Avian Influenza Kuş Gribi Tavuk Vebası Hastalığı Dr.Fethiye ÇÖVEN Uzm.Veteriner Hekim Bornova VKAE Kanatlı Hastalıkları Teşhis Laboratuvarı Avian Influenza Tavuk Vebası, Kuş Gribi olarak da bilinen Avian Influenza (AI), evcil ve yabani kanatlılar ile memeli hayvanların çoğunda solunum, sindirim ve sinir sistemine ait belirtilerle birlikte yüksek hastalandırma ve ölüm ile seyreden çok bulaşıcı olan, insanlardaki grip benzeri bir hastalıktır. 1
Avian Influenza Sınır tanımayan bir hastalık Uluslararası bir problem 2003-2006 : 58 ülkede bugüne kadar: 70 ülkede Avian Influenza Halk sağlığı için çok ciddi bir tehlike 508 insan vakası, 302 ölüm (19.Kasım.2010, DSÖ) Pandemi endişesi Kanatlı endüstrisi için ekonomik felaket 2
3
Avian Influenza Zoonoz karakterde olması yani hayvanlardan insanlara bulaşması ve insanlarda da ölümcül vakalara sebep olması hastalığın önemini daha da arttırmaktadır İHBARI MECBURİ KANATLI HASTALIKLARI o Avian Influenza o Newcastle Disease o Salmonella gallinarum infeksiyonları o Salmonella pullorum infeksiyonları 4
Hastalığın Görüldüğü Türler Kanatlı, insan, at, domuz, kedigiller (kedi, aslan), fok, balina, vizon Kanatlılar arasında; -hindi, tavuk, ördek-kaz, bıldırcın, deve kuşu sülün, beç tavuğu, martı, keklik, deniz kuşları, bataklık kuşları muhabbet kuşu, tavus kuşu, papağan En çok etkilenen türler Özellikle tavuk ve hindileri etkileyen, çok bulaşıcı ve öldürücü olan bu hastalık, çok büyük ekonomik kayıplara yol açmaktadır. Tavuk ve hindilere hastalığın bulaşmasında ördek ve kazlar önemli bir role sahiptir. 5
Hastalık Etkeni Hücreleri enfekte eden mikroorganizma AI virusları H ve N proteinleri ile identifiye edilir. Virus H5 N1 www.influenza-pandemic.com Patojen Hastalığa sebep olan mikroorganizma Low LP: ölüm oranı oldukça Pathogenic düşük High HP: ölüm oranı Pathogenic oldukça yüksek news.scotsman.com/topics.cfm?tid=161&id=240762006 Grip Etken Grupları Grip Etken Görüldüğü Türler Grupları A B C Kanatlılarda, Memelilerde (insan, at, domuz, vizon, kedi, kaplan, dağ gelinciği ve deniz memelilerinden balina,ayı balığı ve fok) İnsan İnsan, Domuz 6
HA NA Yaklaşık 1/10,000 milimetre Kuş Gribi Etkeninin Tanımlanması Etkenin üst yüzeyinde bulunan proteinler Hemaglutinin (H) ve Neuraminidase (N) olarak iki ayrı şekil ve yapıda bulunur. 16 farklı tip H = (H 1, H2,H3 H16) 9 farklı tip N = (N1,N2,N3 N9) Kuş gribi etkeni HXNY (H5N1 gibi) olarak isimlendirilir. Bu etkenin 144 çeşidi bulunmaktadır. 7
Kırmızı kan hücresi Salmonella hastalık etkeni Kuş gribi etkeni 1/100 milimetre temel taşınma mekanizmaları 1 yabani kuşların göçü Source: www.paulnoll.com Evcil ve yabani 2 kanatlıların ticareti Source: www.news.bbc.co.uk AI nın bulaşma ve yayılma mekanizması göç yada ticaret veya her ikisinin kombinasyonu ile olabilir 8
