113 Gebelik ve Epilepsi Pregnancy and Epilepsy Dilek A TAKLI Epilepsi 2002;8(2):113-119 Bu yaz da epilepsili hastan n gebeli inde ortaya ç kabilecek sorunlar ve bunlar hakk ndaki öneriler ele al nm flt r. Epilepsili kad nlar riskli gebelik grubunda olduklar için, ortaya ç kabilecek komplikasyonlar nedeniyle nöroloji, kad n hastal klar ve do um uzman taraf ndan takip edilmelidir. Çocuk do urma potansiyeli olan epilepsili tüm hastalar antiepileptik ilaçlar n teratojenik yan etkileri, gebelik s ras nda nöbet s kl n n artma olas l ve gebelik ve do um s ras nda olabilecek sorunlar aç - s ndan bilgilendirilmelidir. Amaç, en iyi nöbet kontrolünü sa lamakt r. Hem anne hem de fetus için artan bu risklere ra men epilepsili gebelerin büyük bir ço unlu unda ne gebelikte ne de do- umda herhangi bir sorun olmamaktad r. Anahtar Sözcükler: Antikonvulsan/terapötik kullan m/ yan etki/kontrendikasyon; ilaç etkileflimi; epilepsi/ilaç tedavisi; kad n; folik asit/terapötik kullan m; bebek, yenido an; gebelik; gebelik komplikasyonlar /ilaç tedavisi; risk faktörleri; teratojen. This article reviews epilepsy-related problems during pregnancy and pertinent recommendations. Due to increased risks of complications and adverse consequences of pregnancy, women with epilepsy are a high-risk group requiring careful monitoring and management by both the neurologist and an obstetric team. All epileptic women of childbearing age should be informed about the teratogenicity of anti-epileptic drugs, increased possibility of seizure frequency during pregnancy, and pregnancy- and labor-associated risks. Proper seizure control is the primary goal. Nevertheless, the majority of epileptic women may have a normal pregnancy and delivery provided that inherent risks to the developing fetus and the mother are appropriately dealt with. Key Words: Anticonvulsants/therapeutic use/adverse e ffects/ contraindications; drug interactions; epilepsy/drug therapy; female; folic acid/therapeutic use; infant, newborn; pregnancy; pregnancy complications/drug therapy; risk factors; teratogens. Epilepsi, nüfusun %0.6-1 ini etkileyen bir hast a l k t r. Hastalar n yaklafl k %25 ini çocuk do urma yafl ndaki kad nlar oluflturmaktad r. [ 1 ] H e r 1000 do umun 3-5 ini epilepsili annelerin yapt - düflünülmektedir. Birçok risk faktörüne ra - men, epilepsili anne ve bebeklerinin %90 ndan fazlas nda herhangi bir sorun olmamaktad r. [ 2, 3 ] Çocuk do urma yafl ndaki epilepsili bir hastan n gebelik öncesinde, hastal k ve ilgili riskler konusunda bilgilendirilmesi görevi nöroloji uzman na düflmektedir. Kad n hastal klar ve doum uzman, hastay ancak fetusun organ gelifliminin önemli bir dönemi geçtikten sonra görmektedir. Dergiye gelifl tarihi: 18 Temmuz 2002 Yay n için kabul tarihi: 22 Eylül 2002 Bak rköy Ruh ve Sinir Hastal klar Hastanesi 1. Nöroloji Klini i, Doç. Dr. letiflim adresi: Dr. Dilek Atakl. Barbaros Sok. No: 40/3, 34740 Bak rköy - stanbul. Tel: 0212-571 18 18 Faks: 0212-247 26 08 e-posta: cematakli@superonline.com
114 Epilepsi Cilt 8, Say 2, 2002 Konu iki bölümde ele al nacakt r: (i) Gebelikte olabilecek sorunlar ve (ii) epilepsili bir anne aday n n takibi. GEBEL KTE OLAB LECEK SORUNLAR a) Nöbet s kl nda de ifliklik b) Fetusta olabilecek sorunlar c) Obstetrik komplikasyonlar Gebelik s ras nda nöbet s kl Önemli bir etkilenme olmamakla birlikte, hastalar n yaklafl k 1/3 ünde nöbet s kl nda art fl olabilir. [4] Nöbetlerdeki art fl n nedenleri: Tedaviye uyumsuzluk. Hastalar n, antiepileptik ilaçlar n (AE ) yan etkilerinden çekinerek, tedaviyi kesmeleri veya