Brüksel Lahanas. fialgam. Dereotu. Tere

Sebzeler Biber Sebzeler Domates Sebzeler Maydanoz Sebzeler Nane Sebzeler fialgam Sebzeler Brüksel Lahanas Sebzeler Brokoli Sebzeler Havuç Sebzeler Kuflkonmaz Patl cangiller ailesindendir. Sivri, çarliston, dolmal k, domates biberi tipleri vard r. Meyveleri kullan l r. Meyvelerinin biçimi, rengi, irili i, ac l bitki çeflidine göre de iflir. Kökleri topra ın yüzeyine daha yakındır. Ana gövdesinde 6-8 yaprak gelifltikten sonra 2-3 dal oluflturacak biçimde dallan r. Böylece çok say da dal oluflur ve geniflleyerek büyür. Çeflidine göre yüksekli i 50-300 cm ye kadar ulaflabilir. Patl cangiller ailesindendir. Meyveleri kullan l r. En önemli özelli i, gövdenin suyla ya da toprakla temas eden yerlerinden de kökler oluflturmas d r. Gövdesinin geliflme durumuna göre yer ve s r k olmak üzere iki tipi vard r. Yer domatesinde, yapraklar geliflip meyveler olufltuktan sonra bitki toprak üzerine e ilir ve yay larak geliflir. S r k çeflidinden olanlardaysa gövde s n rs z büyüyebilir. Seralarda 10-15 metre boyunda domates bitkileri oluflabilir. Maydanozgiller ailesindendir. Yapraklar kullan l r. Yapraklar sapl, parçal ve koyu yeflil, düz ya da k v rc k olabilir. Çiçekleri genellikle sar msı yeflildir ve bir çiçek toplulu u gibi bir arada bulunurlar. Ball babagiller ailesindendir. Yapraklar kullan l r. Yan kökler daha fazla geliflti inden kök yap s saçak kök görünümündedir. Köklerin büyük bir bölümü toprakta 20-30 cm derinli e yay l r. Yapraklar n rengi genellikle aç k ya da koyu yeflildir. Baz türlerde de, antosiyan denen k rm z renk maddesi bulundu undan mordur. Yapraklarda bulunan ya lar bitkinin kendine özgü kokusunu verir. Tüylü, mor ya da morumsu beyaz çiçekleri olur. Hardalgiller ailesindendir. Toprak alt ndaki fliflkin yumrular kulan l r. Kökleri, 20-40 cm derinli e iner. Ana kökü, yan köklerden daha fazla geliflerek kaz k kök halini al r. Yan kökleri de 30-50 cm lik bir alana yay l r. Kökle gövde aras ndaki bölümde besin maddelerinin birikmesiyle bir k sm toprak içinde, bir k sm d flar da ya da bütünüyle d flar da olan yuvarlak, oval ya da uzun biçimli yumrular oluflur. Hardalgiller ailesindendir. Genellikle yar m ya da bir metre boyunda olabilen bitkinin dallanmam fl gövdesi üzerinde çok say da yaprak bulunur. Bu yapraklar, birbiri üzerine s k ca sar larak birkaç santimetre çap nda küçük bafl lar olufltururlar. Bir bitkide 30-50 adet bafl oluflabilir. Bunlar, bitkinin tüketti imiz kısımlarıdır. Fazla derine gitmeyen, yüzeysel bir kök sistemi vard r. Hardalgiller ailesindendir. Kal n ve etli çiçek saplar ndan oluflan bir bafl üzerinde çok say da yeflil renkli çiçek tomurcuklar vard r. Bu k s mlar yeriz. Bafl n n çap 5-25 cm, a rl da 100-400 gr aras nda de iflir. Maydanozgiller ailesindendir. Etli kökleri kullan l r. Beyaz, turuncu, kahverengi ve siyah renkte kökleri olan çeflitleri vard r. Toprak üzerinde rozet fleklinde ince parçal yapraklar ve toprak alt nda etlenerek geliflen 5-7 cm uzunlu unda kaz k kökü vard r. Gövdesi çok küçük oldu undan toprak yüzeyinde yaln zca yapraklar göze çarpar. Zambakgiller ailesindendir. 50-150 cm boylanabilir. lkbaharda, toprak alt nda bulunan ve rizom da denilen köklerden oluflan sürgünleri kullan l r. Yapraklar, bitkinin uzun gövdesini örten zar ms küçük pullar biçiminde olup çabuk dökülür. Sebzeler Ravent Sebzeler Sar msak Sebzeler Ispanak Sebzeler Karnabahar Sebzeler Kereviz Sebzeler Semizotu Sebzeler Patates Sebzeler So an Sebzeler P rasa Karabu daygiller ailesindendir. Yaprak saplar özellikle salatalarda kullan l r. Gövde, ilk önce topra n üst k sm nda oluflur. Yumru gövde, etli köklerle birlikte bir besin deposu organ d r. Devaml yaprak ve kök oluflur. Yaprak sap genifl ve oluklu olur. Yapraklar da genifl ve parçal d r. Zambakgiller ailesindendir. Difllerinin topra a ekilmesiyle üretilir. Difller ekildikten sonra, diflin sivri k sm ndan sürgün ucu büyümeye bafllar. Bitki 10-20 cm oldu unda, kök bo az nda bir fliflkinlik belirir. Bu fliflkinlikten sar msak diflleri oluflur. Bunlar, salata ve de iflik yemeklerde kullan l r. Kazaya giller ailesindendir. Zay f köklere sahip olup, çok küçük gövde üzerinde dallanan çok say da yapraklar vard r. K sa sürede yetiflen yeflil yapraklar tüketilir. Hardalgiller ailesindendir. Yenen k sm, çiçek tablas nda henüz açmam fl çok say da çiçe in bulundu u k s md r. Çiçek tablas genellikle dar, elips fleklinde, uzunca biçimli yapraklarla sar lıdır. Bafllangıçta beyaz renkli olan çiçekleri daha sonra koyulafl r. Sebze olarak beyazken tüketilir. Maydanozgiller ailesindendir. Köklerini salata haz rlarken, yapraklar n çorba, sos ve salatalarda kullan r z. Yaprak kerevizi ve kök kerevizi olmak üzere iki çeflidi vard r. Yaprak kerevizin, kökü yumru ba lamaz ve yaprak saplar uzun olur. Kök kerevizinin de, yaprak saplar k sa ve kökü yumrulu olur. Semizotugiller ailesindendir. Mayhofl tatta yapraklar salatalarda kullan l r. Küçük olan gövdesi toprak üzerinde yat k, yapraklar saps z ve etlidir. Saçak kökleri vard r. Patl cangiller ailesindendir. Bitki, toprakla ya da suyla temas eden yerlerinden de kökler oluflturur. Bu nedenle üretim aflamas nda gövde toprakla örtülür. Böylece toprak alt nda çok say da yumru oluflur ve bu yumrular yemeklerde kullan l r. Yemeklik, cips ve k zartmal k gibi adlarla an lan çok say da çeflidi vard r. Zambakgiller ailesindendir. So an ve taze sürgünü yenir. Kökleri, gövdeden tek tek ç kar ve 20-25 cm kadar derine inebilir. Gövdesi, köklerin ç kt noktayla etli yapraklar aras nda kalan k s md r. Toprak yüzeyine yak n yerde oluflan so anlar iç içe birçok yapraktan oluflur. Zambakgiller ailesindendir. So an ve sürgünleri yenir. Bol saçakl kökleri, çok küçük gövdesi vard r. Yapraklar daima içte oluflur ve biri di erinin içinden ç kar. Yaprak taban n n geniflleyerek gövdeyi sard k s m olan yaprak k n uzundur. Yaprak gövdesinin rengi, dip k sm nda beyazken, üst tarafa do ru gittikçe yeflile döner. Sebzeler Bamya Sebzeler Kabak Sebzeler Marul Sebzeler Alabafl Sebzeler Tere Sebzeler Dereotu Sebzeler H yar Sebzeler Roka Sebzeler Patl can Ebegümecigiller ailesindendir. Meyveleri kullan l r. Bitki boyu 200 cm ye kadar uzayabilir. Pembemsi sar renkli çiçek açar. Gövdesi, yapraklar ve meyvelerinin üzeri tüylüdür. Meyveleri uzun, sivri uçlu ve köfleli kapsül biçimindedir. Kabakgiller ailesindendir. Meyveleri kullan l r. Gövdeleri sürünücü olup silindir biçimindedir. Yapraklar tüylü, büyük, böbrek biçimindedir. Çiçekler sar ms, turuncu renkli ve büyüktür. Meyvesi silindirik, beyaz mt rak, etli k s m beyaz ms d r. Meyveleri çok tohumludur. Çekirdekleri beyaz, sert kabuklu ve oval biçimdedir. Papatyagiller ailesindendir. Taze yapraklar salatalarda kullan l r. Yerden 30-100 cm yükselebilir. Tüysüz, sar çiçekleri olur. Yeflil yapraklar kesildi inde süte benzer bir s v akar. Zaten yapraklar % 95 oran nda su içerir. ç içe geçmifl biçimde görünen yapraklar çok gevrek ve lezzetli olur. Hardalgiller ailesindendir. Tenis topu ya da golf topu büyüklü ünde olan yumru biçimli gövdesi kullan l r. Tohum ekiminden sonra, di er lahanalardan farkl olarak gövde dokular n n kal nlaflmas yla yumru k sm toprak üstünde oluflur. Yumru rengi yönünden aç k yeflil ve maviye çalan eflatun renkli olmak üzere iki gruba ayr l r. Hardalgiller ailesindendir. Lezzetli olan yapraklar salatalarda kullan l r. Gövdesi dallanm fl otsu yap dad r. Yapraklar, bafllang çta bir yaprak dal nda birçok yaprak içeren rozet görünümünde olur. Zamanla gövde uzunlamas na, 30-60 cm kadar boylan r. Yeflil ya da mavimsi yeflil yapraklar, uzun, oval, kenarlar de iflik biçimlerde diflli yap dad r. Maydanozgiller ailesindendir. Yaprak ve dallar salata ve yemeklere tat ve koku vermesi için kullan l r. Sap k sm yeflil ve ortas bofltur. Ifl ns görünümdeki yapraklar çok parçal dır. Kabakgiller ailesindendir. Meyvesi kullan l r. Sürünücü ve sar l c bir bitkidir. Meyveleri tohumlu ve tohumsuz olabilir. Yapraklar genifl, parçal ve serttir. Salatal k da denir. Hardalgiller ailesindendir. Çok güzel kokan genç yapraklar salatalarda kullan l r. 50 cm ye kadar boylanabilir. Her bo umda bir yaprak bulunur ve yapraklar aras nda belli bir aç olur. Sar mtrak çiçekleri sap n ucunda salk m biçimindedir. Patl cangiller ailesindendir. Meyveleri kullan l r. 1,5 m ye kadar boylanabilir. Sap tüylü, dikenli ve dall olur. Yapraklar uzun; mor ya da siyah ms renkteki meyveleri de uzunca ya da yuvarlak olur. Çiçekleri mor ve beyaz renktedir.

Benim manevi miras m ilim ve ak ld r Mustafa Kemal Atatürk Sahibi TÜB TAK Ad na Baflkan V. Prof. Dr. Nüket Yetifl Genel Yay n Yönetmeni Sorumlu Yaz flleri Müdürü Raflit Gürdilek Yay n Kurulu Vural Alt n Ahmet nam Adnan Kurt Cihan Saçl o lu Yay n Koordinatörü Zuhal Özer Teknik Koordinatör Duran Akca Redaksiyon Zeynep Tozar Araflt rma ve Yaz Grubu Gülgûn Akbaba Alp Ako lu Tu ba Can Deniz Candafl Meltem Y. Coflkun Bülent Gözcelio lu Gökhan Tok Serpil Y ld z Elif Y lmaz Asl Zülâl Grafik Tasar m Hülya Y lmazcan Fulya Koçak Ayflegül Do an Bircan Okur liflkileri Vedat Demir Zehra fien Figen Akdere brahim Aygün dari Hizmetler Kemal Çetinkaya Yaz flma Adresi Bilim Çocuk Dergisi Atatürk Bulvar /No: 221/ Kavakl dere/06100/ankara Tel (312) 427 06 25 (Yaz flleri) Tel (312) 427 23 92 (Yaz flleri) Tel (312) 468 53 00 (TÜB TAK Santral) Faks (312) 427 66 77 (Yaz flleri) e-posta cocuk@tubitak.gov.tr Internet www.biltek.tubitak.gov.tr/cocuk Sat fl-abone-da t m Tel (312) 467 32 46 Faks (312) 427 13 36 ISSN 977-1301-7462 Fiyat 3.000.000 TL. (3 YTL) (KDV dahil) Bask Promat Bas m Yay n A. fi. www.promat.com.tr Reklam Tel : (312) 427 06 25 (312) 427 23 92 Faks : (312) 427 66 77 Da t m: Merkez Da t m A.fi. Bilim Çocuk Sevgili Okurlar m z, Bu keçiler çok ak ll ym fl me er. Üstelik a zlar n n tad n da bilirlermifl. En güzel otlar seçer, afiyetle yerlermifl. nsanlar da pek ak ll ym fl. Onlar da keçileri izlemifller. Bakm fllar ki keçiler her otu yemeyip yaln zca baz lar n yiyorlar, hemen keçilerin yedikleri otlar n tad na bakm fllar ve anlam fllar onlar n ne kadar ak ll ca seçimler yapt klar n. O gün bugündür hep keçileri ölçü alm fllar ve onlar n yedikleri otlar yemifller. Biz de çok merak ettik bu ot iflini. Yollara düfltük ve otlar n çok zengin oldu u bir yere, Datça ya gittik. Orada yaflayan insanlardan otlara iliflkin bilgiler ald k. Bunlardan hangi yemekleri yapt klar n, ne tip çaylar haz rlad klar n ö rendik. Me er ne kadar da çok ot varm fl yiyebilece imiz. Yeme i, salatas, çay bir yana, otlar çok daha farkl amaçlarla kulland klar n da gördük. Örne in, delikanl otu denilen bir otu bayramlarda okullar süslemede kullan rlarm fl ya da keçiboynuzunun tohumlar ndan oje yap p t rnaklar na sürerlermifl. Gördük ki orada yaflayanlar için otlar her fley olmufl. Onlar, böylesine de erli kaynaklara sahip olduklar için kendilerini flansl saym fllar. Biz de bu gezimiz s ras nda do ay, farkl bir gözle bir kez daha tan d k. Bize sundu u olanaklar n s n rs zl n yeniden hissettik. Ülkemizde bulunan bitki türlerinin zenginli ini yeniden fark ettik. çimize büyük bir heyecan doldu. Oradan ayr ld m zda yedi imiz otlar n lezzetli tad vard. Zuhal Özer HER AYIN 15 NDE ÇIKAR

10 22 Bilim Çocuk Kartlar 3 Ç NDEK LER Ne Var Ne Yok 4 6. Bulufl fienli i 8 Datça da Bitki Peflinde! 10 Genlerin fiark s 16 9. Ulusal Gökyüzü Gözlem fienli i 18 Diller 20 Dinozorlara Ne Oldu? 22 Bilimi Yaratanlar 26 Say Saymak Yaz n n Atas m? 28 fiifrelerin Dünyas 30 Unuturum Sanma Sak n! 34 Neredesin Porsuk? 36 Spor Yap yoruz 40 Do ada Bu Ay 42 Gözlem Defterinizden 44 Gökyüzü Günlü ü 46 Evde Bilim 47 Elektronun Serüvenleri 48 Bulufl Atölyesi 50 Gezegenimiz ve nsanlar 51 Bilgisayar Dünyas ndan 52 34 30 Sorun Söyleyelim 53 Düflünerek E lenelim 54 Satranç Oynuyoruz 56 36 Mektup Kutusu 57 Sizden Gelenler 58 Buket Anlat yor 60 Kitap Kurdu 62

Bilim Çocuk Kartlar yla Sebzeleri Tan yoruz... Size, birkaç sebze ad say n deseler, akl n za ilk olarak domates, biber, patl can, kabak gelebilir. Birkaç tane daha sayman z istenirse, fasulye, bezelye, lahana diyebilirsiniz. Birkaç tane daha Maydanoz, dereotu, bakla... Sebzeler saymakla bitmeyecek kadar çok. Peki, hangi özellik dikkate al narak bu besinlere sebze ad verilmifl? Hemen belirtelim, sebze Farsça bir sözcük olan sebz den türetilmifl ve anlam da yeflil demek. Dolay s yla yeflillerin, yani bitkilerin dünyas nda çiçekler, kökler, saplar, yapraklar, meyveler gibi bitkinin farkl bölümlerinin genel ad sebze. Bu farkl bölümlerin hepsinin ortak özelli iyse bitkilerinin otsu olmas. Bir de odunsu bitkiler var. Bunlar n da çiçeklerinin çeflitli bölümleri döllenmeden sonra meyve olarak gelifliyor. Sonuç olarak meyveler de bitkilerin tohumlar n tafl yan oluflumlara verilen ad. Dolay s yla domatesin kendisi meyve, bitkisi otsu oldu undan sebze olarak nitelendiriliyor. Marul, k v rc k, bafl salata yani aysberg gibi bitkiler de otsu ve sebze olarak tüketiliyorlar. Sebzeler kendi aralar nda da s n fland r l rlar. Otsu bitkinin besin olarak yararland m z bölümüne göre kök sebzeler, yaprak sebzeler, so an sebzeler, yumru sebzeler gibi bir s n fland rma söz konusu. Örne in, havuç, turp ve flalgam kök; kuflkonmaz, alabafl ve lahana, gövde; patates ve yerelmas yumru; so an ve sar msak so an; spanak, paz, marul, yaprak; kabak, h yar ve domates meyve; enginar ve karnabahar da çiçek sebzeler. Bütün sebzeler çi olarak ya da piflirilerek yenebiliyor. sterseniz flimdi kartlar n za bir göz at n ve seçti iniz sebzelerle kendinize bir ziyafet çekin. Örne in, patatesi hafllay p yan na domates ve biber ekleyip ola anüstü lezzetli ve bir o kadar da sa l kl bir ö le yeme i haz rlayabilirsiniz Kartlar Haz rlayan: Gülgûn Akbaba AÜ Ziraat Fak. Bahçe Bitkileri Bölümü Ö retim Üyesi Doç. Dr. Köksal Demir e katk lar ndan dolay teflekkür ederiz. Bilim Çocuk 3

NEne VARvar NEne YOKyok Do a Dostu Bakteriler Do um günü partilerinde ve pikniklerde en fazla kullan lan malzemeler tek kullan ml k plastik bardak ve tabaklard r. Ne var ki, bu kullan m kolay plastik malzemeler, do ada çok uzun süre çözünmeden kal yorlar ve kirlili- e yol aç yorlar. Bu soruna bir çare arayan bir grup biliminsan, bakterilerden yararlanmay düflünmüfl. Toprakta yaflayan bir tür bakteri sayesinde, köpük olarak da adland r lan polistrenden yap lan bu malzemeleri, do ada daha çabuk çözünebilen baflka plastiklere dönüfltürmeyi baflarm fllar. Amerikan Yeflil Kimya Enstitüsü baflkan Paul Anastas, polistrenin yeniden kullan m n n çok az oldu unu söylüyor. Bu nedenle, polistren malzemelerinin bu yöntemle yeniden kullan m daha kolay sa lanabilen baflka plastiklere dönüfltürülmesi çok önemli. Her y l tüm dünyada 14 milyon ton polistren üretiliyor ve bunun yaln zca % 1 i yeniden kullan labilir hale getiriliyor. Geri kalan polistren at klarsa, çöp alanlar nda biriktiriliyor. Anastas, kulland m z fleyler at k haline gelmeden önce, onlar nas l yeniden kullan labilir k laca m z düflünmemizin çok yararl olaca- n söylüyor. Kaynak: http://www.eurekalert.org/features/kids/2006-04/acsmcd042406.php Kar ncalar n Soya ac Ç kar ld Piknik yaparken kedi ve köpekler d fl nda bize efllik baflka hayvanlar da var: Kar ncalar! Yiyeceklerimizin üstünde, bacaklar m zda ama en çok da çiçekli bitkilerin çevresinde dolafl rlar. Biliminsanlar, bu çal flkan hayvanlar n soya ac n ç karm fllar. Bu sayede t pk aile iliflkilerinde oldu u gibi, kar nca türlerinin de birbirleriyle olan iliflkilerini ortaya koyabilmek daha kolay olmufl. Bu yöntem sayesinde araflt rmac lar, farkl türden kar ncalar n ne kadar zaman önce ortaya ç kt klar n hesaplayabilmifller. Buna göre araflt rmay yapan biliminsanlar, yeni tür kar ncalar n yeryüzünde boy göstermeye bafllamas n n yeni tür çiçekli bitkilerin ortaya ç k - fl yla ayn döneme rastlad n ortaya ç karm fllar. Bu da dinozorlar n hâlâ yeryüzünde yaflad klar yaklafl k 100 milyon y l öncesine denk geliyor. Yeni tür çiçekli bitkiler, kar ncalara hem besin kayna hem de bar nak sa layarak, o dönemde birçok tür yok olurken kar ncalar n soylar n sürdürebilmelerine de olanak tan m fl. Kaynak: http://www.eurekalert.org/features/kids/2006-04/aaft-aiy033106.php 4 Bilim Çocuk

