T.C. KALKINMA BAKANLIĞI

T.C. KALKINMA BAKANLIĞI 10ncu KALKINMA PLANI (2014-2018) MADENCİLİK POLİTİKALARI ÖZEL İHTİSAS KOMİSYONU ENERJİ HAMMADDELERİ GRUBU JEOTERMAL ÇALIŞMA ALT GRUBU RAPORU Başkan Raportör : (F.) Prof. Orhan MERTOĞLU, Türkiye Jeotermal Derneği Genel Başkanı, IGA, International Geothermal Association- İzlanda, Almanya Dünya Bşk. Yrd. (2003-2007), Avrupa Bşk. (2007-2010), IGA Avrupa Yön. Krl. Onur Üyesi (2010-.), : Nilgün BAŞARIR, Türkiye Jeotermal Derneği Genel Sekreteri, IGA, International Geothermal Association- İzlanda, Almanya Yönetim Kurulu Üyesi Raportör Yrd : Dr. Oktay ÇELMEN, MTA Genel Müdürlüğü Üyeler : Dr. Nilgün DOĞDU, MTA Genel Müdürlüğü Sinan ARSLAN, İzmir Jeotermal A.Ş. Genel Müdürü Dr. Yusuf ULUTÜRK, AFJET A.Ş. Genel Müdürü Mehmet KAYGUSUZ, Sanko Enerji Genel Müdürü 1

JEOTERMAL ENERJİ NEDİR? Jeotermal kaynak kısaca yer ısısı olup, yerkabuğunun çeşitli derinliklerinde birikmiş ısının oluşturduğu, kimyasallar içeren sıcak su, buhar ve gazlardır. Jeotermal enerji ise jeotermal kaynaklardan doğrudan veya dolaylı her türlü faydalanmayı kapsamaktadır. Jeotermal enerji yeni, yenilenebilir, sürdürülebilir, tükenmeyen, ucuz, güvenilir, çevre dostu, yerli ve yeşil bir enerji türüdür. Yerküredeki Sıcaklık Dağılımı JEOTERMAL KAYNAKLAR İLE: A ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ, B MERKEZİ ISITMA, SOĞUTMA (AIR-CONDITIONING), SERA ISITMASI V.B. C ENDÜSTRİYEL AMAÇLI KULLANIM, PROSES ISISI TEMİNİ, KURUTMA V.B. D KİMYASAL MADDE VE MİNERAL ÜRETİMİ, KARBONDİOKSİT, GÜBRE, LİTYUM, AĞIR SU, HİDROJEN V.B. E KAPLICA AMAÇLI KULLANIM (TERMAL TURİZM) F DÜŞÜK SICAKLIKLARDA (30 C) KÜLTÜR BALIKÇILIĞI V.B. G MİNERALLİ SU OLARAK İÇİLEREK KULLANIMI GERÇEKLEŞTİRİLMEKTEDİR. 2

JEOTERMAL ENERJİ YENİ, YENİLENEBİLİR VE SÜRDÜRÜLEBİLİR BİR ENERJİ KAYNAĞIDIR. Yağmur, kar, deniz ve magmatik suların yeraltındaki gözenekli ve çatlaklı kayaç kütlelerini besleyerek oluşturdukları jeotermal rezervuarlar, yeraltı ve reenjeksiyon koşulları devam ettiği müddetçe yenilenebilir ve sürdürülebilir özelliklerini korurlar. Kısa süreli atmosferik koşullardan etkilenmezler. Ancak, jeotermal rezervuarlardan yapılan sondajlı üretimlerde jeotermal akışkanın çevreye atılmaması ve rezervuarı beslemesi bakımından, işlevi tamamlandıktan sonra tekrar yeraltına gönderilmesi (reenjeksiyon) zorunludur. Reenjeksiyon birçok ülkede yasalarla zorunlu hale getirilmiştir. Jeotermal sistemdeki rezervuar, üretim ve reenjeksiyon Jeotermal enerjinin kullanımda hiçbir risk faktörü taşımadığı (patlama, yangın, zehirlenme v.b.) için son derece güvenilir olduğu kanıtlanmıştır. Kobe ve San Francisco depremlerinde meydana gelmiş olan zararın %70 i doğalgaz yangınlarından olmuştur. İtalya Larderello sahasında 1904 yılından beri, Kaliforniya Geyser sahasından 72 yıldır jeotermal elektrik üretilmektedir. 1890 dan beri Boise Idaho da (ABD) ve 1934 den bu yana Reykjavik-İzlanda da merkezi ısıtma sistemi bulunmaktadır. Ayrıca, Paris in banliyölerinde 160.000 konut Jeotermal enerji ile ısıtılmaktadır. 3

NİÇİN JEOTERMAL..? - YENİLENEBİLİR, SÜRDÜRÜLEBİLİR, TÜKENMEYEN ENERJİ - ÖZVARLIĞIMIZ, DOĞAL KAYNAK - TEMİZ, ÇEVRE DOSTU (Yanma teknolojisi kullanılmadığı için ve sıfıra yakın emisyon) - ÇOK AMAÇLI ISITMA UYGULAMALARI İÇİN İDEAL (konutta, tarımda, endüstride, sera ısıtmasında v.d.) - METEOROLOJİK KOŞULLARDAN BAĞIMSIZ (Rüzgar, Yağmur, Güneş v.b. den bağımsız) - HAZIR ENERJİ, ELEKTRİK ÜRETİMİNDE BAZ YÜK SANTRALLERİDİR. - FOSİL VE DİĞER ALTERNATİF ENERJİ KAYNAKLARINA GÖRE ÇOK DAHA UCUZ - ARAMA KUYULARI ÜRETİM VE BAZEN REENJEKSİYON KUYULARINA DÖNÜŞTÜRÜLEBİLİR - GÜVENİLİR (Yangın, patlama, zehirleme riski yok) - ELEKTRİK ÜRETİMİNDE YÜK (ÜRETİM) FAKTÖRÜ %95 İN ÜZERİNDE - MİNİMUM ALAN İHTİYACI (Hidro, Güneş vb nin tersine) - KOLAY VE HIZLI DEVREYE ALMA, İŞLETME VE BAKIM (6 ay 1 yıl), UZUN TESİSAT ÖMRÜ - JEOTERMAL LOKAL BİR ENERJİ OLDUĞU, İTHALİ VE İHRACI VE ULUSLARARASI BİR FİYATI OLMADIĞI İÇİN SAVAŞLARA VE ULUSLARARASI PROBLEMLERE NEDEN OLMAZ. - JEOTERMAL ISITMA EVLERE FUEL-OİL, MAZOT, KÖMÜR, ODUN ATIKLARININ TAŞINMASINI ORTADAN KALDIRACAĞI İÇİN ŞEHİR İÇERİSİNDEKİ TRAFİĞİN YÜKÜNÜ AZALTIR. 4

DÜNYADA JEOTERMAL Dünya daki yüksek sıcaklıklı Jeotermal kuşaklar Yüksek Sıcaklıklı Jeotermal Kuşaklar Dünyada; Filipinler de toplam elektrik üretiminin %27 si, Kaliforniya Eyaleti nde %7 si, Papua Yeni Gine de 56 MWe kapasiteli jeotermal elektrik üretimi yapılmakta olup, Altın Madenciliği İşletmesinin enerji ihtiyacının %75 i jeotermalden karşılanmaktadır. İzlanda da toplam ısı enerjisi (şehir ısıtma) ihtiyacının %86 sı jeotermalden karşılanmaktadır. Dünyada jeotermal elektrik üretiminde ilk 5 ülke sıralaması: A.B.D., Filipinler, Endonezya, Meksika, ve İtalya Dünyada jeotermal ısı ve kaplıca uygulamalarındaki ilk 5 ülke sıralaması: A.B.D, Çin, İsveç, TÜRKİYE ve Almanya 2010 yılı itibariyle, dünyadaki jeotermal elektrik üretimi 10715 MW elektrik kurulu güç olup, 87.3 Milyar kwh/yıl üretimdir. Dünya ülkelerinin 2050 yılı hedefi 150.000 MW kurulu güç elektrik üretimidir. Jeotermalin elektrik dışı kullanımı ise 50583 MW termal olup, 6,2 Milyon konut ısıtma eşdeğeridir. Jeotermal ısıtmada Dünyada 2010-2018 yılı hedefleri; - Türkiye de 500 Bin konut (2018 Yılı hedefi) - Avrupa da 3 Milyon konut (2010 Yılı hedefi) - A.B.D. de ise 7 Milyon konutun (2010 Yılı hedefi) jeotermal enerji ile ısıtılmasıdır. 5

