Plan ve Bütçe Komisyonu Sunumu Erdem Başçı Başkan 7 Ocak 2016 Ankara
Özet: Makroekonomik Görünüm ve Para Politikası Cari işlemler dengesindeki iyileşme devam etmektedir. Avrupa Birliği ülkelerindeki talep artışı büyümeyi ve dengelenmeyi desteklemektedir. Açıklanan yapısal reformların uygulamaya geçirilmesi büyüme potansiyelini önemli ölçüde artırabilecektir. Mevcut para politikası duruşu enflasyon görünümüne karşı sıkı, döviz likiditesinde dengeleyici ve finansal istikrarı destekleyicidir. Enflasyon görünümünde belirgin bir iyileşme sağlanana kadar para politikasındaki sıkı duruş sürdürülecektir. Küresel para politikalarındaki normalleşmenin başlaması ile birlikte oynaklıklarda gözlenen düşüşün kalıcı olması halinde önümüzdeki toplantıdan itibaren para politikasındaki sadeleşme adımlarına başlanabilecektir. 2
Sunum Planı 1. Dengeli Büyüme 2. Para Politikası ve Normalleşme 3. Enflasyon 3
DENGELİ BÜYÜME GÖRÜNÜMÜ 4
Küresel büyüme yavaşlamaktadır. Küresel Büyüme Oranları* (Yüzde Değişim, Yıllık) 12 10 Gelişmiş Ülkeler Çin ve Hindistan hariç GOÜ Gelişmekte Olan Ülkeler 8 6 4 2 0-2 -4-6 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Kaynak: Bloomberg, TCMB *Toplulaştırma yapılırken ülkelerin küresel GSYİH içindeki payları kullanılmıştır. Son Veri: 2015 Ç3. 5
Küresel büyümedeki yavaşlama gelişmekte olan ülkelerde daha belirgindir. Küresel Büyüme Oranları (Yüzde Değişim, Yıllık) 2007 2014 2015** Küresel Büyüme* 5,7 3,4 2,6 Gelişmekte Olan Ülkeler (GOÜ) Brezilya 6,0 0,1-3,5 Rusya 8,5 0,6-3,8 Hindistan 9,8 7,3 7,4 Çin 14,2 7,3 6,9 Güney Afrika 5,4 1,5 1,4 Türkiye 4,7 2,9 3,2 Gelişmiş Ülkeler (GÜ) ABD 1,8 2,4 2,5 Euro Bölgesi 3,0 0,9 1,5 Japonya 2,2-0,1 0,6 Kaynak: IMF, Consensus Forecast. * GSYİH ağırlıklı küresel büyüme oranlarını göstermektedir. ** 2015 yılı Consensus Forecast tahminlerini göstermektedir. 6
Aşırı borçlanma küresel büyümenin önünde önemli bir engel teşkil etmektedir. Küresel Borç ve Reel Faiz Oranları (Yüzde) % % GSYİH Kaynak: BIS 85. Yıllık Rapor, Basel, Haziran 2015, bakınız http://www.bis.org/publ/arpdf/ar2015_ec.pdf * Küresel borç G7 ülkeleri ve Çin in toplam borçlarının ağırlıklı ortalamasını göstermektedir. * *Uzun vadeli reel faizler 1998 öncesinde İngiltere nin, 1998 sonrasında Fransa, İngiltere ve ABD nin reel faiz ortalamasını göstermektedir. 7
Türkiye de büyüme oldukça istikrarlı bir seyir izlemektedir. GSYİH (Mevsimsellikten Arındırılmış, Sabit Fiyatlarla Milyar TL) 35 33 31 29 27 25 23 21 19 17 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Kaynak: TÜİK. Son Veri: 2015 Ç3. 8
2015 yılının üçüncü çeyreğinde dış talep büyümeye katkı verirken, iç talep ılımlı seyretmiştir. Yıllık GSYİH Büyümesine Katkılar (Yüzde Puan) 25 Nihai Yurt İçi Talep Net İhracat Stok Değişimi GSYİH 20 15 10 5 0-5 - 10-15 - 20-25 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Kaynak: TÜİK. Son Veri: 2015 Ç3. 9
Son yıllarda Türkiye de diğer ülkelere göre daha güçlü bir istihdam artışı gözlenmektedir. İstihdam Oranı (İstihdam Edilen Kişi Sayısı/Toplam İşgücü, Yüzde) 68 48 66 46 64 44 62 42 60 40 58 38 56 ABD Türkiye (Sağ Eksen) 36 54 34 Kaynak: Bloomberg, TÜİK. Son Veri: 2015 Ç3 10
Son yıllarda Türkiye de diğer ülkelere göre daha güçlü bir istihdam artışı gözlenmektedir. 2007-2014 Dönemi Ortalama Yıllık İstihdam Artış Oranları (Yüzde) 4 Gelişmiş Ülkeler ve Türkiye 4 Gelişmekte Olan Ülkeler* ve Türkiye 3 3.14 3.14 2 3 1 0 2-1 -2 1-3 -4 0 Kaynak: IMF. Kaynak: IMF. * Mısır için son gözlem 2013 yılına aittir. 11