NEne VARvar NEne YOKyok Oyuncak Ciddi Bir fiey Olabilir Amerikan Kimya Birli i geçti imiz y l bir yar flman n duyurusunu yapm flt. Yar flmac lar, konuya uygun olarak kimyayla ilgili birbirinden ilginç uyuncaklar yapm fllar. Yar flman n Oyuncak Coflkusu adl bölümünde birinci, Yeflil Makine adl bulufllar yla Bridgewater Üniversitesi ekibi olmufl. Yeflil Makine, birbirini tetikleyip bafllatan befl farkl kimyasal tepkime zincirini gerçeklefltirebiliyor. ki dakika içinde asitler ya da çözünürlük gibi kavramlar renkli s v lar, ampuller, hava kabarc klar gibi malzemeler yard m yla gösterebiliyor. Bu oyunca n en önemli özelliklerinden biri de, tamamen yeflil kimya mant na uygun tasarlanm fl olmas. Yeflil kimyada amaç, at k ve kirlili i önlemek. Yeflil Makine, do aya zarar vermeyen maddelerle tepkimeler bafllat p sonuçta yine do aya zarar vermeyen ürünler elde etmek üzere tasarlanm fl. Yaklafl k 100 dolar harcayarak yapt klar bulufllar n n birinci olmas yla 2000 dolarl k ödül kazanan ö renciler, bu paray okullar n n kimya bölümüne bilgisayarlar al nmas için kullanm fllar. Kaynak: http://www.eurekalert.org/features/kids/2006-04/acsti041406.php KoflBot Hizmetinizde Reflekslerimizi kontrol eden sinir hücreleri örnek al narak yola ç k larak tasarlanan bilgisayar yaz l m yard m yla bir robot yap ld. Bu robot, bugüne de in yap lan tüm iki ayakl robotlar n hepsinden daha h zl yürüyor. Biyolojiden esinlenen bu bilgisayar modeli, KoflBot (RunBot) adl robotun yaln zca ad m atmas n sa lam yor, ayn zamanda ad mlar n h zland rmas n da sa l yor. skoçya daki Stirling Üniversitesi nden Tao Geng in gelifltirdi i 23 cm boyundaki robot henüz koflam yor. Ancak yavafl ad mlar atarken 3 dakikadan k sa bir süre içinde bir insan n h zl yürüyüfl temposuna yak n bir h zda yürümeye bafllayabiliyor. ki ayakl baflka birçok robottan farkl olarak KoflBot, bilgisayar komutlar olmaks z n kendi bafl na hareket edebiliyor. Robot, ayaklar ndaki ve kalças ndaki alg lay c lar sayesinde uygun hareketleri yapabiliyor. KoflBot un ayak bileklerinde hareket yok, ancak ayaklar tek bir noktadan yere de iyor. Bu sayede aya yere de di i anda sinir hücreleri, di er baca n kalça ve dizinde bir tepki oluflturuyorlar. Böylece di er ayak ad m atmak üzere harekete geçmifl oluyor. Kaynak: http://dsc.discovery.com/news/briefs/20060501/runbot_tec.html Bilim Çocuk 5

NEne VARvar NEne YOKyok Küçük Sinemac lardan Büyük Filmler Yar flmas Uluslararas stanbul Çocuk Filmleri Festivali (IICFF), küçük sinemac lar n düfllerinin peflinde. Bu kapsamda bu y l ikincisi düzenlenen yar flmaya, 6-15 yafl aras küçük sinemac lar n kat l m bekleniyor. Yar flmaya gönderilecek filmler 6-8, 9-10, 11-12 ve 13-15 olmak üzere dört ayr yafl grubunda de erlendirilecek. Yar flmaya herhangi bir konuda çekti iniz ve süresi 10 dakikay geçmeyen filmlerle kat labilirsiniz. Son baflvuru tarihi 23 Haziran 2006 olan yar flma sonuçlar, 14 Kas m 2006 tarihinde Uluslararas stanbul Çocuk Filmleri Festivali (IICFF) aç l fl galas nda belli olacak ve kazanan filmler Festival gösterim program nda yer alacak. Yar flmaya ilgi duyan küçük sinemac lar okullar ndan, IICFF merkez ofisinden, www.iicff.com adresinden ya da 0212 296 50 16 numaral telefonu arayarak ayr nt l bilgi edinebilirler. Kartall Çocuklar Bar fl n Resmini Boyad 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayram etkinlikleri kapsam nda stanbul un Kartal ilçesinde yaflayan çocuklar bar fl n resmini yapt lar. Yafllar 7 11 aras nda olan ve Kartal da bulunan çeflitli okullarda okuyan 190 çocu un 100 m 2 lik tuval üzerine yapt klar bu resim, Guiness Rekorlar Kitab na girmeye aday. 22 Nisan sabah Kartal Stadyumu nda ressam Yücel Dönmez in eflli inde ve izleyiciler önünde gerçekleflen bu güzel çal flma, 23 Nisan günü çocuklar n sevgi, bar fl ve güvenli bir gelecek isteklerini dile getirdikleri bir yürüyüflle Kartal da yaflayanlarla paylafl ld. 6 Bilim Çocuk

NEne VARvar NEne YOKyok Deniz Papa an Pafin 23 Nisan Çocuklarla Kutlad! Türkiye nin çocuklar için ilk gezici kitabevi Deniz Papa an Pafin, 23 Nisan da çocuklar n bayram sevincine ortak oldu. Gezici otobüsün 23 Nisan kutlamalar kapsam ndaki ilk dura Kemerburgaz yak nlar ndaki Pirinççiköy lkö retim Okulu oldu. Zeynep Mutlu E itim Vakf Kemer Koleji deste iyle gerçekleflen bu ziyarette ö renciler Pafin i ziyaret ettiler, projeyle ve kitaplarla ilgili bilgiler ald lar. Be- endikleri kitaplar n kendilerine arma an edilmesinin ard ndan Pafin den ayr lan çocuklar, unutamayacaklar bir gün yaflad lar. Bir buçuk y lda 50 bin çocu a ulaflan Deniz Papa an Pafin, sevimli otobüsüyle her yafltan çocu a kitap tafl maya devam ediyor. Düzenledi i kampanyalarla kitap gereksinimi olan okul ve kütüphanelere destek veriyor, okullar aras ndaki yard mlaflmaya katk da bulunuyor. Her çocuk okumal d r fikrinden yola ç k larak oluflturulan ve tüm Türkiye çocuklar na arma an edilen bu proje, çocuklar okumay yaflamlar n n bir parças haline getirmeye davet ediyor. Bu konuda ayr nt l bilgiye www.pafin.com adresinden eriflebilirsiniz. Titan da Kum Tepeleri Var! Satürn ün uydusu Titan ve Dünya birbirlerine ne kadar uzak olurlarsa olsunlar bir benzerlikleri var. Uzay arac Cassini den çekilen radar görüntüleri, Titan da t pk Dünya dakiler gibi rüzgârla biçimlenmifl kum tepeleri oldu unu gösteriyor. Afrika, Avustralya ya da Arabistan daki çöllere benzer bir görüntü oluflturan bu kum tepeceklerinin boyu yaklafl k 150 metre. Bu tepecikler, Titan n yap s hakk nda da bir miktar bilgi edinmemizi sa lad. Her fleyden önce Titan n yüzeyinde uzun süredir su olmad n söyleyebiliriz. E er su olsayd, çöllerdeki gibi kum tepeciklerinin oluflmas n engellerdi. Henüz tam olarak bu tepeciklerin nas l bir maddeden olufltu u bilinmiyor, ancak araflt rmac lar n iki öngörüsü var. Birincisi, donmufl su, di eri de petrolün kimyasal yap s nda oldu u gibi karbon y nlar. Biliminsanla-r n n bir baflka öngörüsüyse, bu tepelere yol açan fleyin, Satürn ün yerçekiminin Titan etkilemesi. T pk Dünya ve Ay aras ndaki gelgitler gibi, bu çekim nedeniyle Titan n atmosferinde oluflan rüzgârlar tepeleri biçimlendiriyor. Kaynak: http://www.sciam.com/article.cfm?chanid=sa003&articleid=0008f07d-6cf1-145a-acf183414b7f0000 Elif Y lmaz Bilim Çocuk 7

6. Bulufl fienli i yaklafl yor! fienli imiz bu y l, 2 3 Haziran 2006 tarihlerinde, Ankara da, Alt npark ta yap lacak. Hepinizin bildi i gibi, bu y lki flenlikte, buluflçular yafllar na göre üç farkl gruba ay rd k: lkö retim okullar 1., 2. ve 3. s n flar birinci grubu, 4. ve 5. s n flar ikinci grubu, 6., 7. ve 8. s n flar üçüncü grubu oluflturuyor. Buluflçular, bu y lki flenli e, tak mlar halinde kat l yorlar. Her tak m, en az iki, en çok befl ö renciden olufluyor. Biliyorsunuz, her tak m n bir de tak m koçu var. Tak m koçu, bir ö retmen ya da evdeki bir büyü ünüz olabilir. Geçti imiz haftalarda, bulufl flenli imize kat lmak isteyen buluflçular n baflvurular birer birer elimize ulaflt. Tüm buluflçular, bulufllar yla birlikte 2-3 Haziran da Alt npark a bekliyoruz. 8 Bilim Çocuk Bulufl fienli i ne kat lmak için, kat l mc lar m - z n, baflvuru formlar n en geç 18 May s 2006 Cuma gününe kadar dergimize posta ya da e-postayla ulaflt rmas gerekti ini belirtmifltik. Bu say m zda baflvuru formunu yay mlam yoruz. Ancak, baflvuru formuna, nternet te, www.biltek.tubitak.gov.tr/cocuk adresinden, Duyurular bölümüne t klayarak ulaflabilirsiniz. Bu adreste, baflvuru formuyla birlikte, bulufl konular yla ilgili bilgiler de bulunuyor. Bu y lki bulufl flenli inde, ilkö retim okullar 1., 2. ve 3. s n flar n konusu, yepyeni bir müzik aleti tasarlamak. Buluflçular m z, Müzik Aleti Yapal m bafll alt nda, birbirinden e lenceli müzik aleti tasar mlar yapt lar. Yar flma s ras nda, tak mlar s rayla sahneye ç karak kendi tasarlad klar müzik aletleriyle bir müzik parças n seslendirecekler. 4. ve 5. s n flar n konusu, En A r Kim Tafl r? Buluflçular m zdan, yaln zca gazete kâ d ve bant kullanarak özel bir yap tasarlamalar n istedik. Bu yap, olabildi ince hafif olmal ; ancak olabildi ince de çok yük tafl mal. Bu konuda da birbirinden ilginç tasar mlar yapt buluflçular m z. fienlikte düzenlenecek yar flmada, bu tasar mlar n her biri, üzerlerine yük konarak denenecek. 6., 7. ve 8. s n flar n konusuysa, En Yavafl Kim ner? olarak belirlenmiflti. Buluflçular, en yavafl arac tasarlamak için kollar s vad lar. Üstelik, bu arac n, çap en çok 10 santimetre olan bir küre biçiminde olmas gerekiyor. fienli in ilk günü gerçeklefltirilecek yar flmada, 6., 7. ve 8. s n flar n bulufllar, 3 metre uzunlu unda, 20 derece e imli, ham ahflaptan bir rampa üzerinde s nanacak. Her yafl grubunun birinci, ikinci ve üçüncülerine, çeflitli arma anlar verece iz. Ancak, amac m z elbette yaln zca yar flmak ve kazanmak de il! Yar flmay, flenli in e lenceli bir bölümü olarak görüyoruz, amac m z her fleyden önce e lenmek ve emek verip üretti imiz bulufllar m z öteki kat l mc larla ve flenli e gelen konuklar m zla paylaflmak olacak. fienli e gelen kat l mc lar m z bulufllar n yar flt racaklar dedik. Ancak, flenli imiz yaln zca yar flmalardan olufl-

muyor. Bulufl fienli i nde, birbirinden ilginç ve e lenceli atölye çal flmalar da düzenlenecek. Ça dafl Heykeltrafllar Derne i nden (ÇHD) sanatç lar, resim ve heykel gibi dallarda üç farkl atölye çal flmas yürütecekler flenlik s ras nda. Ancak, bizden söylemesi, bu atölye çal flmalar nda sürprizlerle karfl laflmaya haz r olun. Ankara Foto raf Sanatç lar Derne i (AFSAD) da bilimle sanat n iç içe geçti i e lenceli atölye çal flmalar haz rlad bizler için. Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi de atölye çal flmalar düzenleyecek konuklar m z aras nda yer al yor. Do a Derne i, Ankara Üniversitesi Biyoloji Toplulu u, Koç Müzesi Müzebüs Gezici Bilim Sergisi, Renko Fizik Oyunlar ve Deneyleri, Türk Patent Enstitüsü nden uzmanlar da atölye çal flmalar ve sergilerle Bulufl fienli i ne konuk olacaklar. Bulufl fienli inde, çeflitli gösteriler de yer alacak, bunlardan biri de, kapan fl partisinde gerçeklefltirilecek Ke- KeÇa, (Kendin Kendini Çal) beden perküsyonu atölyesi. Porof. Zihni Sinir adl çizgi karakterin yarat c s rfan Sayar, bu y l da bizleri yaln z b rakmayarak flenli imize birbirinden e lenceli, birbirinden yarat c bulufllar yla kat l yor. fienlikte, Bilim Çocuk Dergisi nin düzenleyece i atölye çal flmalar nda da kat l mc lar yarat c l klar n kullanarak farkl sorunlara yeni çözümler getirmeyi deneyecekler. 6. Bulufl fienli i nin yap laca Alt npark, Ankara n n Ayd nl kevler semtinde, kolay ulafl labilen bir yerde bulunuyor. Ankara n n merkezi K z - lay dan ve çeflitli semtlerden Alt npark a hem Belediyeye ait, hem de özel halk otobüsleriyle ulafl - labiliyor. Park n içinde, yeme-içme gereksinimlerinin karfl lanmas aç s ndan farkl seçenekler bulunuyor. Alt npark taki olanaklar ve ulafl mla ilgili olarak, nternet te, http://www.altinpark.com/ adresinden daha ayr nt l bilgi al nabilir. Alt npark n adresiyse flöyle: rfan Bafltu Caddesi No: 142 Ayd nl kevler Ankara. Bulufl fienli i nde buluflmak üzere! Hepinizi flenli imize bekliyoruz. Yar flma Program 2 Haziran 2006 Cuma 11:00 Yar flma: 6., 7. ve 8. S n flar Bulufllar n Yar flt r yor 15:00 Yar flma: 4. ve 5. S n flar Bulufllar n Yar flt r yor 3 Haziran 2006 Cumartesi 11:00 Yar flma: 1., 2., 3. S n flar Bulufllar n Yar flt r yor 16:00 Ödül 0 Töreni ve Kapan fl Partisi * Aç l fl, 2 Haziran 2006 Cuma saat 10:00 da. * 0Ödül töreni ve kapan fl partisiyse 3 Haziran 2006 Cumartesi saat 16:00 da letiflim adresi: 6. Bulufl fienli i / Atatürk Bulvar No: 221 06100 Kavakl dere/ankara Telefon: 0312-427 06 25 / 0312-427 23 92 - e-posta: cocuk@tubitak.gov.tr Bilim Çocuk 9

Datça da Bitki Peflinde Çobanotunun çay yap l yor. Ayr ca bu bitki çok yumuflak oldu undan, tavuklar n kuluçka yataklar na konuluyor. Ege yle Akdeniz nerede buluflur, biliyor musunuz? Ülkemizin, hatta dünyan n eflsiz güzellikte yerlerinden biri olan Datça Yar madas nda. Datça Yar madas nda do a sürprizlerle doludur. Bu ilkbahar, yollara düfltük ve sizin için Datça Yar madas na gittik. Datça ya gitti imizde bizi bir süredir orada yaflayan arkadafl m z Bilge Kahramanyol karfl lad. Bilge, bize Datça n n do as n anlatmaya bafllar bafllamaz bir keflif gezisi yapmaya karar verdik. Keflfimiz, yar madan n Akdeniz e bakan taraf nda bulunan Palamutbükü Köyü ne gidiflimizle bafllad. Köye gitti imizde yaln zca etkileyici do ay görmekle kalmad k, orada yaflayan insanlarla tan flt k ve onlardan birçok bilgi ö rendik. 10 Bilim Çocuk

Palamutbükü Keçinin Yedi i Her Otu Yeriz! Datçal çocuklar için bitkiler bir yandan da oyun demek. Foto rafta görülen delikanl otu bayramlarda okullar süslemek için kullan l yor. Anadolu da yaflayan insanlar, özellikle de Egeliler için bitkiler, yaflam n vazgeçilmez bir parças. Ege de pazar yerlerine gitti inizde binbir çeflitte bitkinin sat ld n görebilirsiniz. Datça Yar - madas da Ege ye özgü bitkilerin çok zengin oldu- u yerlerden biri. Palamutbükü Köyü ne yapt - m z gezide yenebilir bitkileri inceledik ve orada yaflayan insanlar n bunlar nas l kulland klar n ö rendik. Palamutbükü nde ilk tan flt m z insanlardan biri Mehmet Canözü oldu. Güleryüzlü ve hoflsohbet Mehmet Amca, yörede yaflayan herkes gibi, yenebilen bitkilerden ot diye söz ediyordu. Ona, otlarla beslenmenin nas l bir geçmifli oldu unu sorduk. Mehmet Amca, bize Ege de zaten var olan ot yemeklerinin kinci Dünya Savafl s ras nda daha çok önem kazand n anlatt. Dedi ine göre bölgede farkl otlar n yiyecek olarak kullan lmas savafl zaman nda artm fl. Türkiye de savafl sonunda ciddi bir k tl k bafl göstermifl. Ne ekilecek tohum ne de ekilenleri sat n alacak kimse bulunabiliyormufl. Bu k tl k, 1950 li y llarda da sürmüfl. Zorluk çeken Anadolu insan parlak zekâs n kullanarak bu durumu atlatmay baflarm fl. Ne mi yapm fl? Hayvanlar n izlemifl ve hangi otlar yediklerini ö renmifl. Hayvanlar n yediklerini insanlar da yiyebilir düflüncesiyle otlar toplamaya ve besin olarak kullanmaya bafllam fl. Egelilere hangi otlar yediklerini sordu unuzda keçinin yedi i her otu yeriz yan t n al rs n z. Gerekten de Datçal lar böyle söylüyor. Meray, sepetini koluna takt ve birlikte bitkileri keflfe ç kt k. Dönüflte de toplad m z bitkileri birlikte ay klad k. Bu arada da bol bol bilgi ald k. Yenebilen bitkilerle ilgili bilgilerin kuflaktan kufla a aktar lmas Datçal lar için çok önemli. Bu sayede do adaki bitkilerden nas l yararland klar n çocuklar da ö renip uygulayabiliyor. Bilim Çocuk 11

