DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. İKTİSADA GİRİŞ I KISA ÖZET KOLAYAOF
2 Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 2
İÇİNDEKİLER 1. ÜNİTE- İktisadın Temel Kavramlarına Giriş...... 4 2. ÜNİTE-Arz, Talep ve Piyasa Dengesi....9 3. ÜNİTE- Talep ve Arz Esneklikleri ve Uygulamaları......12 4. ÜNİTE- Tüketici ve Üretici Tercihlerinin Temelleri...15 5.ÜNİTE- Üretim ve Maliyet Analizi............17 6. ÜNİTE- Tam Rekabet Piyasası...19 7. ÜNİTE- Eksik Rekabet Piyasaları...20 8. ÜNİTE- Kamusal (Sosyal) Mallar, Dışsallıklar, Asimetrik Bilgi ve Sosyal Tercih....27 3 Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 3
1. Ünite İktisadın Temel Kavramlarına Giriş İKTİSADIN TANIMI İktisadın bugün yaygın olarak kullanılan tanımına ulaşılıncaya kadar, iktisadın yapısı ve kapsamını belirlemeye dönük çeşitli girişimler olmuştur. Bu kapsamda ilk olarak Kanadalı iktisatçı Jacob Viner in çabalarından bahsetmek mümkündür. Viner e göre iktisat, iktisatçıların yaptığı iş ti. Jacob Viner (1892-1970); Viner in iktisat yazınına başlıca katkıları, kısa ve uzun dönem maliyet eğrileri ile gümrük birliğinde ticaret yaratıcı ve ticaret saptırıcı etkilerin analizidir.1937 yılında yazdığı, Uluslararası Ticaret Teorisinde İncelemeler adlı eseri; İktisadi düşünce tarihi alanında başlıca katkılarından biri olarak gösterilmektedir. Jacob Viner den sonra, yaklaşık 80 yıl öncesine kadar yaygın bir biçimde kullanılan iktisat tanımını; ünlü İngiliz iktisatçısı Alfred Marshall yapmıştır. Marshall a göre iktisat, sıradan iş yaşamında insanoğlunun incelenmesi dir. Alfred Marshall (1842-1924); İktisadın İlkeleri adlı eserinde günümüz iktisadında kullanılan birçok kavram yer almaktadır.tüketici Artığı, ceteris paribus varsayımı, fiyat değişiminin yarattığı gelir ve ikame etkileri, marjinal fayda, ortalama maliyet, marjinal maliyet, marjinal gelir, ortalama gelir, esneklik gibi kavramlar vardır. Ayrıca Marshall, Para, kredi ve Ticaret adlı eserinde de miktar denklemini ele alarak yeniden yorumlamıştır. Lionel Robbins in iktisat tanımı, biraz detaylandırılarak ve genişletilerek günümüzde yaygın olarak kullanılan iktisat tanımı elde edilmiştir. 4 Lionel Robbins (1898-1984); İktisat Biliminin Yapısı ve Önemi adlı, eseri ona uluslararası bir şöhret kazandırmıştır. Eserde iktisatta pozitif ve normatif konuları birbirinden ayırmıştır. Robbins, iktisatçının ne olduğu ile daha çok ilgilenmesi gerektiğini belirtmektedir. Amerikalı iktisatçı Paul A. Samuelson iktisadı, farklı malları üretmek ve toplumdaki farklı gruplar ve kişiler arasında şimdi veya gelecekte tüketilmek amacıyla dağıtmak için; insanlar ve toplumun kıt kaynakları nasıl kullandıkların incelenmesi olarak tanımlamaktadır. Paul Samuelson (1915-2009); İktisatta matematiği yoğun olarak kullanan Samuelson, iktisadi analizlerde analitik ve metodolojik teknikleri geliştirmiştir. İktisat teorisinin önemli konularını basitleştirmesi ve yeniden ele almasındaki katkılarından dolayı Nobel ödülüne layık görülmüştür. Enflasyon ve işsizlik gibi iktisadi sorunlar üzerine yoğunlaşmış, bu sorunların çözümü için makroekonomik politika teorilerigeliştirmiştir. Keynesyen ve Neoklasik yaklaşımları birleştirerek, ana akım iktisadın oluşturulmasında Neoklasik Sentez i meydana getirmiştir. TEMEL İKTİSADİ KAVRAMLAR Kıtlık, Tercih ve Fırsat Maliyeti Kıtlık: Temel iktisadi sorundur ve isteklerimizin, bu istekleri tatmin etmek için kullanabileceğimiz sınırlı kaynaklardan fazla olması durumudur. Kıtlık sorunu nedeniyle hem tercihlerimiz sınırlanır hem de sınırlı tercihler arası nda bir seçim yapmak zorunda kalırız. İstediğimiz her şeyi elde edemeyeceğimize göre, varolan seçenekler arasında bir tercih Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 4