AI ekolojisi H3 Rezervuarlar H3, H7 H1, H2, H3 H5N1 Ticaret H1, H3 H10 H1-12 H14-15 H1-2, 4-7, H9-13, 15-16 H1, H3, H4, H7, H13 Modified from D. Swayne Hastalığın Bulaşması Bulaşmada göçmen kuşlar, özellikle yabani su kuşları önemli rol oynamaktadırlar. Göçmen kuşlar hasta olmadan bu hastalığın etkenini çok uzaklara taşıyabilirler. Hasta veya taşıyıcı kanatlıların dışkıları ve akıntıları ile bulaşık yem, su, alet-ekipman, personel, kuluçkahanede kırılan yumurtalar yayılım nedenleridir. 9
Hastalığın Hayvanlar Arasında Bulaşması Doğal H5N1 hastalığı; Tayland daki kaplanlar (virüslü olan tavuk karkasları ile beslendikten sonra) Vietnam da ulusal parkta kafeste doğan misk kedileri. Hastalığın Bulaşması Hastalık en çok hayvandan hayvana bulaşma şeklinde olmaktadır. Kanatlı hayvanlardan yumurta yoluyla yavrularına bulaşması ile ilgili kesin bir kanıt bulunmamakla beraber hasta hayvanlardan elde edilen yumurtaların kabuklarında etkenin varlığı tespit edilmiştir. 10
Hastalığın Bulaşması Hastalığın hava yolu ile taşınması sınırlıdır. Ayrıca hastalık böcekler, kan emici sinekler ve kemirgenlerle hasta hayvanlardan hassas olan hayvanlara temas yolu ile bulaşır. Hastalığın Bulaşması Hasta veya hastalıktan ölmüş hayvanlarla temas, Hayvanların göz yaşı, burun akıntısı, boğaz akıntısı veya dışkılarıyla temas, Hayvanlara ait çıkartılarla kirlenmiş yüzeylere temas edilmesi, Hastalık etkeninin karıştığı havanın solunması. 11
Hastalığın İnsanlara Bulaşması Risk Altında Bulunanlar hayvan sahipleri, bakıcılar, veteriner hekimler, kesimhanelerde çalışanlar, laboratuvarlarda teşhiste çalışan personel, avcılar özellikle riskli dönemlerde göl, gölet, vb. sulak alanlara saz kesimi, balıkçılık yapmak için giren kişiler sulak alanlar çevresinde hayvan otlatanlar 12
Hastalığın Kuluçka Süresi Hastalığın hayvanlara bulaşmasından belirtilerinin görülmesine kadar geçen süre birkaç saat ile 1-5 gün arasında değişebilmektedir. Hastalar 1-7 gün içinde ölürler. Genellikle hasta kanatlılar 2 hafta süreyle etkeni çevreye yayarlar ve 4 hafta sonra hastalık etkeni genellikle saptanamaz. Kuşlardan İnsana Bulaşma!.. Göçmen su kuşları Evcil kanatlılar Hong Kong, Çin 1997, H5N1 Hong Kong, Çin 1999, H9N2 Hollanda, 2003, H7N7 Hong Kong, Çin 2003, H5N1 Tayland, Vietnam, Kamboçya, Endonezya 2004-2005, H5N1 Kaynak: WHO/WPRO 13
Gen değişimi (insanlarda) Avian virus + insan virusu Göçmen su kuşları Pandemi potansiyeli Hastalığın İnsanlardaki Tarihçesi Son yüzyılda insanlarda görülen grip salgınları Credit: US National Museum of Health and Medicine 1918: İspanyol Gribi 20-40 milyon ölüm A(H1N1) 1957: Asya Gribi 1-4 milyon ölüm A(H2N2) 1968: Hong Kong Gribi 1-4 milyon ölüm A(H3N2) Kuş gribi hastalığı nedeniyle Dünya da yeni bir grip salgını tehlikesinin yaşanacağı ve yaklaşık 5 milyon ile 300 milyon arasında insanın bu hastalıktan öleceği beklenmektedir 14