Datça da her yerde kekik görebilirsiniz. Görmeseniz bile kokusunu mutlaka duyars n z. Palamutbükü Köyü nde tek tan flt m z kifli Mehmet Amca olmad. K z Meray Yefliltafl la da tan flt k. Meray, buralarda do up büyümüfl. Yöreyi çok iyi biliyor ve do aya çok merakl! Burada bulunan tüm kufllar ve bitkileri tan yan Meray n bize söyledi i ilk sözlerden biri, Ot deyip geçmeyin! Ot bizim için oyun, yemek, flifa demektir! oldu. Meray ve ailesi, orada yaflayan tüm insanlar gibi, yöredeki otlar yemek yapmada kullan yorlar. Böreklere kat yorlar, kavurmalar n yap yorlar, çay n içiyorlar, baharat olarak kullan yorlar. Meray bizi, bölgedeki yenebilen bitkileri, yani otlar tan tmak için özel bir yürüyüfle ç kard. Otlarla Tan flma Bu foto raflarda farkl salep türleri görülüyor. Salep bitkileri tükenmek üzere oldu undan bunlar art k toplanm yor. Meray la birlikte bir patikaya girdik. Buraya girer girmez Meray anlatmaya bafllad : Biz çocukken oyuncak m vard? Bizim oyunca m z bitkilerdi. Ninelerimize sora sora buradaki tüm bitkileri bilir olduk. Örne in, flu gördü- ünüz keçiboynuzlar n n tohumlar yla oje yapard k. Yafl tohumu ezer ve kuru boyayla kar flt r rd k. Sonra da t rnaklar m za sürerdik. Bu, bizim oyunumuzdu. Da larda sürülerimizi gezdirirken ac - k rd k. O zaman da hemen orac kta süt sa ar, içine yine ezilmifl keçiboynuzu tohumu katard k. Oldu mu sana yo urt? Otur afiyetle ye! Üflüttün, öksürük mü tuttu? O zaman hemen adaçay toplar, çay n yapar içerdik. yi gelirdi, rahatlat rd. Gezimiz bittikten sonra hemen araflt rd k; keçiboynuzu to- 12 Bilim Çocuk

Öküzgözü, ayn zamanda Datça n n süsü gibi. Bunlar, bölgenin her yerinde öbek öbek görmek mümkün. humu, yo urt yaparken normalde bakterilerin gerçeklefltirdi i mayalanma iflleminin gerçekleflmesini sa l yormufl. Ayr ca peynir mayas olarak da kullan labiliyormufl. O s rada mor çiçekleriyle ebegümecileri gördük. Ebegümeci, tüm Türkiye de yayg n bir bitki. Çiçekleri, yapraklar, kökleri, hatta meyveleri bile yenir. Ebegümecinin çiçeklerinden çay, yapraklar ndan kavurma ya da hafllama yap ld n ö rendik. Ayr ca böreklere de kat l yormufl. Ancak, ebegümecinin boyu fazla uzamadan toplanmas gerekiyormufl. Çünkü boy att ktan sonra yapraklar sertleflti inden yemesi zorlafl yormufl. Patikada ilerlerken karfl m za, iri çiçekli, gösteriflli bir papatya ç kt. Boyu baz yerlerde neredeyse omuzumuza kadar geliyordu. Bu papatyaya kimi yerlerde öküzgözü, kimi yerlerde eflek papatyas deniyormufl. Datça daysa dallama deniyor. Meray, hemen bitkinin yeflil yapraklar n gösterdi ve sevdi i bir yeme in tarifini verdi. Öküzgözünün yeflil yapraklar n hafifçe hafllayarak üzerine sar msak, limon ve zeytinya ndan oluflan bir sos gezdiriyorlarm fl. Çok lezzetli oluyormufl. Bu yeme i, bitki çiçek açmadan önce toplanan yapraklarla yapmak gerekiyormufl. Patikada biraz daha ilerledi imizde üç yenebilir bitkiyi yan yana bulduk: çitlembik, bö ürtlen filizi ve tilkicek. Birbirine dolanm fl halde buldu umuz bu bitkileri omuz omuza sar lm fl üç arkadafla benzettik. Meray yan m zda olmasayd, onlar n fark nda bile olmazd k do rusu. Burada yaflayan herkesin gözleri bitkiler konusunda çok keskin. Meray n bir yandan bizimle konuflurken, bir yandan da zor fark edilen bitkileri kolayca görebilmesine çok flafl rd k. lk olarak çitlembik bitkisinin yeni sürgünlerini toplad k. Çitlembi e baz yerlerde menengiç deniyor. Çitlembik, Antep f st n n yabanisi ve k sa boylu bir a aç. Afl lanmas yla bu bitkiden Antep f st yetifltiriliyor. Meyvelerinden kahve yap l yor. Bu kahvenin tad ve kokusunun Antep f st na benzedi ini san - Foto rafta görülen ebegümecinin boyu çok uzam fl. Bu, ebegümeci yapraklar n yeme zaman n n geçt ini gösteriyor. Bilim Çocuk 13

Bö ürtlen filizi Tilkicek r m söylememize gerek yok. Meray, çitlembi in yeni sürgünlerini rezene denilen bir baflka otla birlikte kavuruyormufl. Kavurman n nas l yap ld n bilirsiniz. Do ranm fl so an önce hafif ateflte ve az ya da pembelefltirilir, daha sonra da içine otlar eklenir. Üç arkadafltan ikincisi bir sarmafl kt. Bu sarmafl n filizlerini toplad k. Asl nda bir sarmafl k türü olmas na karfl n Meray bu bitkiye bö ürtlen filizi diyor. Ege de baz yerlerde buna silcan da deniyor. Bu sarmafl n yapraklar kalp fleklinde oldu undan kolayca tan nabiliyor. Bölgedeki bitkilerin ço u, may s ay nda yavafl yavafl sararmaya bafllarken bö ürtlen filizi daha yeni yefleriyor. Meray, bö ürtlen filizi kavurmas yap p üzerine yumurta k rarak pifliriyor. S ra Palamutbükü nde en sevilen bitki olan tilkice e geldi. Tilkiflen de denilen tilkicek, hem tek bafl na hem de bö ürtlen filiziyle birlikte kavrularak yenilebiliyor. Meray la yapt m z bu gezinin akflam nda tilkicek kavurmas yedik. Gerçekten çok lezzetli bir yemekti. Tilkicek, asl nda yabani kuflkonmaz. Yaln zca küçük yapraklar yenebiliyor. Tad çok güzel olan bu bitki uzun süre kullan lmayan tar m alanlar nda da gelifliyormufl. Gezimizde yukar da sözünü etti imiz bitkilerin yan s ra sirken denilen bir bitkinin üç farkl türünden de toplad k. Sirken yapraklar spana a benziyor. Bu bitki, Datça da yabani spanak olarak da biliniyor. Bundan, bildi imiz spanak benzeri bir yemek yap l yor. Türkiye de 10 kadar sirken türü oldu u belirtiliyor. Ço unlukla bahçelerde bulunan Bu Bitkilerden Çay Yap l yor Hasretkavuflturan, Datçal lar n çok sevdi i bir bitki. Bunun çay n yap yorlar; ayr ca salatalara da kat yorlar. Balkaymaktan bal gibi tatl, sapsar renkli bir çay yap l yor. K rkbo um, ad n gövdesindeki bo umlardan al yor. Tad çok hafif bir çay var. 14 Bilim Çocuk

Deniz börülcesi, tuzcul bir bitki. Bu nedenle deniz k y s na yak n bölgelerde geliflir. Hafllanarak salatas yap l r. O kadar tuzludur ki salatas na tuz koymak gerekmez. bu bitkinin yapraklar ndan yemek yap ld gibi, köklerinden de sabun yap l yor. Datça da hemen her bitkiden çay yap yorlar. Adaçay, hasretkavuflturan, biberiye, kekik, rezene, nane, sep suyu (mercanköflk), papatya, ebegümeci çiçe i, o lankolu, balkaymak, kantaron adl bitkilerin çaylar yap l yor. Hasretkavuflturan sabah kahvalt s nda üzerine zeytinya dökerek de yiyorlar. Balkaymak çay ysa gerçekten bal gibi tatl. Ayr ca fleker atman za hiç gerek yok. Zaten burada çaylara fleker yerine bal koyuyorlar. Meray, yapt m z gezinin sonunda yorgunlu umuzu als n diye bize k rkbo um ve narp z çay yapt. K rkbo umun hafif, narp z n çok yo un bir kokusu ve tad var. Palamutbükü Köyü ndeki gezimizin sonunda bir kez daha anlad k ki do adan ö reneceklerimizin sonu yok. Üstelik yenebilen bitkileri tan mak için may s ay iyi bir zaman. Çünkü bu aydan itibaren bitkiler sararmaya, çiçeklenip tohum oluflturma ifllemini tamamlamaya bafll yor. Bu nedenle yenebilir bitkilerin say s yaz aylar nda azal yor. Bu özel zaman iyi de erlendirdik ve yenebilen bitkilerin baz lar n tan d k. Bu bilgileri büyüklerinden ö renen Meray bize bu konuda çok yard mc oldu. Sizler de yaflad n z bölgede bulunan yenebilen bitkileri ö renmek isterseniz, önerimiz büyüklerinizle konuflman z. Onlardan size yenebilen otlar tan tmalar n isteyebilirsiniz. Eminiz çok güzel bilgiler ö reneceksiniz. Ö rendi iniz yeni bitkileri ve onlarla yap lan yemeklerin tariflerini bizimle paylaflmay da unutmay n! Burcu Meltem Ar k burcu.arik@dogadernegi.org Foto raflar: Ali Alper Akyüz Bu yaz n n haz rlanmas na katk da bulunan Meray Yefliltafl, Y lmaz Yefliltafl, Elisabeth Tüzün, Hatice fien, Mehmet Canözü ve Bilge Kahramanyol a teflekkür ederiz. Kaynaklar: Bir Ot Masal, Tijen naltong, letiflim Yay nlar, 2003 fiifal Bitkiler, Flora ve Sa l m z, Reyhan Acartürk, Orman Genel Müdürlü- ü Mensuplar Yard mlaflma Vakf, 1997 Türkiye nin Önemli Do a Alanlar, Do a Derne i Foto: Burcu Parmak O lankolunun, Datça da çay ve yeme i yap l yor. Kantarondan hem çay hem de boya yap l yor. Bilim Çocuk 15

Genlerin fiark s Gözlerimizin rengi, boyumuzun uzunlu u gibi birçok özelli imize iliflkin bilgiler genlerimizde sakl. Genlerimizi doktorlar, genetik mühendisleri, moleküler biyologlar gibi uzmanlar inceler. Ancak sürmekte olan son bir çal flmada, bu uzmanlarla birlikte müzisyenler de görev al yor. Çünkü çal flman n konusu insan n tüm genlerinin dizilifllerini müzi e çevirmek. Anlayaca n z art k genlerin de flark s var. Genlerimiz, hücre çekirdeklerinde uzun iplikçikler (kromozomlar) üzerinde bulunur. Bu iplikçiklere DNA da denir. Yaln zca bir hücrenin içindeki bir gen iplikçi i (kromozom) yaklafl k 1-1,5 metre uzunlu undad r. Genlerimiz, bedenimizde birçok önemli ifllevi yerine getiren proteinlerin oluflmas n sa lar. Bu proteinler de bizi biz yapan özelliklerimizi belirlerler. Genler, nükleotid denilen moleküllerin yan yana dizilmesinden oluflurlar. Bu nükleotidlerin her birinde baz ad verilen bir molekül bulunur. Bazlar, dört çeflittir: adenin, guanin, timin, sitozin. Her genin baz dizilifli birbirinden farkl d r. Bu nedenle her gen farkl protein moleküllerinin özelliklerini belirler. Böylece hepimiz birbirimizden farkl oluruz. Genler, bilim dünyas için her zaman büyük bir merak konusu oldu. Ancak çok küçük boyutlu olduklar ndan incelenmeleri çok zordu. Teknoloji Genlerin fiark s n Dinlemek ster misiniz? Gen müziklerini merak ediyorsan z, afla daki adreslerde Download yaz s n n üzerine t klayarak benzerlerine ulaflabilirsiniz. http://www.garageband.com/song? pe1 S8LTM0LdsaSnZlW_ams http://www.garageband.com/song? pe1 S8LTM0LdsaSnZlW_amo http://www.garageband.com/song? pe1 S8LTM0LdsaSnZle3ZWk ilerledikçe bu zorluk afl ld ve ard ndan araflt rmac lar, insan bedenindeki genlerin diziliflini çözümlemeye girifltiler. Bu amaçla 1990 da nsan Genom Projesi adl bir araflt rma bafllat ld. Proje, 2003 y l nda tamamland. Ancak projeyle iliflkili birçok çal flma hâlâ sürdürülüyor. Bu çal flmalardan biri de müzisyen, biyolog ve bilgisayar uzmanlar ndan oluflan bir grup taraf ndan yürütülüyor. Çal flman n yap lma amac, insan genlerinin diziliflinden müzikler elde etmek. Bu çal flmada genlerin yap s nda bulunan bazlar n her birinin bir notaya karfl l k geldi i varsay ld. Örne in, adenin (A) için do, timin (T) için re, guanin (G) için mi, sitozin (C) için fa notas kullan ld. Örne in, gen dizilifli A-T-A-G-G-C-C-A-A-T-G-C ise, bunun müzi i do-re-do-mi-mi-fa-fa-do-do-re-mi-fa oluyor. Bu grup, bugüne kadar insana ait 20 genin flark s n haz rlam fl. nsan n yaklafl k 30.000 geni var. Bu genlerin tümünün müzi i haz rlan p çal flma tamamland nda, bunlara nternet ten ulaflabilece- iz. Üstelik müzisyenler bunlar kullanarak, rap, pop, hiphop gibi de iflik müzik türlerinde flark lar da yapabilecekler. Seden C zo lu Kaynaklar: http://hypertextbook.com/facts/1998/stevenchen.shtml http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=1730781 http://www.stanza.co.uk/dnaweb/under.html http://www.toddbarton.com/index2.asp 16 Bilim Çocuk

9. Ulusal Gökyüzü 9. Ulusal Gökyüzü Gözlem Gözlem Amatör gökbilimcilerin heyecanla bekledikleri 9. Ulusal Gökyüzü Gözlem fienli i, 18-20 A ustos 2006 tarihleri aras nda, Antalya-Sakl kent te yap lacak. Her y l düzenledi imiz gökyüzü gözlem flenliklerinde, gökyüzünün alt nda, gökyüzü tutkunlar yla bir araya geliyoruz. fienli e kat lmak isteyenlerde yaln zca bir özellik ar yoruz: gökyüzüne ilgi duymalar. Gökyüzü gözlemcili iyle ilgili herhangi bir deneyim sahibi olman z ya da teleskop gibi bir gözlem arac na sahip olman z gerekmiyor. 9. Ulusal Gökyüzü Gözlem fienli i nde, gökyüzü gözlemlerinin yan s ra, gökyüzü gözlemcili i ve gökbilim hakk nda bilgiler verilecek, e itici oldu u kadar e lenceli de olan bir çok etkinlik gerçeklefltirilecek. Geçti imiz y l yap lan flenlik, Perseid göktafl ya murunun en yüksek etkinli ine ulaflt tarihlere denk gelmiflti. Bu y l da Perseidler in etkinli inin azalm fl oldu u; ancak, sürdü ü bir tarihte yap yoruz flenli imizi. Bu nedenle akany ld z gözlemleri yine yap lacak. Bunun yan s ra, ç plak gözle y ld zlar, tak my ld zlar tan t ld ktan sonra, teleskoplu gözlemlere geçilecek. Teleskoplarla gezegenler, y ld z kümeleri, bulutsular ve gökadalar gibi çeflitli gökcisimleri gözlenecek. Kat l mc lar ayr ca, flenli imize destek vermek üzere gelen de erli gökbilimcilerimizle tan flma, onlarla sohbet etme olana bulacaklar. Gözlem flenli inin düzenlenece i Sakl kent, TÜB TAK Ulusal Gözlemevi nin yer ald yaklafl k 2500 metre yükseklikteki Bak rl tepe nin ete inde bulunan, deniz seviyesinden yaklafl k 2000 metre yüksekte, küçük bir yerleflim yeri ve ayn zamanda Antalya n n kayak merkezi. Sakl kent in yan bafl n- 8. Ulusal Gökyüzü Gözlem fienli i Baflvuru Formu Ön baflvurular onaylanan kat l mc lar n, bu formu 14 Temmuz 2006 Cuma günü elimizde olacak flekilde, kat l m ücretinin yat r ld na iliflkin dekontla birlikte, faksla, postayla ya da e-postayla göndermesi gerekiyor. fienli e kat l m ücreti, ö renci olmayanlar için 50, ö renciler için 25 YTL dir. Antalya dan kald r lacak otobüsleri kullanacaklar n ek olarak 20 YTL otobüs ücreti yat rmas gerekiyor. Ön baflvuru için: Telefon: (312) 468 53 00 / 1180 ya da 4303, e-posta: gozlem@tubitak.gov.tr Baflvuru için: Faks: (312) 427 66 77, e-posta: gozlem@tubitak.gov.tr Adres: 9. Ulusal Gökyüzü Gözlem fienli i, TÜB TAK Bilim Çocuk Dergisi, Atatürk Bulvar No:221 06100 Kavakl dere ANKARA Lütfen, ön baflvuru yapmadan kat l m ücretini yat rmay n z. Velinin Ad ve Soyad : Adres : Ev Telefonu : Cep Telefonu : flyeri Telefonu : Faks : e-posta : Meslek : Yafl : Sizinle birlikte gelecek çocuklar n z n adlar ve yafllar :......... Daha önceki gözlem flenliklerinden birine kat ld n z m? Evet Hay r Herhangi bir gözlem arac n z var m? Yok Dürbün Teleskop Di er:... Sakl kent e nas l ulaflmay düflünüyorsunuz? Kendi arac m zla Antalya dan sa lanacak araçla Önerileriniz ve beklentileriniz:............

fienli i fienli i daki Bak rl tepe de kurulu olan Ulusal Gözlemevi, 1,5 metre ayna çap yla, Türkiye nin en büyük teleskopuna sahip. TÜB TAK Ulusal Gözlemevi nin gezilmesi de flenlik program içinde. Bu gezide, gözlemevindeki teleskop binalar, teleskoplar ve burada yap lmakta olan çal flmalar hakk nda kat l mc lara bilgiler verilecek. Üç gün, iki gece sürecek olan flenli e gelen kat l mc lar, Sakl - kent te yer alan motellerde ya da kamp yaparak konaklayabilecekler. Buradaki motellerin yatak say s s n rl. Ancak, deniz seviyesinden 2000 metre yüksekte, y ld zlar n alt nda kamp yapma zevkini yaflamak için, kat l mc lar n çad rlar n, matlar n ve uyku tulumlar n getirmeleri yeterli. Ço- u kat l mc m z, motelde kalmak yerine kamp yapmay seçiyor. Yeme-içme ve tuvalet gibi gereksinimler, kamp yerinin hemen yan bafl nda bulunan flenlik alan nda karfl lanabiliyor. Motellerde konaklamak isteyen kat l mc lar için, Sakl kent teki motellerin telefonlar n afla da yay ml yoruz. Motellerin yatak say s n n s n rl oluflu nedeniyle, burada konaklamak isteyen kat l mc lar n, yerlerini ay rtt ktan sonra baflvurular n yapmalar n öneriyoruz. 9. Gökyüzü Gözlem fienli i ne kat lmak için belirlenen kat l m ücreti, ö renci olmayanlar için 50 YTL, ö renciler içinse 25 YTL. Antalya ya 57 km uzakta bulunan Sakl kent e yolculuk, yolun virajl olmas ve sürekli yükselmesi nedeniyle, yaklafl k 1,5 saat sürüyor. Sakl kent e özel araçlar n zla ya da Antalya dan kald raca m z otobüslerle gelebilirsiniz. Ancak, otobüsleri kullanacak olan kat l mc lar n baflvuru yaparken 20 YTL otobüs ücretini de yat rmalar gerekiyor. Yani, otobüsle gelmek isteyen kat l mc lardan ö renci olmayanlar n 70, ö renci olanlar n 45 YTL ücret yat rmalar gerekiyor. 9. Gökyüzü Gözlem fienli i için belirlenen son baflvuru tarihi, 14 Temmuz 2006. Bu y l, Sakl - kent teki tesislerin kapasitesinin s n rl olmas nedeniyle, kat l mc say s na s n rlama getirmek zorunda kald k. Bu nedenle, baflvuru süreci, geçen y lkine göre biraz farkl olacak. fienli e kat lmak isteyenlerin, öncelikle baflvuru formunda verilen telefonlar arayarak ya da baflvuru formunda verilen e-posta adresine e-posta göndererek ön baflvuru yapmalar gerekiyor. Onay alan kat l mc lar n, kendilerine iletilecek olan hesap numaralar na kat l m ücretini (otobüsleri kullanacaklar için otobüs ücretiyle birlikte) yat rd ktan sonra, baflvuru formuyla birlikte dekontu faks, posta ya da e-postayla son baflvuru tarihine kadar bize ulaflt rmalar gerekiyor. Baflvuru süresinin bitiminin ard ndan, kat l mc - lara birer davet mektubu gönderilecek. Bu mektupta, flenli in ayr nt l program, buluflma yeri ve flenlikle ilgili birtak m baflka bilgiler yer alacak. Sakl kent teki moteller: Sakl kent Motel: 0 242 312 27 07 Sakl Han Motel: 0 242 446 11 23 Bilim Çocuk 19