yapmak durumundayız. Bir başka deyişle, istediğimiz her şeyi elde edememekten dolayı, neyi elde edeceğimize ve nelerden de vazgeçeceğimize karar vermemiz gerekmektedir. Yani hangi isteklerimizi tatmin edeceğiz, hangilerini etmeyeceğiz bunların kararını oluşturmalıyız. Bunu yaparken, tercihlerimizin fayda ve maliyetlerini değerlendirmemiz gerekir. Buna göre de isteklerimiz arasında, önceliğine göre bir sıralama yapmamız, yani hangi istekleri öncelikle tatmin edeceğimizi belirlememiz gerekir Fırsat maliyeti: Bir şeyi elde etmek için veya bir isteği tatmin etmek için vazgeçilen en iyi alternatiftir. İstekler ve İhtiyaçlar İstekler: Gelir sınırsız iken tatmin edilmek istenen duygulardır. İhtiyaç, sınırlı gelirle tatmin edilmek istenen duygulardır. Mallar ve Hizmetler Mallar: Bireylerin tatmin veya mutluluk elde ettikleri tüm nesneler olarak tanımlanır. MAL TÜRLERİ İktisadi Mallar: Sıfır fiyatta bile, talep edilen miktarı, arz edilen miktarından fazla olan mallardır. Tüketim malı: Tüketiciler tarafından isteklerini karşılamakta doğrudan kullanılan mallardır. Üretim (sermaye/yatırım) Malı: Diğer üretici malları ya da tüketici malları üretiminde kullanılan mallardır. Dayanıklı mal: düzenli olarak kullanıldığında, en az üç yıl fayda sağlayan maldır. Dayanıksız mal: tüketiciler tarafından isteklerini karşılamakta doğrudan kullanılan ve kullanıldıklarında yok olan mallardır. Hizmetler: Tüketicilerce satın alınan fiziki veya zihinsel emek veya yardımdır. Diş hekimleri, avukatlar, eğitimciler ve toptan ve perakende satıcıların yardımları birer hizmettir. Bunların herhangi bir fiziksel özelliği yoktur. 5 Tüketici: İsteklerini tatmin etmek için mallar ve hizmetleri kullanan insanlardır. Fayda, Değer ve Fiyat: Fayda, bir kişinin bir malın tüketiminden elde ettiği doyumdur. Örneğin, susuzluk bir ihtiyaç ve su da bu ihtiyacı tatmin ettiği için faydaya sahiptir. Bir mal veya hizmetin faydası, o mal veya hizmetin bir isteği giderme özelliğidir. Değer, belli bir mal veya hizmetin, diğer mal veya hizmetlerle değiştirilebileceği oran demektir. Değeri olan bir mal veya hizmet istekleri tatmin etme özelliğine sahiptir Gerçek yaşamda bir malı elde etmek için karşılığında mutlaka başka bir mal vermeyiz. Yani, her zaman malları mallarla değiştirmek zorunda kalmayız. Bunun için para kullanırız ve bütün malların değerini para ile ifade ederiz. Mal ve hizmetin standart para birimi cinsinden ölçülen değeri fiyat olarak tanımlanır. Üretim ve Üretim Faktörleri Üretim, iktisadi ürünlerin miktarını veya faydasını artırmak veya yararlı hizmetler sunmak amacıyla harcanan tüm çabaları ifade eder. Bir başka deyişle üretim, istekleri tatmin etmek için fayda yaratılmasıdır. Üretimin temel unsurları, Girdilerin çıktıya dönüştürülmesi ve Farklı girdilerin bir bileşimi olarak çıktıdır. Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 5