İstihdamdaki istikrarlı artış devam etmektedir. İşgücüne Katılım Oranı* ve İstihdam (Mevsimsellikten Arındırılmış) İşsizlik Oranları (Mevsimsellikten Arındırılmış) 54 Katılım Oranı (yüzde) 28 19 İşsizlik Oranı (yüzde) 52 İstihdam (Milyon kişi, sağ eksen) 27 26 17 Tarım Dışı İşsizlik Oranı (yüzde) 50 25 15 24 48 23 13 46 22 11 21 44 20 9 42 19 7 Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi, TCMB. * Toplam çalışma çağındaki nüfusa oranla işgücüne katılım. Son Veri: Eylül 2015. 12
Öncü göstergeler iktisadi faaliyetteki ılımlı büyümenin sürdüğüne işaret etmektedir. Kapasite Kullanım Oranı (Mevsimsellikten Arındırılmış) Sanayi Üretim Endeksi (Mevsimsellikten Arındırılmış) 85 85 130 80 80 125 120 75 75 115 110 70 70 105 65 65 100 95 60 60 90 85 55 55 80 Kaynak: TÜİK. Son Veri: Aralık 2015 Son Veri: Ekim 2015. 13
Öncü göstergeler iktisadi faaliyetteki ılımlı büyümenin sürdüğüne işaret etmektedir. Yatırım ve İstihdam Görünümü (Mevsimsellikten Arındırılmış) 40 30 20 10 0-10 -20-30 -40-50 -60 Yatırım Eğilimi İstihdam Beklentisi Kaynak: TCMB İktisadi Yönelim Anketi. Son Veri: Aralık 2015 14
Yurt içi belirsizliklerin azalması ile birlikte gerek reel kesim güveninde Reel Kesim Güven Endeksi (Mevsimsellikten Arındırılmış) 125 125 115 115 105 105 95 95 85 85 75 75 65 65 55 55 Kaynak: TCMB Son Veri: Aralık 2015 15
gerekse tüketici güveninde belirgin artışlar yaşanmıştır. Tüketici Güven Endeksleri 140 Bloomberg HT TÜİK-TCMB (sağ eksen) 100 130 95 120 90 110 85 100 90 80 75 70 80 65 70 60 60 55 50 50 Kaynak: Bloomberg HT, TÜİK, TCMB. Son Veri: Bloomberg HT anketi için Kasım 2015, TÜİK-TCMB anketi için Aralık 2015. 16
Dengeli Büyümenin Belirleyicileri Uygulanan Politikalar Avrupa da Gözlenen Toparlanma Düşük Emtia Fiyatları Yapısal Reformlar 17
Uygulanan Politikalar 1. Para Politikası 2. Maliye Politikası 3. Finansal Sektör Politikaları 18
Para Politikası TCMB Mevcut Politika Duruşu*: Enflasyon görünümüne karşı sıkı Döviz likiditesinde dengeleyici Finansal istikrarı destekleyici niteliğini korumaktadır. * Küresel Para Politikalarının Normalleşme Sürecinde Yol Haritası, 18 Ağustos 2015. 19
Mali disiplin kamu kesiminde basiretli borçlanmaya imkan sağlamıştır. AB Tanımlı Kamu Borç Stoku (% GSYİH) 80 77.9 74.0 80 67.7 60 59.6 52.7 60 40 46.5 39.9 40.0 46.0 42.3 39.1 36.2 36.1 33.5 34.0 32.8 31.3 30.0 40 20 20 0 0 Kaynak: Hazine Müsteşarlığı, Orta Vadeli Program (2016-2018). Son Veri: 2014. * Orta Vadeli Program (2016-2018) gerçekleşme tahmini. **Orta Vadeli Program (2016-2018) hedefi. 20
Mali disiplin kamu kesiminde basiretli borçlanmaya imkan sağlamıştır. Merkezi Yönetim Bütçe Açığı (% GSYİH) 12 11.9 11.5 9 8.8 6 5.2 5.5 3.6 3 1.1 0.6 1.6 1.8 1.4 2.0 1.2 1.3 1.3 0.7 0.6 0.4 0 Kaynak: Maliye Bakanlığı, Orta Vadeli Program (2016-2018). Son Veri: 2014. * Orta Vadeli Program (2016-2018) gerçekleşme tahmini. **Orta Vadeli Program (2016-2018) hedefi. 21
Mali disiplin risk primi göstergelerini düşük düzeylerde tutmaktadır. 1400 JP Morgan EMBI+ Türkiye Endeksi (Baz Puan) 1200 1000 800 600 400 200 0 Kaynak: Bloomberg. Son Veri: 31 Aralık 2015. 22