Diller Hayvanlar n dilleri farkl özelliklere sahiptir. Bu özellikler, onlar n dillerini farkl amaçlarla kullanabilmelerini sa lar. Aslanlar, sert ve pütürlü dillerini f rça gibi kullanarak tüylerini temizlerler. Bu küçük kertenkele türü gözlerini k rpamaz. Çünkü göz kapaklar yok. Bu yüzden, göz kapaklar n temizlemek için dilini kullan r. 20 Bilim Çocuk

Bukalemunlar n dili uzun ve yap flkand r. Böcekleri yakalamak için çok uygun bir araç de il mi? Y lanlar, farelerin ve di er avlar n n kokusunu almak için dillerini kullan rlar. Biz insanlar terleyerek beden s cakl m z dengede tutar z. Kurtlarsa terleyemez. Bunun yerine, dillerini d flar ç kararak soluk al p verirler. Böylece bedenlerini serin tutarlar. Ördekler, dillerini d flar ç kararak sl k sesine benzer bir ses ç kar rlar. Bunu, yanlar na gelenlerin uzaklaflmas için yaparlar. Meltem Yenal Coflkun Kaynak: Tongues, Your Big Backyard, fiubat 2003 Bilim Çocuk 21

65 Milyon Y l Önce. Dinozorlara Ne Oldu? Dinozorlar, 160 milyon y l boyunca, yeryüzünün hakimiydiler. Ama, 65 milyon y l önce meydana gelen bir felaket, bu dev sürüngenleri birdenbire yok etti. Üstelik yok olan yaln zca dinozorlar de ildi. O s rada, canl türlerinin ço u yok oldu. Peki, bu kadar büyük bir olay nas l meydana geldi? 22 Bilim Çocuk

Yak n zamana kadar biliminsanlar bu sorunun yan t n bilmiyorlard. fiimdi ço u, bu duruma iki fliddetli do a olay n n neden olmufl olabilece ini düflünüyorlar. Bu olaylardan biri, bir göktafl n n düflmesi, ötekiyse büyük bir yanarda etkinli iydi. Dinozorlar, belki bunlardan birine dayanabilirdi. Ancak, görünen o ki, her iki olay da ayn anda meydana geldi. Uzaydan Gelen Göktafl Günefl Sistemi, genellikle Günefl ve gezegenlerden oluflan basit bir sistem gibi düflünülür. Oysa, bunlar n yan s ra, say s z göktafl n da içerir. Bunlar, ço unlukla belli bölgelerde yo unlaflm fl durumda olduklar ndan, genellikle zarars zd rlar. Ancak, baz lar çeflitli nedenlerle bu bölgelerden ç k p farkl yörüngelere yerleflebilirler. Asl nda gezegenimizin atmosferine her gün birçok küçük göktafl girer ve yanar. Bunun sonucunda zarars z ve hatta izlenmesi e lenceli olan akany ld z ya da yanl fl bir tan mlamayla y ld z kaymas denen gök olay gerçekleflir. Ayr ca, y lda birkaç kez, atmosferde tümüyle yanmay p yeryüzüne düflen göktafllar da var. Bunlar, ço- unlukla bir çak l tafl büyüklü ünde olduklar ndan düfltükleri yere fazla zarar vermezler. Ancak, geçmiflte çok daha büyüklerinin de yeryüzüne düfltüklerini gösteren sa lam kan tlar var. Bunlar n en iyi bilinenlerinden biri, yaklafl k 50.000 y l önce, Kuzey Amerika k tas na düflen, yaklafl k bir apartman büyüklü ündeki göktafl. Bu göktafl çarpt nda, ortaya bin atom bombas - Felaketin puçlar Biliminsanlar, dinozorlar n soylar n n 65 milyon y l önce tükendi ini, fosilleri inceleyerek söyleyebiliyorlar. Ancak, yak n zamana kadar bunun nas l oldu u bilinmiyordu. Baz lar, büyük bir buzul ça yafland n ve dinozorlar n bunu atlatamad n düflündü. Daha küçük baflka canl lar n, dinozorlar n yumurtalar n yiyerek tükenmelerine yol açt - n düflünenler bile vard. Yerbilimci Walter Alvarez, bir kaya katman nda 65 milyon y l öncesine ait özel bir katman buldu unda dinozorlar n nas l yok oldu u anlafl ld. Bu katman, yeryüzünde ender bulunan bir element olan iridyum bak m ndan zengindi. ridyum, göktafllar nda bolca bulunan bir element oldu u için, yeryüzüne büyük bir göktafl n n çarpt anlafl ld. Üstelik bu katman n varl, yeryüzünün çeflitli bölgelerinde de belirlendi. Ayr ca, bu katman n üzerinde herhangi bir dinozor fosiline de rastlanmad. Bu katman, iridyum d fl nda, küresel bir yang n oldu unu da kan tlayan önemli miktarda is de içeriyordu. Bilim Çocuk 23

Bir gün önce: 65 milyon y l önce Kuzey Amerika k tas nda bir orman. Çarpma: Yaklafl k 10 kilometre geniflli inde göktafl, Meksika civar nda s denize düflüyor. Çarp flman n etkisiyle yüzlerce kilometre geniflli indeki alanda yaflayan her canl ölüyor. 45 dakika sonra: Çarp flma sonucu f flk ran gaz ve toz atmosferde yay lmaya bafll yor. Birkaç gün içinde, parçalanan kayalar n art klar yeryüzüne ya maya bafllayacak. Bir hafta sonra: Tümüyle kararan gökyüzündeki is ve toz aylarca kalacak. n n ç karaca enerjiye denk bir enerji ç km fl olmal. Neyse ki bu s rada, henüz bu k tada herhangi bir insan yaflam yordu. Bu çarp flmadan geriye kalan 1,5 kilometre çap ndaki krater, günümüze kadar çok iyi korunmufl durumda. Bu göktafl n n büyüklü ü, 65 milyon y l öncekininkiyle karfl laflt r ld nda, devede kulak gibi kal yor. 65 milyon y l önce, Everest Da büyüklü- ünde bir göktafl, gökyüzünü yararcas na atmosfere girip bugünkü Meksika Körfezi civar na düfltü. Bu koca kaya, bir saniyeden k sa süre içinde patlayarak 200 kilometre genifllikte, 40 kilometre derinlikte bir krater oluflturdu. Elbette, bu patlaman n gerçekleflti i yerin çevresinde yüzlerce kilometre genifllikteki bir alanda bulunan her fley o anda yerle bir oldu. Çarp flman n ard ndan toz, enkaz ve s cak gazlardan oluflan bir atefl topu tüm Kuzey Amerika y kat ederek ormanlar öteki canl larla birlikte yok etti. Birkaç saat sonra da, patlamayla ortaya ç kan toz, Kuzey Amerika k - tas n n gökyüzünü kaplayarak k tay zifiri karanl - a bo du. Ne var ki, bunlar yaln zca bafllang çt. Atefl Ya muru Patlama, atmosferde bir delik açarak kaya parçalar n n uzaya büyük bir h zla f rlamas na neden oldu. Bunlar n baz lar, Ay n yar yoluna kadar gitti. Ancak, yerçekimi nedeniyle giderek yavafllay p durduktan sonra düflmeye bafllayan parçalar, birkaç gün içinde ayn h zla atmosfere girdiler. flte, Dünya çap nda y k ma yol açan bu oldu. Parçalar günlerce yeryüzüne ya d. Atmosfere giren göktafllar, atmosferin üst katmanlar n n yüzlerce derece s nmas na yol açt. Tüm yeryüzü dev bir zgaran n alt ndaym fl gibiydi. Bu nedenle, tüm k talarda ormanlar yand. Yang nlardan ç kan duman, tozla birleflince, gökyüzü tümüyle karard. Çarp flmadan birkaç gün sonra, art k Günefl fl nlar yeryüzüne ulaflmad için s cakl klar düflmeye bafllad ve gezegenimizde çarp flma k fl yaflanmaya bafllad. Yanmadan kurtulan bitkiler, 24 Bilim Çocuk

bu sefer so u un ve fl n yoklu undan dolay öldüler. Dinozorlar s caktan bir flekilde kurtulmufl olsalar bile, sonras nda so ukla ve açl kla karfl karfl ya kald lar. Bunlar yetmezmifl gibi, atmosfere kar flan kimyasal maddeler ve bunun sonucunda meydana gelen asit ya murlar onlar zehirledi. Bir y l sonra: Gökyüzündeki kül büyük ölçüde yere çöküyor ve Günefl yeniden yeryüzünü s tmaya bafll yor. Bir Darbe de Yeralt ndan O zamanlar yaflananlar yaln zca yukar da anlatt klar m zla bitmedi. Yerbilimciler, göktafl düflmeden 200.000 y l önce bafllayan ve ondan 300.000 y l sonra biten bir yanarda etkinli i oldu unu keflfettiler. Düflünüldü ünde, ola an bir yanarda patlamas n n verebilece i zarar, dev bir göktafl n nkine göre çok küçük. Ama bu, öyle al - fl ld k bir yanarda etkinli i de ildi. Öyle ki, her bir patlama, insano lunun günümüze kadar tan k oldu u en büyük yanarda patlamas n n bile yüzlerce kat fliddetteydi. Üstelik, bu yanarda lar n say s n n yüzden fazla oldu u tahmin ediliyor. Günümüzün yanarda lar, genellikle dar bir bacadan d flar ergimifl kayalar n püskürmesiyle olufluyor. Ancak, 65 milyon y l öncesinin etkinli i yüzlerce kilometre genifllikteki bir alandan yeryüzüne yavafl yavafl yükselen bir lav mantar gibiydi. Bu lav, yüzlerce kilometre uzunluktaki çatlaklardan d flar püskürdü. Tüm lav n yüzeye ç kmas ysa yaklafl k yar m milyon y l sürdü. Elbette, lav püskürmeleri s ras nda çok miktarda kül ve zehirli gazlar da atmosfere sal nd. Biliminsanlar, bu yanarda etkili inin bile tek bafl - na, tüm gezegeni etkileyerek çok say da bitki ve hayvan türünü yok etmeye yetece ini düflünüyor. Bu yetmezmifl gibi, yanarda etkinlikleri s ras nda çarpan göktafl da son noktay koymufl oldu. Yaflam n Geri Dönüflü Gezegenimizde geçmiflte ortaya ç kan tüm felaketlerin ard ndan, yaflam bir flekilde yeniden yeflerdi. Ancak, yeryüzündeki yaflam n bu iki olaydan sonra toparlanmas milyonlarca y l sürüdü. Bu olaylar sonras nda, dinozorlar ve birçok canl türü tümüyle yok oldu. Sonras ndaysa, yeni hayvan ve bitki türleri ortaya ç kt. Memeli hayvan türlerinin % 90 yok oldu u halde bu, yeni türlerin ortaya ç kabilmesi için yeterliydi. Bunlar n ço u, kendilerine s nacak yer bulabilen, toprak alt nda, ma aralarda ya da sularda yaflayan memelilerdi. Bu küçük memelilerin evrimleflmesiyle zamanla baflka memeliler de ortaya ç kt. Kurtulan bitkilerse, tohumlar toprak alt nda çok uzun süre kalabilen türlerdi. Biliminsanlar na göre, 65 milyon y l önce bu olaylar yaflanmasayd, dinozorlar gibi dev sürüngenler, daha yüzlerce milyon y l yeryüzünün hakimi olacaklard. Dev sürüngenler, memeliler üzerinde büyük bask oluflturacaklar ndan, memeliler hiçbir zaman bu kadar geliflip çeflitlenmeyecekti. Bu aç dan düflününce, o zamanki yanarda etkinli i olmasayd ve göktafl düflmeseydi, günümüzde dinozorlar hâlâ yafl yor olacak; ama büyük olas l kla insanlar olmayacakt. Alp Ako lu Çarp flmadan 50 y l sonra: Baz bitkiler yeflermeye bafll yor. Ancak, ormanlar n oluflmas için çok zaman gerekiyor. Kaynaklar: Mackenzie D., What Killed The Dinosaurs, Ask, Nisan 2006 http://www.actionbioscience.org/newfrontiers/eldredge2.html http://www.paleo.gly.bris.ec.uk/communication/couch/possible.html Bilim Çocuk 25

B L M YARATANLAR Dünyan n lk Bilgisayar Yaz l mc s Ada Augusta Lovelace Bilgisayarlar günümüzün vazgeçilmez aletleri. Bilgisayarlar, yaflam m z birçok yönden kolaylaflt r yor. Hesap yapmaktan tutun da, yaz yazmaya, nternet üzerinden veri al flverifli gerçeklefltirmeye kadar pek çok alanda bilgisayarlar kullan yoruz. Bu noktaya elbette bir anda gelinmedi. Eski ça larda insanlar n gereksinimleri daha basitti. Günümüzdeki gibi karmafl k hesaplara gerek duyulmuyordu. Nüfus artt kça, ticaret ve bilim gelifltikçe, karmafl k hesaplar yapabilen aletlere gereksinim duyuldu. Bilim tarihi boyunca pek çok düflünür ve biliminsan günümüzde bilgisayar ad n verdi imiz aletin gelifltirilmesine çeflitli katk larda bulundular. Bu insanlardan biri de Ada Lovelace adl bir kad nd. Yaflam çok uzun sürmese de bilgisayar dünyas na yapt katk larla sonsuza dek tarihin sayfalar ndaki yerini ald. Bugün onun ad n n verildi i bir bilgisayar program var. Ada Lovelace n açt yolda ilerleyen programc lar günümüz dünyas n flekillendiriyorlar. 26 Bilim Çocuk

Makinelerle hesap yapma, bu hesaplarla karmafl k iflleri kolaylaflt rma düflüncesi insano lunun yüzy llard r üzerinde çal flt bir konuydu asl nda. Bu çal flmalara katk da bulunanlar n bafl nda yer alan kiflilerden biri bir kad n, hem de soylu biriydi. Ünlü flair Lord Byron un ve Anne Isabelle Milbanke n k z olan Ada Augusta Byron, Londra da 1815 y l nda dünyaya geldi. Anne babas, Ada n n do umundan yaln zca birkaç hafta sonra ayr ld - lar ve babas ngiltere yi bir daha dönmemek üzere terk etti. Ada, babas n hiç tan madan büyüdü. Önce özel ö retmenlerden ders ald. lerleyen y llarda da kendi kendini e itmeyi sürdürdü. Yaflam gelgitli günler içinde geçiyordu. Duygular ve gerçeklik, öznellik ve nesnellik, fliir ve matematik, hastal klar ve sa l k aras nda gidip geliyordu. Annesi, ünlü bir flair olan babas n n yapt hatalar yinelememesi amac yla onu fliirden uzak tutmaya çal flt. Ada, daha çok müzik ve matematikle u raflt. Bilimsel yan, özellikle matematik zekâs çok keskindi. 1828 de, henüz 13 yafl ndayken uçan bir makine tasarlad ve hesaplad. Matematik, onun yaflam na kanatlar tak yor gibiydi. Matematik ve bilimle u raflt yaflam n n dönüm noktas 1833 y l oldu. Londra da tan flt bir grup arkadafl, bilimin birçok alan yla ilgileniyor, farkl konularda uzmanlafl yordu. Onyedi yafl ndayken tan flt Charles Babbage onlardan biriydi. Babbage, Cambridge Üniversitesi nde matematik profesörüydü. Hesap yapmaya yarayan bir makine tasarlam flt ve bu makineyi gelifltiriyordu. Her ikisi de dostluklar n mektuplarla pekifltirdiler, düflüncelerini paylaflarak iflbirli i içine girdiler. Çokça yaz flt lar; konular matematik, mant k ve çeflitli ilgi alanlar yd. Babbage 1834 te, üzerinde çal flt ilk makine bitmemifl olmas na karfl n, yeni bir hesap makinesi tasarlad. Buna analitik makine ad n veriyordu. Kendisine mali destek sa layanlar, önceki bitmeden yeni makine için daha fazla para aktarmay istemiyorlard. Babbage, tüm bunlara karfl n çal flmalar n sürdürdü. 1842 de bir talyan matematikçi, bu makine hakk nda Frans zca yaz lm fl bir inceleme yay mlad. Babbage, Ada y çevirmen olarak seçti ve bu incelemeyi o çevirdi. ki y l u raflt - bu çeviri, ona konu hakk nda yeni görüfller kazand rd. Aletin planlar n Babbage kadar anlamakla kalm yor, yapabileceklerini daha iyi kestiriyordu. Charles Babbage n yapt ve Ada Lovelace in ilk program n yazd makine sonradan yeniden yap larak incelendi. Her ifllevini çözebilece i kan s ndayd. Ada n n, genel olarak bilime, özellikle de Babbage n çal flmalar na büyük katk s oldu. Babbage n aleti için gelifltirdi i kodlarla dünyan n ilk bilgisayar yaz l mc s oldu. Bugün hâlâ, bilgisayarlar n geliflme sürecinde öncü olmas n n yan nda, ilk bilgisayar yaz l - m n haz rlayan kifli olarak an l yor. Günümüzde onun ad n n verildi i ADA adl bir bilgisayar yaz - l m dili de var. Bu dilin kökeninde Ada Lovelace in Charles Babbage n makinesi için yazd yaz l m dili var. Biliminsanlar, bu yaz l m temel alarak gelifltirdikleri ve günümüze uyarlad klar bu yaz l ma Ada n n ad n vermifller. Ada, 1835 y l nda William King adl bir soyluyla evlenmifl ve Lovelace kontesi ünvan n alm flt. Bu evlili inden üç çocu u oldu. Bununla birlikte içindeki bilim aflk sönmedi ve çal flmalar n sürdürdü. 1852 y l nda, henüz 37 yafl ndayken kanser yüzünden yaflama gözlerini yumdu. Günümüzde birçok biliminsan, 1940 larda ya da günümüzde yaflasayd, Kontes Ada Byron Lovelace in büyük baflar lara imza ataca n düflünüyor. Gökhan Tok http://en.wikipedia.org/wiki/ada_lovelace http://www.sdsc.edu/sciencewomen/lovelace.html Bilim Çocuk 27