Emek (işgücü): Mallar ve hizmetleri üretmek için kullanılan insanların fiziki ve zihinsel çabalarıdır. Üretim faktörleri: Mal ve hizmet üretmek için kullanılan miktarı sınırlı ve emek, sermaye, toprak ve girişimcilik olarak sınıflandırılan nesnelerdir. Sermaye: Mallar ve hizmetlerin üretiminde kullanılan makine ve ekipman gibi unsurlardır. Girişimcilik: Üretim faktörlerini mal ve hizmet üretmek için bir araya getiren ve bunun için risk üstlenen ve karşılığında da kar elde eden insan işlevidir. Temel Karar Birimleri İktisadi aktörler de denilen, temel karar birimleri, hanehalkı, firmalar ve devlettir. Her karar birimi, insanın yaşamdaki rolünden çok, insanın iktisadi fonksiyonlarını tanımlar. Bu nedenle, bir insan gün boyunca, bu iktisadi fonksiyonlardan birden fazlasını gerçekleştirebilir. Hanehalkı, aynı çatı altında yaşayan ve ortak finansal kararlar alan tüm insanlar olarak tanımlanabilir. Hane halkları tek kişiden oluşabileceği gibi birden fazla kişiden de oluşur. Ayrıca hanehalkını oluşturan kişilerin akraba olmaları gerekmez. İKTİSADIN YÖNTEMİ Tüm doğal bilimler ve diğer sosyal bilimlerde olduğu gibi, iktisat bilimi de yöntem olarak bilimsel yöntem kullanır. Burada dört aşamadan oluşan bir süreç izlenir: Sürecin birinci aşamasında, gerçek yaşamla ilgili gözlemler yapılır. Gerçek dünyada davranışlar ve sonuçlara bakılır. Bu gözlemler kullanılarak, neden-sonuç ilişkilerine bir açıklama getirilir (hipotez). Bu açıklamanın ne kadar geçerli olduğunu belirlemek için, formüle edilen açıklama; belli olayların sonuçları ile bu olaylara ilişkin hipotezden kestirilen (hipoteze dayanılarak elde edilen) sonuçlar karşılaştırılarak teste tabi tutulur. Hipotez gerçeklerle sürekli olarak teste tabi tutulur ve eğer hipotezin geçerli olduğu yönünde bulgular elde edilirse; hipotez bir teoriye dönüştürülür. Çok iyi test edilmiş ve öngörüleri gerçek yaşamdan elde edilen sonuçlarla (gerçeklerle) desteklenmiş ve iktisatçılar arasında genel kabul görmüş bir teori, iktisadi bir yasa ya da ilke olarak değerlendirilir. 6 Ayrıca bu iktisadi ilkelerle ilgili bilinmesi gereken bazı konular da vardır. Her şeyden önce bu iktisadi ilkelerin, iktisadi davranış veya ekonominin kendisi ile ilgili bir genelleştirmeden ibaret olduğu unutulmamalıdır. Çünkü bu ilkeler, tipik ya da ortalama olarak adlandırılan bir tüketicinin, işçinin ve firmanın eğilimleri olarak ifade edilmektedirler. İkincisi, bu teoriler oluşturulurken, iktisatçılar ceteris paribus, yani diğer şeyler sabitken varsayımını kullanmaktadırlar. Bir değişken dışında diğer tüm değişkenlerin sabit kaldığını varsaymaktadırlar. Ceteris paribus veya diğer şeyler sabitken: iki değişken ararsındaki ilişkiyi analiz ederken, diğer değişkenlerin sabit varsayıldığı analiz aracı. iktisadi teorileri ve modelleri geliştirirken çok yanlış sonuçlara yol açabilecek iki nedenseme hatasından da kaçınmak gerekmektedir. Bunlar, terkip hatası ve nedenseme yanlışlığıdır. Terkip hatası: Birey için iyi veya doğru olan bir şeyin toplum için de iyi veya doğru olacağı biçimindeki yanlış görüş. Nedenseme yanlışlığı ise, olayların zamanlaması nedeniyle yapılan neden-sonuç ilişkisine dair değerlendirme hatalarını içerir. Bu yanlışlık nedeniyle, arka arkaya olan iki olaya bakarak, birinci olay ikinci olayın gerçekleşmesine neden oldu biçiminde yanlış bir sonuca ulaşılabilmektedir Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 6
