İNŞAAT TEKNOLOJİSİ ÖNLİSANS EĞİTİMİNDE HARİTACILIĞIN YERİ Orhan KURT 1 1 Kocaeli Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Harita Mühendisliği Bölümü, Kocaeli, orhnkrt@gmail.com Özet Bir inşaat teknikeri haritacılık konuları ile iki derste yoğun olarak karşılaşılır. Bunlar, Topografya (Ölçme Bilgisi) ve Ulaştırma dersleridir. Topografya dersinin tamamı haritacılık konularından oluşurken, Ulaştırma dersinin önemli bir kısmı haritacılık konularını kapsamaktadır. Topografya dersi içerisinde inşaat teknikerinin; yatay ve düşey konum bilgilerinin anlamını, bu bilgilerin nasıl elde edildiğini, topografya dersinin düzlem geometriye dayanan yatay ve düşey konum hesaplarının nasıl yapıldığını bilmesi istenir. Ulaştırma dersi içerisinde hale hazır haritadan başlayarak, boy kesit en kesit çizim ve hesabı, alan ve hacim hesabı, taşıma türü ve taşıma uzaklıklarının belirlenmesi konularına ağırlık verilmektedir. 0. Giriş Asım KOCABIYIK Meslek Yüksek Okulu (AKMYO) İnşaat Teknolojisi Önlisans Müfredatı içerisinde yer alan Topografya (Ölçme Bilgisi) ve Ulaştırma (Ulaşım, Yol Bilgisi) derslerine 2007 yılından beri destek vermekteyim. Bu dersleri alan öğrencilerin kazanacakları bilgi ve beceriler her bir dersin alt başlığı halinde aşağıda verilmiştir. Ölçme Bilgisi (Topografya) dersinde bir inşaat teknikerinin; Yatay-düşey konum belirlemede kullanılan referans sistemlerini (Şekil-1) kavraması, 1000x1000km 2 lik bir alan içerinde yatay ve düşey konum ölçme ve değerlendirmesini yapması, Alan ve hacim hesabı yapması, beklenmekte ve buna uygun eğitim verilmektedir. Şekil-1. Yatay ve düşey datumlar, projeksiyon koordinatları ve bunlar arasındaki ilişkiler. 1
Ulaştırma dersinde bir İnşaat Teknikerinin; KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ ASIM KOCABIYIK MYO Enkesit-boykesit çizmesi ve hesaplaması (Şekil-2), Yatay ve düşey kurp hesapları yapması (Şekil-5), Hacim hesaplarını yapması (Şekil-6), Taşıma hesaplarını kavraması (Şekil-6), amaçlanmaktadır. Bu amaca ulaşabilmek için halihazır haritadan başlayarak en son kütleler diyagramına kadar olan bütün konulara teorik ve uygulamalı olarak işlenmektedir. Ayrıca her iki derste içerisinde; trigonometri, analitik geometri ve hesap makinesi kullanımı da yoğun olarak yer verilmekte, öğrencinin hesaplama yeteneği geliştirilmektedir. Şekil-2. Bir adet; a) Boykesit, b) Enkesit örneği. Topografya ve Ulaşım dersi içerikleri alt başlıklar halinde aşağıda verilmiştir. Bu alt başlıklarda, derslerde işlenilen konuların ana hatları çizilmeye çalışılmıştır. 1. Topografya Topografaya dersi içerisinde yatay ölçme aletleri teodolit - total station (Şekil 3), prizma aletleri tanıtılmakta ve bu alteler ile ölçme ve uygulama yapılmaktadır. Kutupsal ölçü yapılan aletler ile poligon açı ölçüleri, kutupsal alı ve kutupsal aplikasyon işlemleri gerçekleştirilir. Bu aletler ile arazide uygulama yapılır ve bu uygulamada elde edilen ölçüler ile kutupsal hesabın nasıl yapıldığı ayrıntılı olarak işlenir. Yeni ölçülen noktaların ülke sistemine nasıl bağlandığı ve projeden alınan bir yatay konum bilgisinin araziye nasıl aplike edileceği hakkında bilgiler verilir. Ortogonal ölçü yapılan prizma ile elde edilen ölçüler ve bunlardan yararlanılarak ülke sistemi koordinatlarının hesaplanması ve ortogonal aplikasyon konuları da uygulamalı olarak gösterilir. 2
Şekil 3. a) Kutupsal ölçme aletleri (Teodolit ve TotalStation); b) yatay ve düşey açılar, yatay ve eğik uzunluklar. Düşey datum kavramı (Jeoit), düşey konum ölçme aletleri (nivo, teodolit) (Şekil-3,4b), düşey konum belirleme (geometrik nivelman, trigonometrik nivelman) yöntemleri ile arazi ölçmeleri yapılır. Öğrencinin arazide ölçtüğü verilerden yararlanılarak, noktalar arasındaki yükseklik farklarının hesaplanması ve noktaların ülke düşey datumuna nasıl bağlanılacağı da verilmektedir (Şekil 4). (c) Şekil 4. a) Düşey Datumlar, b) Nivo, c) Hat nivelmanı, d) Yüzey nivelmanı. (d) 3