Dünyada Jeotermalin Doğrudan Kullanımındaki Oranlar (Elektrik Dışı) Jeotermal mahal ısıtması % 80,4, Kaplıca-sağlık amaçlı kullanım % 13,2, Sera ısıtması % 3,1, Jeotermal balıkçılık % 1,3, Endüstriyel kullanım % 1,1,Soğutma-kar eritme % 0,7,ve Diğer % 0,1 dir. TÜRKİYE DE JEOTERMAL... MEVCUT DURUM DEĞERLENDİRME JEOTERMAL MERKEZİ ISITMA (ŞEHİR, KONUT) SERA ISITMASI KAPLICA TESİSLERİ, TERMAL OTELLER VE DEVREMÜLK TESİSLERİNİN ISITMASI OTELLER, KAPLICAR, DEVREMÜLKLERDE KULLANILAN TERMAL SUYUN ISI ENERJİSİ JEOTERMAL ISI POMPASI TOPLAM ISI KULLANIMI TOPLAM ELEKTRİK ÜRETİMİ KARBONDİOKSİT ÜRETİMİ KAPASİTE 89443 KONUT EŞDEĞERİ (805 MWt) 2832 DÖNÜM (612 MWt) (MTA uzmanlarınca verilen rakam 516 MWt dir) 42.000 konut eşdeğeri (380 MWt) 350 KAPLICA (870 MWt) (Yılda 16 Milyon Kişi) (MTA uzmanlarınca verilen rakam 630 MWt dir) 38 MWt 2705 MWt (260.000 Konut eşdeğeri) 114 MWe (Aydın-Germencik, Denizli-Sarayköy, Aydın Salavatlı, Aydın-Hıdırbeyli, Çanakkale-Tuzla) 160 Bin Ton/yıl 6

Merkezi Isıtma Sistemlerinin Mevcut Durumu; Yer Adı İlk Jeoter. Isıtılan Devreye Su Sıc. Konut Sayısı Yatırımcı Alma ( o C) Balçova+Narlıdere İl Özel İdaresi ve Belediye Eşit 35.000 1983 125-140 ilçelerinin ısıtılması Ağırlıklı Anonim Şirket Gönen 2500 1987 80 Belediye ağırlıklı Anonim Şirketi Simav 7500 1991 137 Belediye Kırşehir 1800 1994 57 İl Özel İdaresi Ağırlıklı Belediye Anonim Şirketi Kızılcahamam 2500 1995 70 Belediye ağırlıklı Anonim Şirketi Afyon 8.000 1996 95 İl Özel İdaresi Ağırlıklı Belediye Anonim Şirketi Kozaklı 3000 1996 90 Belediye ağırlıklı Anonim Şirketi Sandıklı 6000 1998 75 Belediye ağırlıklı Anonim Şirketi Diyadin 570 1999 70 İl Özel İdaresi Ağırlıklı A.Ş. Salihli 7292 2002 94 Belediye Sarayköy 2200 2002 95 Belediye ağırlıklı Anonim Şirketi Edremit 4881 2003 60 Belediye + Özel Sektör A.Ş. Dikili 2500 2010 125 Belediye A.Ş. Bergama 450 2008 65 Belediye Ltd. Şti. Güre 650 2009 65 Belediye Sorgun 1500 2008 80 Belediye Not: Bunun dışında, toplam 3100 konut eşdeğeri (3 tesis) kurulu kapasiteye sahip ancak şu an için ısıtma yapılamayan ilave sahalar bulunmaktadır. 7

Balçova Jeotermal Merkezi Isıtma Sistemi teknik ve ekonomik açıdan dünyadaki yedi en başarılı jeotermal uygulama arasına EGEC-European Geothermal Energy Council (Belçika) tarafından Nisan 1999 tarihinde Ferrara/İtalya da seçilmiştir. Türkiye de şu anda elektrik üretimi, jeotermal merkezi ısıtma, karbondioksit üretimi, termal turizm ve diğerleri ile Türk Milli Ekonomisine jeotermalin katkısı yaklaşık 10 Milyar TL olarak hesap edilmiştir. Ayrıca sektörde yapılan toplam istihdam ise 40.000 kişidir. Ayrıca, mevcut tüm jeotermal değerlendirmelerinin doğal gaz eşdeğeri yılda 2,2 Milyar TL dir. DÜŞÜK SICAKLIKLI JEOTERMAL ISITMA UYGULAMALARI Kırşehir de 1994 yılından beri 57 C sıcaklığında jeotermal su ile 1900 konut merkezi olarak ısıtılmaktadır. Düşük sıcaklıklı jeotermal su ile ısıtılan Termal Tesisler; Afyon-Oruçoğlu Termal Resort tesisleri 1992 yılından beri 48 C sıcaklığında jeotermal su ile tabandan ısıtılmaktadır. Ayrıca, Bolu-Karacasu Termal Tesisleri kısmi olarak 44 C ile 2001 yılından beri, Rize-Ayder Kür Merkezi 55 C, Hatay-Kumlu Termal Tesisleri 37 C ve tabandan ısıtma ile, Sivas-Sıcak Çermik Kaplıcaları 46 C ve Samsun-Havza Termal Tesisleri 54 C sıcaklığındaki jeotermal su ile ısıtılmaktadır. Haymana da 45 C lik jeotermal su ile tabandan Cami ısıtması yapılmaktadır. Afyon-Oruçoğlu Termal tesisleri tes tes Resort 8

TÜRKİYE NİN TOPLAM JEOTERMAL MUHTEMEL TEORİK ISI POTANSİYELİ - 60000 * (Altmışbin) MWt = 7,5 Milyon Konut Isıtma Eşdeğeri veya 300 Bin dönüm sera ısıtması = 1 Milyonun üzerinde kaplıca yatak kapasitesi = 60 Milyar m 3 /yıl doğalgaz eşdeğeri *Dr. Servet Yılmazer, WEC (11. Enerji Kongresi İzmir, 2009), 55000-60000 MWt *Dr. Abdurrahman Satman, GTV (Jeotermal Konferans Karlsruhe, 2010) 52700 MWt) *Türkiye Jeotermal Derneği Çalışması Ekim 2012 (62000 MWt) Ancak, MTA Genel Müdürlüğü tarafından açıklanan 31500 MWt değeri halen resmi değer olup yeni çalışmalarla güncellenmeye devam etmektedir. TÜRKİYE NİN TOPLAM JEOTERMAL ELEKTRİK POTANSİYELİ (HİDROTERMAL KAYNAKLAR) (0-3 km) - 2000 MWe (16 Milyar kwh/yıl), destekli hal (15 cent/kwh alım haline göre) TÜRKİYE NİN 2018 YILI JEOTERMAL ELEKTRİK ÜRETİM HEDEFİ - 750 MWe (6 Milyar kwh/yıl) (10,5 ABDcent/kWh alım haline göre) Dünyada jeotermal zenginliği ile yedinci sırada yer alan Türkiye, jeotermal potansiyeli ile toplam elektrik enerjisi ihtiyacının % 5 ine kadar, ısıtmada ısı enerjisi ihtiyacının %30 una kadar karşılayabilecek potansiyele sahiptir. Ancak bunların ağırlık ortalaması alındığında Türkiye enerji (elektrik + ısı enerjisi) ihtiyacının %14 ünü karşılamaya taliptir. Toplam jeotermal potansiyelimizin (2.000 MWe hidrotermal, 60.000 MWt) elektrik üretimi, şehir ısıtma, soğutma, sera ısıtma, termal tesis ısıtma, kaplıca kullanımı, kimyasal maddeler üretimi, sanayide kullanım vb uygulamalarda tam değerlendirilmesi ile sağlanacak hedef yıllık net yurtiçi katma değer 80 Milyar USD civarındadır. 9