Say Saymak Yaz Say saymay çok küçük yafllarda ö reniyoruz. Say larla düflünmek, bizler için çok do al, kendili inden oluveriyor. Sözgelimi, 2 rakam, bizim için herhangi bir zamanda iki elmay, iki portakal ya da iki barda ifade edebiliyor. Ama, bafllang çta böyle de ilmifl. Rakamlar n bulunuflu, insanlar n nesneleri saymaya bafllamas ndan çok sonra gerçekleflmifl. Kimi araflt rmac lara göre, say saymak, yaz n n evriminde de önemli rol oynam flt. Bunun öyküsünü ö renmeye ne dersiniz? Kimi araflt rmac lar, Ortado u nun birçok bölgesindeki arkeolojik kaz larda çok say da bulunan küçük, gizemli kil nesneleri incelemifller. Onlara göre, bu nesneler say saymada kullan l - yordu ve bu, ilk yaz n n ortaya ç k fl n sa lam flt. Bafltan bafllayal m: Kaz larda bulunan bu küçük, kilden yap lma nesnelere gizemli denmesinin nedeni, ne amaçla kullan ld klar n n tam olarak anlafl lamam fl olmas. Bu kil nesneler, koniler, küreler, silindirler, tetrahedronlar çok çeflitli geometrik flekillerde olabiliyor. Baz lar da, hayvanlar n ya da çeflitli araç gereçlerin minyatür modellerini and r yor. Gizemli kil nesnelerin en eskileri, günümüzden 10.000 y l kadar önceye tarihlendiriliyor. Bu dönemde insanlar, avc l k ve toplay c l b rakmaya bafllam fllar ve yerleflik bir yaflama ad m atm fllard. Köy benzeri yerleflimler kurarak buralara yerlefliyor ve tar mla u rafl yorlard. Örne in, Sümerler, eskiden avc toplay c yken, Dicle ve F rat nehirlerinin ortas ndaki verimli ovalara yerleflmifllerdi. Burada yap lan arkeolojik kaz larda, köylerin çevresindeki alanlarda çeflitli tah llar n üretildi i ve toplanan ürünlerin, ortaklafla kullan lan silolarda depoland anlafl lm fl. Araflt rmac lara göre, çiftçilerin, mallar n n, örne in ortak silolara koyduklar tah l ürünlerinin hesab n tutmak için bir yol bulmalar gerekiyordu. flte, küçük kil nesneler, bu amaçla kullan l yordu. Her çiftçinin elinde, sahip oldu u mallar n miktar na göre farkl kil nesneler bulunuyordu. Örne in, kilden küçük bir küre, bir sepet tah l yerine geçiyordu; kilden küçük bir silindir, belli bir 28 Bilim Çocuk

n n Atas m? hayvan; koni biçimli bir kil nesneyse bir küp zeytinya-... Yaflam n çeflitlili i artt kça, hesap tutmada kullan lan küçük kil nesnelerin çeflitlili i de artt. Mezopotamya daki tap naklarda yap lan kaz - larda araflt rmac lar, bu küçük kil nesnelerin, kimi zaman yine kilden küre biçimli k l flara konarak sakland n ortaya ç kard lar. Bu k l flar kapat lmadan önce, içine konan her kil nesne, k l f n henüz yafl olan kil yüzeyine bast r l yor; izi ç kar l yordu. Böylece, her bir k l f n içinde hangi kil nesneden kaç tane oldu u anlafl labiliyordu. Elbette bir süre sonra insanlar, k l flar n üzerine bu izleri ç - kard ktan sonra, içine nesnelerin kendisini koyman n çok da gerekli olmad n fark ettiler! Kil bir tabletin üzerine ç kar lan izler, çiftçilerin hesaplar n bilmeleri aç s ndan yeterli oluyordu. Bu konudaki en son ad m, yaklafl k olarak MÖ 3100 y l nda at ld. Rakamlar n bulunuflundan söz ediyoruz! nsanlar, sözgelimi 50 küp zeytinya n belirtmek için kilin üzerine 50 simgenin izini ç karmak yerine, 50 say s n ifade Solda, bir kaz da bulunmufl birkaç küçük kil nesne, içine konduklar kilden k l fla birlikte görülüyor. K l f kapat l p kurutulmadan önce, kil henüz slakken üzerine, içinde bulunan nesnelerin herbirinin izi ç kar l yordu. Sa daki foto raftaysa, üzerine simgeler kaz l bir kil tablet var. Belki de daha sonra, üzerine izlerini ç kard ktan sonra, k l f n içine nesneleri koyman n gerekli olmad n düflünmüfllerdi. edecek bir simge kaz man n daha kolay bir yol oldu unu düflündüler. Üstelik bu simge, ayn say - daki herhangi bir baflka nesneyi ifade etmek için de kullan labilirdi! Araflt rmac lara göre, küçük kil nesnelerin hesap yapmak amac yla kullan m, nesnelerin tabletler üzerinde simgelerle ifade edilmesine neden olmufltu. Kimi araflt rmac lar, örne in Sümerler e ait çivi yaz s n n ortaya ç kmas nda da bu simgelerin rol oynad n düflünüyorlar. Bugün birçok araflt rmac, sözünü etti imiz küçük kil nesnelerin, mallar n hesab n tutmada kullan lm fl olabilece ini düflünüyor. Ancak, Schmandt-Besserat n öne sürdü ü gibi, bu kil nesnelerle hesap yapma gelene inin yaz n n ortaya ç kmas n sa lad görüflüne kuflkuyla yaklafl yorlar. Yine de, bu küçük, gizemli kil nesneler, rakamlar n ve yaz n n henüz bilinmedi i, bizlerin belki hayal etmekte bile zorlanabilece i bir dönemi anlayabilmemiz için önemli birer ipucu. Asl Zülâl Ortado u daki çeflitli kaz larda bulunmufl, küçük kil nesnelerden örnekler. Araflt rmac lar, bu nesnelerin, çeflitli mallar n hesab n tutmada kullan ld n ve her birinin belli bir mal n bir birimi yerine geçti ini tahmin ediyorlar. Kaynaklar Peterson, I. From counting to writing, Science News Online. http://www.sciencenews.org/articles/20060311/mathtrek.asp Schmandt-Besserat, D. Accounting with tokens in the ancient Near East. http://www.utexas.edu/cola/depts/lrc/numerals/dsb/dsb1.html#figure_1 Bilim Çocuk 29

N RELERF fi ISAYNÜD Arkadafllar n zla flifreli haberleflmek çok e lenceli olabilir. S r gibi saklad n z, baflkalar ndan köfle bucak saklanarak konufltu unuz fleyler mutlaka vard r. Bunlar, yaln zca arkadafllar n z n anlayabilece- i biçimde flifreleyerek bir kâ da yazd n z ve rahatça ortada b rakabildi inizi düflünsenize! Bunu, herkesin kolayca anlayamayaca flifre ya da kodlar kullanarak baflarabilirsiniz. Haydi ifle koyulal m ve birkaç numara ö renelim. nsanlar yaz n n icad ndan beri flifreli yaz lar yaz yor dersek yanl fl olmaz. Tarih boyunca bir mesaj ne zaman gizli tutulmaya çal fl lsa, flifreler ve kodlar kullan lm fl. Devlet yöneticilerinin birbirlerine gönderdi i mektuplar, baflkalar n n okuyamamas için flifrelenmifl. Savafllar n sonuçlar, gizli mesajlar n s rr n n çözülüp çözülemedi ine göre de iflmifl. Günümüzde de, özellikle hükümetler, silahl kuvvetler, flirketler ve çeflitli kurulufllar, gizli bilgileri korumak için flifreler ve kodlar inceleyen bilim dal ndan, yani kriptoloji den yararlan yor. Bu bilim dal nda art k karmafl k matematiksel ifllemler ve bilgisayarlar da kullan l yor. Bu da, kullan lan flifre ve kodlar n çözümünü zorlaflt r yor. fiifreler ve kodlar, biz fark nda olmasak da, günlük yaflam m z n bir parças durumunda. Otomatik para çekme makinelerinde, kredi kartlar nda, e-postalarda, e-ticarette hep flifrelerden yararlan yoruz. nternet ten hizmet veren ço u kurulufl, kredi kart numaralar m z ve di er özel bilgilerimizi içeren web sayfalar ndaki gizli bilgilere ulafl lmas n engellemek için, flifreleme amaçl özel bilgisayar yaz l mlar kullan yor. nternet te hangi sayfalar n korundu unu siz de anlayabilirsiniz. Bunlar n adresi http yerine https ile bafll yor. Bu sayede, bankac l k ifllemlerimizi ve önemli belgelerimizin istedi imiz kiflilere iletilmesini, nternet gibi asl nda pek de güvenli olmayan bir ortamda gerçeklefltirebiliyoruz. Bunu da, kriptoloji alan nda son 30 y lda yap lan büyük bulufllara borçluyuz. fiifre mi, Kod mu? fiifreler ve kodlar, gizlili i sa laman n olmazsa olmaz parçalar d r. Bu iki terimi pek çok kifli ayn anlamda kullansa da, aralar nda baz farkl l klar var. Sözcükler, cümlecikler, cümleler ya da say lar yerine kullan lan simgelere, harflere, sözcüklere ya da sinyallere kod denir. Kodlar, iki 30 Bilim Çocuk

farkl amaçla kullan labilir: mesaj k sa tutmak ve gizlemek. fiifrelerse, bir sözcük ya da cümledeki harflerin yerinin yeniden düzenlenmesiyle ya da her bir harfin yerine baflka bir harfin ya da simgenin kullan lmas yla oluflturulur. Anahtar n z Var m? Bir flifre ya da kodun yararl olabilmesi için mesaj gönderenin ve al - c n n baz bilgileri bafltan paylaflmalar gerekir. Bunlardan biri, bir düz metni, flifreli metin haline getirmeye yarayan kurallar dizisi olan algoritma ya da yöntem dir. Ancak algoritman n ifle yaramas için anahtar bilgisinin de paylafl lmas gerekir. Anahtar, algoritma kurallar n n hangi düzene göre uygulanaca n belirtir. Anahtar n geçerli olaca süreyi de her iki taraf n bilmesi gerekir. Algoritma, anahtar ve süre iliflkisini bir örnekle aç klayabiliriz. Evinize girmek için öncelikle sokak kap n zdaki kilide bir anahtar yerlefltirmeniz gerekir. Burada Harf Yerine Say Alfabedeki 29 harfin her biri s ras yla 1 den 29 a kadar say larla gösterilir. A=1, B=2,... Z=29 gibi. Bu biçimde haz rlayaca n z bir flifreyi h zla yazmak ya da haz rlanm fl bir flifreyi h zla çözmek için alfabedeki harfleri s ras yla yaz p bunlar n alt na da, say lar afla daki gibi yerlefltirebilirsiniz. A B C Ç D E F G H I J K L 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 M N O Ö P R S fi T U Ü V Y Z 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Bu flifreye göre B L M ÇOCUK 2 12 15 12 16 4 18 3 25 14 say lar ndan olufluyor. sterseniz, 1 say s n A yerine baflka bir harften bafllatarak, flifreyi daha karmafl k hale getirebilirsiniz. Örne in A yerine M harfine 1 dedi inizde, Z harfine 14 say s denk gelir. Buradan tekrar A ya döndü ünüzde, A=15, B=16... L=29 olur. anahtar n ve kilidin kullan lmas yöntem, yani algoritmad r. Ancak bu yöntem, yaln zca do ru anahtar kulland n zda çal fl r. Ayr ca, bu anahtar yaln zca bu evde oturdu unuz sürece çal fl r. Çünkü siz bu evden tafl nd n zda, evin yeni sahipleri, eski anahtarla kap n n aç lmamas için Çerçeve Bu flifre için ilk yapman z gereken, alfabedeki tüm harfleri afla daki biçimde bir kâ da yazmak. Bu, sizin anahtar n z olacak. AB Sfi CÇ TU YZ ÜV Bu flekle göre her harf kendini çevreleyen çerçeveyle gösteriliyor. Bu yüzden dikkatinizi harfleri çevreleyen çizgilere verin. Fark ettiyseniz çerçeve olarak adland rd m z her hücrede birden fazla harf var. Bu yüzden, soldan sa a ilk s rada yaz lan harfler için yaln zca o iki ya da üç harfi çevreleyen çizgileri kullanaca z. Çerçeve içinde ikinci s rada yaz lan harfler için, çerçevenin içine bir nokta koyaca z. Üçüncü s rada yaz lan harfler için de, iki nokta koyaca z. Buna göre flifre sözcü ünü DE FG HI JKL MN OÖ PR A=, M=, Y= gibi. B=, G=, fi= gibi. =, L=, gibi. biçiminde yaz yoruz. Bu sisteme göre ad n z yazmay deneyebilirsiniz. Bilim Çocuk 31

Sözlük Kodlar Sözlükler yüzy llard r gizli haberleflme amac yla kullan l r. Sistemi ve anahtar sözlü ün hangisi oldu unu bilmeyenlerin, bu iflin iflinden ç kmas gerçekten çok zor. Bunun için haberleflmek istedi iniz kiflilerde ve sizde ayn sözlü ün olmas yeterli. Daha sonra iletmek istedi iniz mesaj bir yere yaz n. lk sözcü ünüzü sözlükten bulun. Sayfa numaras n, sütun numaras n ve bu sütunda yukardan afla kaç nc sat rda oldu unu yaz n. Her sözcü ü ifade eden say lar n aras na nokta koymay ve her bir sözcü ü simgeleyen kodlar aras na birer boflluk b - rakmay unutmay n! fiimdi bir örnek yapal m. Bizim elimizde Türk Dil Kurumu nun 1988 y l nda bas lm fl sözlü ü var. Bu sözlükten yararlanarak, fiifre çözmek kolay m? yazmak istiyoruz. flifre: 1385. sayfan n, 2. sütununda, yukardan afla - ya 35. sat rda; çözmek: 323. sayfan n, 1. sütununda, 7. sat rda; kolay: 886. sayfan n 1. sütununda, 19. sat rda; m : 1021. sayfan n 2. sütununda 6. sat rda aç klan - yor. Buna göre cümlemizin kodlanm fl hali 1385.2.35 323.1.7 886.1.19 1021.2.6 biçiminde yaz l yor. Sözcüklerin bafl na ya da sonuna bir ek geldi inde ve sözcük bu haliyle sözlükte geçmedi inde, bu ekleri kodlanm fl sözcüklere düz yaz yla ekleyebilirsiniz. Örne- in sözlü ünüzde m eki tan mlanmam flsa kolay m sözcü ünü 886.1.19m biçiminde yazabilirsiniz. Bu tür bir kodlama için sözlük yerine herhangi bir kitab da kullanabilirsiniz. Bu durumda, istedi iniz sözcü- e iflaret edebilmek için, sayfa numaras ndan sonra, paragraf numaras n ve bu paragrafta kaç nc sözcük oldu unu yazman z gerekecek. Tablo lk yapman z gereken kendinize afla daki gibi bir tablo haz rlamak. Bu, sizin anahtar n z olacak. Daha sonra bu tabloya bakarak kullanmak istedi iniz harfin yerini belirten sütun ve sat r adlar n not etmeniz gerekiyor. Önce sütun ad n, sonra da sat r ad n yaz n. Örne in, afla daki tabloya göre A=A1, B=A2,... ve Z=E4. Ama siz harflerin yerini istedi iniz gibi de ifltirebilirsiniz. Alfabetik bir s ralama olmas gerekmiyor. Ayr ca, sütun ve sat rlara da baflka adlar verebilir, hatta buralarda istedi iniz simgeleri kullanabilirsiniz. A B C Ç D E 1 2 3 4 5 A E I M R Ü B F N S V Peki, bu tabloya göre afla da ne yazd n bulabilecek misiniz? C4 D1 C2 Ç5 D4 Ç3 C5 Ç3 C3 C2 Ç2 B1 C4 A1 A5 A1 D1 A5 A1 B1 B4 C5 B1 Ç2 A3 B1 C5 C2 C G J O fi Y Ç K Ö T Z D H L P U * o kilidi de ifltirir. Bu durumda, algoritmay bilseniz de elinizdeki anahtar art k iflinize yaramaz. Algoritma, anahtar ve süre seçimi gereksinimlerinize ba l d r. Örne in, flifreli metinlerin k sa sürede çözülmesi sizin için önemliyse, h zla çözebilece iniz kolay algoritmalar seçebilirsiniz. Ama bu durumda, anahtarlar s k s k de- ifltirmeniz gerekir. Çünkü, flifrelerin dünyas nda en önemli nokta, algoritman n nas l çal flt n gösteren anahtar n çok iyi gizlenmesidir. Bu yaz m zdaki örneklerden yola ç karak, siz de kendi algoritman z yaratabilirsiniz. Sözcüklerdeki sesli harfleri kullanmamay, sözcükleri tersten yazmay, her harf için özel simgeler gelifltirmeyi, her sözcü ün ilk harfini baflka bir harfle de ifltirme- 32 Bilim Çocuk

Blok fiifresi Blok flifresi oluflturmak için, iletmek istedi iniz mesaj sözcükler aras nda boflluk b rakmadan bir kenara yaz n. bugünsaatbefltebuluflal m gibi. Sonra, mesaj n z harflerin s ras n bozmadan ve harfler tam birbirinin alt na gelerek, düzgün bir kare ya da dikdörtgen blok oluflacak biçimde bölerek yaz n. Örne in, Bugün saat beflte buluflal m. cümlesini yi de deneyebilirsiniz. Kim bilir, belki tümüyle yeni, belki de bizim örneklerimizden iki ya da üçünü birlefltirerek yeni bir algoritma gelifltirirsiniz. Ancak, bunlar n flifreler dünyas n n en basit örnekleri oldu unu unutmay n. Gerçekteyse durum çok farkl. Biliminsanlar n n bile y llard r çözemedi i flifreler var. fiifre Çözmek Kolay m? B U G Ü N S A A T B E fi T E B U L U fi A L I M. biçiminde yazabilirsiniz. fiimdi yapman z gereken, birinci sütundan bafllayarak, alt alta duran harfleri yan yana yazmak. Her bir sütundan sonra bir boflluk b rakmay da unutmay n. Bu durumda örnek cümlemizin flifreli hali BNTTLL USBEUI GAEBfiM ÜAfiUA. Bu biçimde flifrelenmifl bir metinle karfl laflt n zda yapman z gereken, flifreli kod sözcükleri tekrar yukardan afla ya blok halinde yazmak ve bu kez sütunlar de il sat rlar okumak. Paragraf - Sözcük - Harf Sözlük kodlar nda oldu u gibi bunda da belli bir metinden yararlanman z gerekiyor. Seçece iniz metin, sizin anahtar n z olacak. Buna göre, mesaj n zdaki kelimeleri oluflturan her harf için, 3 ayr say dan oluflan bir flifre oluflturacaks n z. lk say, o harfin hangi paragrafta oldu unu belirtecek. kinci say, paragraftaki kaç n c sözcü e bak lmas gerekti ini gösterecek. Üçüncü say da, bu sözcü ün kaç nc harfinin arad m z harf oldu- unu söyleyecek. Örne in, 2 3 5 yazd n zda anahtar metnin 2. paragraf n n, 3. sözcü ünün, 5. harfini belirtmifl olacaks n z. Ancak, flifrenizi yazarken, tek bir harfi simgeleyen say lar aras na bir boflluk b rakmay unutmaman z gerekiyor. Farkl harfleri simgeleyen flifreli rakamlar n aras na da daha fazla boflluk b rakabilir ya da s rayla bir harfin flifresini k rm z, bir harfin flifresini siyah kalemle yazabilirsiniz. fiimdi yukar daki paragraftan yararlanarak kod yazal m. 1 2 1 1 16 1 1 5 4 Gelelim elinize geçen flifreli bir metni nas l çözece inize. Bu, elinizde anahtar olmad sürece çok zor olabilir. Ayr ca, birden fazla anahtar kullan lm flsa, ifliniz daha da zorlafl r. Ancak flifre çözmek için mesajla ilgili bir fleyler bilmek yard mc olur. Kimin yazd, kime gönderildi i, hangi dilde yaz ld ve flifreli metnin içinde anahtar bir sözcü ün olup olmad gibi. Bu sorular yan tlad ktan sonra, mesajda kullan lan harflerin kaç kez tekrarland - n sayabilirsiniz. Buna, s kl k say m denir. Harflerin ne kadar s k kullan ld n bilmek, her flifreli harfin hangi düz metin harfine denk geldi ini tahmin etmeye yard mc olur. Bundan sonra, kullan lan dilin kurallar na göre di- er tahminlerde bulunabilirsiniz. Örne in, metnin Türkçe yaz ld n biliyorsan z, sözcüklerin ilk harfinin olamayaca n bilirsiniz. Bu arada, bu yaz m z n bafll n n tersten okunmas gerekti ini anlam fls n zd r san yoruz. Bunu, bu notu okumadan bildiyseniz ilk flifrenizi çözdünüz bile demektir. Meltem Yenal Coflkun Kaynaklar: http://www.nsa.gov/kids/ http://www.pbs.org/wgbh/nova/decoding/ http://www.cs.unibo.it/babaoglu/courses/security/documents/intro-to-crypto.pdf http://www.scouting.org.za/codes/ Bilim Çocuk 33