azaltmalar. - Gebeli e ba l fizyolojik de ifliklikler sonucunda, AE farmakokineti indeki de ifliklikler: (i) Toplam vücut s v s n n artmas ile, ilac n da- ld hacim artar; dilusyonel etkiyle AE düzeyi azal r. (ii) Hepatik sitokrom P450 enzim sistemi aktivitesi ve renal klerens artar; dolay - s yla, baz AE lerin serum konsantrasyonu azal r. (iii) Hipoalbuminemi sonucu proteine ba lanan ilaç miktar azal r ve serbest fraksiyon artar. - Uyku deprivasyonu. - Anksiyete. [1,2,4-8] Gebelikte nöbetlerin kimlerde artaca n belirlemek zordur. Genel olarak gebelik öncesi dönemde s k nöbet geçiren ve birden fazla nöbet tipi olan hastalarda, gebeli in bafl nda serumda AE düzeyi düflük olan hastalarda, parsiyel veya yerleflimle ilgili nöbetleri olan hastalarda, primer jeneralize epilepsisi olan hastalara göre daha fazla art fl olabilece i bildirilmifltir. [2,9,10] Tek bir jeneralize nöbet sonras, bebekte abdominal travmaya ba l fiziksel zarar, maternal hipoksi veya plasental perfüzyon azalmas - na ba l hipoksik-iskemik zedelenme ve asit baz dengesindeki bozulma ile fetal asidoza ba l olarak fetal kalp h z nda de iflme olab i l i r. Tek bir nöbetten sonra intrauterin ölüm n a d i rd i r. Kompleks parsiyel nöbet ve absanslar n fetus üzerindeki etkisi tam olarak bilinmem e k t e d ir. [6] Fetusta olabilecek sorunlar: 1) Konjenital malformasyonlar. 2) Intrauterin geliflme gerili i. 3) Çocu un zekas n n etkilenip etkilenmeyece i. 4) Çocu un ileride epilepsi hastas olma riski. 1) Konjenital malformasyonlar Sorumlu tutulabilecek nedenler AE, genetik ve annenin epilepsisi ile gebelikte geçirilen nöbet say s d r. a) Antiepileptik ilaçlar n teratojenik yan etkileri: Antiepileptik ilaç kullanan annelerde risk, hem kontrol grubuna, hem de ilaç kullanmayan epilepsili annelere göre artm flt r. Epilepsili annelerin çocuklar nda, genel nüfusun iki kat düzeyinde önemli malformasyon (%4-8) ve hafif anomaliler (%6-20) görülür. [3,4] Önemli malformasyonlar, cerrahi tedavi uygulanmad nda ölüme veya önemli derecede fonksiyon kayb na neden olabilen yap sal anomalilerdir. Antiepileptik ilaç kullan m nedeniyle en çok, yar k çene, damak-dudak, nöral tüp defekti, iskelet anomalileri, kardiyak defektler, hipospadia ve gastrointestinal atrezi görülür. Hafif anomaliler ise, organ veya ekstremitenin geliflimi s ras nda ortaya ç karak fonksiyonu engelleyebilen veya zay flatabilen; ancak, tedavi edilmedi inde ciddi hastal k veya ölüme neden olmayan anomalilerdir. [4] Antiepileptik ilaç kullan m na ba l en çok görülen malformasyonlar yüzde dismorfizm (hipertelerozim, epikantus, burunda yap sal anomaliler, k - sa ucu yukar kalk k burun, genifl burun taban, kulak anomalileri, saç çizgisinde düflüklük), distal dijital hipoplazi ve t rnak hipoplazisidir. Burada belli bir ilaca ba l özgül bir sendromdan de il, fetal antiepileptik sendromundan söz edilmektedir; çünkü ayn dismorfik yap n n birçok ilaçla görülebildi i, ancak baz doum defektlerinin baz ilaçlarla daha s k olduu bilinmektedir. [5,8] Son y llarda, fetal antiepileptik sendromu için baz tan kriterleri bildirilmifltir (Tablo 1). [11] 1999 y l nda yap lan çok merkezli bir çal flmada en fazla malformasyona neden olan ilac n pirimidon (%14.3), ard ndan s ras yla valproik asit (VPA, %11.1), fenitoin (FT, %9.1), kar-