Makroihtiyati politikalar cari açığın azaltılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Cari Açık ve Tüketici Kredisi Değişimi (Tüketici Kredisi Yıllık Değişimi, % GSYİH) 12 Cari Açık/GSYİH Tüketici Kredisi Stok Değişimi/GSYİH (Sağ Eksen) 6 10 5 8 4 6 3 4 2 2 1 0 0 Kaynak: BDDK, TÜİK, TCMB. Son Veri: Eylül 2015. 23
Jeopolitik riskler ihracat üzerinde baskı oluştururken Rusya ya Yapılan İhracat (Aylık, Milyon Dolar) Irak a Yapılan İhracat (Aylık, Milyon Dolar) 800 700 600 500 400 300 200 100 0 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 Kaynak: TÜİK Son Veri: Kasım 2015. 24
Avrupa Birliği ülkelerindeki iyileşme ihracatı desteklemektedir. Avrupa Birliği ne İhracat (12 aylık birikimli, Milyar Euro) 60 55 50 45 40 35 30 Kaynak: TÜİK. Son Veri: Kasım 2015. 25
Avrupa ülkelerine yapılan ihracat güçlü bir şekilde artmaya devam etmektedir. İhracat Büyümesi (Son 3 Aylık Toplam, Yıllık Yüzde Değişim, Euro Bazında*) 30 25 20 15 10 5 0 İTALYA İSPANYA FRANSA HOLLANDA İNGİLTERE BELÇİKA ALMANYA Kaynak: Türkiye İhracatçılar Meclisi, Eylül, Ekim, Kasım 2015 Dönemi *İngiltere için Sterlin kullanılmıştır. 26
Türkiye nin AB ithalatındaki payı artmaktadır. Avrupa Birliği nin İthalatı (3-Aylık Hareketli Ortalama, Mevsim ve Takvim Etkisinden Arındırılmış, Euro Bazında, 2010=100) 150 140 130 AB'nin Türkiye'den İthalatı AB'nin AB dışından İthalatı 120 110 100 90 80 70 Kaynak: EUROSTAT. Son Veri: Ekim 2015. 27
Başta petrol olmak üzere emtia fiyatlarındaki düşüşler dengeli büyümeyi desteklemektedir. G&S SP Emtia Endeksleri (1 Ocak 2013=100, Günlük) 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 Ana Endeks Enerji End. Metal Tarım Kaynak: Bloomberg. Son Veri: 31 Aralık 2015. 28
Petrol fiyatlarındaki düşüşün cari denge üzerindeki olumlu etkisi önümüzdeki aylarda daha belirgin hale gelecektir. Ham Petrol Fiyatları (Petrolün ABD Doları Cinsiden Varil Fiyatı, Haftalık Ortalama) 120 110 100 90 80 Brent WTI 70 60 50 40 30 Kaynak: Bloomberg. Son Veri: 25 Aralık 2015. 29
Petrol fiyatlarındaki düşüşün cari denge üzerindeki olumlu etkisi önümüzdeki aylarda daha belirgin hale gelecektir. Enerji İthalatı (12-Aylık Birikimli, Milyar ABD Doları) 65 60 55 50 45 40 35 30 25 Kaynak: TÜİK. Son Veri: Kasım 2015. 30
Cari işlemler dengesinde yakın dönemde önemli bir iyileşme gözlenmiştir. Cari İşlemler Dengesi (Mevsimsellikten Arındırılmış, 3 Aylık Hareketli Ortalama, Milyar ABD doları) 2 1 0 Cari İşlemler Dengesi Cari İşlemler Dengesi (enerji ve altın hariç) Cari İşlemler Dengesi (altın hariç) 2 1 0-1 -1-2 -2-3 -3-4 -4-5 -5-6 -6-7 -7-8 -8 Kaynak: TCMB. Son Veri: Ekim 2015. 31
Bu doğrultuda, önümüzdeki dönemde birikimli cari işlemler dengesindeki iyileşmenin devam edeceği öngörülmektedir. -30 Cari İşlemler Dengesi (12 Ay Birikimli, Milyar ABD Doları) -35-40 CİD -45-50 CİD (altın hariç) -55-60 -65-70 -75-80 Kaynak: TCMB. Son Veri: Ekim 2015. 32
Cari açığın finansmanı büyük oranda uzun vadeli borçlanma ve doğrudan yabancı sermaye yatırımları ile sağlanmaktadır. Cari Açığın Finansmanı (12-aylık birikimli, Milyar ABD doları) 85 Portföy ve Kısa Vadeli** DYY ve Uzun Vadeli* CA 75 65 55 45 35 25 15 5-5 Kaynak: TCMB. *Uzun vadeli sermaye hareketleri banka ve özel sektörün uzun vadeli net kredi kullanımlarını ve banka, özel sektör ve Hazine nin tahvil ihraçlarını kapsamaktadır. **Kısa vadeli sermaye hareketleri banka ve özel sektörün net kısa vadeli kredi kullanımları ve bankalardaki mevduatları kapsamaktadır. Son Veri: Ekim 2015. 33