Türkiye, 1995 yılında, elektrik dışı uygulamalarda (jeotermal ısı ve kaplıca) Dünyada 11nci sırada iken, 2010 yılında 4/5.liğe yükselmiştir. Haziran 2012 itibariyle, jeotermal kaynak potansiyelimizin ancak % 12 i değerlendirilmektedir. Türkiye Jeotermal Derneği nin yapmış oduğu çalışmaya göre; Türkiye de Jeotermal Enerji ile Isıtılabilecek Potansiyel Yerleşim Birimleri (Jeotermal saha potansiyeli ve pazara göre teknik ve ekonomik global yaklaşım): İzmir (+Soğutma) 240.000 Konut Denizli ve Civarı (+Soğutma) 120.000 Konut Aydın ve Civarı (+Soğutma) 120.000 Konut Bursa ve Civarı (+Soğutma) 75.000 Konut Balıkesir ve Civarı 25.000 Konut Afyonkarahisar ve Civarı 50.000 Konut Manisa + Turgutlu 40.000 Konut Kütahya ve Civarı 25.000 Konut Çanakkale ve Civarı 15.000 Konut Sakarya Akyazı Kuzuluk 30.000 Konut Salihli (+Soğutma) 30.000 Konut Bolu ve Civarı 10.000 Konut Yozgat ve Civarı 25.000 Konut Nazilli 25.000 Konut Erzurum 10.000 Konut Şanlıurfa 20.000 Konut Kırşehir 20.000 Konut Dikili Bergama (İzmir) 25.000 Konut Alaşehir (Manisa) 15.000 Konut Aliağa (İzmir) 15.000 Konut Sivas 20.000 Konut Bingöl 20.000 Konut Diğer yerleşim birimleri 25.000 Konut ARA TOPLAM (Konut ısıtması) 1 Milyon Konut Termal tesis ve Sera Isıtması 250000 Konut Eşdeğeri* GENEL TOPLAM 1.250.000 Konut** Eşdeğeri (10000 MWt) DOĞALGAZ /KALORİFER YAKITI EŞDEĞERİ : 2.7 Milyar ABD $ / YIL 10

2014 2018 DÖNEMİ TÜRKİYE NİN JEOTERMAL DEĞERLENDİRME PROJEKSİYONU Kalkınma Bakanlığı 10ncu plan döneminde (2014 2018) jeotermal elektrik üretimi, ısıtma (konut, termal tesis vb), sera ısıtma, kurutma, termal turizm, hedeflerine ulaşılması için gerekli olan yatırım tutarı aşağıdaki gibidir. Jeotermal Uygulama Elektrik Üretimi Isıtma (konut, otel, termal tesis vb) Sera ısıtma Kurutma vb. Termal Turizm Soğutma 2018 yılı tahmini hedefleri 750 MWe (6 Milyar kwh) 4000 MWt (500.000 konut eşd.) 2040 MWt (6000 dönüm) 500 MWt (500.000 ton/yıl) 1100 MWt 400 kaplıca eşd. 300 MWt (50.000 konut eşd.) İlave Yatırım Farkı (USD) (2018 e kadar) 2,0 Milyar USD 1,4 Milyar USD 300 Milyon USD (kuyular dahil) 180 Milyon USD 1,2 Milyar USD 300 Milyon USD Balıkçılık + diğer kullanımlar 400 MWt 150 Milyon USD Toplam doğrudan kullanım 8340 MWt 5 Milyar 530 Milyon USD Yukarıdaki tüm jeotermal kullanımların doğalgaz eşdeğeri Jeotermal elektrik üretimi, ısıtma (konut, termal tesis vb), termal turizm (kaplıca), seracılık, kurutma, balıkçılık vb uygulamaların 2018 deki hedeflere ulaşıldığı takdirde yaratacağı ekonomik büyüklük 6,1 Milyar ABD$/Yıl 32 Milyar USD/yıl Yaratacağı Doğrudan ve Dolaylı İstihdam 300.000 kişi (Üçyüzbin) 11

Kalkınma Bakanlığı 10ncu plan döneminde (2014 2018) jeotermal elektrik üretimi, ısıtma (konut, termal tesis vb), sera ısıtma, kurutma, termal turizm hedeflerine ulaşılması için gerekli olan yatırım tutarları toplamı 5,53 Milyar USD olmaktadır. Buna karşılık yaratılacak ekonomik büyüklük 32 Milyar USD/yıl dır. UZUN MESAFELİ JEOTERMAL TAŞIMA VE SICAKLIK KAYBI Jeotermal merkezi ısıtma amaçlı jeotermal su taşıma hattı en uzun 61 km ile İzlanda da yer almaktadır. Ayrıca, yine İzlanda da 2 C lik sıcaklık kaybı ile 27 km lik jeotermal ısı taşıması yapılmaktadır. Türkiye de ise en uzun taşıma 10-18 km ile Afyon ve Balıkesir dedir. Sandıklı daki jeotermal su taşıma hattındaki sıcaklık kaybı 2 C dir. Uzun mesafeli jeotermal taşıma yatırımlarının ekonomisi çok dikkatlice incelenmelidir. Eskiden Dünyada ve ülkemizde önemli bir sorun olan kabuklaşma (kireçlenme) ve korozyon (çürüme) gibi teknik sorunlar günümüzde büyük işletmelerde nerdeyse tamamen çözülmüş olmakla birlikte, küçük işletmelerde bu sorun devam etmektedir. 12 Bazı Jeotermal kaynaklarımızın yerleşim birimlerine uzaklığı ve küçük yerleşim birimleri olmaları nedeniyle 7,5 Milyon konut eşdeğeri ısı potansiyelinin yaklaşık 1 Milyon konutu bugünün teknik ve ekonomik şartlarına göre ısıtma amaçlı olarak değerlendirilebilecektir. Ancak jeotermal sahalara yakın bölgelerde sera ısıtması, endüstriyel kullanım, kaplıca amaçlı kullanım, kimyasal madde üretimi, balık çiftlikleri v.b. kullanımları uygulamak mümkündür. Jeotermal Merkezi Isıtma/soğutmadan arta kalan potansiyelimiz ile de yukarıda adı geçen değerlendirmeleri gerçekleştirerek potansiyelimiz tam olarak değerlendirilebilecektir. ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Türkiye de hedeflenen 1 Milyon karşılaştırıldığında üç (3) katı konutun jeotermal ile ısıtılmasının eşdeğeri olan 8000 MWt jeotermal merkezi ıstma kurulu gücü olarak karşılaştırıldığında, 1700 MWe lık bir Nükleer Santralin beş (5) katı, yıllık ısı enerjisi ikamesi olarak olmaktadır. Bir başka yaklaşımla, 2 tane Mavi Akım Projesine eşdeğer enerjidir. Mavi akımda 16 Milyar m 3 /yıl doğalgaz teminine karşın jeotermal ısı potansiyelimiz 60 Milyar m 3 /yıl doğalgaz eşdeğeridir.

JEOTERMAL ENERJİ ÇEVRE DOSTUDUR Jeotermal enerji ile yapılan ısıtma, elektrik üretimi vb gibi uygulamalarda, hiçbir atık çevreye ve atmosfere atılmamaktadır. A.B.D. Enerji Bakanlığı nın verilerine (1998, Jeotermal Enerji Stratejileri ve Hedefleri yayını) göre sera etkisi yaratan Karbondioksit emisyonu : Kömürde; 900-1300 g/kwh, Doğalgazda; 500-1250 g/kwh, Güneş enerjisinde; 20-250 g/kwh, Rüzgar enerjisinde; 20-50 g/kwh, Jeotermal enerjide 20-35 g/kwh dır. Jeotermal merkezi ısıtma sistemleri ve Jeotermal elektrik üretim santrallerinde fosil yakıt kullanılmadığından, azot emisyonu ve sülfür dioksit emisyonu sıfırdır. Üretilen kwh başına düşen Sera Gazı Emisyonları (Kaynak: U.S. Department of Energy, Office of Geothermal Technologies, Strategic Plan for the Geothermal Energy Program, DOE/GO-10098-572) Jeotermal Merkezi Isıtma CO 2 Emisyonu Azalımı Ocak Ayı Motorlu Taşıt Eksoz Gazı Eşdeğeri Mevcut 260 Bin Konut Eşd. 2.5 Milyon Ton/Yıl 1,5 Milyon adet Motorlu Taşıt Bugünün şartlarında uygulanabilir 1 Milyon Konut Eşd. Toplam Isı Potansiyeli 7,5 Milyon Konut Eşd. Konut Eşd. : Konut Eşdeğeri 8 Milyon Ton/Yıl 5 Milyon adet Motorlu Taşıt 72 Milyon Ton/Yıl 45 Milyon adet Motorlu Taşıt 13