Atakl. Gebelik ve epilepsi 115 bamazepin (CBZ, % 5.7) ve fenobarbital (FB, % 5.1) oldu u görülmüfltür. [12] Fenitoin ile ortaya ç kabilecek anomaliler (%10-30), yar k damak-yar k dudak, distal falangial ve t rnak hipoplazisi, k r a n i o f a s i y a l anomaliler, ürogenital malformasyonlar, mikrosefali, do ufltan kalp defektleri, do um öncesi ve sonras (okul ve ö renme problemleri) geliflme gerili i fleklinde say labilir. [1] Fenobarbital ile daha çok do ufltan kalp defektleri, fasiyal yar klar, dismorfik tablolar, mikrosefali, do um öncesi ve sonras geliflme gerili i görülür. [1,13,14] Valproat ile nöral tüp defekti riski %1-2 düzeyindedir; özellikle aç k lumbosakral meningomiyelosel fleklinde izlenir. Genel nüfusta bu anomali %0.2-0.5 oranlar nda görülmektedir. Nöral tüp defektinin etiyolojisinde, genetik yatk nl k, annenin yafl, co rafi bölge, sosyoekonomik durum, beslenme ve ilaçlar olmak üzere birçok faktör rol oynamaktad r. Valproat kullan m ile, kraniofasiyal anomaliler, iskelet anomalileri, ürogenital (özellikle hipospadias) ve kardiyovasküler malformasyonlar n oran da artm flt r. [1,13,14] Nöral tüp defekti oran karbamazepin ile %0.9 olarak belirlenmifltir. Hipospadias, inguinal herni, do ufltan kalp defektleri, geliflme gerili i, prematurite, düflük do um a rl, bafl çevresinin küçüklü ü, dismorfik tablolar da bildirilmektedir. [1,14,15] Benzodiyazepinlerin kullan m ile dismorfik tablolar ve geliflme gerili i bildirilmekle beraber; bunlar n genellikle birlikte kullan lan di er ilaca ba l oldu u düflünülmektedir. Yeni AE lerle henüz yeterli çal flma yap lm a m fl t r. Gebelerde en fazla lamotrijin ile yap lan çal flmalar bildirilmifltir. Henüz insanda, lamotrijin ile ters bir etki bildirilmemifl olmas - na ra men ilac n plasentadan bebe e geçti i ve bu nedenle dikkatli olunmas gerekti i bilinm e k t e d i r. Hayvan deneylerinde gabapentin ve tiagabinin malformasyon yaratt saptanmam fl; topiramat n ekstremite agenezisine, vigabatrinin ise yüksek dozda damak yar klar na neden oldu u görülmüfltür. Zaman içinde, kullan lan AE lerin cinsleri de ifltikçe, malformasyonlar n flekli de de iflmifltir. Fenitoin ve fenobarbital daha çok kullan ld nda, orofasiyal yar klar, kalp defektleri, dismorfism görülürken; karbamazepin ve valproat kullan m nda orta hat yani nöral tüp defektleri ve hipospadias s klaflm flt r. Bununla birlikte, politerapi kullanan hasta say s n n azalmas ve düflük dozda ilaç kullanan hasta say s n n artmas nedeniyle malformasyon riski %13.5 dan %6.2 ye gerilemifltir. b) Genetik yatk nl k ve annenin epilepsisi: Nöbetleri kontrol alt nda olan ve ilaç kullanmayan epilepsili annelerin bebekleri de hafif anomaliler bak m ndan risk alt ndad rlar. Genel olarak, epilepsili annelerde anomali oran, normal kiflilere göre yüksektir. Bunlar daha çok genifl al n, epikantus, malar hipoplazi, küçük çene gibi hafif anomalilerdir ve annedeki epilepside genetik faktörlerin rolünü yans tmaktad r. Pirimer jeneralize epilepsilerde, özellikle juvenil myoklonik epilepside tedavi uygulanma- TABLO 1 Fetal antiepileptik sendromu 1) ntrauterin antielpileptik ilaca maruz kalma 2) Karakteristik yüz görünümü (epikantus, burun kökünün bas k olmas, üst duda n inceli i, arkaya dönük kulaklar..) 3) Afla dakilerden en az birinin olmas Neonatal çekilme bulgular (hipotoni, apne, hipoglisemi..) Malformasyon (nöral tüp defekti, kardiyak, ekstremite anomalisi) Medikal problemler (yyopi, strabismus, eklem gevflekli i) Nörogeliflimsel öykü (Konuflma gecikmesi, iletiflim bozuklu u) Davran fl problemleri (otizm, dikkat eksiklikleri, hiperaktivite) 4) Alternatif incelemelerin normal olmas (karyotip, frajil X mutasyon analizi)