Türkiye de büyümenin reel belirleyicileri Yapısal Reform Alanları: i. Beşeri sermaye ve işgücü piyasası ii. iii. iv. Teknoloji ve yenilikçilik Fiziksel Altyapı Yurt içi tasarruflar 34
Yurtiçi tasarrufların artırılması yatırımları ve dengeli büyümeyi destekleyen önemli unsurlardan biri olacaktır. Toplam Tasarruf ve Toplam Yatırım (% GSYİH) Türkiye Asya 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 Toplam Yatırım/GSYİH Toplam Tasarruf/GSYİH Toplam Yatırım/GSYİH Toplam Tasarruf/GSYİH Kaynak: TÜİK, Kalkınma Bakanlığı. * Orta Vadeli Program (2016-2018) gerçekleşme tahmini. Kaynak: IMF. 35
PARA POLİTİKASI ve NORMALLEŞME 36
Küresel faiz oranları 1980 den bu yana düşmektedir. ABD 10 Yıllık Tahvil Faizi (Yüzde) 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 Kaynak: Bloomberg. Son Veri: Aralık 2015. 37
Dünyada reel faiz oranları düşerken borçluluk oranları artmaktadır. Küresel Borç* ve Reel Faiz Oranları** (Yüzde) % % GSYİH Kaynak: BIS 85. Yıllık Rapor, Basel, Haziran 2015, bakınız http://www.bis.org/publ/arpdf/ar2015_ec.pdf * Küresel borç G7 ülkeleri ve Çin in toplam borçlarının ağırlıklı ortalamasını göstermektedir. * *Uzun vadeli reel faizler 1998 öncesinde İngiltere nin, 1998 sonrasında Fransa, İngiltere ve ABD nin reel faiz ortalamasını göstermektedir. 38
Türkiye de de reel faizler düşük seyrini korumaktadır. Türkiye 2 Yıllık Hazine Tahvil Reel Faizi (Yüzde) 42 38 34 30 26 22 18 14 10 6 2-2 2 Yıl Vadeli Hazine Tahvili Reel Faizi 42 38 34 30 26 22 18 14 10 6 2-2 Kaynak: TCMB, Bloomberg. Son Veri: 31 Aralık 2015. *Reel faiz serisi, ((1+ gösterge tahvilin getirisi) / (1 + enflasyon beklentisi) - 1) formülü ile hesaplanmıştır. 2006 yılı Nisan ayına kadar 12 ay sonrası enflasyon beklentisi kullanılırken, sonraki dönemde 12 ve 24 ay sonrası enflasyon beklentileri kullanılarak 24 ay içindeki ortalama enflasyon beklentisi hesaplanmıştır. Enflasyon beklentisi olarak uygun ortalama kullanılmıştır. 39
Türkiye de son on beş yılda kamu borç yükü gerilerken hanehalkı borcu artmıştır. Hanehalkı ve Kamu Borç Stoku (% GSYİH) 90 80 70 Kamu Borcu/GSYİH Bireysel Kredi /GSYİH 60 50 40 30 20 10 0 Kaynak: TCMB, Hazine Müsteşarlığı. Son Veri: 2015 Ç3. 40
Ticari kredilerin tüketici kredilerine göre daha hızlı büyümesi fiyat istikrarına, finansal istikrara ve dengelenme sürecine katkı yapmaktadır. 50 Ticari ve Tüketici Kredi Büyümesi* (Yıllık Yüzde Değişim) 50 45 45 40 40 35 35 30 30 25 20 Ticari 25 20 15 10 Tüketici 15 10 5 5 0 0 Kaynak: TCMB. Son Veri: 25 Aralık 2015. * Tüm Bankacılık Sektörü (Mevduat bankaları, Katılım bankaları ve Kalkınma/Yatırım bankaları). 41
Gelişmekte olan ülkelere yönelik portföy akımları zayıf ve dalgalı bir seyir izlemektedir. 35 Gelişmekte Olan Ülkelere Hisse Senedi ve Tahvil Akımları (Milyar ABD Doları, 4 Haftalık Hareketli Toplam) 30 25 20 15 10 5 0-5 -10-15 -20-25 -30-35 Tahvil Piyasaları Hisse Senedi Piyasaları Kaynak: EPFR. Son Veri: 23 Aralık 2015. 42
Portföy akımlarındaki zayıf ve dalgalı seyir kredi faizleri Kredi Faiz Oranları (Akım Veriler, Yıllık Faizler, Yüzde, 4 Haftalık Hareketli Ortalama) 26 Taşıt Konut Ticari İhtiyaç 26 23 23 20 FED in sıkılaşma sinyali 20 17 17 14 14 11 11 8 8 5 5 Kaynak: TCMB. Son Veri: 25 Aralık 2015. 43
