TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA GÜÇ KULLANMA SEÇENEĞİ (1923-2010) Teorik, Tarihsel ve Hukuksal Bir Analiz Dr. BÜLENT ŞENER ANKARA - 2013
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... iii TABLOLAR, ŞEKİLLER vs. LİSTESİ... xiv KISALTMALAR...xvii GİRİŞ...1 BİRİNCİ BÖLÜM...13 DIŞ POLİTİKA ANALİZİNDE GÜÇ KAVRAMI ve ULUSLARARASI İLİŞKİLERDE GÜÇ KULLANIMI...13 1) Dış Politika Kavramı...14 2) Dış Politika Ortamı ve Devletleri Dış Politika Amaçları...16 3) Güç Kavramı...18 a) Uluslararası İlişkiler Teorilerinde Güç Olgusu...22 (1) Realist Teorilerde Güç Olgusu...23 (a) Klasik Realizm...23 (b) Neorealizm...35 (2) Jeopolitik Teorilerde Güç Olgusu...40 b) Ulusal Gücün Temel Öğeleri...54 (1) Siyasi ve Kültürel Kapasite...55 (2) Sosyo Ekonomik Kapasite...59 (3) Askeri Kapasite...61 c) Soft Power ve Hard Power Kavramları...64 4) Devletlerin Dış Politika Uygulamalarında Güç Kullanma Tehdidi ve Askeri Güç Kullanımı...68 a) Zorlayıcı Diplomasi...70 (1) Kavrama İlişkin Genel Açıklamalar...70 (2) Zorlayıcı Diplomasinin Temel Esasları...75 (3) Zorlayıcı Diplomasinin Türleri ve Stratejileri...76 (4) Zorlayıcı Diplomasinin Başarısını Etkileyen Faktörler ve Aşamaları...83 b) Askeri Araçlarla Güç Kullanımı ve Savaş...92 xi
İKİNCİ BÖLÜM...101 ULUSLARARASI HUKUKTA ASKERİ GÜÇ KULLANIMI...101 1) Tarihsel Gelişim...103 a) Milletler Cemiyeti Dönemi (1920 1946)...107 b) Birleşmiş Milletler Örgütü Dönemi...114 (1) BM Andlaşması Çerçevesinde Kuvvet Kullanma Yasağı...116 (a) Kuvvet Kullanma Yasağı Kapsamına Giren Fiiller...121 a.1) Saldırı ve Silahlı Saldırı...122 a.2) Müdahale...130 (2) BM Andlaşması nın Kuvvet Kullanımına İzin Verdiği Durumlar...133 (a) II. Dünya Savaşı Sırasında Mihver Devletlerine Karşı Kuvvet Kullanılması...133 (b) Güvenlik Konseyi Faaliyete Geçinceye ve Özel Askeri Anlaşmalar Yapılana Kadar Beş Büyük Devlete Tanınan Kuvvet Kullanma Yetkisi...134 (c) BM Örgütü nün Organları Kararıyla Kuvvet Kullanımı...136 c.1) Güvenlik Konseyi Kararıyla Kuvvet Kullanımı...137 c.2) Genel Kurul Kararıyla Kuvvet Kullanımı...141 (d) Meşru Müdafaa Hakkı Çerçevesinde Kuvvet Kullanımı...144 d.1) BM Andlaşması nda Meşru Müdafaa Hakkı...147 d.2) Teamül Hukukunda Meşru Müdafaa Hakkı...156 d.2.1) Zaruret Hali...159 d.2.2) Aciliyet...160 d.2.3) Orantılılık...161 (e) Uluslararası Terörizm ve Meşru Müdafaa Hakkı...164 e.1) Önalıcı ve Önleyici Meşru Müdafaa Olguları ve Uluslararası Hukuk...172 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM...177 TÜRK DIŞ POLİTİKASININ GENEL ÇERÇEVESİ...177 1) Türk Dış Politikasını Etkileyen Temel Unsurlar...178 a) Jeopolitik/Jeostratejik Konum...180 xii
b) Güvenlik Endişesi...186 c) Askeri Kapasite...194 d) Yönetim Felsefesi...200 2) Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri ve Nitelikleri...204 a) Statükoculuk...205 b) Batıcılık...215 c) Realizm ve Pragmatizm...219 (1) Bir Tartışma: AKP İktidarı Döneminde Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri ve Nitelikleri: Esneme mi, Kırılma mı? Türk Dış Politikası İslami leşiyor (mu?)...224 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM...249 TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA ASKERİ GÜÇ KULLANIMININ KURUMSAL VE ANAYASAL ÇERÇEVESİ...249 1) Türk Dış Politikasının Oluşturulması ve Uygulanması...250 a) Türk Dış Politikasının Yapıcıları...250 (1) Dışişleri Bakanlığı...253 (a) Hukuksal Durum...253 (b) Fiili Durum...256 (2) Ordu (Genelkurmay Başkanlığı ve TSK)...261 (a) Hukuksal Durum...261 (b) Fiili Durum...265 (3) Milli Güvenlik Kurulu (MGK)...272 (a) Hukuksal Durum...272 (b) Fiili Durum...277 (4) Başbakan...296 (a) Hukuksal Durum...296 (b) Fiili Durum...297 (5) Cumhurbaşkanı...299 (a) Hukuksal Durum...299 (b) Fiili Durum...301 (6) TBMM...303 (a) Hukuksal Durum...303 (b) Fiili Durum...306 xiii
