orda karşısında elde ettiği zaferlerle Ukrayna kıyıda kalmış, ama hiçbir zaman Rusya dan kopmamıştır. SSCB içerisinde 15 cumhuriyetten biri olsa da 1992 ye kadar bağımsız bir V

devlet olmamıştır. Rusya açısından Ukrayna son derece önemlidir. SSCB döneminin iki Komünist Parti Genel Sekreteri nin (Hruşov ve Brejnev) Ukraynalı olması bunun göstergesidir. İngiliz tarihçi Norman Stone un deyimiyle, Ukrayna yla birlikte Rusya ABD dir; Ukraynasız Rusya ise bir Kanada dır. Bu iki devlet arasındaki ilişkiler 2013 Kasımı ndan günümüze uluslararası kamuoyunun gündeminden düşmüyor. Önce Ukrayna nın AB ile yürütülen görüşmelere katılmama kararı; ardından Meydan gösterileri; (ikinci kez) seçimle gelen Devlet Başkanı Yanukoviç in (ikinci kez) koltuktan indirilmesi; Donbass bölgesindeki silahlı çatışmalar; Kırım ın Rusya ya katılması; Rusya ya uygulanan ambargo Görünüşe bakılırsa gündemde kalmayı da sürdürecek. Elinizdeki bu çalışma SSCB nin dağılmasının ardından Rus Dış Politikası nda Ukrayna nın yerini değerlendiriyor. İkili ilişkiler ele alınırken Rus dış politikasının oluşumu, yakın çevresi ne yönelik tutumu, uluslararası sistemdeki gelişmeler göz ardı edilmiyor. Kitapta Moskova merkeze alınarak üç aşamalı bir ilişki biçimi saptanıyor: İkircikli tanıma, stratejik sabır ve çatışma. Kitabı özetleyecek değilim. Sürece ilişkin birkaç cümle kurmak istiyorum. İlkin, bu çalışma Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü ne sunulmuş bir doktora tezidir. Yazarı bu çalışmayla akademisyenliğe adım atmıştır. Yine de, özgün biçiminde teknik değişiklikler yapıldığını belirtmek gerek. İkincisi, Türkiye deki akademiye ilişkin. Sayıları hızla artan üniversiteler bir-örnekleştirilerek içleri boşaltılıyor. Sosyal Bilimler alanında buna ayak diremeye çalışan üç beş yerden biri de halen ve her şeye rağmen Mülkiye galiba. Son olarak kitabın yazarından söz etmem gerek. Çok zorlu ve uzun bir çalışmanın sonunda ortaya çıktı bu eser. Habibe, bir danışmanın karşılaşacağı en iyi doktora adaylarından biriydi. Bölgeye ve diline olan hakimiyeti bir yandan işini kolaylaştırırken bir yandan da zorlaştırdı. O yılmadı. Başardı. Ortaya standardın üzerinde bir çalışma çıktı. Türkiye nin yakın çevresinde yeni bir dünya düzeni kuruluyor. Türkiye nin burada yerini bulabilmesi için kurulana ilişkin bilgi biriktirmek gerekiyor. Türkiye de üretilen bilginin büyük çoğunluğunun kaynağı uzman olmayan, akademi dışı çevreler. Gelişmeleri günü gününe izleyen basın yayın organları ve düşünce kuruluşlarının ürettikleri bilgi hiç kuşkusuz değerlidir. Fakat, tarihsel bir yaklaşımla, belirlenmiş bir çerçevede, VI

öne sürdüğü varsayımları sınama peşinden koşan bu çalışma diğerlerinden ayrılıyor. Bu anlamda Türkiye deki literatüre çok önemli bir katkıda bulunacağını ve bundan sonra yapılacak çalışmalarda kaynak eser olacağını düşünüyorum. Prof. Dr. Erel Tellal 1 Haziran 2016/Cebeci VII