116 Epilepsi Cilt 8, Say 2, 2002 sa bile yar k damak ve spina bifida riskinin artm fl oldu u bildirilmifltir. [16-18] Antiepileptik ilaçlar n teratojenitesi için farmakogenetik bir yatk nl ktan söz edilmekt e d i r. Va l p roat kullan p folat deste ine ra - men nöral tüp defektli birden fazla çocuk douran; benzer flekilde, fenitoin kullanan ve b i rden fazla malforme çocuk do uran anneler b i l d i r i l m i fl t i r. [ 1 9 ] c) Nöbet s kl : Gebelikte, genel olarak nöbet s kl ile do ufltan malformasyonlar aras nda bir iliflki saptanamamakla birlikte; özellikle ilk üç ayda nöbet geçiren annelerin bebeklerinde do ufltan malformasyon oran n n daha yüksek oldu unu bildiren çal flmalar v a rd r. [ 6, 1 7 ] 2) ntrauterin geliflme gerili i Epilepsili annelerin bebeklerinde düflük doum a rl, bafl çevresinin küçük olmas ve baz çal flmalara göre de boyun k sa olmas riski daha yüksektir. [20,21] ntrauterin geliflme gerilii annenin epilepsisine, geneti e, uygulanan tedaviye -özellikle politerapi, fenobarbital, pirimidon, fenitoin ve karbamazepin monoterapisi- ve çevresel faktörlere dayand r lm flt r. [8,20,22,23] Son zamanlarda yap lan baz prospektif çal flmalarda ise, gebelik boyunca yak ndan izlenen anneler ile kontrol grubu aras nda bir fark bulunamam flt r. [17,22] 3) Zeka durumu Çocu un zekas n n nas l etkilenece i aile için önemli bir sorundur. Yap lan çal flmalarda, epilepsili annelerin çocuklar nda psikomotor gerili in artt ve zeka düzeyinin çok hafif derecede düfltü ü bildirilmifltir. [24,25] Zekadaki hafif derecedeki bu etkilenmenin, birçok faktörün sinerjik etkisinin sonucu oldu u düflünülmektedir. Annenin AE kullanmas n n çocu un zekas n çok az etkiledi i, esas olarak anne ve baban n genetik predispozisyonunun, annenin gebelikte geçirdi i nöbetlerin, epilepsi tipinin, kal tsal beyin hastal n n, psikososyal ve ekonomik faktörlerin önemli oldu u bildirilmifltir. [24,26] Daha yeni çal flmalarda, de iflen sosyoekonomik faktörler, tedavideki geliflmeler ve nöbet kontrolünün daha iyi yap lmas na ba l olarak psikomotor geliflimin genel nüfustan çok farkl olmad belirtilmifltir. [27] Küçük yafllarda hafif de olsa kognitif etkilenme saptanan çocuklar daha sonra okul ça- nda, adölesan dönemde ve eriflkin yaflta tekrar de erlendirilmifller; ço unun zeka düzeyinin normal oldu u, hafif kognitif etkilenmelerin sürdü ü, dil ile ilgili sorunlar n ve ö renme güçlüklerinin belirgin olarak devam etti i görülmüfltür. [28] Pirimidon içeren politerapi gören annelerin çocuklar nda düflünsel fonksiyonun etkilendi i ve bunun al nan doz ile ilgili olduu; monoterapi baflta olmak üzere di er tedavilerin çocu un zekas n herhangi bir biçimde etkilemedi i saptanm flt r. [28] 4) Çocu un ileride epilepsili olma riski Bu durum, annenin epilepsisinin tipine ba - l d r. diyopatik jeneralize epilepsi grubunda bu risk %9-12 iken, kriptojenik, yerleflimle ilgili nöbetleri olan hastalarda %3 oran ndad r. [14] Obstetrik komplikasyonlar Epilepsili annelerde gebelik ile ilgili risklerin, hiperemesis gravidarumun, eklampsi, vajinal kanama ve prematür do um riskinin artt düflünülmektedir. Ancak, son y llarda yap lan, gebelerin daha iyi takip edildi i, do umla ilgili daha geliflmifl olanaklar n kullan ld çal flmalarda obstetrik komplikasyonlar aç s ndan anlaml bir art fl saptanmam fl; bu yan etkilerin AE, nöbet türleri, psikososyal ve sosyoekonomik faktörlerin sonucu olabilece i bildirilmifltir. [3] EP LEPS L B R GEBEN N TAK B Epilepsili bir gebenin takibini gebelik öncesi, gebelik, do um, emzirme ve bebek bak m dönemlerine ay rabiliriz. Gebelik öncesi dönem Hastan n bilgilendirilmesi: Çocuk do urma dönemindeki tüm kad n hastalarla gebelik öncesinde, AE lerin teratojenik potansiyelleri, AE kesiminin olas l klar, folik asit kulan lmas n n önemi, gebelik s ras nda nöbet s kl nda de iflme olabilece i, ilaç kullanman n ve AE düzeylerinin düzenli takibinin gerekli oldu u, nöbetlerin kal tsal yönü, son ayda K vitamini kullan lmas n n gereklili i, emzirmenin yarar ve zararlar konuflulmal d r. Antiepileptik ilaç seçimi: Çocuk do urma yafl ndaki kad n hastada tedaviye bafllarken baz noktalara dikkat edilmelidir. Do ru AE, en dü-