ve tahvil faizleri üzerinde belirleyici olmuştur. DİBS Getirileri (Yüzde) 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 FED in sıkılaşma sinyali 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 6 Ay 2 Yıl 4 Yıl 10 Yıl 1 Yıl Kaynak: Bloomberg. Son Veri: 30 Aralık 2015. 44
TCMB Normalleşme Yol Haritası 45
ABD Merkez Bankası 22 Mayıs 2013 tarihinde normalleşme sinyalini verdikten sonra ilk faiz artırımını 2015 yılının Aralık ayında yapmıştır. Fed Üyeleri Politika Faiz Oranı Tahminleri (Yüzde) Kaynak: FED 46
ABD Merkez Bankası nın normalleşme sinyali sonrasında ABD doları önemli ölçüde değer kazanmıştır. 120 ABD Merkez Bankası nın Nicel Genişlemeden Çıkış Sinyali Sonrası Ülke Para Birimlerinin ABD Dolarına Karşı Değer Kaybı (22 Mayıs 2013* 18 Ağustos 2015, Yüzde) 100 80 60 40 20 0-20 Kaynak: Bloomberg *FED in çıkış sinyali verdiği tarihtir. 47
18 Ağustos 2015 tarihli TCMB yol haritasının yayımlanmasından sonra Türk lirası daha istikrarlı seyretmiştir. TCMB Yol Haritasının Duyurulması Sonrası Ülke Para Birimlerinin ABD Dolarına Karşı Değer Kaybı 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0-5 -10 (18 Ağustos 2015 31 Aralık 2015, Yüzde) Kaynak: Bloomberg 48
18 Ağustos 2015 Tarihinde Duyurulan Yol Haritası Finansal Sektör Politikası POLİTİKA ZAMANLAMA Yabancı Para Çekirdek Dışı Yükümlülüklerin Vadelerinin Uzatılması Bankaların mevcut stoklar üzerindeki maliyet yükünü artırmadan sadece yeni yabancı para çekirdek dışı yükümlülükleri için zorunlu karşılık oranları üç yıldan uzun vadeyi teşvik edecek şekilde belirlenecektir. Normalleşme Öncesinde Türk Lirası Cinsi Çekirdek Yükümlülüklerin Desteklenmesi Gerekli görülmesi durumunda, önümüzdeki dönemde bankacılık sektörünün aracılık maliyetini azaltmak ve çekirdek yükümlülükleri desteklemek için Türk lirası zorunlu karşılıklara ödenen kısmi faiz gözden geçirilebilecektir. Normalleşme Öncesinde ve Sürecinde Yabancı Para Zorunlu Karşılıklara Faiz Ödenmesi ABD doları cinsinden tutulan zorunlu karşılıklara, rezerv opsiyonlarına ve serbest hesaplara ödenen faiz oranı Fed politika faiz aralığının üst bandına yakın seviyelerde tutulabilecektir. Normalleşme Öncesinde ve Sürecinde 49
Yabancı para zorunlu karşılık oranları bankacılık kesiminin dış borçlanmalarında vade uzatımını teşvik edecek şekilde kullanılmaktadır. TCMB Rezervleri* (Milyar ABD Doları) 140 120 100 80 60 YP ZK için döviz TCMB diğer döviz rez. ROM döviz TCMB diğer altın rez. Kıym.mad. için altın ROM altın Döviz Satışı Net 1 (-) Kamu Enerji Şirketleri Döviz Satışı (-) İhracat Reeskont Kredileri (+) 2009-3,41-1,04 2010-14,87-1,10 2011 7,15-1,92 2012 2,46-8,30 2013 17,61-12,66 2014 13,03 1,3 13,0 2015 12,13 1 10,5 1 15,2 2 40 20 0 Zorunlu Karşılıklardan Elde Edilen Döviz Rezervleri Tutar (Milyar ABD Doları) Döviz ZK 40,6 ROM Döviz 26,6 TOPLAM 67,2 Kaynak: TCMB. Son Veri: 25 Aralık 2015. * Toplam 113,25 Milyar ABD Doları. 1 25 Aralık 2015 tarihine kadar yapılan döviz satışlarını içermektedir. 2 2015 yıl sonu tahmini. 50
Bankacılık sektörünün yurtdışı borçlarının ağırlıklı ortalama vadesi uzamaktadır. 52 Bankacılık Sektörünün Yurtdışı Borçlarının Ağırlıklı Ortalama Vadesi* (Ay) 50 48 46 44 42 40 Kaynak: Finansal İstikrar Raporu Kasım 2015. *İhraç borçlanmaları ile karşı tarafı banka ve benzeri mali kuruluşlar olan kredi, mevduat ve repo borçlanmalarından oluşmaktadır. Son Veri: Ekim 2015. 51