Nokta yüksekliklerinin belirlenmesinde hat nivelmanı (Şekil 4c) ve yüzey nivelmanının (Şekil 4d) İnşaat Mühendisliği alanında nerelerde kullanılacağı üzerinde ayrıntılı olarak durulmaktadır. Ayrıca topoğrafya dersi içerisinde, İnşaat Teknolojileri alanında önemli yer tutan alan ve hacim hesaplarının nasıl yapılacağı ve nelere dikkat edilmesi gerektiği de ayrıntılı olarak irdelenmektedir. 2. Ulaştırma Bu derste, yaklaşık 500 metrelik bir yol projesi oluşturabilecek bir halihazır haritadan başlayarak, kütleler diyagramının çizilmesine kadar olan sürecin nasıl oluşturulduğu ayrıntılı olarak gerekçeleri ile birlikte incelenmektedir. Bu aşamalar; yolun yaklaşık eğiminin belirlenmesi, pergel açıklığının belirlenmesi, sıfır poligonunun çizilmesi, en uygun yatay (yatay kurplar) ve düşey (düşey kurplar) güzergahın belirlenmesi, boykesitin çizilmesi (Şekil 2a), enkesitlerin çizilmesi, hacim hesapları ve hacimler tablosu, yatay kurp hesapları (Şekil 5a), düşey kurp hesapları (Şekil 5b), kütleler diyagramı ve taşıma uzaklıklarının belirlenmesidir (Şekil 6). Şekil 5. a) Yatay kurp, b) düşey kurp. Bir üst paragrafta aşamalı olarak verilen konu sıraları işlenirken, bütün ara ve son hesaplar sınıfta yapılmakta, öğrencilerin harita kullanımı ve topografya konuları ile ulaştırma konuları arasındaki ilişki gösterilmekte ve karmaşık problemler ile ilgili hesaplama yetenekleri geliştirilmeye çalışılmaktadır. Bir proje üzerinden yürütülen konuların haritacıları ilgilendiren kısmı olan (yatay ve düşey) aplikasyon elemanlarının hesaplanması da bu ders içerisinde verilir. Aliyman ve yatay kurplarda yatay aplikasyon elemanları olarak uygulamada en çok kutupsal aplikasyon elemanlarının (yatay açı ve yatay uzaklık) proje bilgilerinden nasıl türetildiği verilir. Düşey aplikasyon elemanları ise, düşey kurp üzerindeki yer alan herhangi bir noktanın yüksekliğinin hesaplanması bölümünde yer almaktadır. 4
Şekil 6. a) Enkesitler, b) Kütleler diyagramı. Ulaştırma dersi proje üzerinden yürütülürken temel tanımlar açıklamalı olarak öğrenciye kavratılmaya çalışılmaktadır. Geçiş eğrileri (en iyi bilinen klotoid) ile ilgili bilgiler bu bağlamda verilmekte, ön lisans öğrencileri geçiş eğrilerinin hesaplanmasından sorumlu tutulmamaktadır. Geriye kalan bütün konuların tamamı, arasınav, ödev sınavı ve yılsonu sınavlarında öğrencilerin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır. 3. Sonuçlar Bu çalışmada, Asım KOCABIYIK Meslek Yüksek Okulu İnşaat Teknolojileri Bölümünde Haritacılık Konularının yer aldığı; Topografya ve Ulaştırma derslerinde işlenen konuların kısa bir özeti sunulmuştur. Kısaca özetlenen konuların tamamını kapsayan soru örnekleri ve ödev soruları öğrenciye dönem başında verilmektedir. Konular işlendikçe, öğrencinin hangi soruları çözebilecek bilgiyi öğrendiği öğrenciye bildirilmekte, çözümde karşılaşacakları sorunların sınıf ortamında çözülmesi sağlanmaktadır. Bu iki dersin işlenme aşamalarında kullanılan ders notlarına ve ödev sorularına kaynaklar bölümünde verilen linkler aracılığı ile ulaşılabilir. Yıllar içerisinde alınan; öğrenci geri dönüşleri, dersin işlenmesi sırasında görülen eksikliklerin giderilmesi yada ihtiyaca uygun genişletmelerin ayrıntıları ve uygulamaları ile birlikte aynı web sayfasından mevcut öğrencilerin ve mezunların öğrenme sürecinin devamlılığı sağlanmaya çalışılmıştır. 5
4. Kaynaklar Orhan KURT (2012), ÖLÇME BİLGİSİ (Topoğrafya), Ders Notları, Kocaeli Üniversitesi, Yayın No: 428, Kocaeli. http://orhankurt.jimdo.com/vocational/autumn- güz/inp203-surveying/ Orhan KURT (2012), ULAŞIM, Ders Notları, Kocaeli Üniversitesi, Yayın No: 427, Kocaeli. http://orhankurt.jimdo.com/vocational/spring-bahar/inp204-transportation/ 6