JEOTERMAL ENERJİ UCUZDUR. JEOTERMAL ENERJİ ÖZVARLIĞIMIZDIR. DIŞA BAĞIMLILIĞI YOKTUR. DÖVİZ TASARRUFU SAĞLAMAKTADIR. ENTEGRE KULLANIM İMKANI VARDIR. JEOTERMAL ENERJİNİN SATIŞ FİYATININ BELİRLENMESİNDE ULUSLARARASI PİYASALARA BAĞLILIĞI YOKTUR. Türkiye de jeotermal enerji ile ısıtılan bazı yerleşim bölgeleri ve halkın ödediği aylık jeotermal ısınma ve sıcak su ücretleri aşağıdaki gibidir (jeotermal ısıtma ücretleri Ekim Kasım aylarında TL olarak belirlenmekte olup, tüm yıl boyunca sabit kalmaktadır [100 m 2 konut başına, KDV DAHİL]): GÖNEN :90 TL (2011/12 Kış Sezonu) SİMAV :78,5 TL (2011/12 Kış Sezonu) KIRŞEHİR :74 TL (2011/12 Kış Sezonu) K.HAMAM :100 TL (2011/12 Kış Sezonu) BALÇOVA/İZMİR: :81,5 TL (2011/12 Kış Sezonu) SANDIKLI :112 TL (2011/12 Kış Sezonu) KOZAKLI :125 TL (2011/12 Kış Sezonu) AFYON :112 TL (2011/12 Kış Sezonu) NARLIDERE/İZMİR :81,5 TL (2011/12 Kış Sezonu) EDREMİT :74 TL (2011/12 Kış Sezonu) SARAYKÖY :108 TL (2011/12 Kış Sezonu) ISI BAZLI (kcal - kwh) ISI SATIŞ BEDELLERİ (KDV DAHİL): Afyon: 6,14 TL / 1000 kcal İzmir-Balçova: 6,88 TL / 1 kw h 14

Jeotermal ile Bazı Fosil Yakıtların Isı Satış Bedellerinin Karşılaştırılması 17 cent/kwh 25 *cent/kwh 1,0-2,0 cent/kwh (ısı) 4,0-5,0 cent/kwh Jeotermal Doğalgaz Kalorifer Yakıtı Motorin (kat kaloriferinde) *ABD Cent Özellikle saklı maliyeti yüksek olan konvansiyonel enerji türleri ile karşılaştırıldığında en düşük maliyet seçeneğini sunar. Jeotermal enerji kullanımı sayesinde yerli enerji üretimi artmakta ve enerji ihtiyacı kapatılabilmektedir. Türkiye de, jeotermal ısıtma sayesinde doğrudan ve dolaylı elektrik enerjisi ve ısı enerjisi tasarrufu sağlanmaktadır. Özellikle büyük enerji tüketimi ve az sayıda santral bulunan Batı Anadolu da jeotermal ısıtma yapılarak, ısıtma için elektriğe olan talep azalacaktır. Ucuz jeotermal ısıtma ve soğutma sayesinde elektrik tasarrufu yapılıp ucuza ikame sağlanacaktır. Sektördeki Gelişme Eğilimleri Ve Muhtemel Yansımalar: Bunun için ana unsur jeotermal kanunu bunu takiben yenilenebilir enerjinin teşviği kanunu ve bu iki kanun çerçevesinde MTA nın jeotermal aramaları kendi bütçesiyle yani kamu bütçesiyle yapıp sahalarda arama yapıp (jeoloji, jeofizik, jeokimya, sondaj, test) bunun neticesinde sahayı otuz yıllık süre için bünyesinde bir veya iki kuyu ile sahanın arama veya işletme ruhsatını özel sektöre devir satışı ile ilgili geliştirdiği model ile 2005 yılında 15

Türkiye de 15 MWe olan elektrik kurulu gücü şu anda 114 Mwe e çıkmıştır. Bugün itibari ile EPDK nın lisansladığı jeotermal elektrik santralı kurulu gücü 530 MW a bazı ilaveler ve yeni gelişmeleri de göz önüne aldığımız zaman bu rakam 2012 sonunda 600 MW lar civarına gelecektir. Bu çok önemli bir strateji uygulaması, metot uygulaması ve başarı uygulamasıdır. Dünya bunu örnek almıştır. Jeotermal elektrik potansiyelimizin tümünü kullanabilmemiz, değerlendirebilmemiz için aynı yöntemin devam ettirilerek ilave teşvik verilmesine gerek vardır. Bugün Almanyada jeotermal elektrik 25+5 cent/kwh, Fransada 20 cent/kwh iken Türkiyede 10,5 $ cent/kwh düşük kalmaktadır. Türkiyenin bunu en az % 50 arttırması gerekmektedir. Çünkü jeotermal elektrik üretim santrallarındaki dışa bağımlılık az fakat yük faktörü, üretim faktörü % 95-99 lar civarındadır. Yaptığımız hesaplamalar neticesinde Türkiyede kurulan bir jeotermal elektrik üretim santralı yatırımının dışa bağlı olan kısmının yani dövizle alınan kısmının geri ödemesi yaptığı ithal doğalgaz ikamesine göre 3-4 yıl arasında olmaktadır. Onun için jeotermal yerli ve milli bir enerji kaynağıdır, yenilenebilir olduğu muhakkak ki doğrudur. Geleceğe dönük beklentiler, güçlü ve zayıf taraflar, fırsatlar ve tehditler; Geleceğe dönük beklentiler raporun içerisinde bulunmaktadır. Güçlü yanları; 1) yeni, yenilenebilir, sürdürülebilir, milli ve yerli bir enerji kaynağı olması, 2) toplumsal kabulünün ve sosyal desteğinin olması, 3) elektrik üretim faktörünün % 95-99 lar boyutunda olması, 4) jeotermal elektriğin sadece elektrik değil buna entegre ısıtma, sera, soğutma, kaplıca, termal turizm, kimyasal madde vb. leri gibi yan kullanımlarının olması, 5) artık sosyal kabulünün yüksek düzeye ulaşmış olması, 6) Toplam 536 MWe jeotermal elektrik kurulu gücüne sahip olan Japonya da 16

11 Mart 2011 tarihinde meydana gelmiş olan 9 büyüklüğündeki depremin ardından Sendai Şehri ve çevresinde yer alan ve toplam üretim kapasitesi yaklaşık 200 MWe civarında (Kuzey bölge) olan Jeotermal elektrik üretim santrallerinin (Matsukawa, Kakkonda, Mori, Yanaizu, Hachijojima, Onikobe, Uenotai, Onuma ve Sumikawa jeotermal elektrik santralleri) sadece depremin meydana gelmesinden sonra otomatik olarak kapandığını, ancak sonrasında depremden önceki kapasitede çalışmaya ve elektrik üretmeye devam ettiği öğrenilmiştir. Bu durum bu büyüklükte bir depremin ardından bile jeotermal elektrik üretim santrallerinin ve de bu çerçevede jeotermal uygulamaların ne kadar güvenilir ve sürdürülebilir olduğunu göstermiştir. Ayrıca, Japonya Institute for Geosources and Environment yetkilisi ve aynı zamanda International Geothermal Association (IGA) Yönetim Kurulu Üyesi Dr. Kasumi Yasukawa nın 07.07.2011 tarihinde BBC News e verdiği beyanata göre şu anda Japonya nın elektrik tüketiminde jeotermalin payı % 0,3 tür. Japonya devleti jeotermalin elektrik tüketimine katkısını % 10 a çıkarmaya karar vermiş durumdadır. Dolayısıyla bunun anlamı Japonya nın jeotermal elektrik kurulu gücü 28000 MWe civarına ulaşacaktır. Japonya nın nükleere ikame alternatif olarak seçtiği yenilenebilir enerjilerden en önemlisinin jeotermal olduğu anlaşılmaktadır. Zayıf yanları; 1) jeotermal kanundaki bazı aksaklıklar, 2) Avrupa Birliği ülkelerinin uygulamış olduğu teşviklerin jeotermal elektrik üretiminde az, jeotermal ısıtmada ise hiç uygulanmaması, 3) Doğalgazın Türkiyenin birçok yerine getirilmiş olması ve devletin bunu reel fiyatların altından satmış olması yani halka ısıtma için daha ucuza satmış olması nedeni ile jeotermal merkezi ısıtmanın önünde bir engel olarak görülmektedir. Reel doğalgaz fiyatları olduğu taktirde jeotermal merkezi ısıtma yatırımları çok cazip olacaktır. Dolayısıyla jeotermal merkezi ısıtma yatırımlarına da elektrikte olduğu gibi teşvik uygulanması şarttır. Bunun için 17

