TÜRK DESTANLARINDA MİLLÎ UNSURLAR 10. Sınıf II. Ünite/ Destan Dönemi, Olay Çevresinde Oluşan Metinler (Destan) Konularına Yardımcı Not Feride TURAN Uz. Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni TEMMUZ-2006 (Güncelleme: AĞUSTOS-2010)
İÇİNDEKİLER AĞAÇ... 3 AK SAÇLI ĠHTĠYARLAR... 3 AT... 3 BOZKURT... 4 IġIK... 4 KADIN... 5 MADEN... 5 MUSĠKĠ... 6 SU... 6 YADA TAġI... 7 TDK Büyük Türkçe Sözlük ten Yada TaĢı nın Anlamları... 7 KAYNAKÇA... 7 2
AĞAÇ 1. YaratılıĢ destanında Tanrı yerden 9 dallı bir ağaç bitiriyor ve her dalın altında ayrı bir adam yaratıyor. 2. Oğuz Han ın Gök, Dağ, Deniz adlı oğullarını doğuracak karısı bir ağacın kovuğunda yaratılmıģtı. 3. Oğuz orduları batıya doğru akarken Ġtil suyunu ağaç üstünde geçtiler. 4. Oğuz orduları Çürçet Kağan ın ordusunu yendiklerinde ganimetleri ağaçtan yaptıkları kağnılarla taģıdılar. 5. Oğuz Kağan destanının Ġslamiyet ten sonraki rivayetinde çocuğunu ağaç kovuğunda doğuran kadın ona oyuk ağaç manasında Kıpçak adını verdi. 6. Ergenekon destanındaki demirden dağı Göktürkler, çevresinde ağaç yakıp eritmiģlerdi. 7. Göç destanında Bugu Han 4 kardeģiyle birlikte ağaç kovuğunda doğdu. Bu destandaki beģ kardeģin doğumunda anne ağaç motifi Ġslamiyet ten sonraki Türk destanlarında da yaģayacaktır. 8. Osman Gazi nin rüyasına giren ağacın dalları üç kıtaya doğru uzuyor. AK SAÇLI ĠHTĠYARLAR 1. Oğuz Kağan destanında Oğuz Kağan ın veziri Uluğ Türk böyle biridir. AT 1. Oğuz Kağan destanında atlanmak kelimesi savaģa gitmek anlamındadır. Orta Asya Türkçesinde ava gitmek gibi, savaģa gitmeye de atlanmak deniyordu. 2. Oğuz Kağan at sürüleri güder, ata binerdi. 3. Oğuz Kağan ın öldürdüğü canavar, at sürülerini ve halkı yiyordu. 4. Oğuz Kağan atı kaçtığı için çok acı çekti. (At sevgisi) 5. Oğuz Kağan Buz Dağ ın içine kaçan atını bulana Karluk adını veriyor, onu bey yapıyor, ona mücevherler bağıģlıyor. (At sevgisi) 3
6. Göktürk Kitabeleri nde Alp ġalçı adında bir attan bahsediliyor. Azman, Az Yağız ve Öksüz adlı atlar da vardır. Manas destanında Manas ın atı Ak Boz, Mecusî kahramanı Er Yolay ın atı Aç Budan dır. Bu, Türklerin ata isim verecek kadar çok önem verdiklerinin ve atı bir dost olarak gördüklerinin iģaretidir. 7. Köroğlu destanında Kır At, Köroğlu ve Ayvaz kadar bir destan kahramanıdır. 8. Dede Korkut hikâyelerinde de atın yeri büyüktür. Hikâyeler içinde bir boz at övgüsü de vardır. BOZKURT 1. Türklerin ongunudur. Türk ün hayat ve savaģ gücünü temsil eder. 2. Destanda Oğuz Kağan ın beli, kurt beli gibi ince olarak tasvir edilir. 3. Oğuz Kağan hükümdarlığını ilan etmek için verdiği ziyafette Kök böri bolsungıl uran! diyor. Yani Bozkurt sesi savaģ parolamız olsun. 4. Oğuz Kağan ın ordularının önünde yürüyerek onlara yol gösteren bir kurttur ve bu, gökten inen bir ıģıktan doğmuģ bir kurttur. 5. Bozkurt destanının bir rivayetinde annesi kurt olan çocuk hayatta kalıyor. 6. Bozkurt destanının diğer rivayetinde ayakları, kolları kesilen çocuğa kurt bakıyor. Kurtla çocuğun evlenmesinden doğan Asena, atalarını unutmadığını göstermek için çadırının önündeki direğe altın madeninden yapılmıģ kurt kafası koymuģ. Bu, Türk ün ilk bayrağı olarak bilinir. 7. Ergenekon destanında Göktürklerin Ergenekon dan çıktıkları zaman da hükümdarlarının adı Börte Çene, yani bozkurt tu. 8. TüreyiĢ destanında Tanrı, bir erkek kurt Ģeklinde yere iniyor. Uygur hakanının iki güzel kızı ile evleniyor. 9. Ġlk Türk bayraklarından biri bozkurt baģlı bayraktır. IġIK 1. YaratılıĢ destanında Ak Ana ıģıktan bir kadın hayalidir. 2. Oğuz Kağan destanında Oğuz Kağan ın yüzü mavi, yani ıģıklıdır. 3. Oğuz Kağan ın Gün, Ay, Yıldız adlı oğullarının annesi gökten inen mavi ıģıktan doğdu. 4. Oğuz Kağan ın annesinin doğum anında gözleri parlıyor. Destanlarda diğer doğum 4
