YALIN MALİYET MUHASEBESİ VE BİR UYGULAMA Prof. Dr. M. Bülent Durmuşoğlu End. Y. Müh. Zeynep Tuğçe Şimşit 6. Endüstri Mühendisliği Bahar Konferansları Ekim 2013/ İzmir
Gözlem ve Hipotez Geleneksel ürün/hizmet maliyet muhasebe yöntemleri, Yalın Üretim uygulamalarına zarar vermektedir. Modern yaklaşımlar (faaliyet tabanlı maliyet muhasebesi gibi) doğruya daha yakın sonuçlar verse de yalın değildir. Kolay anlaşılır, uygulanır, doğruya yakın sonuç veren yalın bir maliyet muhasebe sistemi kurulabilir.
Yalın Muhasebe Yalın muhasebe kavramı Yalın Üretim çabalarını destekleyici bilgileri üretmeyi amaçlayan bir muhasebe yaklaşımıdır. (Cunningham & Fuime, 2003) 3
Maliyet Muhasebe Yaklaşımları Faktör Geleneksel Maliyet Muhasebesi Faaliyet Tabanlı Maliyet Muhasebesi Yalın Maliyet Muhesebesi Üretim Şekline Uygunluk Kitle Üretimi Ismarlama Seri Üretim Ismarlama Seri Üretim Odak Noktası İşçilik (insan-saat) Faaliyet Merkezi Değer Akışı Basitlik Derecesi Basit Karmaşık Basit Ön Koşul Koşul Yok Koşul Yok, Tasarım Gerekli Yalın Üretim Sistemi Anahtar Kullanımı Hacim Esaslı (İşgücü saati, malzeme miktarı veya makine saati) Gerektiği Kadar Çok Kullanılmaz Maliyetin Nedeni Ürünler Faaliyetler Değer Akışı Ana Amaç Finansal Raporlama Ürün Maliyeti Bulma Kaizen
Örnek Nasıl geleneksel maliyet muhasebesi (standart maliyet) yanlış yola götürür? Toplam işgücü süresi (dak/adet) 15 Temin süresi (hafta) 6 İşgücü birim zaman maliyeti (TL/dak) 0,33 Envanter (gün) 25 İşgücü maliyeti (TL/adet) 5 Parti miktarı (adet) 2500 Genel gider (TL/işgücü dakika) 1 Zamanında teslimat (%) 82 Genel gider (TL/adet) 15 Malzeme gideri (TL/adet) 1,5 Toplam maliyet (TL/adet) 21,5
Hücre oluşturma sonrası, yeni hesaplanan maliyet Toplam işgücü süresi (dak/adet) 18 Temin süresi (hafta) 2 İşgücü birim zaman maliyeti (TL/dak) 0,33 Envanter (gün) 5 İşgücü maliyeti (TL/adet) 6 Parti miktarı (adet) 250 Genel gider (TL/işgücü dakika) 1 Zamanında teslimat (%) 98 Genel gider (TL/adet) 18 Malzeme gideri (TL/adet) 1,5 Toplam maliyet (TL/adet) 25,5
Satışların Maliyeti Hesabı (Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkesi) Satışların Maliyeti: Başlangıç Envanteri + Satın Alınan Malzeme + Dönüştürme Maliyeti Kapanış Envanteri Envanter (kapanış envanteri) düştükçe, satışların maliyeti artacağı için, değer akış karının düşmesi söz konusudur. Bu nedenle söz konusu hesap, yalın üretimçalışmalarına olumsuz etki yapar.
Yalın süreçlerde değer akış karı, basitçe gelir ile satışların maliyeti (bu kez, malzeme ve dönüştürme maliyetinin toplamı) arasındaki farktır. Envanterin değişmesi satışların maliyetini değiştirmez. Gerçekte değer akış karı, nakit akışına eşdeğerdir. Geleneksel finansal muhasebede ise kar, nakit akışından farklıdır. Yalın üretim, oldukça büyük bir kaynak kapasitesini serbest (boş) bırakır. Ancak bu, geleneksel mali rapor sonuçlarında gösterilmez. Geleneksel maliyet muhasebesi, bu kapasitenin mevcut üretim döneminde gerekli bir kapasite olduğunu varsayar.