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015-Ç1 2015-Ç2 2015-Ç3 Reel sektörün dış borçlarının vadesi oldukça uzundur. Reel Sektörün Dış Borcunun Vade Dağılımı (Yüzde) 100.0 90.0 80.0 70.0 60.0 50.0 40.0 30.0 20.0 5+ YIL 5 YIL 4 YIL 3 YIL 1-2 YIL 10.0 0.0 Kaynak: TCMB. Son Veri: 2015 Ç3. 52
Rezervlerin kısa vadeli dış borçları karşılama oranı dış borçlanma ihtiyacının azalması ve dış borç vadelerinin uzaması ile iyileşebilecektir. Rasyo = Döviz Rezervleri Kısa Vadeli Dış Borçlar 53
2010 2011-I 2011-II 2011-III 2011-IV 2012-I 2012-II 2012-III 2012-IV 2013-I 2013-II 2013-III 2013-IV 2014-I 2014-II 2014-III 2014-IV 2015-I 2015-II 2015-III Rezervlerin kısa vadeli dış borçları karşılama oranı dış borçlanma ihtiyacının azalması ve dış borç vadelerinin uzaması ile iyileşebilecektir. Uluslararası Rezervlerin Kalan Vadeye Göre Kısa Vadeli Dış Borç (KVDB) Stokuna Oranı (%) 140.0 130.0 120.0 Uluslararası Rezervler (Brüt)/Yurtdışı Şube ve İştirakler Hariç KVDB 110.0 100.0 90.0 80.0 Kaynak: TCMB. Son Veri: 2015 Ç3. 54
Türkiye de rezervlerin GSYİH ye oranı, Toplam Rezerv (Altın dahil)/gsyih* (Yüzde) 20 18 18.09 16.78 17.08 16 15.13 14 12 10 9.33 12.49 8.32 11.83 12.94 10.72 9.04 10.85 11.78 10.23 11.67 11.60 12.09 12.96 8 6 4 2 0 Kaynak: TCMB, Kalkınma Bakanlığı *Son Veri: 25 Aralık 2015 **2015 yılı için GSYİH verisi OVP den alınmıştır. 55
cari açığı karşılama oranı, Ay Toplam Rezervlerin Cari Açığı Karşılama Oranı (Toplam Rezervler*/ 12 Aylık Ortalama Cari Açık) 40.0 35.0 30.0 25.0 20.0 15.0 10.0 Kaynak: TCMB. * Altın dahil. Son Veri: Ekim 2015. 56
ve ithalatı karşılama oranı iyileşmeye devam etmektedir. Ay Toplam Rezervlerin İthalatı Karşılama Oranı (Toplam Rezervler*/ 12 Aylık Ortalama İthalat) 7.0 6.5 6.0 5.5 5.0 4.5 4.0 Kaynak: TÜİK, TCMB. *Altın dahil. Son Veri: Kasım 2015. 57
18 Ağustos 2015 Tarihinde Duyurulan Yol Haritası Döviz Likiditesi Politikası POLİTİKA ZAMANLAMA Esnek Döviz Satım İhaleleri Döviz kuru oynaklığını azaltmak amacıyla döviz satım ihalelerinin esnekliği artırılacaktır. Normalleşme Öncesinde Rezerv Opsiyonları Türk lirası zorunlu karşılıklara ödenen kısmi faizin yükseltilmesi veya Rezerv Opsiyon Katsayıları (ROK) düzenlemeleriyle finansal sisteme döviz likiditesi sağlanacaktır. Normalleşme Öncesinde ve Sürecinde Döviz Depo Piyasası Tedbirleri Döviz depo limitleri artırılacaktır. Yapılacak düzenlemeler ile finansal sistemin TCMB nezdinde erişebileceği (ROM daki mevcut döviz miktarı ve döviz depo imkanının toplamı şeklinde olan) döviz likiditesi bankalarımızın gelecek bir yıldaki yurt dışı ödemelerini fazlasıyla karşılayacak seviyede belirlenecektir. Normalleşme Öncesinde 58
Döviz Depo Piyasası Tedbirleri (Milyar Dolar ) ROM YP ve Altın Rezervleri+Kısa Vadeli YP Borçlanma İmkanı Bankacılık Sisteminin Kısa Vadeli YP Borcu (Sağ Eksen) 100 100 90 95 80 90 70 85 60 80 50 75 40 70 30 65 20 60 Kaynak: TCMB Son Veri: Ekim 2015. 59
18 Ağustos 2015 Tarihinde Duyurulan Yol Haritası Türk Lirası Likidite Politikası POLİTİKA ZAMANLAMA Faiz Koridoru Faiz koridoru bir hafta vadeli repo ihale faiz oranı etrafında daha simetrik bir hale getirilecek ve daraltılacaktır. Normalleşme Sürecinde* Fonlama Hali hazırda piyasa yapıcısı bankalara sağlanan toplam fonlama imkanı, piyasa yapıcı bankaların TCMB den sağladıkları fonlamanın maliyetini değiştirmeyecek şekilde, haftalık vadeli miktar repo ihalesi limit hesaplarına eklenecektir. Böylece piyasa yapıcısı bankalara tanınan borçlanma imkanı faiz oranı kaldırılacaktır. Normalleşme Öncesinde Teminat Koşulları Teminat koşulları sadeleştirilecektir. Normalleşme Öncesinde ve Sürecinde *Küresel para politikalarının normalleşmeye başlaması ile. 60