İKTİSADIN BÖLÜMLERİ İktisat, iktisatçıların sordukları soruların tipine göre dört farklı kategoriye ayrılır. Bunlar, Mikro ve Makro İktisat ile Pozitif ve Normatif İktisattır. Mikro İktisat ve Makro İktisat Mikro iktisat, iktisadın insan davranışı ve insanların piyasa, endüstri ve firma gibi nispeten küçük birimlerle ilişkili tercihlerini inceleyen bölümüdür. Burada temel yoğunlaşma konuları, bireysel firmalar ve hane halkları ile özellikle ürün ve kaynak piyasalarıdır. Mikro iktisadın temel konuları arasında, tüketici davranışı, faydamaliyet analizi, firmaların kârlarının belirlenmesi ve ürün piyasalarında fiyatlama yer alır. Mikro iktisatta bir ekonominin bireysel parçaları analiz edilmeye çalışılır. Makro iktisat ise iktisadın, bir bütün olarak ekonomiyi ve toplulaştırılmış ekonomik davranışı inceleyen bölümüdür. Makro iktisat, milli gelir, para, bankacılık, enflasyon, ekonomik büyüme gibi makro konuları inceler. Mikro iktisatta iktisatçılar tek bir fiyat üzerinde incelemede bulunurlarken, makro iktisatta genel fiyat düzeyi üzerinde dururlar. Mikro iktisat belirli bir mal veya hizmetin talebi ile ilgilenirken, makro iktisat mal ve hizmetlerin toplam talebi ile ilgilenir. Pozitif ve Normatif İktisat Pozitif iktisatta, ne olduğu ile ilgilenilir. Pozitif iktisat, gerçekler ve neden-sonuç ilişkileri üzerine odaklanır. Burada tanımlama, teori geliştirme ve teorilerin sınaması yapılır. Pozitif iktisat değer yargıları içermez. İktisadi olaylarla ilgili bilimsel açıklamalar oluşturulmaya çalışılır. Örneğin, Türkiye de gelir vergisi oranları düşürüldüğünde, ekonomi daha hızlı büyür mü? Eğer büyürse, hangi oranda büyür? Bu büyümenin toplam istihdam üzerinde ne tür etkisi olacaktır gibi sorular pozitif iktisat sorularıdır. Normatif iktisatta ise iktisadi olaylar ne olması gerekir, ne olması daha iyidir bakış açısından irdelenmeye çalışılır. Normatif iktisat, ekonomi ile ilgili sorunları tanımlamak ve çözümler sunmak için kullanılır. Normatif iktisatta değer yargılarına dayanılarak, ekonominin nasıl olması ve arzulanan amaçlara ulaşmak için ne tür politikalar tavsiye edilmesi gerektiği belirlenir. Yani pozitif iktisatta sadece gerçekler önemli iken, normatif iktisatta değer yargılarını kullanmak gereklidir. 7 ÜRETİM İMKÂNLARI MODELİ Modelin Varsayımları Modelin dört temel varsayımı vardır. Bunlar: 1. Tüm üretim faktörlerinin miktarı sabittir. Yani işçi sayısı, makine ve ekipman miktarı, kamyon ve diğerlerinin sayısında bir değişiklik yoktur. 2. Tüm kaynaklar tam olarak kullanılmaktadır. İsteyen herkes iş bulabilmekte ve kullanılmayan kaynak söz konusu olmamaktadır. 3. Varolan teknoloji değişmemekte ve aynı kalmaktadır. Yeni icatlar söz konusu olmamaktadır. 4. Ekonomide biri üretim malı (sanayi robotu), diğeri de yüksek teknolojili dayanıklı tüketim malı olmak üzere (cep telefonu) iki mal üretilmektedir. Üretim imkânları eğrisi: Sabit teknoloji ve tüm kaynakların kullanılması ile üretilebilecek tüm olası mal üretim bileşimlerini gösteren eğridir Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 7