Unutmak, belle imizin hat rlamak kadar en ilginç özelliklerinden biri. Yeni ö rendi iniz bir telefon numaras n, okudu unuz bir kitab n ya da s n fa yeni gelen bir arkadafl n z n ad n unuttu unuz çok olmufltur. Unutmamak için zaman zaman baz yöntemlere baflvururuz. Peki, bu yöntemler ifle yarar m? Yoksa unutmamay baflarman n baflka kolay yollar var m? Unuturum Sanma Sak n! nsan belle i t pk bir bilgisayar gibi ifller. Karfl - laflt bilgileri kaydeder ve gerekti inde onlar geri ça r r. Bunun için ilk olarak d flar dan al nan bilgiler kodlan r. Kodlama s ras nda bilgi, daha önceden var olan bir an, görüntü ya da sesle birlefltirilerek anlaml bir biçime dönüfltürülür. Herhangi bir bilgi, belle imize bu biçimde depoland s rada birtak m fizyolojik de ifliklikler oluflur. Bilgi kayd böylece tamamlan r. Ancak iflin önemli bir yönü de, bilginin gerekti inde geri ça r lmas d r. Bilginin geri ça r lmas s ras nda da sözünü etti imiz tüm bu süreçler tersine ifller ve hat rlama gerçekleflir. Belle imizin bir baflka ilginç özelli i de daha önceden kaydetti i baz bilgileri unutmak. Herhangi bir fleyi unutmay ço u kimse istemez; ancak unutmak, asl nda bizim için yararl bir özellik. Yaflam n z boyunca karfl laflt n z her fleyi, ö rendi iniz her bilgiyi hat rlad n z düflünün. Örne in, yaflam z n boyunca her gün üç ö ün ne yemek yedi- inizi bilmek nas l olurdu? Bu durumda ifllerin biraz karmafl klaflaca n tahmin etmek güç de il! Belle inizi S namaya Haz r m s n z? Sa daki sayfada 20 nesnenin resmi var. Bu resimlere 2 dakika kadar bak n. Daha sonra resimlerin üzerini kapat p 2 dakika süresince bunlar n neler oldu unu hat rlamaya çal fl n. Bakal m kaç n hat rlayabileceksiniz? Bir k sm n z bu resimlere bakarken, akl n zda kalabilmesi için sürekli tekrarlamaya çal flm fl olabilir. Gerçekten de bir fleyleri ezberlemek istedi imizde ço unlukla s k s k tekrar 34 Bilim Çocuk

yapma yoluna gideriz. Ancak uzmanlara göre bu yöntem ezberleme iflini kolaylaflt rm yor. Çünkü bu kadar say da nesneyi bu flekilde ak lda tutmaya çal flmak, yaln zca k sa süreli belle imizin harekete geçmesini sa l yor. Bu da akl m zda tutmaya çal flt m z 20 nesnenin befl dakikaya bile kalmadan akl m zdan uçup gitmesi anlam na geliyor. Hemen iflimizin çok zor oldu unu düflünmeyin. Bunu baflarman n da birçok yolu var. Bunlardan biri, yeni bilgileri daha önceden sahip oldu umuz bilgilerle birlefltirmek. Böylece bilgiler k sa süreli bellekten uzun süreli belle e geçebiliyor. Nas l oldu unu anlatal m. Daha önce ezberlemeye çal flt n z nesnelerin resimlerine ya da bir arkadafl n z n sizin için önceden haz rlayaca farkl bir grup resme yeniden 2 dakika süresince bak n. Bu kez onlara bakarak bir öykü oluflturmaya çal fl n. Öykünüz ne kadar saçma olursa o kadar iyi. Örne in, güneflli bir günde diflini f rçalayarak çoraplar n giymeye çal - flan bir oyuncak ay yla ilgili bir öykü oluflturabilirsiniz. Öyküyü yaln zca oluflturmakla kalmay p zihninizde olabildi ince canland rmaya da çal fl n. Süre dolunca yine bu nesnelerin adlar n bir kâ da yazmay deneyin. Bu kez daha çok nesnenin akl n zda kald n göreceksiniz. Asl nda yapt n z yaln zca, nesneler aras nda iliflki kurmak ve zihninizde bunlar n bir resmini oluflturmak. Böylece önceden belle inize kaydedilmifl bilgiyi yeniden geri ça rmak için kendinize ipucu sa lam fl oluyorsunuz. Bilgiler aras nda iliflki kurmaya dayal bir baflka yöntem daha var. Bir arkadafl n zdan sizin için 10 nesnenin resmini bir kâ da yap flt rmas n isteyin. Yapman z gereken, yine bu 10 nesnenin ad n 2 dakika içinde ezberlemek. Bu kez resimlere bakmadan önce evinizde 10 yer düflünün. Adlar n ezberleyece iniz 10 nesneyi bu 10 yerin üzerine koyaca- n z düflleyin. Örne in, birini yata n z n, di erini kitapl n z n üzerine koydu unuzu düflünebilirsiniz. Bir süre de evinizde seçti iniz yerler aras nda ayn s rada birkaç kez yürüdü ünüzü düflleyin. Ard ndan arkadafl n z n sizin için haz rlad resimlere 2 dakika süresince bak n. Resimlere bakarken onlar n evinizde seçti iniz yerlerin üzerinde durduklar n düflünün. Ne kadar kolay hat rlad n za siz de inanamayacaks n z. Anlafl lan o ki, belle imizin nas l çal flt n bilerek uygun yöntemleri denedi imizde, birçok fleyi daha kolay hat rlayaca z. Zuhal Özer Çizimler: Tülay Sözbir Seidel Kaynaklar: http://allpsych.com/psychology101/memory.html http://www.exploratorium.edu/memory/dont_forget Bilim Çocuk 35

buyeni 5/10/06 11:45 PM Page 36 Neredesin Porsuk? Kocaman bir orman düflünün. Bu ormanda kay n, gürgen, ç nar ve daha birçok a aç var. A açlar n taban nda t rf l, hazeran, burçak, han meli, lohusa otu gibi bitkiler... Kufl sesleri böcek seslerine kar fl yor. Orman n di er sakinleri görünmüyor. Bozay, kurt, tilki, karaca, yaban domuzu, yaban kedisi, a aç sansar, fare, kirpi, sincap ve bir de porsuk. Porsuk mu? flte bizim ormanda izini sürdü ümüz hayvan da bu! Bu büyük ormanda porsu u ar yoruz. Onu bulmak kolay m? Bu sorunun yan t hem evet hem de hay r! Ormanda dolaflarak porsu u görme olas l n z, neredeyse bir piyangonun ç kmas kadar. Çünkü porsuk, bar nd alan avucunun içi gibi biliyor. Üstelik gece etkin. Yani, gece besleniyor. Dahas da var. So uk k fl günlerinde yer alt ndaki yuvas ndan günlerce ç km yor. Bu durumda k fl n onu görme olas l n z daha da düflük. Durun durun! Ne yap yoruz? Porsu u iyice tan madan onu niye ar yoruz? Bafltan bafllayal m. Porsuk, memeli bir hayvan. Bilimsel olarak ilk kez ay olarak s n fland r lm fl. Porsu un küçük bir ay ya benzedi i düflünülmüfl. Bugün onun ay yla 36 Bilim Çocuk yak n akraba olmad n biliyoruz. Porsu un akrabalar sansar, gelincik, kokarca, su samuru gibi hayvanlar. Hatta bu hayvanlar n hepsine sansargiller deniyor. Porsuk Neye Benziyor? Porsu u, di er sansargiller ve canl lardan ay ran en önemli özelli i, postundaki özellikle yüz bölümündeki k llar n n siyah beyaz çizgili deseni. S rt ndaki k llarsa grimsi, kahverengimsi; bo az ndaki, karn ndaki ve bacaklar ndaki k llar da siyah. Bu ilginç hayvan n bir di er ay r c özelli i, ön ayaklar n n pençelerindeki topra kazmaya uyum sa lam fl t rnaklar. Bu sayede solucanlar, böcekleri ve böceklerin larvalar n kolayca buluyor. Yumrulu, so anl bitkilere ya da bitkilerin köklerine ulaflmada zorluk çekmiyor. Tah llar, kabuklu yemifller, meyveler ve hatta küçük memeliler de besini aras nda. Anlayaca n z porsuk, hepçil. Yani hem ot hem de etle besleniyor. Bu kadar besini oldu una

buyeni 5/10/06 11:45 PM Page 37 göre bu hayvan kaç kilodur diye düflünebilirsiniz. Yetiflkin bir porsuk 6-17 kg aras nda olabiliyor. Porsu un a rl ilkbahardan sonbahara da de ifliyor. Sonbaharda porsuk daha çok besleniyor. K fla haz rlanmak için vücudunda ya depoluyor. Porsuk k fl uykusuna yatm yor, ancak so uk mevsimde yuvas ndan d flar ç km yor. Bu s rada enerjisini vücudundaki ya lardan sa l yor. K fl sonunda özellikle difli porsuklar n etkinlikleri art yor. Çünkü art k yavrular var. Kendilerine dolay s yla yavrular na iyi bakmalar gerek. Yavrular yaflamlar n n ilk sekiz haftas n yer alt nda annelerinin bak m nda geçiriyorlar. D flar ya ilk ç k fl nisan n sonu, may s n bafl n buluyor. Sonraki zamanlar n oyun oynamak, bulunduklar bölgeyi tan mak ve ö renmekle geçiriyorlar. T pk tüm di er memelilerin yavrular gibi. Yuvalar Yerin Alt nda Asl nda porsuklar tek bafl na yaflam yorlar. Grup halinde yafl yorlar. Bir grup alt bireyden de oluflabilir, yirmiüç bireyden de. Say lar, bölgedeki besin varl na göre de ifliyor. Topra n alt na metrelerce uzunlu unda tüneller kaz yorlar. Bu tüneller odac klarla ba lan yor. Bu tünel ve odac k- lardan oluflan yuvalar n n tek bir girifli yok. Toprak üzerinde düzinelerce girifl var. Örne in, bir araflt rmada 879 metre uzunlu unda tüneller, 50 odac k ve 178 girifl belirlenmifl. Üstelik her kuflak ayn yuvay kullan yor. Biliminsanlar, on hatta yüz y ll k yuvalara bile rastlam fllar. Porsuklar, beslenme ve üreme etkinliklerini gerçeklefltirdikleri ve yuvalar n n oldu u bar nma alanlar n koruyorlar. Besin ne kadar azsa, gruptaki bireylerin say lar o kadar azal yor ve bar nma alanlar da büyüyor. Porsuklar, do ada yaklafl k 15 y l kadar yaflabiliyorlar. flte porsuklar n yaflam öyküleri böyle. Porsu un Peflinde Tüm bu bilgiler porsu u araflt ran yaban hayat biyologlar taraf ndan ortaya ç kar lm fl. Birçok memeli hayvan gibi porsu u da yüzlerce kilometre kare büyüklü ündeki alanlarda bulmak zor. Üstelik, sözünü etti imiz gibi porsuk gece besin aramak için yuvas ndan ç k yor. Yoksa yer alt ndaki yuvas nda bulunan porsu un varl ndan haberdar olmam z mümkün de il. Ancak, biliminsanlar, porsu un ve do rudan gözlemlenemeyen di er hayvanlar n belirli bir alanda bulunup bulunmad klar n anlamak için çeflitli yöntemler gelifltirmifller. Porsu un bir bölgede bulunup bulunmad n do ada b rakt iflaretlerden anlayabiliriz. Bunlar, tek bir bireyin bir yere tak lm fl k l (en solda), d flk s (solda), ayak izi (altta) ya da bir grubun geçtikleri yolda b rakt klar ayak izleri (sa da) olabilir.

buyeni 5/10/06 11:45 PM Page 38 Kocaman bir ormanda porsu un bulunup bulunmad n anlamak gerçekten zor. Ancak, s ya ve fl a duyarl foto raf makinesi düzebirçok hayvan done inden oluflan fotokapan (altta sa da) ada b rakt iflaporsu u belirleme olana sa l yor. A aca taretlerden kolayca k lan fotokapan, önünden porsuk ya da baflka izlenebiliyor. Ancanl geçti inde otomatik olarak çal fl yor. cak, buradaki ko- Böylece yaln zca porsu un bölgede bulunlayl k göreli bir söz- du u de il, gece mi gündüz mü etkin olcük. Hayvan izleri du u da anlafl labiliyor. Altta soldaki foto raftaki porsuk, geceyar s konusunda denebesin ar yor. yimli araflt rmac lar ayak izi, bir yere tak lm fl k l, d flk, yuva, eflelenmifl toprak gibi iflaretlerden bunlar n hangi hayvana ait oldu unu ç kar yorlar. Bu iflaretler o kadar de erli ki, çeflitli ölçüm ve incelemeler sonunda porsu un difli mi, erkek mi oldu u, büyüklü ü, yaklafl k a rl, nelerle beslendi i, ortalama bar nma alan n n büyüklü ü, gündüz mü, gece mi etkin oldu u, bir porsuk grubunun kaç bireyden olufltu u, bir alandaki porsuk nüfusunun kaç oldu u gibi bilgilere ulafl labiliyor. Poz Ver, Çekiyorum Ancak bu konuda ne kadar deneyimli olunsa da iflaretlere göre hayvanlar n varl n belirlemek zor. Yaban hayat biyologlar bile örne in, vaflak ve leopar d flk s n ay ram yorlar. Hayvan iflaretlerinden daha güvenilir, do rudan bize hayvanlar n varl n gösteren yöntemlerden biri de fotokapan kurmak. Bakmay n kapan dendi ine. Fotokapan asl nda bir foto raf makinesi. Ancak, yaln zca bir foto raf makinesi de il. Fotokapan, harekete ve s ya duyarl bir alg lay c ve buna ba l olarak çal flan bir foto raf makinesinden olufluyor. Yaban hayat biyologlar bunlar, çal flma yapt klar alana yerlefltiriyorlar. Örne in, a açlara ba l yorlar. Fotokapan, hem gündüz hem de gece önünden ge- 38 Foto: Aykut nce Foto: Ö. Emre Can Foto: Ö. Emre Can çen bir hayvan n varl nda otomatik olarak çal fl yor ve foto raf n çekiyor. Foto raf n da çekmekle kalm yor, tarih, saat, s cakl k gibi verileri de kaydediyor. Hatta postunun üzerindeki deseni bireyden bireye de iflen türlerde birey say s n ç karmak bile mümkün. Biyologlar, foto raflar inceleyerek bireyleri ay rt edebiliyorlar ve bunlar n günlük etkinliklerini de izleyebiliyorlar. Örne in, fotokapan sayesinde porsuklar n gece etkin olduklar n belirlemek mümkün. Peki yaban hayat biyologlar neden porsu u ya da di er hayvanlar araflt r yorlar. Elbette, öncelikle meraktan! Daha sonra onlar n nas l yaflad klar n ö renerek elde ettikleri bilgileri baflka alanlarda kullanma olas l ndan. Örne in, porsuklar n toprak alt nda nas l solunum yapt klar n ö renirsek, bu bilgi bir gün iflimize yarayabilir. Bir de bir yaflam alan ndaki her canl o bölgenin aynas. Bu aynaya bakarak canl lar ve yaflam alanlar n koruman n yollar n daha kolay bulabiliriz. Tu ba Can Kaynaklar http://www.badgers.org.uk/badgerpages/eurasian-badger-64.html http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/meles_meles.html Bilim Çocuk Foto: Aykut nce

SPOR YAPIYORUZ Ne Güzel fiey Kamp Yapmak! Güzel bir havada, e lenceli bir parkurda s k bir do a yürüyüflü yapmak gibisi yoktur. E er geceyi de d flar da geçirecekseniz gerçekten çok flansl s - n z. Ancak bu güzel, e lenceli ve rahatlat c etkinli in olabildi ince keyfini ç karabilmek için uygulanmas gereken fleyler, uyulmas kurallar ve dikkat edilmesi gereken ayr nt lar var. Kamp yapmak e lenceli oldu u kadar, iyi planlanmas gereken ciddi bir ifltir. Her fleyden önce kendi kendimize neden kamp yapmak istedi imizi sormam z çok önemli. Bu sayede beklentilerimizi belirleyip ona göre bir kamp alan seçebilir ve süresine karar verebiliriz. E er kamp yapmak çok uzun ve yorucu bir do a yürüyüflünün ard ndan yaln zca geceyi geçirmek için bir zorunluluksa, mümkün oldu unca az yükle yola ç kmam zda yarar var. Amac m z yaln zca geceyi geçirmek olaca için, kamp için seçilen yerin manzaras n n çok da önemi olmaz. Ancak, her koflulda rahat ve güvenli bir kamp alan seçmemiz önemli. Bu nedenle, hava kararmadan kamp için uygun yerler belirlenir ve çad rlar kurulur. Her fleyden önce gece boyunca kalaca m z yerin güvenli olmas gerekir. Örne in, sel bask nlar - na karfl tedbirli olmak gerekti inden nehir yataklar ve tafl düflmesi tehlikesine karfl oynak kaya dipleri bu ifl hiç uygun de il. Ayr ca y ld r m düflmesi, fliddetli ya fl riski ve hayvanlar n bar na olabilmesi nedeniyle a aç altlar da kamp kurulmamas gereken yerlerdir. Güvenli bir alan, o bölgenin kamp yapmaya uygun olmas için yeterli olmayabilir. Bu noktada da, bölgenin su kaynaklar na yak nl önem kazan r. Bu kaynak, duruma göre bir köy çeflmesi olabilece i gibi, yaln zca temiz ve içilebilecek suyu olan bir dere de olabilir. E er amac m z, yaln zca geceyi geçirmek de- il, özellikle kamp yapmak ve kampta yaflamaksa, o zaman kamp yeri seçimine biraz daha özen göstermek gerekiyor. Güvenlik ve içme suyuna yak nl n yan s ra, manzara ve yap lacak yürüyüfllerle var lmak istenen zirve ya da di er hedeflere yak nl k bizim için önemli olur. Ayr ca, arazinin engebeli ya da tafll olup olmamas da kampç lar için çok önemlidir. E er alan çok engebeli ve tafll ysa, çad rlar kurulmadan önce bir zemin düzeltme ve temizleme ifllemi yap l r. Bunun için bölgenin do al yap s fazla de ifltirilmeden çad r n alt nda kalacak yerde varsa tafllar ay klan r, büyük çukurlar toprakla doldurulur. Çad r mümkün oldu unca düz bir zemine kurulmaya çal fl lsa da, kimi zaman e imli bir yere çad r kurmak zorunda kalabilirsiniz. Böyle bir 40 Bilim Çocuk

durumda çad rda yatar duruma geldi inizde bafl - n z n yukar da kalmas iyi olacakt r. Ayr ca çevrede tafl t ya da yayalar için yap lm fl bir yol varsa, çad r alan n n yola çok yak n olmamas gerekir. Kampa Giderken Kentte yapaca m z haz rl klar da en az yola ç kmak kadar önemlidir. Her fleyden önce, güzel ve keyifli bir kamp için yan m za almam z gerekenleri iyi planlamal y z. Bunun için kamp süremiz, kamp yapaca m z bölge ve elbette hava koflullar çok önemli. Kamp süremize göre yan m za alaca- m z yiyecek - içecek miktar ve giyecek çeflitleri de ifliklik gösterebilir. Günlük üç ö ün için ayr ayr düflünmemiz yararl olur. Örne in, sabah kahvalt s için bir miktar yiyecek, yürüyüfl yap yorsak ö le saatlerinde at flt rmal k sandviç, bebe bisküvisi ve kuru yemifl gibi haz r yiyecekler ve akflam için de hem piflirmesi hem de yemesi zevkli yiyecekler seçmemiz gerekir. Elbette, s v alabilmek için su d fl nda içecekler de yararl olur. Kampta atefl yakmak,do- aya zarar verebilece i gibi, iyi söndürülmezse çok tehlikeli de olabilir. Bu nedenle, yemek piflirmek ya da s nmak için atefl yakmak zorunda kal rsan z, ateflin tamamen söndü ünden emin olun, gerekrirse üstüne su dökerek söndürün. Genellikle kampç lar, yanlar na yeterince ya da uygun giysiler almamaktan s k nt çekerler. Bir kampç, hava koflullar n n her an de iflebilece ini hesaba katarak yan na hem ince ve yazl k giysiler hem de so uktan korunmay sa layacak kal n giy- Malzeme Listesi 2 Çad r 2 Uyku tulumu 2 Mat 2 Ocak 2 Yak t 2 Giysiler 2 Yiyecekler 2 Dezenfektan 2 S rt çantas 2 Fener 2 Yedek giysiler 2 Ya murluk 2 fiapka 2 Günefl gözlü ü 2 Güneflten koruyucu krem 2 Düdük (kaybolma durumunda kullanmak için) 2 Çöp torbas 2 Tuvalet kâ d siler almal. Özellikle de ya murdan korunmak kampç lar için çok önemlidir, çünkü slanan giysileri günefl aç ncaya de in kurutmak pek olas de ildir. Bu nedenle ya murluk, su geçirmeyen bir ayakkab ve s rt çantas kampç için önemli malzemelerdir. Ayakkab n n, bile inizi kavrayan bir bot olmas uygun olur. Bu sayede hem yürüyüfllerde bile inizin burkulmas önlenebilir hem de ayakkab - n zdan içeri su ve kar girmesi engellenmifl olur. Güneflten yanmaya karfl ysa, kesinlikle genifl kenarlar olan bir flapka takmak gerekir. Ayr ca yüzünüzü ve e er flapkan n yan ve arka taraflar genifl kenarl de ilse buralar korumak için koruyucu bir günefl kremi kullanman z yararl olur. Bunlar n yan s ra çad r, uyku tulumunu, tulumun alt na serdi imiz mat, ocak setimizi, fenerimizi ve di er birçok malzemeyi de unutmamak gerek. E er deniz kenar nda de il de, da da, ormanda ya da göl kenar nda kamp kuracaksak, gece s - cakl k çok düflük olur. Uyku tulumunun bize fazladan s cakl k vermek yerine, vücut s cakl m z korumam z sa lamaya yarayan bir malzeme oldu unu unutmamak gerekir. Bu nedenle, e er tulumun boyu boyunuzdan uzunsa, tulumu ayaklar n z n bitti i yerden alta k v rmak ya da bir iple ba lamak bir çözüm olabilece i gibi, tulumun içine fazla giysilerinizi doldurarak içeride s t lmas gereken bofl alan b rakmamaya da çal flabilirsiniz. Kamp m z bittikten sonra o alan buldu umuz gibi b rakmak, bizden sonra orada kamp yapacaklar n da en az bizim kadar kamptan zevk almalar için önemlidir. Kamptan ayr l rken bölgedeki çöp ve at klar n toplanmas ve çöplerin de orada b rak lmay p uygun bir çöp alan na at lmas en do ru yöntemdir. Keyifli kamplar! Elif Y lmaz Bilim Çocuk 41