Kısımlandırılmış Performans değerleri (box score), yalın uygulamaların etkinliğini yargılamak için kullanılan bir planlama aracıdır. Ayrıca planların başarılmasındaki gelişmeler de, bu araçla izlenir.
Yalın Değer Akışı Kısımlandırılmış Performans Değerleri Değer Akışı Tanımı: Mevcut Durum Gelecek Durum Değişim Uzun Dönemli Gelecek Durum - Seçenek No Mevcut Durumdan Değişim Temin Süresi (gün) İlk Seferde Doğru (%) İşletim Zamanında Sevkiyat (%) Çalışma Alanı (m 2 ) Kişi Başına Satış (TL/insan) Ortalama Birim Maliyet (TL/adet) Kaynak Kapasitesi Üretkenlik Oranı (%) Üretken Olmayan (%) Boş Kapasite (%) Envanter (TL) Gelir (TL/ay) Mali Malzeme Maliyeti (TL/ay) Dönüştürme Maliyeti (TL/ay) Değer Akış Karı (TL/ay)
Değer akışında doğrudan çalışan ve değer akışına destek olan insanlar, zamanlarının çoğunu, odaklanılan değer akışı için harcamakta ise, maliyetleri değer akış maliyeti içine alınır. Yalın şirketlerde, çok az destek hizmeti, değer akışlar arasında paylaşılır. Bu nedenle destek hizmeti maliyetleri, değer akışına anahtar kullanmadan basit bir şekilde atanır. Söz konusu doğrudan atama, aynı zamanda anahtar kullanımından oluşan gerçek ürün ailesi maliyet sapmalarını da önler.
Anahtar kullanarak atanması gereken tek maliyet, bina ve yönetim giderleridir. Bu maliyet, değer akışının kapladığı alana göre atanır. Bu durum, daha az alanda üretim yapmayı teşvik eder. Alan israfının ve buna ilişkin fazla üretim israfının önüne geçilmesi için motive edici bir ortam oluşturulmuş olur. Finansal muhasebe gibi, değer akışı ile ilgisiz olan ve ISO9000 veya ISO14000 gibi tüm değer akışlarını kesen işleri yapan insanların maliyetleri ve harcamaları, değer akışlarına atanmaz. İşin sürdürülmesinin maliyeti olarak işlem görürler. Bütçelenir, denetlenir, ancak değer akışına atanmazlar. Bu birimlerde oluşan maliyetler, ortadan kaldırılmaya çalışılır.
Değer Akış Maliyetleri İşgücü, malzemeler, makinalar, destek hizmetleri ve tesisler, değer akışının içindedir. Anahtarla atama yoktur veya çok azdır.
Değer Akış Yöneticisi şunlara cevap arar: Kapasite nasıl kullanılmaktadır? Akışta darboğaz nerededir? Parasal faydayı arttırmak için, kapasite nasıl kullanılmalıdır?
YALIN MALİYET MUHASEBE SİSTEMİ AŞAMALARI
ARAÇ CONTASI YAPAN BİR ÜRETİM SİSTEMİNDE YALIN MALİYET MUHASEBESİ FİZİBİLİTE ÇALIŞMASI
Ürün Aileleri Klingrit (SKC) Conta Ailesi Çok Katlı Çelik (MLS) Conta Ailesi Diğer Contalar Ürün aileleri üzerinden üretim sisteminde yalınlaştırma çalışmaları yapılmış ve sistem önemli bir yalın olgunluk düzeyine ulaşmıştır. Yalın muhasebe fizibilitesi için pilot ürün ailesi olarak klingrit conta ailesi seçilmiştir.