Sadeleşmeye Yönelik Teknik Hazırlıklar Sadeleşme Öncesinde Rezerv opsiyon mekanizmasının (ROM) dengeleyici özelliğinin güçlendirilmesi (2016 Yılı Para ve Kur Politikası Metni, 46. paragraf). Sadeleşme Öncesinde ve Sürecinde Teminat koşullarına yönelik tedbirler (2016 Yılı Para ve Kur Politikası Metni, 20. paragraf). 61
Faiz koridoru bir hafta vadeli repo ihale faiz oranı etrafında daha simetrik bir hale getirilecek ve daraltılacaktır. Faiz Oranları (Yüzde) Gecelik Borç Alma -Verme Faiz Koridoru TCMB Ortalama Fonlama Faizi 13 BİST Bankalararası Gecelik Repo Faizleri 1 Haftalık Repo Faizi 13 12 12 11 11 10 10 9 9 8 8 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 Kaynak: TCMB Son Veri: : 30 Aralık 2015. 62
Önümüzdeki dönemde Merkez Bankası fonlamasının temel yöntemi bir haftalık repo ihaleleri olacaktır. 110 100 90 80 70 Marjinal Fonlama Piyasa Yapıcılara Sağlanan Fonlama* Haftalık Repo Fonlaması Net APİ Merkez Bankası Fonlaması* (İki Haftalık Hareketli Ortalama, Milyar TL) 60 50 40 30 20 10 0 Kaynak: TCMB *23 Eylül 2015 tarihinden itibaren, piyasa yapıcı bankalara özgü borçlanma faiz oranı ilan edilmesi uygulamasına son verilmiştir. Son Veri: 30 Aralık 2015. 63
Küresel para politikalarının normalleşmeye başlamasıyla birlikte küresel oynaklık göstergelerinde bir miktar azalış gözlenmiştir. 40 VIX ve MOVE Oynaklık Endeksleri (5 Günlük Ortalama) 130 35 VIX (yüzde) MOVE (baz puan,sağ eksen) 115 30 100 25 85 20 70 15 55 10 40 Kaynak: Bloomberg *Taralı alan 16 Aralık 2015 deki Fed faiz artırımından sonraki dönemi göstermektedir. Son Veri: 30 Aralık 2015. 64
Oynaklıklarda gözlenen düşüşün kalıcı olması halinde önümüzdeki toplantıdan itibaren para politikasındaki sadeleşme adımlarına başlanabilecektir. Gelişmekte Olan Ülkelerde Kur Oynaklığı (1 ay vade, Yüzde) 35 35 30 30 25 Gelişmekte olan ülkeler Türkiye 25 20 20 15 15 10 10 5 5 0 0 Kaynak: Bloomberg. *Gelişmekte olan ülkeler arasında Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Endonezya, G. Afrika, Kolombiya, Meksika, Polonya, Romanya ve Şili yer almaktadır. Son Veri: 30 Aralık 2015. 65
ENFLASYON 66
Kararlı para politikası duruşu ve mali disiplinin desteğiyle enflasyon son yıllarda tek haneli seviyelerde seyretse de, fiyat istikrarı halen tam olarak sağlanamamıştır. Enflasyon Gerçekleşmeleri ve Hedefleri* (Yüzde) 80 70 73.16 Gerçekleşme Hedef 60 50 40 30 33.41 20 10 11.69 12.06 10.19 11.14 9.66 8.81 0 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Hedef 35 20 12 8 5 4 4 7.5 6.5 5.5 5 5 5 5 5 5 5 Gerçekleşme 29,7 18,4 9,3 7,7 9,7 8,4 10,1 6,5 6,4 10,4 6,2 7,4 8,2 8,8 - - - Kaynak: TÜİK, TCMB. *Grafikteki sayılar yükselen enflasyon dönemlerindeki tepe noktaları göstermektedir. Son Veri: Aralık 2015. 67
Döviz kuru hareketleri enflasyonu olumsuz yönde etkilemiştir. TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE Göstergeleri (Yıllık Yüzde Değişim) 13 TÜFE ÖKTG-H ÖKTG-I 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 Kaynak: TÜİK. Son Veri: Aralık 2015. 68
Döviz kuru hareketleri enflasyonu olumsuz yönde etkilemiştir. 180 170 İthalat Fiyat Endeksi (2010=100) ABD doları Cinsinden İthalat Fiyatları (2010=100) 160 150 TL Cinsinden İthalat Fiyatları 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 Kaynak: TÜİK. Son Veri: Ekim 2015. 69