Atakl. Gebelik ve epilepsi 117 flük dozda, en iyi nöbet kontrolünü sa layan ve en iyi tolere edilebilen ilaçt r. lk basamak AE lerden karbamazepin, en az teratojenik gibi görünmekle birlikte, ilaç seçimi hastan n nöbet tipine göre yap l r. Dört standart AE de teratojeniktir. Aileden malformasyonla ilgili öykü al nmal ; o tip malformasyona yol açan ilaçtan mümkünse kaç n lmal d r. Örne in spina bifida hikayesi varsa, valproat ve karbamazepinden kaç n lmaya çal fl lmal d r. Sonuçta, hastan n nöbet tipine uygun olan ilaç tercih edilmelidir. Nöbetleri kontrol eden ilaç en düflük dozda ve monoterapi olarak önerilmeli; riskler konuflulduktan sonra, gebe kal nmas durumunda ilaca devam edilece i, tedaviyi kesinlikle kesmemesi gerekti i hastaya önceden söylenmelidir. [3,4] Politerapiden mümkün oldu unca kaç n lmal d r. Malformasyon oran, kullan lan ilaç say s ve dozuyla birlikte artmaktad r. Di er antikonvulsanlar n metabolizmas n inhibe ederek, teratojenitede rolü olan ara ürünlerin artmas na neden oldu u için; özellikle valproat içeren politerapilerden kaç n lmal d r. [3,4,14] Di er önemli bir nokta, al nacak dozun miktar d r. Yüksek doz AE kullan m ile teratojenik etki daha da artar. Doz ile malformasyon art fl valproat ve fenitoin kullan m nda daha da önem kazan r. Valproat kullan m nda yüksek pik dozlar ile spina bifida riski artt için 1000 mg/gün ve 70 mikrogr/ml nin üzerine ç - k lmamaya çal fl lmal d r. E er günlük dozun yüksek olmas gerekiyorsa, yüksek pik doz deerinden kaç nmak için VPA n n yavafl sal n ml preperatlar tercih edilmeli veya 3-4 doza bölünmüfl flekilde verilmelidir. [3,4,8,10,12] Gebelik planlayan kad n hastada AE nin kesilmesi normal epilepsi hastalar ndan farkl de ildir. lac n kesilmesi için gereken koflullar, hastan n belli bir süredir (2-5 y l) nöbet yaflamamas ; baz özel sendromlar n (juvenil myoklonik epilepsi) olmamas ; nörolojik muayenede anomali bulunmamas ve hastan n zeka düzeyinin normal olmas, manyetik rezonans görüntülemede anomali saptanmamas ; tek bir nöbet tipi görülmesi, uzun nöbetler ve status hikayesinin olmamas ve EEG bulgular n n tedavi ile normale dönmesi olarak say labilir. lac kesilen hasta çok yak n takibe al nmal d r. Nöbetlerin tekrarlama riski ilk ayda daha fazla oldu u için, ilaç, döllenmeden en az alt ay önce kesilmelidir. [3,4] laçlarla ilgili yap lacak her de ifliklik, alt ay önce tamamlanmal d r. [7] Cerrahiye aday bir hasta için ameliyat, gebelik öncesinde planlanmal d r. Folik asit kullan m : Nöral tüp defektleri, döllenmeden sonraki 23-28 gün aras nda meydana geldi i için, hastaya daha gebe kalmadan 1-3 ay önce folik asit uygulanmas na bafllanmal ve döllenme sonras en az 12 hafta boyunca devam edilmelidir. [2] Ancak, gebeliklerin %40 plans z oldu undan, çocuk do urabilecek her kad n hastaya rutin olarak folat uygulanmas na bafllanmal d r. Döllenmeden önce ve gebeli in erken dönemlerinde verilen folat deste inin, hem genel nüfusta, hem epilepsili annelerin bebeklerinde nöral tüp defektini azaltt gösterilmifltir. Nöral tüp defektli çocuk do urma riski bulunan annelere 4-5 mg/gün dozunda folat önerilmektedir. [3,4,6,10,29] Gebelik dönemi Tedavinin