SKC Conta Ailesi Mevcut Durum Değer Akış Haritası 19.06.2012 SATIN ALMA FREEDOM ÜRETİM KONTROL FREEDOM-MRP Günlük Çalışma Süresi: 31500 s Yıllık satış miktarı: 650000 adet Yıllık çalışma günü sayısı: 250 Günlük satış miktarı (Talep) : 65000/250 = 2600 adet Takt Süresi: 31500/2600 = 12 s/adet İşlem Süresi: 51 s Temin Süresi (Yarı Mamülden Teslimata Geçen Süre): 28.3 gün Temin Süresi (Hammaddeden Teslimata Geçen Süre): 61.8 gün SATIŞ FREEDOM I Küçük Yüzük Kesme (E10) ARCELOR MİTTAL 8 gün ÇS 3 s HS 15 dk ÇAS 31500 s 1 vardiya, 1 makine 3 s REİNZ PİYASA OES 8 gün I Büyük Yüzük Kesme (E119) REİNZ 60 gün ÇS 6 s HS 30 dk ÇAS 31500 s 1 vardiya; 1 makine 6 s ROYAL Reinz : 72000 15000 Toplam: 87000 adet 1960 3360 400 adet adet 2730 adet 14502 adet Adet Pres Takviye Dilme Kapama Yüzüklü Yüzey I I Kesim Çakma Serigrafi (45) I I I I (E148) Ütü (122) İşlem (E64) (E10) 1 gün ÇS 1 sn HS 20 dk ÇAS 31500 sn/gün 1 vardiya; 2 Makine 33.5 gün 0.8 gün 0.2 gün 1.3 gün 1.1 gün 5.6 gün 19.3 gün 1 s ÇS 6 sn HS 20 dk ÇAS 31500 sn/gün 1 vardiya; 1 Makine ÇS 5 sn HS 20 dk ÇAS 31500 sn/gün 1 vardiya; 1 Makine ÇS 11 sn HS 30 dk ÇAS 31500 sn/gün 1 vardiya; 2 Makine ÇS 6 sn HS 0 dk ÇAS 31500 sn/gün 1 vardiya; 1 Makine ÇS 6 sn HS 5 dk ÇAS 31500 sn/gün 1 vardiya; 2 Makine ÇS 4 sn HS 5 dk ÇAS 31500 sn/gün 1 vardiya; 1 Makine 6 s 5 s 11 s 6 s 6 s 4 s 3 s Ambalaj Etiket ÇS 3 sn HS 0 dk ÇAS 31500 sn/gün 1 vardiya; 1 Makine 50.200 adet I Sevkiyat
Hücresel Üretime Geçmeden Önce Presler tek tek bağımsız çalışmakta. Her pres etrafında ciddi düzeyde conta birikintileri mevcut
SKC Conta Ailesi Mevcut Durum Değer Akış Haritası 21.03.2013 Toplam Çalışma Süresi: 600574 s/ay Toplam Talep: 47452 adet/ay ÜRETİM KONTROL FREEDOM-MRP Takt Süresi: 13 sn İşlem Süresi: 26 s Temin Süresi (Yarı Mamülden Teslimata Geçen Süre): 24,4 gün Temin Süresi (Hammaddeden Teslimata Geçen Süre): 54.7 gün SATIN ALMA FREEDOM SATIŞ FREEDOM ROYAL REİNZ PİYASA OES REİNZ I Dilme 63630 adet 30,3 gün ÇS 1 sn HS 20 dk GO 100 % HO 0 % ÇAS 27300 sn/gün 1 vardiya, 1 makine 2 çalışan 0.5 gün ARCELOR MİTTAL 8 gün I 1 sn. 1125 adet HÜCRE 3 3342 adet 4000 adet 2000 adet 13359 adet I Serigrafi I Yüzey İşlem I Fırın I Ambalaj Etiket 27300 adet I Sevkiyat ÇS 11 sn HS 12 dk GO 97 % HO 0,075 % ÇAS 27300 sn/gün 1 vardiya, 5 makine 3 çalışan 1,5 gün ÇS 5 sn HS 5 dk GO 100 % HO 0 % ÇAS 27300 sn/gün 1 vardiya, 2 makine 4 çalışan 2 gün ÇS 3 sn HS 5 dk GO 100 % HO 0 % ÇAS 27300 sn/gün 1 vardiya, 1 makine 2 çalışan 1 gün ÇS 3 sn HS 25 dk GO 100 % HO 0 % ÇAS 27300 sn/gün 1 vardiya, 1 makine 2 çalışan 6.4 gün ÇS 3 sn HS 3 dk GO 99 % HO 1 % ÇAS 27300 sn/gün 1 vardiya, 1 makine 2 çalışan 13 gün 11 sn 5 sn 3 sn 3 sn 3 sn