DO ADA BU AY DO ADA BU AY K y Kumullar Öyle bir yer düflünün ki, önünüzde bolca su var ama bunu kullanam yorsunuz çünkü tuzlu. Kullanabilece iniz tatl su yerin metrelerce alt nda. Rüzgâr, burada kimi zaman o kadar sert esiyor ki, ayakta zor Bir tür sütle en duruyorsunuz. Rüzgâr n sizi savurmamas için yere çömelmek zorundas n z. Ama bu da yetmiyor. Alt n zdaki kum da rüzgârdan dolay sürekli hareket ediyor. Bulundu unuz yerde bu kumlarla birlikte savrulmamak için ayaklar n z kumun derinliklerine dald rmak zorundas n z. Buras neresi mi? K y kumullar. Do ada canl lar için yaflam n en zor oldu u yerlerden biri k y kumullar d r. Buralarda tatl su çok az bulunur. Bir yanda deniz dalgalar, bir yanda da fliddetli rüzgâr bu kumlar sürekli hareket ettirir. Sert rüzgârlar arac l yla denizden tuzlu su tafl n r. Ancak k y kumullar da korunmas gereken önemli do a alanlar d r. K y kumullar, üç bölüme ayr l r: kumsal, ön kumul ve arka kumul. Her bölüm, farkl canl lar için uygun yaflam alanlar oluflturur. Kumsallar, denizle karan n birleflti i yerlerdir. Canl lar için bu bölümde yaflam çok zordur. Bu nedenle kumsallarda çok az say da bitki ve hayvan türü bulunur. Deniz üzerinden göç eden kufllar uzun yolculuklar nda soluklan- Deniz nergisi Çak r dikeni 42 Bilim Çocuk

mak için kumsallar kullan rlar. Ayr ca di er hayvanlar da kimi zaman karaya vuran bal klar ya da kabuklu hayvanlar bulmak için de kumsal kullan rlar. Kumsal n hemen arkas nda ön kumul bulunur. Ön kumullar, kumsallara göre daha az dalgaya maruz kalsalar da, rüzgâr burada neredeyse hiç eksik olmaz. Kumsalda oldu u gibi, ön kumullarda da yaflam zorlu koflullar alt nda geçer. Rüzgâr nedeniyle sürekli hareketli olan kum, besinin az olmas, yer alt ndaki tatl suda olan ani de iflimler, buharlaflman n fazla olmas burada yaflayan canl lar n yaflam n zorlaflt r r. Buna karfl n bu zor koflullara uyum sa lam fl kimi özel canl lar da vard r. Ön kumullar, farkl bitki ve hayvan türlerini de bar nd rabilir. Bu bitkiler aras nda havac va, çak rdikeni, sütle- enler, baklagiller ve kum zamba da bulunur. fiark Söyleyen Kumullar Havac va Yüzy llar boyunca do a kâflifleri ve biliminsanlar, kumul alanlara yapt klar gezilerde kumullardan ç kan de iflik seslerden söz etmifller. Marko Polo, Gobi Çölü nde yapt yolculuk s ras nda garip sesler duydu unu, Charles Darwin de fiili de yolculuk ederken kumullardan farkl sesler duydu unu belirtmifl. Kumullardan geçen ve bu sesleri duyan insanlar n tarifleri genellikle birbirinden farkl. Kimi kumullar n flark söyledi ini, kimi sl k çald n kimi de kükredi ini söylemifl. Onlar n duydu u bu sesler, s k fl k bir halde duran kum tanelerinin üstte bulunanlar n n altta daha sabit duranlara sürtünmesiyle ç kar. Bir kumulda bu seslerin ç kabilmesi için kumulun çok kuru olmas gerekir. Elbette bir de say s z kum tanesinin bir arada olmas. Kumullar n zor koflullar na karfl n burada pek çok canl yaflar Ön kumullar n gerisindeyse arka kumullar yer al r. Burada kum tepeleri daha yüksektir. Ön kumullara göre daha sabittir. Bitki örtüsü daha fazla oldu- u için rüzgârdan daha iyi korunur. Daha boylu bitkiler ve hatta küçük a açç klar görülebilir. S cakl k, ön kumula göre daha düflük ve nem oran daha fazlad r. Belirli bir süreden sonra yüksekli i ön kumul kadar h zl olmasa da yine de artar. Arka kumullarda görülebilen bitki türleri aras nda keçiboynuzu, defne, sak z, ard ç, kermes meflesi, kekik, laden gelir. Burada besin ön kumullara göre daha fazlad r. Kumullarda yaflayan hayvanlar, gündüz s caktan ve afl r rüzgârdan kaç p kendilerini koruyabilirler. Burada yaflayan hayvanlar n ço u, havan n daha serin oldu u geceleri etkindir. Ayr ca bunlar n ço unun kumullarda yaflamaya uygun özellikleri vard r. Örne in, kimi örümcekler kumun derinliklerinde yaflar, sürüngenlerin renkleri kumulda saklanabilmelerini sa lar, y lanlar n derileri kaygan kumda kolayca hareket edebilecek flekildedir. Yaz n deniz kenar nda bir yere gidiyorsan z yak nlarda bir kumul alan olup olmad n mutlaka ö renin. Bu alanlar ziyaret edin, inceleyin ve gördüklerinizi bize iletin. Mümkünse foto raf çekin. Bize iletece iniz bilgiler, belki de bu alanlar daha iyi tan mam za yard mc olacakt r. Burcu Meltem Ar k burcu.arik@dogadernegi.org Kaynak: Türkiye nin Önemli Bitki Alanlar, Do al Hayat Koruma Vakf, 2003 Sevgili Arkadafllar, do ayla ilgili sorular n z ve yapt n z çal flmalar bize yollayabilirsiniz. Gönderdiklerinizin baz lar na zaman zaman köflemizde yer verece iz. Mektuplar n z ve e-postalar n z bekliyoruz. Adres: TÜB TAK Bilim Çocuk Dergisi Do aya Bu Ay Köflesi/Atatürk Bulvar /No:221/Kavakl dere/06100/ankara/e-posta:cocuk@tubitak.gov.tr Bilim Çocuk 43

GÖZLEM DEFTER N ZDEN Sulakalanlarda bulunan bitkileri gözlemleyin. Bu bitkilerin di er yaflam alanlar nda bulunanlardan farklar neler? Adres: TÜB TAK Bilim Çocuk Dergisi Gözlem Defterinizden Köflesi Atatürk Bulvar /No: 221/06100/Kavakl dere/ankara Kahkaha Çiçe i Apartman m z n bahçesinde sar l c yap s olan bir çiçek var. Ad kahkaha çiçe i. Yaz geldi inde küçük mavi çiçekler aç yor. Güneflli yerlerde daha iyi gelifliyor. Suyu fazla sevmiyor. Bu bitkiyi al p bahçe s n rlar na ve duvarlar na sard - rabilirsiniz. Ataman Saymaz Nermin Metin Akar ÖO / 4 C / Kufladas / Ayd n Hava Gücüyle Çal flan Araba Okulumuzda bulufl flenli- i yap ld. Ben de kat lmaya karar verdim. Grup olarak önce hava gücüyle çal flan bir araba yapmaya karar verdik. Ama boflalan havan n tersi yönde uygulad itme kuvveti, kutuyu hareket ettirmeye yetmedi. Erkut arkadafl m zdan da destek alarak çal flmam z gelifltirdik. Süt kartonunu hafiflettik. Balonu kutunun üstüne de il, içine yerlefltirdik. Art k arabam z hareket ederek ilerleyebiliyordu. Furkan Odabafl ve 4-B s n f grup arkadafllar Özel Enka ÖO / 4 B / Adapazar Yap flkan Kuruyunca... Ben yap flkanlar gözlemledim. Bir ç kartmam vard. Bunun yar s n kalemime yap flt rd m. Di er yar s n da aç kta beklettim. Bir iki saat bekledim. Kalemimi yeniden inceledi imde ç kartma kalemin üzerinde duruyordu. Aç kta duran ç kartmay kaleme yap flt rmaya çal flt m. Olmad. Ç kartman n yap flkan kurumufltu. Bundan yap flkanlar n kapa n aç k b rakmamak gerekti ini ö rendim. Gözlem yapmak ne güzel, insan her fleyi ö reniyor. Nursena Önder Ali Suavi ÖO / 2 B / Bornova / zmir 44 Bilim Çocuk

Asalak Ökseotu Ökseotunun farkl yörelerde çekem, burç, gökçe, gevele, güvelek ve gövelek gibi adlar var. En önemli özelli i de asalak olarak yaflamas. Bu bitki, saçak köklerinin yard m yla elma, armut, kavak, çam ve köknar gibi a açlar n dallar na tutunuyor. Bu a açlar n ürettikleri besine ortak oluyor. Ökseotunun yapraklar her zaman yeflil ve nohut büyüklü ündeki meyveleriyse beyaz renkli. Bu meyveler cama benziyor. çleri kaygan ve sular yap flkan. Üstelik bu su zehirli. Ancak, baz kufllar bu meyvelerle besleniyorlar. Demek ki, bitkinin zehirli suyundan etkilenmiyorlar. flte böyle ilginç bir bitki ökseotu.. Hava Is n nca... Burcu Ç b kc Ali Suavi ÖO / 1 D / Bornova / zmir Bir gün montumdan ç kan iki küçük tüyle bir deney yapt m. Tüylerden birini elimden b rakt m. Tüy, yavafl yavafl yere indi. Di er tüyü, kaloriferin 10 cm üzerine b rakt m. Tüy, yere düflmedi. Yavafl yavafl yukar yükseldi. Bunun nedenini merak ettim ve konuyu araflt rd m. Is nan havan n hacmi art yormufl, yani genlefliyormufl. Genleflince yo unlu u azal yormufl. Yo unlu u azalan hava yükseliyormufl. Yani tüyün yükselmesinin nedeni s nan havaym fl. Ataman Saymaz Nermin Metin Akar ÖO / 4 C / Kufladas / Ayd n 29 Mart Günefl Tutulmas lk kez bir günefl tutulmas na tan k olaca m için çok heyecanl yd m. K rklareli nde bulundu um için tam tutulmay izleyemedim. Parçal tutulma saat 13:00 da bafllad. 13:08 de Günefl afla düflüyor gibi oldu. Sonra gitgide küçüldü. Kufllar alçaktan uçmaya bafllad. Baz bitkiler çiçeklerini kapad. 14:16 da günefl aç lmaya bafllad. Televizyondan Günefl tutulmas n n baflka illerde nas l yafland n da izledim. Parçal Tutulma An nda Alperen Kumcu Fahri Kasapo lu ÖO / 3 A / K rklareli Günefl tutulmas n Manavgat n biraz ilerisindeki bir otelden izledim. Annem fizik ö retmeni oldu u için tutulmayla ilgili sempozyuma davet edilmiflti. Biz de oraya ailece gittik. Geçen say n zda anlatt n z gibi parçal tutulma s ras nda a açlardan s zan fl k demetleri güneflin hilâl biçimini gösteriyordu. Bu an n foto raf n çektik. Sizlerle paylaflmak istedim. Cemal Efe Yal nbalc Ali R za Çevik ÖO / 5 B / Manisa flte Havaaa! Havan n varl n basit bir deneyle anlayabiliriz. Bu deney için bir le en, kâ t ve bardak kulland m. Le ene su doldurdum. Barda n içine kâ d buruflturarak soktum. Barda ters çevirdim ve bu flekilde barda le enin içine soktum. Biraz bekledim ve barda sudan ç kard m. Kâ t slanmam flt! Çünkü bardaktaki hava, suyun içeri girmesini önlemiflti. Nazl Elif Demiröz 75. Y l Cumhuriyet ÖO / 5 A / Gelibolu / Çanakkale Bilim Çocuk 45

GÖKYÜZÜ GÜNLÜ Ü Havalar n s nd ve gözlem için uygun oldu u yaz aylar geliyor. Gökadam z n merkezinin yer ald bölge güneyde yükselirken, gözlenebilecek gökcisimlerinin say s da art yor. Yaz gökyüzünün en parlak y ld zlar ndan biri olan Vega, hava karard nda kuzeydo u ufkundan yükselmeye bafll yor. Bu y ld z, yaz mevsiminin habercisi olarak kabul ediliyor. Mars n (Eski Yunanca da Ares) rakibi anlam n tafl yan Akrep in turuncu dev y ld z Antares, hava karard ktan bir süre sonra güneydo u ufkundan do uyor. Antares ve Mars, iki yönden birbirlerine rakipler. Birincisi, renkleri çok benzer. Antares, dev ve so uk bir y ld z oldu u için rengi Mars nki gibi turuncu. Parlakl kta Mars, genelde daha üstün olsa da, bu yaz Antares galip. Çünkü bu s ralar Mars gezegenimize uzak oldu undan, ondan biraz daha sönük. Yaz gökyüzünün belirgin parlak y ld zlar aras nda yer alan bir turuncu dev olan Çoban Tak my ld z ndaki Arcturus ise haziran ay nda neredeyse baflucumuzda bulunuyor. Ku u daki Deneb ve Kartal daki Altair, Vega yla birlikte Yaz üçgeni ni oluflturuyorlar. Gezegenlere gelirsek, akflam n en parlak gezegeni Jüpiter, hava karard nda do u ufku üzerinde yükselmifl oluyor. Jüpiter ve Terazi nin en parlak y ld z olan Zubenelgenubi, birbirlerine çok Ku u yak n konumdalar. Gezegen ve y ld z aras ndaki parlakl k fark dikkate de er. Jüpiter, bu haliyle y ld zdan yaklafl k 100 Altair kez parlak. Kartal Mars, akflam gökyüzünde günden güne yavafl yavafl alçal rken, gökyüzünün y ld zlardan oluflan fonunda do uya do ru ilerlemeyi sürdürüyor. Ay sonunda, benzer parlakl lardaki Castor, Pollux ve Yay DO U YAZ ÜÇGEN Mars, bir do ru üzerine dizilmifl gibi görünüyorlar. Gezegenin parlakl bir ay içinde biraz daha düflüyor. Mars n do uya do ru ilerleyifli, onu giderek Satürn e yaklaflt r yor. Ay sonunda, iki gezegen iyice yak nlaflm fl olacaklar. Bu s rada, iki gezegen aras ndaki parlakl k fark çok belirgin olacak. Satürn, art k gece yar s civar bat - yor. Venüs, sabah gökyüzünde yer alan tek parlak gezegen. Venüs, ay boyunca yükselimini koruyor ve sabah saat 03:45 civar do u ufku üzerinde beliriyor. Merkür, May s ortalar nda gözlem için pek uygun konumda de il. Haziran n ilk günlerinden itibaren akflam gökyüzünde gözlenebilecek kadar yükselmemifl oluyor. Ay, 5 May s ta ilkdördün, 13 May s ta dolunay, 20 May s ta sondördün, 27 May s ta yeniay evrelerinden geçecek. Alp Ako lu Deneb Lir Akrep Vega Kraliçe Kral Küçük Ay Herkül Antares KUZEY Kutupy ld z Jüpiter Terazi Çoban Arkturus Büyük Ay Ba ak Spika Kapella Karga Aslan kizler Regulus Mars Satürn BATI 46 Bilim Çocuk GÜNEY

EVDE B L M E Gerekli Malzeme: Süt En az iki farkl renk yiyecek boyas S v bulafl k deterjan Kulak temizleme çubu u ya da suluboya f rças Derinli i az olan bir tabak ya da kapak Moleküllerin Dans Kimya bilimi akl n za gelmeyecek e lence olanaklar sa layabilir. Bunun için tek yapman z gereken birkaç maddeyi kar flt rmakt r! Maddeler kar fl nca kimyasal tepkimeler gerçekleflebilir ve renk de iflimi, gaz ç k fl gibi de iflimler gözlemlenebilir. Ancak, bilmedi imiz maddeleri kar flt rmak tehlikelidir. Gelin çok iyi bildi imiz sütle s v deterjan kar flt rarak hem tehlikesiz hem de basit ve e lenceli bir deney yapal m. D E Haydi Bafllayal m Taba, bir miktar sütle doldurun. Yiyecek boyalar ndan süte damlat n. Ancak, boyalar n taba n ortas nda ve birbirine yak n olmas na dikkat edin. Kulak temizleme çubu unu s v deterjana bat r n. Daha sonra bu çubu u sütün içine hafifçe bat r n ve 10-15 saniye bu flekilde tutun. Bu ifllemi de taba n ortas nda gerçeklefltirmeye özen gösterin. Sütteki hareketlili i, renk patlamalar n görüyor musunuz? Peki, bunun nedenini merak ediyor musunuz? Süt, ço unlukla sudan oluflur. Su d fl nda protein, ya, vitamin ve mineral de içerir. Sütün içindeki protein moleküllerini bir arada tutan ba lar zay ft r. S v deterjan n eklenmesiyle bu ba lar k r l r ve protein molekülleri bükülür, k vr l r, döner. Di er yandan s - v deterjan molekülleri kümeleflirler. Bu kümeler, sütün içinde as l halde bulunan ya moleküllerini harekete geçirir. Böylece sütte girdaplar oluflur. Sütün içindeki moleküller, tüm bu olaylar sonucunda o kadar hareketlenirler ki bu olay dansa benzer. Bu dans, yani moleküllerin hareketlerini yiyecek boyas sayesinde daha kolay gözlemleyebiliriz. Renk patlamalar n n bir nedeni de, s v deterjan moleküllerinin su moleküllerini bir arada tutan ba lar k rmas d r. Böylece yiyecek boyas suyun her taraf na da l r. Moleküllerin hareketi, deterjan kümeleri ve ya molekülleri her yerde karfl lafl ncaya kadar devam eder. Ayn deneyi bir kez de yaln zca suyla yap n. Ayn etki oluyor mu, gözlemleyin. Tu ba Can Kaynak http://www.stevespanglerscience.com/exp eriment/00000066 B L

ELEKTRONUN SERÜVENLER Çok Büyük Miktarda Enerjiyi Bile Kontrol Edebiliriz Büyük uçak motorlar n düflünün. Bunlar, yaln zca az miktarda enerjiyle çal flan bir kontrol paneliyle yönetilir. Yüzlerce metre uzunlu unda ve yüzbinlerce ton a rl ktaki gemiler yaln zca birkaç tuflla yönlendirilir. Aç l p kapanan köprüler de, içinden çok yüksek miktarda ak m n geçti i elektrikli motorlarla iflletilir. Tüm bu örnekler, az miktarda enerji kullanarak çok miktardaki enerjiyi yönlendirebildi imizi gösteriyor. Bunu baflarmak için de ak ll ca tasarlanm fl özel devreler kullan l r. Biz de bu yaz m zda, uçaklardaki ya da gemilerdeki kadar karmafl k olmasa da, bir devrenin di er bir devreyi nas l kontrol edebilece ini gösteren bir kontrol devresi tasarlayaca z. Önceki say lar m zda köflemizi izleyenler hat rlarlar; bir çiviye sar l bobine elektrik ak m uygulad m zda bobinin sar l oldu u çivi, m knat sa dönüflmüfltü. Buna, elektrom knat s ad n vermifltik. Yani uygulad m z elektrik ak m, uygun bir metali kendisine çeken bir m knat s meydana getirmiflti. flte kontrol devreleri temelde bu iliflkiden yararlan r. Küçük bir ak m sayesinde bu ak mdan çok daha büyüklerini tafl yabilecek bir anahtar devreye sokar. Gelin, bunu uygulayarak daha iyi kavrayal m. Malzemeler: 10 m yal tkan bobin teli, 20 cm yal tkan olmayan tel, 1,5 voltluk ampul, dosya teli, 1 çivi, 1 raptiye, destek olarak kullan lacak bir tahta parças Düzene imizi Haz rlayal m Yal tkan bobin telini çivinin bafl taraf na yak n olacak flekilde sar n. Bu yal tkan telin üzeri elektri i iletmeyen bir boyayla kapl d r. Bu boyay telin her iki ucundan birer cm boyunda s y - rarak temizleyin. Daha sonra ilet- 48 Bilim Çocuk