2) Türk Dış Politikasında Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hukuksal Temel...314 a) Askeri Güç Kullanımına İlişkin Anayasal Düzenlemeler...315 (1) 1924 Anayasası nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler...316 (2) 1961 Anayasası nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler...318 (3) 1982 Anayasası nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler...321 3) Askeri Güç Kullanımında Karar Alma Sürecinde Sivil ve Askeri Bürokrasi...331 BEŞİNCİ BÖLÜM...339 TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA GÜÇ KULLANMA TEHDİDİ VE GÜÇ KULLANIMI ÖRNEKLERİ...339 1) Güç Kullanma Tehdidi ve Çatışmaya Varmayan Sınırlı Güç Kullanımı Örnekleri...346 a) Caydırıcı Diplomasi Örnekleri...346 (1) Hatay (İskenderun Sancağı) Sorunu (1936 1939)...346 (a) Ankara İtilafnamesi (20 Ekim 1921) ve İskenderun Sancağı nın Statüsü...347 (b) İskenderun Sancağı na İlişkin Gelişmeler ve Türkiye Suriye Sınırının Çizilmesi Sorunu (1923-1932)...350 (c) Fransa nın Suriye ye Bağımsızlığını Vermesine İlişkin Ön Anlaşma (9 Eylül 1936), Türkiye nin Tepkisi ve İskenderun Sancağı Sorunu nun Milletler Cemiyeti nde Ele Alınması (12 14 Aralık 1936)...353 (d) İskenderun Sancağı nı Bağımsızlığa Götüren Süreç, Türkiye nin Caydırıcı Diplomasisi, Hatay Devleti nin Kuruluşu ve Türkiye ye Katılması (1937 1939)...361 (e) Değerlendirme...368 (2) Suriye Türkiye Krizi (1957)...372 (a) Suriye Türkiye Krizi ne Yol Açan Gelişmeler...373 (b) Suriye SSCB Anlaşmalarına ve Suriye deki Gelişmelere ABD ve Türkiye nin Tepkisi, Türkiye nin Caydırıcı Diplomasisi...376 xiv
(c) Değerlendirme...384 (b) Zorlayıcı Diplomasi Örnekleri...387 (1) Ağrı İsyanı (1926-1930) ve Türkiye İran Krizi (1930)...387 (a) Ağrı İsyanı nın Ortaya Çıkışı ve Gelişmeler (1926-1929)..388 (b) Türkiye-İran İlişkilerinin Gerginleşmesi, Türkiye nin Zorlayıcı Diplomasisi ve III. Ağrı Harekâtı (1930)...400 (c) Sınır Uyuşmazlığının Çözümü (1930-1932)...413 (d) Değerlendirme...416 (2) 1963 1964 Kıbrıs Krizi...421 (a) Kıbrıs Sorunu nun Tarihsel Arkaplanı...422 (b) 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları ve Bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti nin Kuruluşu (1960)...425 (c) 1963 1964 Kıbrıs Krizi ni Ortaya Çıkaran Gelişmeler...429 (d) Kriz ve Türkiye nin Zorlayıcı Diplomasisi...435 d.1) Krizin Birinci Evresi: Kanlı Noel Olayları ve Türkiye nin Savaş Uçaklarını Kıbrıs Üzerinde Uçurması (25 Aralık 1963).435 d.2) Krizin İkinci Evresi: Londra Konferansı (15-21 Ocak 1964),. Türkiye nin Kıbrıs a Müdahale Kararı Alması ve Johnson Mektubu (16 Mart-5 Haziran 1964)...437 d.3) Krizin Üçüncü Evresi: Cenevre Konferansı (9 Temmuz-31. Ağustos 1964) ve Türkiye nin Kıbrıs ı Bombalaması (8 9 Ağustos 1964)...445 (e) Değerlendirme...448 (3) 1967 Kıbrıs Krizi...456 (a) Kıbrıs Sorunu ndaki Gelişmeler (1965-1967)...457 (b) 1967 Kıbrıs Krizi: Geçitkale ve Boğaziçi Çatışmaları ve Türkiye nin Zorlayıcı Diplomasisi (Kasım 1967)...459 (c) Değerlendirme...467 (4) Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987)...474 (a) Ege Denizi Kıta Sahanlığı Sorunu nun Ortaya Çıkışı ve Yaşanan İlk Gerginlikler (1973-1976)...475 (b) Yunanistan ın BM Güvenlik Konseyi ne ve Uluslararası... Adalet Divanı na Başvurusu (10 Ağustos 1976), Bern Bildirisi/ Anlaşması (11 Kasım 1976)...481 (c) 1987 Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi ve Türkiye nin Zorlayıcı Diplomasisi...487 xv