Artan fırsat maliyetleri yasası: Bir mal daha fazla üretildikçe, o malın fırsat maliyetinin artmasıdır. Bir maldan daha fazla üretildikçe fırsat maliyetinin artmasının nedeni, iktisadi kaynakların, alternatif kullanımlara tamamen adapte olamamasıdır. Birçok kaynak belli malların üretimine, diğerlerine oranla daha uygundur. Bu nedenle belli bir malın üretimini artırmak için önce en uygun kaynaklar kullanılmaya başlanır. Daha sonra ortaya çıkan kaynak gereksinimlerini karşılamak için o malın üretimine daha az uygun kaynaklar kullanılır. İktisadi Kavramlar ve Üretim İmkânları Eğrisi Kıtlık, Tercih ve Fırsat Maliyeti Kıtlığın, sınırlı kaynakların, sınırız istekleri karşılamada yetersiz olması durumu olduğunu biliyoruz. Kaynakların sınırlı olması durumu, üretim imkânları eğrisi ile gösterilmektedir. Mal bileşimleri ile ilgili tercihlerimiz, eğri üzerinde veya altında yer alan noktalarla sınırlıdır. Eğrinin dışında yer alan herhangi bir mal bileşimini seçmemiz olanaksızdır, çünkü bu mal bileşimini mevcut kaynaklarla üretmemiz mümkün değildir. Üretimde etkinlik: Mevcut kaynaklar ve teknoloji ile maksimum çıktının üretildiği durumdur. Üretimde etkinsizlik: Mevcut kaynaklar ve teknoloji ile maksimum çıktının üretildiği durumdur. Üretimde etkinlik gerçekleşmezse, bir maldan diğerinin miktarı azaltılmadan daha fazla üretilebilir. İktisadi Büyüme: Üretim imkânları modelinin varsayımlarından, kaynakların ve teknolojinin sabit olduğu varsayımları geçerliliğini yitirdiğinde, üretim imkânları eğrisinin pozisyonu ve ekonominin potansiyel olarak üretebileceği maksimum üretim değişir. Bir ekonominin üretken kapasitesindeki artışa, iktisadi büyüme denir ve bu da üretim imkânları eğrisinin dışa doğru değişmesi ile gösterilir. 8 İKTİSADİ SORUN VE İKTİSADİ SİSTEMLER Ülkelerin, iktisadi sistemleri ne olursa olsun, o ülkeyi yöneten iktidar kim olursa olsun veya ülkeler ne kadar zengin veya fakir olurlarsa olsunlar, yanıtını bulmaları gereken bazı temel iktisadi sorular vardır. Bunlar, hangi malların ne kadar, nasıl ve kimin için üretileceği sorularıdır. Bu sorular iktisatçılar tarafından iktisadi sorun olarak da adlandırılmaktadır. İktisadi sorun, ülkenin kıt kaynaklarının nasıl dağıtılacağı ile ilgilidir. İktisadi sistem: İktisadi sorunun çözümü için, bir ekonominin organize edilme biçimidir. Sosyalist sistemde, devlet büyük ölçüde kaynakların mülkiyetine sahiptir, yani kolektif mülkiyet vardır ve iktisadi karar verme sürecinde merkezi iktisadi plan belirleyici rol oynar. Hükümet tarafından atanan merkezi planlama örgütü üyeleri, üretim faktörlerinin nasıl kullanılacağı, hangi malların ne miktarda üretileceği ve dağıtımı ve üretimin organizasyonu gibi hemen hemen tüm önemli iktisadi kararları alır. Sosyalizm: Üretim faktörlerinin kolektif mülkiyetinin ve gelir dağılımını eşitleme girişimlerinin olduğu bir iktisadi sistemdir. Karma ekonomi: Piyasa sistemi ile merkezi planlama sisteminin belli bir bileşimi olan bir iktisadi sistem. Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 8
Kapitalizm: Serbest girişim ve özel mülkiyet haklarının olduğu ve iktisadi kararların piyasa sistemi içerisinde gerçekleştiği bir iktisadi sistemdir. 9 Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 9