Mevcut Maliyet Muhasebe Yapısı Geleneksel maliyet muhasebesi mevcut Fiili işçilik saati anahtar olarak kullanılmakta Kalite maliyetleri ayrı bir kalem olarak hesaplanmakta Fiili işçilik saatini hesaplamak amacıyla işgörenlerin doldurduğu tezgah föyü örneği
DEĞER AKIŞ MALİYETİ Değer Akışı Yer Çeşit Tarih SKC Conta Ailesi İstanbul Mevcut Durum Nisan 2013 Malzeme Maliyeti (TL) Çalışan Maliyeti (TL) Makine Maliyeti (TL) Diğer Maliyetler (TL) Toplam Maliyet (TL) Satış 5.200 5.200 Planlama ve Satın Alma 4.300 4.300 Dilme 70.300 1.800 350 350 72.800 Hücre 3 5.200 7.200 2.450 2.800 17.650 Serigrafi 2.100 7.000 700 2.200 12.000 Yüzey İşlem 1.500 3.400 450 5.350 Fırın 3.400 1.750 Ambalaj/Etiket 7.000 3.400 400 Örümcek İnsan 2.200 Takım Lideri 2.500 Kalite Güvence 3.500 3.500 Muhasebe 2.400 2.400 Bakım ve Diğer Destek 3.800 3.800 TOPLAM 86.100 50.100 6.100 5.350 147.650
DEĞER AKIŞ KAYNAK MALİYETİ SKC Ürün Ailesi Çalışan Sayısı Çalışan Başına Maliyet (TL) Satış 1 5.200 Planlama ve Satın Alma 1 4.300 Dilme 1 1.800 Hücre 3 3 2.400 Serigrafi 4 1.750 Yüzey İşlem 2 1.700 Fırın 2 1.700 Ambalaj/Etiket 2 1.700 Örümcek İnsan 1 2.200 Takım Lideri 1 2.500 Kalite Güvence 1 3.500 Muhasebe 1 2.400 Bakım ve Diğer Destek 1 3.800 TOPLAM 21 Fazla Mesai (TL)
Klingrit Rulo Pres Kesim (E 64 - Ekstantrik Pres) Hücre 3 Conta Yüzüklü Ütü (112 - Hidrolik Pres) Form Verilmiş Klingrit Ütüsüz Conta Kapama (E 148 - Ekstantrik Pres) Yüzük Yüzük Rulosu Yüzük Kesme (E 119 - Ekstantrik Pres) Kalite Kontrol Oluk Yarı Mamul İşgören Hücredeki Oluklar
HÜCRE 3 İŞGÖREN KAPASİTE KULLANIMI Değer Akış Gözlemci: Değer Akışı: SKC Conta Ailesi Çalışması Mevcut Durum Gelecek Durum 1 Süreç Adımları Faaliyet Üretken Üretken Üretken Üretken Olmayan Olmayan (saat) (saat) (saat) (saat) Hücre Hazırlığı 13,2 Pres kesimden parçayı al ve oluğa bırak 21,5 Yüzük kesmeden parçayı al ve tezgahı çalıştır 35 Kapama tezgahına yürü 6,5 Olukta gelen parçanın üzerine yüzüğün yerleştirilerek Hücre 3 tezgahın çalıştırılması 38 Yüzüklü parçanın kontrolu ve oluğa bırakılması 25,5 Kapama tezgahının