İÇİNDEKİLER KISALTMALAR... xv HARİTA VE TABLOLARIN LİSTESİ...xvıı GİRİŞ... 1 BİRİNCİ BÖLÜM YELTSİN DÖNEMİ RUS DIŞ POLİTİKASINDA UKRAYNA (1991-1999)... 13 A. DIŞ POLİTİKANIN BELİRLENMESİ... 15 1. Dış Politikanın Oluşturulması... 17 2. Kozirev Döneminde Temel Yönelimler... 23 3. 1993 te Rus Dış Politikasındaki Değişimin Nedenleri... 27 4. Dış Politikaya Yön Veren Resmi Belgeler... 32 5. Yakın Çevre Doktrini... 34 6. Atlantikçilikten Avrasyacılığa Geçiş: Rus Kimliğinin İnşası... 36 7. Primakov Dönemi Rus Dış Politikası... 39 8. Batı Öncelikli Dış Politikadan BDT Öncelikli Dış Politikaya... 44 B. BDT NİN İNŞASI... 45 1. BDT Politikasını Şekillendiren Unsurlar... 47 2. Atlantikçi Çizgiden Avrasyacı Yaklaşıma BDT Politikasında Dönüşüm... 51 3. BDT Entegrasyonunda Ukrayna nın Rolü... 59 XI

C. ULUSLARARASI GELİŞMELER... 63 1. NATO Genişlemesi ve Rusya-NATO İlişkileri... 63 2. Yugoslavya nın Dağılmasının Rus Dış Politikasına Etkisi... 74 D. İKİRCİKLİ TANIMA... 81 1. Rus Dış Politikasında Ukrayna nın Önemi... 81 2. Temel Parametreler Işığında Rusya-Ukrayna İlişkileri... 86 2.1. Nükleer Silahların Rusya ya Devredilmesi... 87 2.2. Kırım ın Statüsü ve Karadeniz Filosu nun Geleceği... 90 2.3. Rusya-Ukrayna Ekonomik İlişkileri: Asimetrik Ortaklık... 98 2.4. Ukrayna Dış Politikasının Batı Yönelimi: NATO ve AB ile İlişkiler... 106 İKİNCİ BÖLÜM PUTİN DÖNEMİNDE DÖNÜŞÜM (2000-2008)... 111 A. ETKİN DIŞ POLİTİKA... 113 1. Yeltsin Sonrası Rusya nın Mimarı Olarak Putin... 113 2. Dış Politikanın Oluşturulması... 117 3. Putin Döneminde Dış Politikanın Çerçevesini Oluşturan Temel Belgeler... 121 B. RUSYA NIN YENİ BDT POLİTİKASI... 127 1. Rusya nın BDT Politikasını Belirleyen Unsurlar... 127 2. 2000-2008 Yılları Arasında Rusya nın BDT Politikası... 132 3. Yeni BDT Politikasının Meyveleri: Alt Yapılanmalar... 134 C. RUSYA-BATI İLİŞKİLERİNDE İŞBİRLİĞİNDEN GERGİNLİĞE... 142 1. 11 Eylül Saldırıları... 145 2. Irak Savaşı... 148 3. NATO Genişlemesi ve Yeni Stratejik Konsept... 150 4. AB Genişlemesi ve Rusya-AB İlişkileri... 156 D. RUSYA-UKRAYNA İLİŞKİLERİNDE STRATEJİK SABIR... 163 1. Sınır Hattının Belirlenmesi Sorunu... 165 2. Turuncu Devrim... 169 3. Ukrayna-NATO İlişkileri... 172 4. Ukrayna-AB İlişkileri ve Rusya ile İlişkilere Etkisi... 178 5. Enerji Anlaşmazlığı... 182 XII