sürdürülmesi: Hasta, gebe kald ktan sonra baflvurursa ve nöbetleri monoterapi ile kontrol alt ndaysa AE kesinlikle de ifltirilmemelidir. Teratojenik yan etkileri azaltmak amac yla AE de iflimi kontrendikedir; çünkü ilaç de iflimiyle nöbetler kontrolden ç kabilir. Ayr ca, fetus en riskli dönemde iki çeflit AE ilaca maruz kalm fl, teratojenite riski de istenenin aksine, daha da artm fl olur. [3,4] E er, hasta politerapi s ras nda gebe kalm fl ve nöbetleri de kontrol alt nda ise monoterapiye geçifl denenebilir. Ancak, bir ilac n dozunun azalt lmas nöbetin tekrar na yol açabilece inden, hasta mutlaka yak ndan takip edilmelidir. Planl bir gebelikte, tedavi ile ilgili her de ifliklik mutlaka en az alt ay önce yap lmal d r. [4] Antiepileptik ilaç düzeyi tayinleri: Nöbetleri kontrol alt nda olan hastada, döllenme öncesi dönemde, her üç ay n bafl nda ve son üç ayda, ayda bir kan düzeyi ölçümleri yap lmal d r. Nöbetler kontrol alt nda de ilse, artm flsa, yan etkiler varsa, hastan n uyumundan flüphe ediliyorsa daha s k ölçüm yap lmal d r. [3] Alfa fetoprotein ve ultrasonografi: Anatomik ultrasonografi (USG) ve maternal serumda alfa
118 Epilepsi Cilt 8, Say 2, 2002 feto protein tayini ile önemli malformasyonlar büyük ölçüde tan yabiliriz. Maternal serumda alfa feto protein 15 ile 16. haftalarda kontrol edilmelidir. Bu ölçüm, nöral tüp defektlerinin tan nmas nda %75-80 oran nda yararl d r. Ultrasonografi ile birçok nöral tüp defekti 16 haftada tan nabilir; 18-19. haftalarda daha kesin olarak belirlenebilir. Ultrasonografi ile nöral tüp defektinin tan nma oran %94 dür. Hem alfa fetoprotein, hem de USG normal ise, nöral tüp defekti olas l %1 in alt ndad r. Amniosentez ile alfa fetoprotein ölçümünde de düflük olas l %1 dir. Bu nedenle pratik olarak anne serumunda alfa fetoprotein yüksekse veya USG ile nöral tüp defekti tamamen d fllanayam yorsa, amniosentez önerilir. [25,29] On sekiz haftadan sonra yap lan USG ile birçok önemli kardiyak malformasyon ve fasiyal, e k s t remite anomalileri tan nabilir. Yar k damak-yar k dudak ve kardiyak anomalilerin tan nmas 22-24 haftalar bulabilir. Aileler, anomalilerin USG ile %100 tan namayabilece i hakk nda bilgilendirilmelidir. K vitamini kullan m : Hepatik enzimleri indükleyen ilaçlar kullanan annelerin bebeklerinde, K vitamini eksikli ine ba l hemorajiler görülebilir (faktör II, VII; IX ve X eksikli i). Bu nedenle gebeli in son ay nda, 10-20 mg/gün dozunda K vitamini kullan lmas önerilmektedir. [3,4,6] Do um Epilepsili hastalar n normal vajinal do um yapmas nda sak nca yoktur. Do umda, annenin kulland AE ye düzenli olarak devam edilmelidir. [14,25] Nöbet riski, do um s ras nda ve takip eden 24 saat içinde %1-2 düzeyindedir. [14] Do um s - ras nda annenin de oksijen gereksinimi artt için, geçirilecek nöbet di er dönemlere göre fetusta daha fazla hipoksi yarat r. Bu nedenle doum, maternal ve neonatal resustasyon olana bulunan bir ortamda yap lmal d r. [14] Do um s - ras nda afl r nefes alma, uyku deprivasyonu, a r ve emosyonel stres nöbet riskini art rabilece i için, bu etkileri azaltmak amac yla erken dönemde epidural anestezi yap labilir. Do um s ras nda nöbet olursa, k sa etkili benzodiyazepinler veya fenitoin kullan labilir; ancak benzodiyazepinlerin bebekte ciddi sedasyon, apne, hipotoni yapabilece i unutulmamal ; ayr ca fetal kalp h z takip edilmelidir. [30] Do umda forseps veya vakum kullan m ya da sezaryen oran, epilepsili annelerde daha yüksektir. [22] E er annede, nörolojik veya zekaya iliflkin bir sorun varsa ve annenin do uma kooperasyonu azalm flsa; gebeli