temizlenmesi 10 Ütü presine parçayı yerleştirme ve tezgahı çalıştırma 25,5 Ütülenen parçanın kontrolü ve askıya asılması 25,5 1 vardiya Ütü presinin temizlenmesi 25,5 4 makine Yeniden işlem ve onarım 19,8 2 işgören Eğitim ve yönetim ile ilgili faaliyetler 18 Toplam süre (üretken ve üretken olmayan) 264 0 Toplam süre mevcut/gelecek durum Ayda kullanılmayan toplam süre Kullanıma hazır mevcut aylık toplam süre (2 işgören x 160 saat) Üretkenlik Yüzdesi Üretken Olmayan Yüzdesi Boş Kapasite Yüzdesi 264 56 320 0,0 82,5 17,5 100 Tarih:Nisan 2013 Sayfa: Gelecek Durum 2 Üretken Üretken Olmayan (saat) (saat)
HÜCRE 3 MAKİNA KAPASİTE KULLANIMI Değer Akış Çalışması Süreç Adımları Hücre 3 Değer Akışı: SKC Conta Ailesi Mevcut Durum Gelecek Durum 1 Faaliyet Üretken Üretken Üretken Üretken Olmayan Olmayan (saat) (saat) (saat) (saat) Pres kesim tezgahında parça imalatı 39 Yüzük kesim tezgahında parça imalatı 26 Kapama tezgahında parça imalatı 90 1 vardiya Ütü pres tezgahında parça imalatı 77 4 makine Yeniden işlem/onarım 11,5 Toplam süre (üretken ve üretken olmayan) 11,5 232 Toplam süre mevcut/gelecek durum Ayda kullanılmayan toplam süre Kullanıma hazır mevcut aylık toplam süre (4 makine x 160 saat) Üretkenlik Yüzdesi Üretken Olmayan Yüzdesi Boş Kapasite Yüzdesi 243,5 396,5 640 36,3 1,8 62,0 100 Gözlemci: Tarih: Nisan 2013 Sayfa: Gelecek Durum 2 Üretken Üretken Olmayan (saat) (saat)
Yalın Değer Akışı Kısımlandırılmış Performans Değerleri Değer Akışı Tanımı: SKC Conta Ürün Ailesi Mevcut Durum Gelecek Durum Değişim Uzun Dönemli Gelecek Durum - Seçenek No Mevcut Durumdan Değişim Temin Süresi (gün) 54,7 İlk Seferde Doğru (%) 98,9 İşletim Zamanında Sevkiyat (%) 100 Çalışma Alanı (m 2 ) 950 Kişi Başına Satış (TL/insan) 8.560 Ortalama Birim Maliyet (TL/adet) 3,20 Kaynak Kapasitesi Üretkenlik Oranı (%) 8,5 Üretken Olmayan (%) 69 Boş Kapasite (%) 22,5 Envanter (TL) 136.500 Gelir (TL/ay) 179.750 Mali Malzeme Maliyeti (TL/ay) 86.100 Dönüştürme Maliyeti (TL/ay) 61.550 Değer Akış Karı (TL/ay) 32.100 Ortalama birim maliyet, toplam değer akış maliyetinin üretilen değil, sevk edilen ürün sayısına oranıdır.
Değer akışı içinde tekil bir ürün çeşidinin maliyetini bulmak, karlılığı belirlemeye yardımcı olmaz. Müşteri değerinin, ürün maliyetiyle ilgisi yoktur. Doğru yaklaşım, potansiyel siparişe bakıp bu siparişin değer akış karlılığı üzerine etkisini bulmaktır.