(d) Değerlendirme...494 (5) Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996)...499 (a) Ege Denizi nde Egemenliği Tartışmalı Ada, Adacık, Kayalıkları Sorunu ve Kardak Kayalıkları nın Statüsü...500 (b) Kardak Kayalıkları Krizi (25 Aralık 1995 31 Ocak 1996) ve Türkiye nin Zorlayıcı Diplomasisi...509 (c) Değerlendirme...527 (6) S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998)...533 (a) S-300 Füzeleri Krizi ni Hazırlayan Gelişmeler...534 (b) Krizin Ortaya Çıkışı, Türkiye nin Zorlayıcı Diplomasisi ve Krizin Sona Ermesi...536 (c) Değerlendirme...551 (7) 1998 Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan ın Suriye den Çıkartılması...555 (a) Türkiye Suriye İlişkilerinin Çatışma Noktaları ve Suriye nin PKK ya Verdiği Destek (1979 1995)...556 (b) Türkiye nin Abdullah Öcalan ın İadesine İlişkin Notası (23 Ocak 1996)...564 (c) 1996 1997 Yıllarındaki Gelişmeler ve Türkiye Suriye İlişkilerinde Gerginliğin Artması...566 (d) Krizin Ortaya Çıkışı, Türkiye nin Zorlayıcı Diplomasisi ve Abdullah Öcalan ın Suriye den Çıkartılması (16 Eylül 9 Ekim 1998)...568 (e) Adana Mutabakatı (20 Ekim 1998)...580 (f) Değerlendirme...582 2) Çatışmaya Varan Güç Kullanımı Örnekleri...589 a) Savaşa Varan Güç Kullanımı Örnekleri...589 (1) Kore Savaşı (1950-1953)...589 (a) Kore Savaşı nı Ortaya Çıkaran Gelişmeler...590 (b) Kore Savaşı nın Başlaması ve BM Düzleminde Alınan Kararlar (25 Haziran 15 Eylül 1950)...592 (c) Türkiye nin Kore ye Asker Gönderme Kararını Almasının Nedenleri ve Karara Yönelik Eleştiriler...596 (d) Birinci Türk Tugayı nın Savaşa Katılması (28 Kasım 1950), Muharebeler ve Panmunjom Mütarekesi (27 Temmuz 1953)...607 (e) Değerlendirme...610 xvi
(2) Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)...614 (a) Makarios a Karşı Gerçekleştirilen Nicos Sampson Darbesi (15 Temmuz 1974) ve Türkiye nin İlk Tepkisi...615 (b) Türkiye nin Kıbrıs a Müdahale Kararını Aldığı MGK Toplantısı (15 Temmuz 1974) ve Bakanlar Kurulu Toplantısı (15-16 Temmuz 1974)...622 (c) Başbakan Bülent Ecevit in Muhalefet Liderleriyle Görüşmesi ve Genelkurmay Başkanlığı nda Hazırlanan Çıkartma ve Harekât Planı (16 Temmuz 1974)...626 (d) Başbakan Bülent Ecevit in Londra Temasları, TBMM nin Kıbrıs a Müdahale İçin Hükümete Yetki Vereceği Toplantının 20 Temmuz 1974 Tarihine Ertelenmesi ve Son Hazırlıklar...629 (e) Birinci Kıbrıs Harekâtı ve BM Güvenlik Konseyi nin 353 (1974) Sayılı Kararı (20-22 Temmuz 1974)...638 (f) I. Cenevre Konferansı (25 30 Temmuz 1974) ve Cenevre Deklarasyonu/Protokolü...642 (g) II. Cenevre Konferansı (8 14 Ağustos 1974)...645 h) İkinci Kıbrıs Harekâtı (14-16 Ağustos 1974) ve Dünya Kamuoyundaki Tepkiler...648 (j) Değerlendirme...656 b) Düşük Yoğunluklu Çatışma Konsepti Çerçevesinde Güç Kullanımı Örnekleri...662 (1) Kuzey Irak taki PKK Unsurlarına Karşı Yürütülen Sıcak Takipler ve Sınır Ötesi Operasyonlar (1983-2010)...662 (a) Değerlendirme...703 SONUÇ...721 BİBLİYOGRAFYA...740 xvii