Almanya, İtalya teşvik uygulamaktadır. Almanya yatırımın bir kısmını hediye etmektedir (500.000 Euro gibi). İtalya üretilen her bir kw ısı için 1 cent prim ödemektedir. 4) Jeotermal aramalarda büyük risk taşıyan derin kuyuların delinmesi, yapılması sırasında ortaya çıkacak jeolojik riske (mining risk) karşılık Dünya Bankası GeoFund tarafından planlanan risk sigortası sistemi pek başarılı olmamıştır. Bunun yerine sigorta şirketlerinin geliştireceği bir sigorta sistemine ihtiyaç vardır. Almanya da büyük bir sigorta şirketi bu konuda çalışmaktadır. Türkiye de de devletin kuyu risk sigortası ile ilgili olarak ilgili kuruluşları yönlendirmesinde ve tavsiyelerde bulunmasında yarar görünmektedir. Sorunlar; 1) Türkiye de jeotermal sahalarda yapılan aramalar, açılan kuyulardan elde edilen bilgileri içeren bir bilgi sistemi mevcut değildir. Bu bilgi sisteminin kurulmasında yarar vardır. 2) Türkiye Petrollerinin petrol amaçlı açtığı derin kuyularda sıcaklıklar, su değerleri ve jeotermale yönelik formasyonlarla ilgili bilgiler bulunmaktadır. Türkiye Petrollerinin bu bilgileri jeotermal sektörüne açması lazımdır. 3) Sorunlar bünyesinde yukarıda anlatıldığı gibi jeotermal elektriğe az teşvik uygulanmakta, jeotermal ısıtmaya ise hiç teşvik uygulanmamaktadır. Jeotermal sera yatırımlarına Tarım bakanlığının uyguladığı 600.000 TL. yatırım desteği gibi bazı teşvikler vardır. Bunun çok faydası görülmüştür, buna benzer desteğin jeotermal merkezi ısıtmalara uygulanması şarttır. Bu desteği uygulayacak olan kuruluşta Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı olmalıdır. 4) 5686 numaralı kanun gereğince MTA nın şu anda uyguladığı jeotermal sahaların jeolojik aranması, jeofizik, sondaj, test gibi jeotermal saha ile ilgili jeolojik risk, mining riskin halen olduğu gibi MTA, yani devlet tarafından alınması sisteminin uygulanmasında yarar vardır. Bu uygulamaya daha da derinleştirilerek devam edilmelidir. 5) Özel sektörün Belediyelerle doğalgazda olduğu gibi ortaklık kurarak %90 Özel sektör + %10 Belediye gibi jeotermal merkezi 18

ısıtma sistemleri kurması ile ilgili hukuki altyapısı ve yasal düzenlemeler yapılmalı ve teşvik edilmelidir. Jeotermalin de teşvik edildiği yenilenebilir enerji yasasının 7. maddesinde Valilik ve Belediyeler jeotermal merkezi ısıtma sistemi kurulmasını esas alır, öncelik verir anlamındaki ifadeye karşın Valilik ve Belediyelerin jeotermal sahaları bulunmamaktadır. Bu kanunla Valilik ve Belediyelere verilen görevin bir bacağının eksik kalması anlamına gelir. Çünkü jeotermal merkezi ısıtma uygulamak için bir jeotermal sahaya sahip olunacak, bir de şehire, pazara yani ısıtılacak mahale sahip olunacaktır. Dolayısıyla yeni jeotermal yasasında yapılacak değişiklikle jeotermal merkezi ısıtma için şehirlere yakın mesafede bulunan jeotermal sahalarda ısıtmaya yönelik jeotermal saha ruhsatlarında Valilik ve Belediyelere bir öncelik verilmelidir. Yakın mesafeden kasıt 20 km. olabilir. Böyle bir uygulama yapıldığı taktirde jeotermal merkezi ısıtma yatırımları hız kazanır, doğalgaz tasarrufu yapılır, çevreci bir yatırım olur, halk ucuza ısınır. 6) Bugün Türkiye de ki ısıtma uygulamalarında jeotermal merkezi ısıtma maliyeti doğalgaza göre % 60-70 oranında daha ucuzdur. Yani halkın yararınadır, tasarruf edilecek doğalgaz ise elektrik üretiminde ve sanayide kullanılmalıdır çünkü jeotermal ısı potansiyelimiz 60.000 MWt civarında yani 7,5 milyon evi ısıtacak bir büyüklüktedir. Jeotermal potansiyelimizin büyük kısmı ısıtma yapılmasına daha uygun sıcaklıktadır. 2000 MW elektrik potansiyelimize karşın 60.000 MW ısı potansiyelimiz bunun bir göstergesidir. 7) Türkiye jeotermal sera uygulamalarında yapmış olduğu teşvik sayesinde bugün dünya lideri olmuş ve yaklaşık 3000 dönüm jeotermal seraya sahip olmuştur. Bunun önünde teknik engel değil, pazar engeli bulunmaktadır. Bizim ısı potansiyelimiz yalnız sera için 300.000 dönümlere yetecek büyüklüktedir. Dolayısıyla, üretilecek ürünün pazarı mümkün ise jeotermal sera kurmak için jeotermal ısı potansiyelimizle ilgili bir engel yoktur. 19

8) Termal turizm, kaplıca tesislerine jeotermal su satışında devlet hakkı olarak cironun %1 i alınmaktadır. Bu büyük otellerin yanında küçük kaplıcaların bulunduğu yerler için fahiş rakamlara ve mantıksız duruma sebebiyet vermektedir. Bunun yerine o tesislerin kullandığı jeotermal suyun sıcaklığına ve debisine bağlı olarak bir formül geliştirilerek m 3 başına ücretlendirme yapılması için kanunda ve yönetmelikte değişiklik yapılması şarttır. 9) TOKİ yeni kuracağı yerleşim yerlerinde ve/veya kentsel dönüşüm çerçevesinde teknik ve ekonomik mesafede jeotermal kaynak var ise ısıtma-soğutma uygulamasının yapılmasını göz önüne almalı ve tercih etmelidir. 10) 1974 yılında ABD de başlayan kızgın kuru kaya (HDR), sonradan adı Engineered Geothermal System, sonradan Enhanced Geothermal System (EGS) olarak tanımlanan 3-5 km. derinlikteki sıcak kuyu kayaların veya kısmen akışkan içeren, kayaların permeabilitenin gelişmediği yerlerde o derinlikteki kayalara sondaj yoluyla oralarda kimyasal ve hidrotermal fracturing 20 yapılarak, stimülasyon yapılarak oralara su enjeksiyon edip ordaki ısı enerjisini alıp yukarıda elektriğe dönüştürme projesi Fransa, Almanya, Amerika, Avustralya, ve Japonya da deneme aşamasındadır. Yüksek teşvikli (30 eurocent/kwh) kısmi ticari uygulama başlamıştır. MTA Genel Müdürlüğü ve Türkiye Jeotermal Derneği bu potansiyelimizin hesaplanması için çalışmaktadır. Bu çalışma birkaç ay alacaktır ancak burdaki potansiyelimizin hidrotermal yani sulu sistemler yani hedef koyduğumuz 2000 MWe ın çok çok üstünde olacağı aşikardır. Bu yeni teknolojiyi uygulamak için devletin özel sektör için özel teşvik uygulaması ve mining riski yani jeolojik riski alması gerekmektedir. MTA Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan projelerle kızgın kuru kaya çalışmaları devam etmekte olup, özel sektör ile bilimsel olarak ortak çalışmalar yapılacaktır. Türkiyede 2013 yılı için zamanında adı DPT olan kuruluşun 2007-2013 hedeflerine baktığımız zaman;