in geç dönemlerinde nöbetler kontrol alt nda de ilse, (haftada birden fazla jeneralize tonik-klonik nöbet veya her gün kompleks parsiyel nöbet oluyorsa); yo un fiziksel veya mental stres alt nda, nöbetler art fl gösteriyorsa elektif olarak sezaryen planlanmal d r. Do umda jeneralize tonik klonik nöbet olmas, fetal asfiksi riskine yol açaca ve annenin kooperasyonunu yok edece i için acil sezaryen endikasyonudur. [14,25] Puerperal dönem Gebelik s ras nda doz art r m yap lm flsa, maternal toksemi riskini azaltmak için, puerperal dönemde 1-4 hafta içinde gebelik öncesi doza dönülmelidir. Emzirme laçlar n ço u, annenin plazmas ndan süte geçmekle birlikte, sütle bebe e geçen miktar, plasentadan geçen miktara göre çok azd r. [14] Erken bebeklik döneminde sütteki AE konsantrasyonlar düflük olmakla birlikte; bebekte ilaç eliminasyon mekanizmalar tam geliflmedii için, süte geçen ilaç birikmekte, farmakolojik etkilerde bulunabilir. [31] Bu durum fenobarbital ve pirimidon alan annelerin bebeklerinde sorun yaratabilir. Bebeklerde sedatif yan etkiler, beslenme güçlükleri, iritabilite ortaya ç karsa, emzirmenin kesilmesi düflünülmelidir. [4] Bebe in bak m Nöbetlerin tipi, fliddeti ve s kl na göre, en fazla jeneralize myoklonik epilepside olmak ü z e re bebe in yaralanma riski vard r. Bebek, annenin myoklonilerinin olmas aç s ndan en riskli dönemde, gece uyan r, erken kalkar. Annenin myoklonilerinin olabilece i zamanlarda, bebe e baflka birisinin bakmas daha uygun olur. Özellikle, geceleri emzirme yerine baflka birisi taraf ndan biberonla besleme tercih edilmelidir. Bebek büyüdükten sonra, beslenme s ras nda anne ve bebe in yerde oturmalar gere k i r. Bebek y kan rken yan nda mutlaka baflka biri olmal ; merdiven inip ç karken ise bebe i
Atakl. Gebelik ve epilepsi 119 baflkas tafl mal veya emniyetli, destekli tafl y - c lar kullan lmal d r. KAYNAKLAR 1. S a m ren EB, Lindhout D. Major malformations associated with maternal use of antiepileptic drugs. In: Tomson T, Gram L, Silanpaa M, Johannessen SI, editors. Epilepsy and pre g n a n c y. 1st ed. Great Britain, G u i l d f o rd: Wringhtson Biomedical Publishing; 1997. p. 43-61. 2. Crawford P. Epilepsy and pregnancy: good management reduces the risks. Prof Care Mother Child 1997;7:17-8. 3. Report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neuro l o g y. Practice parameter: management issues for women with epilepsy (summary statement). Epilepsia 1998;39: 1226-31. 4. Morrell MJ. Guidelines for the care of women with epilepsy. Neurology 1998;51(5 Suppl 4):S21-7. 5. Yerby MS, Friel PN, McCormick K. Antiepileptic d rug disposition during pre g n a n c y. Neuro l o g y 1992;42(4 Suppl 5):12-6. 6. Zahn C. Neurologic care of pregnant women with epilepsy. Epilepsia 1998;39 Suppl 8:S26-31. 7. Nulman I, Laslo D, Koren G. Treatment of epilepsy in pregnancy. Drugs 1999;57:535-44. 8. Kaneko S. Epilepsy, pre g n a n c y, and the child. Epilepsia 2000;41 Suppl 9:8-13. 9. Tomson T, Gram L, Sillanpaa M, Johannessen SI. Recommendations for the management and care of p regnant women with epilepsy. In: Tomson T, Gram L, Silanpaa M, Johannessen SI, editors. Epilepsy and p re g n a n c y. 1st ed. Great Britain, Guildford : Wringhtson Biomedical Publishing; 1997. p. 201-8. 10. Laskowska M, Leszczynska-Gorzelak B, Oleszczuk J. P regnancy in women with epilepsy. Gynecol Obstet Invest 2001;51:99-102. 11. Dean JC, Moore SJ, Turnpenny PD. Developing diagnostic criteria for the fetal anticonvulsant syndromes. Seizure 2000;9:233-4. 