(+) kutbuna dokundurun. Ne görüyorsunuz? Çivinin m knat sland n ve dosya telini çekti ini mi? Dosya telinin çiviye çekilir çekilmez kontrol edilen devrenin tamamland n ve ampulün yand - n m? E er bunlar olmuyorsa dosya telinin, çivinin bafl na yeterince yak n oldu undan emin olun ve ba lant lar n z tekrar kontrol edin. ken teli al n ve çivinin alt k sm na birkaç kez sar n. Çiviyi tahtaya çak n. Dosya telini Z fleklinde k v - r n ve e er üzeri bir boyayla kapl ysa her iki ucunu da bir makasla kaz y n. Bir teli raptiyenin ucuna bir kez dolay p dosya telini s - k flt racak flekilde tahtaya tutturun. Bu aflamada iletken telle dosya telinin birbirine dokunmas gerekiyor. Kontrol devremizi kural m Pilin ve bobinin birer ucunu birbirine ba lay n. Bobin telinin di er ucunu aç k b rak n ve hiçbir yere ba lamay n. Bu uç, di er devreyi kontrol etmek için pilin (+) kutbuna ba lanacak. Peki neler oluyor? Foto rafta da gördü ünüz gibi kurdu umuz düzenek iki farkl devre içeriyor. K rm z devre kontrol devremiz ve mavi devre de kontrol etmek istedi imiz devre. Burada k rm z devre bobin teli, anahtar (biz burada yaln zca iki teli birbirine dokundurduk) ve pilin oluflturdu u seri devredir. Mavi devreyse pilden bafllayarak ampul, dosya teli, çivi ve çivinin alt na sar l iletken telin oluflturdu u devredir. K rm z devre kapand nda (yani bobin telinden ak m geçti inde) çivi m knat slan r ve dosya telini çeker. Dosya telinin çiviye çekilmesiyle mavi devre kapan r (yani ampul pile ba lanm fl olur). Kontrol edilen devrenin, daha güçlü baflka bir pile ba land n düflünün. Çok daha büyük bir ak m yaln zca bobin teline ba lad m z 1,5 voltluk bir pille kontrol etmifl oluruz. Bu sistemler evlerimizdeki elektrikli eflyalardan, uçaklara, barajlara ve uzay istasyonlar ndaki pek çok sisteme kadar hemen her yerde karfl m za ç kar. Siz de nerelerde kullan labilece- ini düflünün. Kontrol edece imiz devreyi kural m Ayn pili (farkl bir pil de kullanabilirsiniz) kullanarak çivinin alt na sard n z iletken teli pilin (-) ucuna ba lay n. Dosya telini tutan raptiyeye ba l teli ve pilin (+) ucuna ba l teli de flimdi ampüle ba lay n. fiekle bakarak ba lant lar tek tek kontrol edin. Harekete geçiyoruz fiimdi, bir ucunu hiçbir yere ba lamad m z tek bir tel var: bobin telinin bir ucu. Bu ucu, pilin Özgür Çobano lu ozgur_cobanoglu@hotmail.com Erden Ertörer erdenertorer@hotmail.com Bilim Çocuk 49

BULUfi ATÖLYES Yi it Özgür Kim Buldu? Günümüzün yayg n oyun malzemelerinden biri olan oyun hamuru, 1956 y - l nda bulunmufl. Kimyagerlerin amac, asl nda duvar kâ d n temizlemek için bir madde üretmekmifl. yi ki, bu maddenin çocuklar taraf ndan sevilece ini anlam fllar ve oyun hamurunu oyuncak dünyas na kazand rm fllar. Biz de size bu oyun hamurunu bulan buluflçular n adlar n soruyoruz. Kimya bilimiyle u raflmak istiyorsan z, evinizin mutfa nda daha çok zaman geçirmelisiniz. Neden mi mutfak? Çünkü orada birçok kimyasal madde bulunur. Sirke, karbonat, ya, limon, fleker, tuz yaln zca bunlardan birkaç. Bu maddelerle neler mi keflfedebilirsiniz? Buharlaflma, kaynama, yüzme-batma, yo unluk... E er merak edip deneyler yapmaya bafllarsan z bu listenin uzay p gidece ini de fark edeceksiniz! flte Sorumuz Derya ve annesi Gülbahar Han m birlikte zaman geçirmek için iyi bir yol bulmufllar. Kimya deneyleri yap yorlar. Gülbahar Han m, mutfakta yemek haz rlarken k z na da küçük görevler veriyor. Derya n n son görevi, k rm z lahana suyuyla çeflitli maddelerin asit içerip içermedi ini gözlemlemekti. Bu, ona çok basit geldi. Bunun üzerine annesi ona daha zor bir görev verdi. Sütten oyun hamuru haz rlamas n istedi. Derya, bunu ilk duydu unda flafl rd. Süt gibi s v bir maddenin kat laflabilece ine inanamad. Bunu düflünür düflünmez de buldum diye ba rd. Bakal m siz ne bulacaks - n z? Sütten nas l oyun hamuru haz rlayacaks n z? Mart Ay Sorumuzun Yan t Bir uzay meki inin malzemesi titanyum ve alüminyum olabilir. Titanyum hafif, sert, paslanmaz ve dayan kl oldu u için tercih edilir. Alüminyum da hafif, s zd rmaz, zarars z ve morötesi fl nlar geçirmeyen özelliktedir. Biliminsanlar, alüminyumun yerini alabilecek ince ve hafif yeni bir malzeme daha bulmufllar. Bu malzeme, çöp torbalar nda da kullan lan polietilen adl bir polimermifl. RXF1 ad da verilen malzemenin en önemli özelli i, uzaydaki zararl fl nlara karfl dayan kl olmas ym fl. Kim Buldu? sorusunun yan t Edwin Hubble. Katk da Bulunanlar Emre Korkmaz / Gökhan Y ld z / Akif Do an / Merve Boyac / pek Zeynep Kondu / Umut Taflal / Alime Boz / Nebahat Deli / Yurdanur Egeli / Alper Kaan Kaynak / Faruk Çetin / Said Onar / O uzhan U ur / Rüveyda Bafl / Gizem Bozkan / Selin Demir / Onur Y lmazer / Muteber Tuzcu / Tolgaer O uzhan K l k / Özge S la Baflp nar / Didem Ar k / Müge Ünver / Aylin Gazda l / Efe Bent / Aysu Bahtiyar / Nur Y lmaz / Sabrican Sarak / Erdal Katan / Mahmut Türkistani / Mensucat Santral Anadolu Lisesi 9-F ö rencileri / Asl Gültekin / Gülnahar Çelik / Rabia Belan / Gizem Göllü / Selcan Gündo an Tu ba Can Adres: TÜB TAK Bilim Çocuk Dergisi Bulufl Atölyesi Köflesi Atatürk Bulvar No:221 06100 Kavakl dere/ankara 50 Bilim Çocuk

GEZEGEN M Z VE NSANLAR Denizin Çocuklar Mokenler Mokenler, Tayland k y lar na 60 kilometre uzakl ktaki Surin Adalar nda yaflayan, y l n büyük bir bölümünde denizlerde gezen yar göçebe bir topluluk. Birçok insan için karada zaman geçirmek neyse, onlar için de yüzmek, dalmak ve teknede zaman geçirmek de o. Deniz onlar n evi. Y l n belli zamanlar nda, denizde güçlü rüzgârlar ve dalgalar oldu unda, bambu kulübelerine s n yorlar. Kulübelerini de, denizin k y yla birleflti i yerlerde, denizden belli bir yükseklikteki platformlar n üstüne yap yorlar. Havalar düzelince, kabang lar na geri dönüyorlar. Kabang, Mokenler in teknelerine verdi i ad. Ancak, son y llarda, Tayland hükümetinin çabalar sonucu birçok Moken, kulübelerinde daha çok zaman geçirmeye, kabanglar n ysa yaln zca biryerden bir yere gitmek için kullanmaya bafllam fl. Deniz kadar olmasa da, Mokenler in yaflam nda orman da önemli bir yer tutuyor. A açlar n gövdelerini ve yapraklar n, evlerini, teknelerini ve eflyalar n yapmada kullan yorlar. Yiyecek olarak ve ilaç yap m nda da birçok orman ürününden yararlan yorlar. Çok iyi birer dalg ç olmay daha küçük yafllarda ö renen Moken çocuklar, deniz dibinden midye ve deniz h yar gibi yiyecekler toplamak için defalarca suya dal yorlar. Sualt gözlü ü kullanmasalar da, denizin dibindeki çok küçük nesneleri bile büyük bir kolayl kla görüp alabiliyorlar. Geçti imiz y llarda bir araflt rmac, Moken çocuklar n n, yafl tlar baflka çocuklara göre sualt nda çok daha keskin bir görüfle sahip olduklar n kan tlam fl. Bunun nedeniyse, suyun alt nda gözbebeklerinin iyice küçülmesi ve gözlerini daha iyi odaklayabilmeleri. Mokenler in, denizi herkesten daha iyi tan d klar söyleniyor. Öyle ki, 2004 y l nda Güneydo u Asya da gerçekleflen tsunami felaketinde, bu sayede hayatta kalabilmifller. Deniz seviyesindeki düflüflten, dev dalgalar n geliflini önceden sezmifller; dalgalar k y ya vurmadan yükseklere kaçarak yaflamlar n kurtarabilmifller. Asl Zülâl http://www.unesco.org/csi/act/thailand/moken_e.htm http://www.cusri.chula.ac.th/andaman/en/way/index.php http://www.sciencenews.org/articles/20030517/fob4.asp Bilim Çocuk 51

B LG SAYAR DÜNYASINDAN Süper Belleklere Ad m Ad m Bilgisayarlarda kulland m z klasik belleker, bir süre sonra yerlerini nanobelleklere b rakabilir. Günümüz bilgisayarlar nda kullan lan klasik bellek anlay fl n gelifltirmek için yap lan araflt rmalar, çok ilginç sonuçlara yol aç yor. Örne in geçti imiz aylarda Amerika daki Pennsylvania, Harward ve Drexel Üniversitesi araflt rmac lar yeni bir veri saklama yöntemi keflfetmifller. Bu yöntem, son zamanlar n gözde teknolojisi olan nanoparçac klarla ve suyla ilgili. Evet, do ru okudunuz. Elektronik devrelerin ve bilgisayarlar n en büyük düflmanlar ndan biri olan su, nanoparçac klarla birlikte az miktarda kullan ld nda devre sonland r c ifllevi görüyor. Bu da iki taraf su molekülüyle çevrili nanoparçac n, tafl d veriyi hat rlamas n sa l yor. Bu geliflme, gelecekte üçboyutlu ortamlarda veri saklamay mümkün hale getirecek. Biliminsanlar, bu yolla yaln zca bir santimetreküplük alanda 100 milyon gigabit veri saklanabilece ini düflünüyorlar. Yani gelecekte, yaklafl k kibrit kutusu kadar bir alanda, 300 bin y l süresince kendini tekrarlamadan çalacak uzunlukta müzi i ya da 10 bin y l boyunca tekrarlamadan çalabilecek uzunlukta DVD filmi depolayabilece iz. Bakal m bu düfl ne zaman gerçek olacak?.. Su Geçirmeyen Dizüstü Bilgisayar Su, nanoteknolojide ifle yar yor olabilir. Ancak hâlâ tehlikeli; su, çay, gazoz ve benzeri her türlü s v, bilgisayarlar için son derece zararl, Bu konuda en büyük s k nt dizüstü bilgisayarlar için geçerli. Ortal kta b rak lan ve her ortamda kullan lan bu bilgisayarlar n üzerine dökülecek bir bardak su ya da bir fincan çay, aleti kullan lamaz hale getirebiliyor. Panasonic markas n n da sahibi olan Japon teknoloji devi Matsushita da, bu konuya el atarak su geçirmeyen bir dizüstü bilgisayar gelifltirmifl. Panasonic CF-Y5 modeli bu bilgisayar n klavyesinde özel su boflalt m kanallar var. Ayr ca bilgisayar, s çrayan s v n n içte bulunan önemli bileflenlere bulaflmamas için özel tabakalar bar nd r yor. fiimdilik yaln zca Japonya da bulunan bilgisayar n fiyat biraz yüksek. Yine de özellikle bilgisayar nda önemli projelerle u raflan dikkatsiz kullan c lar n içini rahatlataca- da kesin. Panasonic in CF-Y5 modeli dizüstü bilgisayar, su ve benzeri içeceklerin dökülmesine karfl dayan kl olufluyla dikkat çekiyor. Levent Daflk ran 52 Bilim Çocuk

? SORUN SÖYLEYEL M Adres: TÜB TAK, Bilim Çocuk Dergisi Sorun Söyleyelim Köflesi Atatürk Bulvar No:221/ Kavakl dere/06100/ankara Sevgili Bilim Çocuk, Kutuplarda neden 6 ay gece, 6 ay gündüz yaflan r? Selin Yetim Cumhuriyet lkö retim Okulu / 5-D / Çorum Gezegenimizin dönüfl ekseni, Günefl in çevresinde doland yörüngenin düzlemine göre e iktir. Bu nedenle, Dünya, Günefl çevresinde dolan rken, Günefl fl nlar farkl enlemlere dik gelir. 21 Mart ve 23 Eylül de, fl nlar ekvatora dik gelir. Dünya küre biçiminde oldu undan, bu s rada fl nlar kutuplara yatay gelir. Bu tarihlerde kutup noktalar ndan bak ld nda Günefl, Dünya n n dönüflüne ba l olarak ufukta çepeçevre dolan yor gibi görünür. 21 Mart la 23 Eylül aras, Günefl sürekli ufkun üstünde kal r. Bu kez, ufuktan belli yükseklikte, yine çepeçevre dolan yor gibi görünür. Böylece 6 ay süresince, Günefl kuzey kutbunda hiç batmaz. Bu s rada, güney kutbunda da Günefl hiç do maz ve yine yaklafl k 6 ay süren gece olur. 23 Eylül den 21 Mart a kadarsa, bunun tersi yaflan r. Güney kutbunda gündüz, kuzey kutbunda gece olur. Kutup noktalar d fl nda, bu noktalar n çevresinde yine y l n belli dönemlerinde Günefl hiç do maz ya da hiç batmaz. Bunlar, kuzey kutup çemberinin kuzeyinde ve güney kutup çemberinin güneyinde yer alan bölgelerdir. Sevgili Bilim Çocuk, Tank gibi paletli araçlar nas l sa a ve sola dönebiliyor? Yusuf Gökberk Ertunç stanbul Tekerlekli araçlar, genellikle ön tekerleklerinin sa a ya da sola hareketi sayesinde dönebilirler. Baz paletli araçlarda dört palet bulunur. Bunlar da tekerlekli araçlara benzer biçimde öndeki paletlerin hareketi sayesinde dönebilirler. Yar - paletli araçlardaysa, arkada iki palet, önde iki tekerlek bulunur. Bunlar da öndeki tekerleklerin hareketiyle sa a ya da sola dönebilirler. As l sormak istedi iniz tank gibi iki paletli araçlara, paletlerin birbirine göre h zlar de ifltirilerek yön verilir. Örne in, arac sola döndürmek için, soldaki paletin dönüfl süresince yavafllat lmas yeterlidir. Alp Ako lu Bilim Çocuk 53

* * * 9 = 6 6 DÜfiÜNEREK 9 = 9 = 6 l 3 + 3 + 3 + DÜfiÜNEREK E LENEL M Kim Daha Obur? Yavru köpeklerin yemek saati gelmifl. Hepsi ayn yaflta ama baz lar daha obur. Tarç n, Sokrat dan daha fazla; Kuzu, Pamuk tan daha az; Pamuk, Sokrat dan daha az ancak Prenses ten daha fazla yemifl. En çok yemek yiyen ikinci köpe in hangisi oldu unu bulabilir misiniz? S radaki Ne? lk iki flekil aras ndaki iliflkiyi kurup soru iflareti olan yere gelmesi gereken flekli bulabilir misiniz? Kay p Rakamlar Afla daki toplama iflleminde noktal yerlere 1, 4, 5, 6 ve 9 rakamlar n do ru flekilde yerlefltirebilir misiniz? Unutmayin, bu rakamlar n her biri bir kez kullan lacak. Kaç Dü üm Var? Spagettinin dü ümlerini bulabilir misiniz? Bunun en kolay yolu, zihninizde o spagettiyi yedi inizi canland rmak! 54 Bilim Çocuk

* = 6 9 3 + Sözcük Yakalamaca Afla daki kutucuklar n üzerinde kar fl k s rayla duran harfleri s ralayarak do ru sözcükleri oluflturun. 1 - T E K O P L E S Say larla Bulmaca Resimdeki say lar bofl dairelerin içine öyle bir yerlefltirin ki, her bir dairenin içindeki say tam üstündeki iki dairedeki say lar n fark na eflit olsun. 2 - Y Ö G E R Ü N 3 - D U U Y Gizemli Foto raf Yandaki foto raf n neye ait oldu unu bulabilir misiniz? 4 - T A S R O T E 5- I N I M fi I Geçen Say n n Yan tlar Ortada Buluflal m Alttaki u urböcekleri daha çabuk buluflur. Hatta üsttekiler hiç buluflamaz. Trapezoitlerden Üçgene Say lar Yerlefltir Kafas Kar flm fl! 25 Adalara Gezi En güneydo u yönündeki ada aç kta kal yor. Gizemli Foto T rnak Kökü Sözcük Yakalamaca Albert Einstein Bulduğunuz sözcüklerde farklı renkli kutucuklar içine alınmış harfleri doğru olarak sıralayın. Ay'ın Güneş le Dünya arasına girmesi sonucu oluşan bir gök olayının adını bulacaksınız. Banu Binbaflaran Tüysüzo lu Bilim Çocuk 55

K TAP KURDU Kaptan, Balina ve Çocuklar Joan Ailken Çeviren: Niran Elçi Gün fl Kitapl Serüven kitaplar n sever misiniz? E er yan - t n z evetse, sizlere tan taca m z bu kitab gerçekten be eneceksiniz demektir. Ünlü yazar Joan Aiken in kaleminden ç kan bu kitap ilk kez Türkçe ye çevriliyor ve okurlar n be enisine sunuluyor: Güvertede, saman dolu tahta bir kutunun içinde bir k z çocu u uyuyordu. Onu s cakça sarmalayan koyun postlar yüzünden boyu posu görünmüyordu; ama yüzüne ve karman çorman saçlar - na bak l rsa, yedi sekiz yafllar nda oldu u tahmin edilebilirdi. So uk havada iplik iplik yükselen solu u olmasa, insan de il büyükçe bir oyuncak bebek san labilirdi. O kadar k p rt s z o kadar solgun yat yordu. Yan bafl ndaki o lan, kollar n dizlerine dolam fl, kamburunu ç kar p oturmufl, onu izliyordu. Afla- inme s ras gelmiflti. Asl nda yata nda olmal yd flimdi; ama ne zaman bofl kalsa, bunu uyuyan çocu un yan nda geçirmeyi tercih ediyordu. Çocuk on aydan fazlad r uyuyordu Bir geminin güvertesinde bafllayan öykü, Dido ad nda küçük bir k z n yaflad klar n anlat - yor. Bir gemi kazas ndan kurtar lan Dido, aylarca uyuduktan sonra uyand nda kendini bir balina gemisinin güvertesinde bulur. Onu Kuzey Buz Denizi nin dondurucu sular ndan kurtaran Sarah Cascet gemisinde kendine gelen Dido nun amac, ngiltere ye evine dönebilmektir. Balina gemisinin bafl ndaki Kaptan Casket in amac, gördü ünü iddia etti i pembe balinay bulmak ve onu incelemektir. Dido, genç tayfa Nate ve kaptan n denizden ödü patlayan k z Hürmetkar Piflman la k sa sürede arkadafl olur. Dido nun evine dönme çabalar n, pembe balinan n s rr n ve daha pek çok ilginç olay bu kitapta bulacaks n z. Egzotik ülkelerde geçen bu serüven sizin de ufkunuzu geniflletecek. Gökhan Tok 62 Bilim Çocuk