elektrik üretiminde 550 MW, konut ısıtmasında 500.000 ev ve 4000 MWt, termal turizmde 400 adet kaplıca eşdeğeri ve 1100 MWt, seracılıkta 5000 dönüm ve 1700 MWt, soğutmada 50.000 konut eşdeğeri ve 300 MWt, kurutmada 500.000 ton/yıl ve 500 MWt, balıkçılık ve diğer kullanımlar için 400 MWt olmak üzere toplam doğrudan kullanım 8000 MWt lik bir hedef koyulmuştu. Bu hedeflerin içerisinde CO2 üretimi için 200.000 ton/yıl ve istihdam içinde 250.000 kişi direk indirek istihdam hedefimiz ve sera ürünlerindeki 250 milyon $ lık ihracat projeksiyonu hedeflerimiz belirlenmişti. Bugün memnuniyetle söylüyoruz ki şehir ısıtma, soğutma dışındaki hedeflerimize yaklaşılmıştır. Jeotermal elektrikteki 15 MW lık kapasiteden bugün 500 MW ları yedi yılda öngörüp buraya yaklaşmak hayal bile edilemiyordu. Türkiye bunu başarmıştır. Bu çok büyük bir büyümedir. Bundan dolayı bu konuda başta devletimiz, hükümetimiz, MTA ve türk özel sektörü olmak üzere emeği geçen herkesi kutlamak gerekir. Türkiye nin 2018 yılı hedeflerine baktığımız zaman; Jeotermal elektrikte 750 MW; Jeotermal ısıtmada 500.000 konut eşdeğeri 4000 MWt, sera ısıtmasında 6000 dönüm (2040 MWt), kurutmada 500.000 ton/yıl (500 MWt), termal turizmde 400 kaplıca eşdeğeri (1100 MWt), soğutmada 50.000 konut eşdeğeri (300 MWt), Balıkçılık ve diğer kullanımlar (400 MWt) gibi hedeflerimiz bulunmaktadır. Toplam doğrudan jeotermal kullanımı 2018 yılı tahmini hedefi 8340 MWt olmaktadır. Jeotermal elektrik üretimi, ısıtma (konut, termal tesis vb), termal turizm (kaplıca), seracılık, kurutma, balıkçılık vb uygulamaların 2018 deki hedeflere ulaşıldığı takdirde yaratacağı doğrudan ve dolaylı İstihdam 300.000 kişidir. Jeotermal elektrik üretimi ve jeotermal ısı kullanımı 2018 yılı hedeflerine ulaşılması için gerekli olan ilave yatırım farlı 5 Milyar 530 Milyon USD olmaktadır. Bunun karşılığında yaratılacak ekonomik büyüklük 32 Milyar USD/yıl dır. 21

ENTEGRE DEĞERLENDİRMELER: JEOTERMAL SERACILIK Dünyada 12 Bin dönüm, Türkiye de ise yaklaşık 3.000 dönüm jeotermal sera vardır. Şanlıurfa daki 424 dönümlük jeotermal seradan Avrupa ya ihracat yapılmaktadır. 2010 yılı itibariyle Türkiye jeotermal sera ısıtmasında dünya lideri olmuştur. Türkiye de başlıca jeotermal seracılık yapılan yerler: Izmir-Dikili : 880.000 m 2 Manisa-Salihli,Urganli : 250.000 m 2 Kutahya-Simav : 310.000 m 2 Denizli-Kizildere : 152.740 m 2 Sanliurfa-Karaali : 424.000 m 2 Diğerleri : 885.000 m 2 Seraların jeotermal ile ısıtılmasının getirdiği çok önemli avantajlar vardır. Bunlar; - Jeotermal ısıtma, verimi %50-60 artırmaktadır. - Sera atmosferine jeotermal karbondioksitin verilmesi verimi %40 artırmaktadır (fotosenteze destek CO 2 gübrelemesi). - Sera içi sıcaklık döllenme için gereken sıcaklığın üstünde olmakta bu da verimi artırmaktadır. Bu sayede gerekli havalandırma yapılabilmekte ve sera içi rutubet yükselmemekte ve bundan kaynaklanabilecek hastalıklar oluşmamaktadır. Bu, Avrupa Birliği nin ve Uluslararası Gıda/Sağlık örgütlerinin istediği bir koşuldur. - İdeal iç sıcaklık nedeniyle hormonsuz üretim mümkün olmaktadır. - Seraların teknik, ekonomik, ticari işletmesi için büyüklüğünün en az 25.000 m 2 olması, ısıtma hesaplarına esas olan dış dizayn sıcaklığının - 15ºC den daha soğuk olmaması ve kış ayları dış hava ortalama sıcaklığının + 5ºC den daha düşük olmaması gibi bir tavsiye değerimiz bulunmaktadır. Mevcut yaklaşık 3.000 dönüm lük sera ısıtmasının 10 yılın sonunda 15.000 dönüm olması hedeflenmektedir. 22

JEOTERMAL AKIŞKANLARDAN MİNERAL ÜRETİMİ Jeotermal akışkandan ticari değeri olan minerallerin üretilmesi mümkündür (CO 2, KCl, LiCl, Silica, Zinc, Lithium, Magnesium, Manganese, Boron, Tungsten, Cesium, Rabidium, Potassium, Lead, Copper, Silver, Barium, Strontium vb). Ülkemizde 1986 yılından beri Denizli- Sarayköy jeotermal elektrik santralinin atığı olan karbondioksit (CO 2 ) değerlendirilerek, entegre olarak sıvı karbondioksit ve kurubuz üretimi yapılmaktadır.ayrıca Aydın-Salavatlı da jeotermal elektrik santralına entegre olarak sıvı CO 2 elde edilmektedir. Yılda 160.000 ton civarında üretim yapan fabrika, Türkiye nin sıvı karbondioksit ihtiyacının (soft drinks) %50 sini karşılamaktadır. 415 litre/saniye toplam debiye ve 250 C üretim sıcaklığına sahip bir jeotermal akışkandan (akışkan içerisindeki toplam çözünmüş maddenin 10 gram/litre den daha az olmaması gerekmektedir) elde edilebilecek ürünlerin yıllık değeri (Edward Wahl, 1977 den uyarlanmıştır) aşağıya çıkarılmıştır; Elektrik için: 2 5 Milyon US$/yıl Üretilebilecek mineraller için : 5 50 Milyon US$/yıl Isı enerjisi için: 16 34 Milyon US$/yıl ABD de Salton Sea jeotermal alanında Simbol Materials şirketi 2011 yılında Lityum, Manganez, Çinko üretim tesisi kurmuştur. Sarayköy-Denizli jeotermal elektrik santraline entegre sıvı CO 2 ve kurubuz üretim fabrikası 23

JEOTERMAL VE HİDROJEN Geleceğin yakıtı olarak bilinen hidrojenin üretimi, jeotermal kaynaklar aracılığı ile de mümkündür. Jeotermalden üretilen elektriğin reaktörde ve jeotermal akışkanın su olarak kullanılması ile hidrojen üretimi pilot çalışmaları İzlanda da başlamıştır. İzlanda, jeotermal zenginliği nedeniyle, bu işe başlamak için en ideal yer olarak görülmüştür. hidrojen gaz istasyonu Reykjavik- İzlanda da açılmıştır. Doğal ve ucuz kaynak olan jeotermalden üretilen hidrojen petrolün yerini alarak şehirdeki hava kirliliğini önleyecek ve ekonomi sağlayacaktır. Shell Tokyo da Belediye işbirliği ile bir dolum istasyonu açmış bunu Amerika Kaliforniya ve Lüksemburg izlemiştir. 24 Nisan 2003 de Özel Sektör (Shell) Belediye işbirliği ile dünyanın ilk 24