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 2008-2015 ARASINDA RUSYA-UKRAYNA İLİŞKİLERİ... 187 A. DIŞ POLİTİKA ÖNCELİKLERİ VE RESMİ BELGELERE YANSIMALARI... 189 B. YAKIN ÇEVRE DE ASKERİ VE EKONOMİK ENTEGRASYON... 202 1. KGAÖ Çerçevesinde Yoğunlaşan İşbirliği... 203 2. Ekonomi Alanında Entegrasyon... 206 C. ULUSLARARASI GELİŞMELER... 208 1. Avrupa Güvenlik Mimarisine Yeni Yaklaşım... 210 2. ABD ile Reset (Yeniden Başlatma) Politikası... 211 3. Kosova nın Bağımsızlığı... 214 4. Gürcistan Savaşı... 215 5. ABD den NATO ya Devredilen Füze Kalkanı Sistemi... 219 6. Arap Baharı nın Rus Dış Politikasına Etkisi... 220 7. Ortak Komşuluk Alanında Rusya-AB İlişkileri... 222 D. YAKINLAŞMADAN ÇATIŞMAYA RUSYA-UKRAYNA İLİŞKİLERİ... 235 1. Turuncu Devrim Kadroları Dönemi... 235 2. Yanukoviç Döneminde İkili İlişkilerin Seyri... 237 3. Ukrayna Krizi... 239 a. Krizin Çıkışı... 239 b. Kırım ın İlhakı... 248 c. Krizin Doğu Ukrayna ya Kayması... 251 d. Krizin Rus Dış Politikasına Yansıması... 256 e. Yaptırım Savaşları... 258 f. Krizin Enerji Anlaşmazlığı Boyutu... 262 SONUÇ... 267 KAYNAKÇA... 277 KRONOLOJİ... 319 DİZİN... 325 XIII

KISALTMALAR AB ABD ABM AET AKKA AGİK AGİT BDT BiO BM BMGK ÇHC DTÖ EURASEC GB GSYİH GU(U)AM IMF KAİK KGA KGAÖ NATO Avrupa Birliği Amerika Birleşik Devletleri Anti-Ballistic Missile (Anti Balistik Füze Anlaşması) Avrasya Ekonomik Topluluğu Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Anlaşması Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı Bağımsız Devletler Topluluğu Barış için Ortaklık Birleşmiş Milletler Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi Çin Halk Cumhuriyeti Dünya Ticaret Örgütü Eurasian Economic Community (Avrasya Ekonomik Topluluğu) Gümrük Birliği Gayri Safi Yurt İçi Hâsıla Gürcistan, Ukrayna, (Özbekistan), Azerbaycan, Moldova International Monetary Fon (Uluslararası Para Fonu) Kuzey Atlantik İşbirliği Konseyi Kolektif Güvenlik Anlaşması Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü North Atlantic Treaty Organization (Kuzey Atlantik İşbirliği Örgütü) XV

OiA Rusya RSFSC SBKP SSC SSCB STA ŞİÖ TEA Ortaklık ve İşbirliği Anlaşması Rusya Federasyonu Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Sovyetler Birliği Komünist Partisi Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Serbest Ticaret Anlaşması Şangay İşbirliği Örgütü Tek Ekonomik Alan XVI

HARİTA VE TABLOLARIN LİSTESİ Harita 1. SSCB Döneminde Ukrayna da Bulunan Nükleer Tesisler ve Silahlar... 89 Harita 2. Rusya dan Ukrayna ya ve Batı Avrupa ya Tedarik Edilen Doğalgazın Güzergâhı ve Ukrayna daki Temel Boru Hatları... 105 Harita 3. Kuruluşundan 2004 e NATO Genişlemesi... 154 Harita 4. Tuzla Adası ve Kerç Boğazı... 166 Harita 5. AB Komşuluk Politikasında Hedef Ülkeler... 181 Harita 6. AB Doğu Ortaklığı Politikası Kapsamındaki Ülkeler... 227 Harita 7. Kırım da Bulunan Rusya ve Ukrayna nın Askeri Üsleri... 238 Harita 8. Ukrayna da Etnik Nüfusun Bölgelere Göre Dağılımı ve Konuşulan Diller... 255 Harita 9. Rusya dan Avrupa ya Giden Gazın Güzergâhı... 263 Tablo 1. AB nin Rusya ile Ticareti... 160 Tablo 2. 2008-2014 Yılları Arasında Rusya ile Ukrayna Arasındaki Toplam Ticaret Hacmi... 244 Tablo 3. Ukrayna Nüfusunun Etnik Dağılımı... 253 XVII