Etkenin Çevre Koşullarına Dayanıklılığı 20 ºC de 7 gün 4 ºC de 35 gün 0 ºC de 90 günden fazla hastalık yapıcı özelliğini korur. Çevresel koşullara bağlı olarak özellikle soğukta ve nemli ortamlarda yaklaşık 105 gün canlı kalır (Bu durum özellikle göl, gölet, vb. sulak alanlarda dikkate alınmalıdır) Etkenin Çevre Koşullarına Dayanıklılığı Karkaslarda (etlerde) ortam sıcaklığında birkaç gün canlı kalır. Buzdolabı sıcaklığında 20-25 güne kadar canlılığını korur. Kanatlı et ürünleri ette pembe bölge kalmayacak şekilde pişirildiğinde hastalık etkeni ölür. 15
Virus Direnci Tavuk eti ve yumurta için Endüstri standart dereceleri Yumurta Tüm yumurta karışımı Tüm yumurta karışımı Sıvı yumurta beyazı Sıvı yumurta beyazı 10% tuzlu yumurta sarısı Kurutulmuş yumurta beyazı Kurutulmuş yumurta beyazı Tavuk eti Tavuk eti Tavuk eti Tavuk eti Derece ( C) 60 60 61.1 55.6 56.7 62.2 67 54.4 60.0 65.0 70.0 73.9 Zaman 188 saniye 188 saniye 94 saniye 870 saniye 232 saniye 138 saniye 20 saat 513 saat 507 saniye 42 saniye 3.5 saniye 0.51 saniye Etkenin Çevre Koşullarına Dayanıklılığı Dezenfektanlar; Başlıca formalin, iyot, fenol bileşikleri, çamaşır suyu, sabun, vb. maddeler etkenin hastalık yapıcı özelliğini yok eder. Asit özellikli maddeler; etkenin hastalık yapıcı özelliğini yok eder. 16
Hastalığın Şiddeti Hiç belirti göstermeden hafife, Hiç belirti göstermeden öldürücüye kadar değişmektedir. Hastalığın Belirtileri Bulaşma çok yüksektir 17
HPAI - Klinik Belirtiler Ani Ölüm Hastalığın Belirtileri Çok öldürücü olan tipleri ile ölümler % 100 e ulaşabilir 18
Hastalığın Belirtileri Öksürük, hırıltılı solunum ve aşırı göz yaşı akıntısı Hastalığın Belirtileri İbik ve sakallarda ödem ve morarma, kanamalar 19
Hastalığın Belirtileri Gözlerde kızarıklık, kanama ve şişkinlikler Hastalığın Belirtileri İştah kaybı, sulu ishal 20
Hastalığın Belirtileri Tüysüz deride morarma Hastalığın Belirtileri 21
Hastalığın Belirtileri Sinirsel belirtiler Hastalığın Belirtileri Tüylerde bozukluklar, kırılmalar 22
Hastalığın Belirtileri Hayvanlarda bir araya toplanma Hastalığın Belirtileri Koyu kırmızı görünümde deri 23
Hastalığın Belirtileri Parmakların arasında kanamalar, Hayvanın arkasından kan gelmesi, Durgunluk, hareketsizlik ve yem tüketiminde azalma Hastalığın Teşhisi Hastalığın canlı ve ölü hayvanlardaki belirtilere göre hastalık teşhis edilmez. Çünkü hasta kanatlı hayvanlarda bütün tipik belirtiler görülmeyebilir. HPAI diğer bazı kanatlı hastalıkları ile karışabilir. Mutlaka laboratuvar teşhisi gereklidir. 24
Tedavi HPAI nın hayvanlarda tedavisi yoktur. Korunma ve Kontrol Kanatlı işletmelerinde - biogüvenlik önlemleri - aşılama Şu anda ülkemizde aşı kullanımı yasaktır. 25
TEŞEKKÜRLER 26