Uzun vadeli enflasyon beklentileri kısa vadeli enflasyon beklentilerine göre daha istikrarlı seyretmektedir. Enflasyon Beklentileri (Yüzde) 10.0 10.0 9.0 9.0 8.0 7.0 12 aylık 8.0 7.0 6.0 6.0 5.0 24 aylık 5.0 4.0 4.0 3.0 3.0 2.0 2.0 Kaynak: TCMB. Son Veri: Aralık 2015. 70
Gıda fiyatları üzerindeki konjonktürel ve yapısal etkiler Gıda Komitesi tarafından ele alınmaya başlanmıştır. Kırmızı Et Enflasyonu (Yıllık Yüzde Değişim) 30 25 Kırmızı Et Enflasyonu Gıda Enflasyonu TÜFE Enflasyonu 24.2 7 Ağustos 2015 Tarihli Başbakanlık Basın Açıklaması 20 21.2 15 10 10.9 5 0-5 Kaynak: TÜİK. Son Veri: Aralık 2015. 71
2016 yılında enflasyonun görünümü açısından kamu harcamalarının ve belli başlı maliyet unsurlarının kontrol altında tutulması önem arz edecektir. Maliyet Dağılımı (2006-2011 Ortalama Pay, %, 20+ İstihdama Sahip Firmalar) Sanayi Sektörü Hizmet Sektörü İnşaat Sektörü Tarım Dışı Ekonomi İmalat Enerji Madencilik 1.Toplam personel giderleri 16,0 24,7 21,7 33,3 14,8 23,6 2. Hammadde giderleri 58,9 39,2 32,6 20,2 60,0 41,5 3. Elektrik giderleri 2,3 5,7 4,6 1,9 0,4 2,0 4. Yakıt ve akaryakıt giderleri 2,6 4,2 15,5 4,2 3,8 3,6 5. Kira (bina ve makine teçhizat) giderleri 1,5 1,3 1,8 5,2 1,0 3,1 6. Finansman giderleri 2,5 4,5 2,5 5,1 1,7 3,6 7. Faaliyetle ilgili diğer giderler* 9,6 10,7 14,5 22,2 9,1 15,2 8. Diğer** 6,8 9,6 6,9 7,7 9,2 7,4 Toplam*** 100 100 100 100 100 100 Firma pay dağılımı (2006-2011 ort. %) 43,6 0,7 1,5 44,2 9,9 100 *Faaliyetle ilgili diğer giderler; haberleşme, seyahat, su, ilan, pazarlama, kırtasiye, küçük tamir, sigorta, muhasebe, hukuki işlemler ile hizmet faaliyeti yürüten hizmet üretimi için yapılan diğer giderler gibi kalemleri ifade etmektedir. ** Diğer kalemi büyük ölçüde olağan dışı gider ve zararlar ve diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (kambiyo zararları, faiz giderleri, karşılık giderleri, komisyonlar) kalemlerinin etkisini yansıtmaktadır. Kaynak: Öğünç ve Yüncüler, TCMB Çalışma Tebliği No. 15/03 Ocak 2015. ***Hesaplamalara yıpranma payı dâhil değildir. 72
Yüzde Enflasyon görünümünde belirgin bir iyileşme sağlanana kadar para politikasındaki sıkı duruş sürdürülecektir. TÜFE Tahminleri ve Gerçekleşmeleri (Yüzde) Tahmin Aralığı* Belirsizlik Aralığı Yıl Sonu Enflasyon Hedefleri Gerçekleşme 12 10 8 6 4 2 0-2 -4 Kaynak: TÜİK. * Enflasyonun tahmin aralığı içinde kalma olasılığı yüzde 70 tir. Son Veri: Aralık 2015. 73
Özet: Makroekonomik Görünüm ve Para Politikası Cari işlemler dengesindeki iyileşme devam etmektedir. Avrupa Birliği ülkelerindeki talep artışı büyümeyi ve dengelenmeyi desteklemektedir. Açıklanan yapısal reformların uygulamaya geçirilmesi büyüme potansiyelini önemli ölçüde artırabilecektir. Mevcut para politikası duruşu enflasyon görünümüne karşı sıkı, döviz likiditesinde dengeleyici ve finansal istikrarı destekleyicidir. Enflasyon görünümünde belirgin bir iyileşme sağlanana kadar para politikasındaki sıkı duruş sürdürülecektir. Küresel para politikalarındaki normalleşmenin başlaması ile birlikte oynaklıklarda gözlenen düşüşün kalıcı olması halinde önümüzdeki toplantıdan itibaren para politikasındaki sadeleşme adımlarına başlanabilecektir. 74
Plan ve Bütçe Komisyonu Sunumu Erdem Başçı Başkan 7 Ocak 2016 Ankara