Habibe ÖZDAL Özdal ın bu son derece başarılı çalışmasında Sovyetler Birliği nin dağılmasından sonra Rusya nın bağımsızlığını kazanan diğer devletlerle yeni temellere dayanan ilişkiler ağının kurulması süreci ele alınıyor. Rusya nın Ukrayna ya yönelik politikası bu sürecin en kapsamlı ve en tipik uygulamasıdır. Dr. Habibe Özdal ın Rus Dış Politikasında Ukrayna adlı eseri sadece Rusya ve Ukrayna ile ilgili değildir. Özdal bu eseriyle Türkiye nin kuzeyindeki büyük potansiyelin gücüne ve sorunlarına ışık tutuyor. Bu yönüyle Türkiye açısından da çok önemli. Dr. Özdal ın büyük başarısı sadece vizyonu ve araştırma enerjisi değil. Türkiye de pek bilinmeyen Rusçaya vukufu ve bu sayede Rus ve Ukrayna kaynaklarını da araştırması elinizdeki esere müstesna bir değer kazandırmıştır. Dr. Özdal ın eseri, Putin Rusyasını anlamak için mükemmel bir anahtardır. Taha AKYOL Prof. Dr. Erel TELLAL Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu Mebusevleri Mahallesi, Ayten Sokak, No: 21 06570, Tandoğan, Ankara Tel: +90 312 212 28 86 Fax: +90 312 212 25 84 www.usak.org.tr www.turkishweekly.net www.usakanalist.com USA KUYAY YAYI NL A RI ARI USAK ARI SAKINL YAY INL Habibe ÖZDAL Rusya ile Ukrayna arasındaki ilişkiler çok ilginç bir seyir izlemiştir ve son derece kendine özgü (sui generis) bir yapıya sahiptir. Rusya açısından Ukrayna son derece önemlidir. İngiliz tarihçi Norman Stone un deyimiyle, Ukrayna yla birlikte Rusya ABD dir; Ukraynasız Rusya ise bir Kanada dır. Bu iki devlet arasındaki ilişkiler Kasım 2013 ten bu yana uluslararası kamuoyunun gündeminden düşmüyor. Öyle görünüyor ki Türkiye nin yakın çevresinde yeni bir dünya düzeni kuruluyor. Türkiye nin burada yerini bulabilmesi için kurulana ilişkin bilgi biriktirmek gerekiyor. Tarihsel bir yaklaşımla, belirlenmiş bir çerçevede, öne sürdüğü varsayımları sınama peşinden koşan bu çalışmanın Türkiye deki literatüre çok önemli bir katkıda bulunacağını ve bundan sonra yapılacak çalışmalarda kaynak eser olacağını düşünüyorum. SOVYETLER BİRLİĞİ NİN DAĞILMASINDAN KIRIM IN İLHAKINA rus DIŞ POLİTİKASINDA UKRAYNA rus DIŞ POLİTİKASINDA UKRAYNA SOVYETLER BİRLİĞİ NİN DAĞILMASINDAN KIRIM IN İLHAKINA NiJERYA DA NiJERYA DA ŞİDDET, ŞİDDET, SOVYETLER BİRLİĞİ NİN DAĞILMASINDAN KIRIM IN İLHAKINA RADİKALİZM RADİKALİZM VE VE rus DIŞ BOKO BOKO HARAM HARAM POLİTİKASINDA Fuad FERHAVİ Fuad FERHAVİ UKRAYNA Habibe ÖZDAL USAK U SA KARIYAYINL YAYARI I NL A R I USAK YAYINL