JEOTERMAL SU İLE BALIK ÜRETİMİ Düşük sıcaklıklarda (30 C) kültür balıkçılığı gerçekleştirilmektedir (Karides, Levrek-Sarı levrek, Çupra, Tilapia (çupra türü), Yayın, Sazan, Kedi balığı, İstiridye vb. Örnek Olarak: Yayın Balığı: 17-24 C (4-6 ay), Alabalık:12-18 C (4-6 ay), Karides:26-30 C (6-9 ay),yılan Balığı: 27-30 C (6 ay), Tilapia (Çupra): 22-30 (6 ay), Pangasius (30 C) Yaz aylarında yapılabilen kara veya deniz balıkçılığı, jeotermal ısıtma yapılarak 12 ay yapılma ve daha yüksek rekoltede ürün elde edilmesini sağlıyor. Jeotermal Balıkçılık sayesinde uygun sıcaklık ortamı ile deniz ürünlerinin büyüme oranlarında %50- %100 artış sağlanmaktadır. Jeotermal suyun jeokimyasının uygun olduğu yerlerde doğrudan jeotermal akışkan jeotermal balıkçılık için kullanılabilir. Balıkçılık için su kimyası ile ilgili bazı sınırlar: ph:6-8, Hydrogen Sulfide:0, Ammonia- Nitrogen:<0,05ppm, Alkanilite:20-400 ppm, Sertlik:20-400 ppm, Klor :<0,02, Karbondioksit:<20 ppm dir. 25

TERMAL TURİZM (TERMALİZM, KAPLICA AMAÇLI KULLANIM) Yapılan arkeolojik çalışmalara göre, termal sular yaklaşık 10 Bin yıldan fazla süredir birçok topluluk tarafından kaplıca amaçlı tedavi için kullanılmaktadır. Dünyadaki Mevcut duruma bazı örnekler; Termal turizm amaçlı olarak Almanya ve Macaristan a 12 Milyon kişi, Rusya ya 8 Milyon kişi, Fransa ya yaklaşık bir milyon, İsviçre ye 800 Bin kişi gitmektedir. 126 Milyon nüfuslu Japonya nın sadece Beppu şehrine 13 Milyon kişi termal turizm amaçlı olarak gelmektedir. Balıkesir-Balpaş Termal Turizm Tesisleri Japonya da 1500 adet kaplıcada 100 milyon geceleme kapasiteli termal turizm yapılmaktadır. Beppu'da 1000 litre/saniye jeotermal su termal turizm amaçlı kullanılmaktadır. Amerika'da yaklaşık 10.000 yıldır kullanılan, Kızılderili kültüründen gelen termal turizm amaçlı 210 adet kaplıca vardır. Bu kaplıcalardan yılda 4,5 Milyon kişi yararlanmaktadır. Baden Baden Kaplıcaları/ALMANYA Türkiye deki termal turizmin mevcut durumu ve termal suların özellikleri; Das Leuze Kaplıca ve Rekreasyon Tesislerini (Stuttgart/Almanya) yaz aylarında günde 8000 kişi ziyaret etmektedir. Bu rakam, yıllık ortalama 3000 kişi/gün olmaktadır. Güzelleşmek ve daha sağlıklı olmak, stresten uzaklaşmak, bedeni ve zihni dinlendirmek için kaplıcaların kullanımı tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de artmaktadır. 26

Kaynak zenginliği açısından dünyada ilk 7 ülke arasında yer alan Türkiye nin termal suları, hem debi ve sıcaklıkları hem de çeşitli fiziksel ve kimyasal özellikleri ile Avrupa daki termal sulardan daha üstün nitelikler taşımaktadır. Ülkemizde debileri 2-500 lt/sn arasında değişen 1300 dolayında termal kaynak bulunmaktadır. * Romatizmal hastalıklar * Solunum sistemi hastalıkları * Cilt hastalıkları * Kas iskelet sistemi hastalıkları * Kalp dolaşım sistemi hastalıkları * Mide bağırsak hastalıkları * Böbrek ve idrar yolları hastalıkları * Kadın doğum hastalıkları * Nörolojik hastalıklar Türkiye'de, 350 adet kaplıcadan yılda 16 Milyon kişi birçok hastalığın tedavisinde, rehabilitasyon ve dinlenme (tatil) amaçlı olarak faydalanmaktadır. Tıpta 'termomineral sular' olarak adlandırılan termal suyun kaplıcada kulllanılabilmesi için o suyun yeraltından çıkan doğal termal su olması, sıcaklığının 25 derecenin üzerinde bulunması, litresinde ise en az 1 gram mineral bulunması gerekmektedir. Türkiye'de yılda 10 milyon kişi kaplıcalara gitmektedir. Uzmanlar, ister müzmin bir rahatsızlığı olsun, isterse sağlıklı herkesin hastalık durumlarında tedaviyi güçlendirmek, sağlıklı durumlarda ise bağışıklık sistemini güçlendirmek için yılda bir kez kaplıca kürü almasını önermektedirler. Kaplıcaların tedavi maksatlı olarak önerildiği hastalıklar: Daha çok Türkiye de ortalama %80, dünyada ortalama %60 romatizmal hastalıklar, genel kas ve yorgunluk ağrıları üzerinde etkili olduğu bilinen kaplıca tedavisinin bir diğer önemli etkisi de hastanın yaşam kalitesini yükseltmesi ve yaşantısını aktif sürdürebilmesi için rehabilitasyon sağlamasıdır. Arınma ve temizlenmeyle birlikte bünyenin güçlenmesi, dolayısıyla kişilerin hastalıklarının kötüleştirici etkilerini üzerlerinden atmaları nedeniyle kaplıca son dönemde detox' olarak da tanımlanmaktadır. 27

Ayrıca kaplıca tedavisi almak için belirli bir yaş sınırının olmamasına dikkat çeken uzmanlar ileri yaştakiler ve çocukların da kaplıcalardan rahatlıkla kür uygulaması alabileceğini belirtmektedirler. Çocuklarda saman nezlesi, astım gibi üst solunum yolu rahatsızlıklarında kaplıca kürlerinden yararlanılmakta iken yaşlılarda yaşlılıkla birlikte ortaya çıkan birçok kronik rahatsızlıkta, örneğin hipertansiyon, kroner kalp hastalığı, diyabet (şeker hastalığı), kronik akciğer hastalığı gibi durumlarda kaplıca kürlerinin olumlu etkileri kanıtlanmıştır. Hastalıkların çeşidine göre uygun kaplıca suyunun seçimi, yararlanma teknikleri ve süreleri bir uzman tavsiyesiyle yapılmalıdır. Kaplıca kür uygulaması bir uyarı ve uyum tedavisi olduğundan belirli bir zaman aralığında gerçekleştirilir ki bu süre genelde en az 10 gün, en uygunu 15 gündür. Yine kaplıcalardaki ideal su sıcaklığı 36-38 derecedir ancak bazı durumlarda (çocuklar ve yaşlılar hariç) 40 derecelik banyolar da önerilmektedir. Kaplıcalarda termal mineralli sulardan sonra en sık kullanılan diğer bir tedavi unsuru; sudan biraz daha farklı termo fiziksel özellikleri bulunan şifalı 28 çamurlardır. Ülkemizde birçok kaplıcada şifalı su ve banyo terapisi uygulanabilmektedir. Türkiye de bulunan bazı termal tesislerde, hem süre hem de tedavi nedeniyle ekonomik faaliyet, deniz, kum, güneş turizminden yaklaşık iki katı daha büyük olmaktadır. Yani kişi başına 2000-2500 ABD Doları gelir kabul etmek mümkündür. Termal Turizm için ülkemize gelen kişiler 3 ncü yaş grubundandır. Bu yaş grubu, tedavi ve konaklama için yaptığı harcamaları sadece kendi sağlığı için yaptığından, bıraktığı döviz diğer turizm dallarında gelen turistlerin bıraktığı dövizden çok daha fazladır. Termal suyun denizle birleştirilmesinin avantajları; Deniz ile termal su tedavisi birleşerek aile bütünlüğü sağlanmaktadır. Böylece gençler ve yaşlılar birlikte deniz ve termal tedaviden faydalanmaktadırlar. Türkiye, termal su ile denizin buluştuğu nadir ülkelerdendir. Ülkemizde termal turizm ile denizin entegre kullanılabileceği yerler olarak; Çeşme, Kuşadası, Seferihisar, Bodrum, Edremit, Kestanbol, Dikili, Aliağa vd. örnek verilebilir.