12. Kaneko S, Battino D, Andermann E, Wada K, Kan R, Takeda A, et al. Congenital malformations due to antiepileptic drugs. Epilepsy Res 1999;33:145-58. 13. Samren EB, van Duijn CM, Christiaens GC, Hofman A, Lindhout D. Antiepileptic drug regimens and major congenital abnormalities in the offspring. Ann Neurol 1999;46:739-46. 14. Crawford P, Appleton R, Betts T, Duncan J, Guthrie E, Morrow J. Best practice guidelines for the management of women with epilepsy. The Women with Epilepsy Guidelines Development Group. Seizure 1999;8:201-17. 15. Diav-Citrin O, Shechtman S, Arnon J, Ornoy A. Is carbamazepine teratogenic? A prospective cont rolled study of 210 pregnancies. Neurology 2001; 5 7 : 3 2 1-4. 16. Crawford P. Epilepsy and pregnancy. Seizure 1993; 2:87-90. 17. Olafsson E, Hallgrimsson JT, Hauser WA, Ludvigsson P, Gudmundsson G. Pregnancies of women with epilepsy: a population-based study in Iceland. Epilepsia 1998;39:887-92. 18. Canger R, Battino D, Canevini MP, Fumarola C, Guidolin L, Vignoli A, et al. Malformations in offspring of women with epilepsy: a prospective study. Epilepsia 1999;40:1231-6. 19. Duncan S, Mercho S, Lopes-Cendes I, Seni MH, Benjamin A, Dubeau F, et al. Repeated neural tube defects and valproate monotherapy suggest a pharmacogenetic abnormality. Epilepsia 2001;42:750-3. 20. Al Bunyan M, Abo-Talib Z. Outcome of pre g n a n c i e s in epileptic women: a study in Saudi Arabia. Seizure 1 9 9 9 ; 8 : 2 6-9. 21. Hvas CL, Henriksen TB, Ostergaard JR, Dam M. Epilepsy and pregnancy: effect of antiepileptic drugs and lifestyle on birthweight. BJOG 2000;107: 896-902.[Abstract] 22. Sabers A. Complications during pregnacy and delive r y. In: Tomson T, Gram L, Silanpaa M, Johannessen SI, editors. Epilepsy and pre g n a n c y. 1st ed. Great Britain, G u i l d f o rd: Wringhtson Biomedical Publishing; 1997. p. 1 0 5-11. 23. Battino D, Kaneko S, Andermann E, Avanzini G, Canevini MP, Canger R, et al. Intrauterine growth in the offspring of epileptic women: a prospective multicenter study. Epilepsy Res 1999;36:53-60. 24. Granstrom ML, Gaily E. Psychomotor development in children of mothers with epilepsy. Neurology 1992;42(4 Suppl 5):144-8. 25. Hilesmaa V. Effects of maternal seizures on the fetus. In: Tomson T, Gram L, Silanpaa M, Johannessen SI, editors. Epilepsy and pre g n a n c y. 1st ed. Great Britain, G u i l d f o rd: Wringhtson Biomedical Publishing; 1997. p. 1 3 5-4 1. 26. Titze K, Koch S, Lehmkuhl U, Rauh H. Socio-familial and epilepsy specific stress on women with epilepsy. Nervenarzt 2001;72:529-34.[Abstract] 2 7. Wide K, Winbladh B, Tomson T, Sars-Zimmer K, B e rg g ren E. Psychomotor development and minor anomalies in children exposed to antiepileptic dru g s in utero: a prospective population-based study. Dev Med Child Neurol 2000;42:87-92. 2 8. Koch S, Titze K, Zimmermann RB, Schroder M, Lehmkuhl U, Rauh H. Long-term neuro p s y c h o l o g i c a l consequences of maternal epilepsy and anticonvulsant treatment during pregnancy for school-age child ren and adolescents. Epilepsia 1999;40:1237-43. 29. Seale CG, Morrell MJ, Nelson L, Druzin ML. Analysis of prenatal and gestational care given to women with e p i l e p s y. Neurology 1998;51:1039-45. 30. Schachter SC. Antiepileptic drug therapy: general t reatment principles and application for special patient populations. Epilepsia 1999;40 Suppl 9:S20-5. 31. Vinge E. Breast-feeding and antiepileptic drugs. In: Tomson T, Gram L, Silanpaa M, Johannessen SI, editors. Epilepsy and pre g n a n c y. 1st ed. Great Britain, G u i l d f o rd: Wringhtson Biomedical Publishing; 1997. p. 93-103.