Neler Yapılabilir; Türkiye'de kaplıca amaçlı olarak (~40ºC) 50 Bin litre/saniye jeotermal su üretilmesi, tahmini bir potansiyel değerdir. Bu da termal potansiyelimizden ve kaplıcalardan günde en az 8 milyon kişinin yararlanması demektir. Türkiye de bu potansiyelin değerlendirilmesi için; termal tesis için gerekli arsa, Hazine, Valilik ve Belediyeler tarafından temin edilip yatırımcıya kiralanarak, yine Valilik ve Belediyelerin, Kültür ve Turizm Bakanlığının Finans Desteği ile, jeotermal termal su üretim kuyusu, taşınması, dağıtımı, reenjeksiyonu ve benzeri sistemleri kurup işletmesi, ucuz ve uygun termal su sağlanmalıdır. Özel İdare, Belediye ve Özel Sektör birlikte veya Belediye şirketleri rekreatif ve termal turizm amaçlı bu tür tesisleri kurup işletmelidirler (Almanya da Belediye Şirketlerinin yaptığı gibi). ALMANYA VE İTALYA DA BULUNAN BAZI TERMAL TURİZM ŞEHRİ VE TESİSLERİ HAKKINDA BİLGİ Münih e 100 km mesafede bulunan maksatlı tesislerden almaktadırlar. Bad Bad Füssing termal tesisleri bir şehir Füssing tam bir kaplıca şehridir. özelliğindedir. 5 tane büyük kür Jeotermal su sıcaklığı 57 C dir ve bir merkezi, bir kaplıca şehrinin ihtiyacı şebeke ile termal su dağıtılmaktadır. olan oteller, kür parkları, binicilik Termal su üretim ve dağıtımını bir birlik parkları, sanatoryum, hastane, klinik oteller, konser salonları, ibadet yerleri ile bir bütün olup, 70 km² lik bir alana yerleşen Bad Füssing de 23.000 yatak bulunmaktadır. üstlenmiştir. Ağırlıklı olarak kamudan oluşan bu birlik; Valilik, Belediye ve bu suyu kullananlardan oluşmuştur. Bad Füssing termal tesisleri Avrupa nın en büyüklerinden birisidir. Ayrıca bölgede bulunan, bazı otellerin içerisinde kaplıca ve termal su tedavisi ile ilgili birimler bulunmaktadır. Bazı oteller ise bu tür ihtiyaçlarını ve hizmetlerini otel dışında bulunan tedavi Bir kür merkezindeki büyük termal havuzların toplam alanı, 10.000 m² ye kadar ulaşmaktadır. Bunlar yerel yönetimler tarafından yapılmıştır. Oteller ise özel sektörün kurduğu 29

tesislerdir. Bad Füssing tesisleri yaz-kış çalışmaktadır ve buraya gelen insanlar tedavi, dinlenme ve eğlenme ihtiyaçlarını burada gidermektedirler. kapanıp, açılan bir termal havuz ve etrafıyla Münih e hizmet etmektedir. Özel sektör tarafından kurulmuştur ve karlılığı yüksek bir tesis olarak kendisini göstermektedir. Ayrıca 60 C lik jeotermal su 3000 metre derinden üretilmektedir. Bu suyla Erding te 4000 ev ısıtılmaktadır. Bu iki tesiste de reenjeksiyon yoktur. Bad Füssing/Almanya Bu bölgeye yakın bulunan Bad Griesbach termal tesisleri golf turizmine entegre olmuş tesislerdir. Oteller ve kür merkezleri birbirine yer altından büyük galerilerle bağlanmıştır. Oraya araba, otobüs vb. ile gelen tedavi edilecek kişi hiç etrafla temas etmeden yağmurla, rüzgarla karşılaşmadan otellere ve kür merkezine ulaşmaktadır. Bütün oteller birbirine yer altından bağlanmıştır ve Bad Griesbach Tesisleri yeni kurulmuştur ve burada yılda 1 milyon geceleme yapıldığı öğrenilmiştir. Yaklaşık ziyaretçi sayısı yılda 150.000 kişidir. Bir başka örnekte Münih yakınlarında bulunan Erding Termal tesisidir. Bu tesis daha çok rekreatif amaçlı, çatısı 30 Almanya da bulunan 200 den fazla kaplıca tesisi yani termal turizm tesislerinde direkt ve indirekt yaratılan ekonomik faaliyet yılda 30 Milyar $ civarındadır. Almanya daki Kür ve Tedavi Merkezlerinin sayısı 241 dir. Bu tesislerdeki geceleme sayısı 65 Milyon, toplam ziyaretçi sayısı ise 12 Milyon dur. İtalya nın Padova bölgesinde bulunan Abano termal de 130 tane otel bulunmaktadır. Otellerin çoğunda kendi içerisinde kaplıcaları, tedavi, çamur banyoları termal havuzları, inhalasyon birimleri, küvet birimleri bulunmaktadır. Abano Termal Turizm Şehrinde 1000 lt/s ye kadar reenjeksiyon yapılmayan jeotermal su üretilip, dağıtılmaktadır. Yine üretim ve dağıtım sistemini Valilik, Belediye ve Otelcilerden oluşan bir

birlik kar amaçsız olarak yapmaktadır ve 80 C deki jeotermal suyu 0,2 Euro/m³ e satmaktadır. Yine buraya yılda gelen turist sayısı ile birlikte bu bölgenin turizmde sağlamış olduğu gelir 4,5 Milyar $ civarında hesap edilmiştir. Abano Terme bir şehir özelliğindedir. Burada da yine tedavi birimleri, oteller, oteller içerisindeki kaplıcalar, konser salonları, ibadet yerleri, bir şehirde bulunması gereken her türlü alışveriş, eğlenme ve dinlenme birimleri ile Abano Terme bir termal şehri olmuştur ve oteller kendi büyüklüklerine göre ihtiyaçlarına göre arsa seçmişler ve o bölgeye yerleşmişlerdir. 200 ün üzerinde jeotermal kuyu açılmış ve burada yer alan jeotermal kuyular birbirine bir şebeke gibi bağlanarak kullanılmaktadır. Oteller bu termal su ile de ısınma yapmaktadırlar. Abano Terme ile Bad Füssing Termal Turizm Şehri Avrupa nın en büyüklerindendir ve bu termal şehirlere gelen konaklayan insanların en az %70 i kaplıca maksatlı olarak, tedavi amaçlı olarak gelmektedir. Bu tesisler yaz-kış doludur. Tedavi ve konaklama giderleri Türkiye ile kıyaslanamayacak kadar yüksektir. 4 yıldızlı bir otelin indirimli sadece konaklama bedeli 100 Euro nun üzerindedir. Dolayısıyla Türkiye de kurulacak olan Termal Turizm Tesisleri ile Avrupa dan gelecek tedavi maksatlı küristlerin ihtiyaçları rahatlıkla karşılanabilecek ve işletilebilecektir. Bunun için Türkiye de her türlü alt yapı (termal su, güzel tabiat, uygun iklim) bilgi birikimi, teknoloji, hizmet anlayışı mevcuttur. Termalizm Türkiye için bir şanstır. 2023 yılı için hedeflediğimiz termal turizm ekonomik faaliyet tutarımız şu andaki Almanya nın termal turizm ekonomik faaliyet tutarına eşittir. 31

KURU BUZ VE CO 2 ÜRETİMİ JEOTERMAL ENTEGRE DEĞERLENDİRME ELEKTRİK ÜRETİMİ BINARY ÇEVRİMİ G T Hidrojen (H 2) E LEKTROLİZ LITHIUM BROMID ABSORBSİYONLU SOĞUTMA MAKİNASI ŞEHİR ISITMA/SOĞUTMA KONUT FAN-COİL SICAK SU KULLANIM YERLERİ EŞANJÖR DEPO KONDENSER EŞANJÖR DEBİ KONTROL VANASI ŞEBEKE SUYU EŞANJÖR TERMAL TESİSLER MİNERAL ELDESİ EŞANJÖR SERA Karbondioksit gübrelemesi (JEOTERMAL SUDAN) Y ATIM ~150 C JEOT ERMAL SU ÜRETİM KUYUSU ISITMA / SOĞUTMA 32 REENJEKSİYON KUYUSU BALIK YETİŞTİRİLMESİ Tasarım: Orhan MERTOĞLU Ekim 2012

33