yapan kadınların da 5. Oğuz ordularına yol gösteren kurt, Oğuz un çadırına düģen bir ıģıktan doğmuģtu. 6. Uygurların Göç destanında Bugu Han, kardeģleriyle birlikte semavî bir ıģıktan yaratıldı. 7. ġaman inanıģında ise uçmak, yani cennet ıģık âlemidir. Yerden 17 kat göğe doğru gittikçe aydınlanan nur âlemi vardır. 17. katta Türk tanrısı oturur. 8. Maniheizm tanrısı da bir iyilik ve ıģık tanrısıdır. 9. Maniheizm in Kabulü menkıbesinde Bugu Han ın rüyalarına ıģık Ģeklinde kız girmiģtir. Müslümanlıktan sonra Türklerde Ġslam nuru kavramını benimsemek çok kolay oldu; çünkü Türkler yukarıdaki örneklerden de anlaģılacağı gibi ıģığı zaten kutsal görüyordu. KADIN 1. YaratılıĢ destanında Tanrı ya yaratması için Ak Ana ilham veriyor. 2. Oğuz Kağan ın ilk karısı ıģıktan, ikinci karısı ağaçtan doğmuģ mukaddes kadınlardır. Ak Ana 3. Bozkurt destanının iki rivayetinde de anne kurt lar vardır. 4. TüreyiĢ efsanesinde hakan, kızlarını Tanrı ya layık görüyor ve onları Tanrı ya saklıyor. 5. Maniheizm in Kabulü menkıbesinde Bugu Han, rüyasında fikir ve ilham meleği bir nur ve ıģık bakiresi görür. MADEN 1. ġu destanında suyu ve kuģları çok seven hükümdarın havuzu gümüģtendir. 2. ġu destanında Türk eri, Ġskender in bir askerini kılıçla ikiye bölmüģ, ölenin belindeki kemer yere kanıyla düģmüģ. Görenler Altın! Kan! demiģler. Zamanla oradaki dağ Altın Han adını almıģ. 5
3. Oğuz Kağan Canavarı çıda ile öldürdüm; çünkü çıdam demirdendir. Ala doğanı ok-yayla vurdum; çünkü onlar bakırdandır. diyerek madenlerin önemini vurgulamıģtır. 4. Oğuz Kağan milletine Demir çıdalar orman olsun! diyor. Yani Demir çıdalar o kadar çok olsun ki âdeta bir ormanı andırsın! diyerek madenle yapılan silahın önemini dile getirmiģ oluyor. 5. Oğuz Kağan Çürçet Kağan ın üstüne yürürken duvarları altından, pencereleri gümüģten, çatısı demirden bir ev görüyor. 6. Oğuz kağan ın veziri Uluğ Türk rüyasında bir altın yay, üç gümüģ ok görmüģtü. 7. Altın Kağan (Çinliler) Oğuz a pek çok altın, gümüģ yollamıģ; ona boyun eğmiģti. 8. Ergenekon, Türklerin yüzyıllarca maden iģleyerek yaģadıkları kapalı yurdun adıdır. Destanda demirci demirden dağı eritti. Türk destanlarıyla destanlardan doğmuģ hikâyelerde gerek süs gerek konfor eģyasının ve silahların hangi madenlerden yapıldığı vurgulanarak söylenir. KumaĢ isimleri; yiyecek, içecek isimleri; hatta hükümdar isimleri arasında Türkçe olmayan kelimeler bulunduğu hâlde eski Türk dilindeki maden isimleri genellikle Türkçedir. MUSĠKĠ 1. ġu destanında ġu nun sarayı önünde ordu beyleri için her gün 360 nöbet çalınır. 2. Göç destanında ağaç kovuğundan müzik sesleri geliyor. Ağacın gövdesi yarılıyor. Ġçinden beģ çocuk çıkıyor. Bunlardan biri Bugu Han dır. 3. Göç destanında bütün hayvanların ve bütün çocukların (koro hâlinde) Göç! Göç! diye seslendiği duyulur. SU 1. YaratılıĢ destanında Ak Ana, suyun dalgaları içinde göründü. 2. ġu destanında hükümdar ġu, yanında gümüģten havuz taģıyor, ona su doldurup içine ördekler, kazlar salıyor. Devlet meselelerini suya bakarak hallediyor. 3. Oğuz Kağan ın Gök, Dağ, Deniz adlı oğullarının annesi su ve ağaç dekoru ortasında doğdu. Bir göl, ortasında bir ağaç ve ağacın kovuğunda güzel bir kız 4. Oğuz Kağan halka hitap ederken ordusuna ve milletine Daha deniz! Daha müren! diyor. Yani Daha deniz, daha ırmak almalıyız. 6
5. Göç destanında tanrı-hükümdarlar Tuğla-Selenge adlı iki ırmak arasında doğar. 6. Göç destanında susuzluk var. Susuzluğun acı sonu göç YADA TAġI 1. Göç destanında yurt bütünlüğünün ve halk saadetinin sembolü tılsımlı taģtır. Destanın ikinci rivayetinde yüzük taģıdır. Türk ün milletler üzerine hâkimiyetini sağlayan bir tılsımdır. TDK Büyük Türkçe Sözlük ten Yada Taşı nın Anlamları yada taşı a. Birbirine sürtülünce yağmur yağacağına inanılan koyu yeşil renkli, genellikle yuvarlak, fındık büyüklüğünde bir taş, yağmur taşı. Güncel Türkçe Sözlük yada taşı Eski Türk budunlarının, yağmur ve kar yağdırdığına, yel estirdiğine inandıkları kutsal ve büyüsel taş. a. bk. yağmur taşı. BSTS / Budunbilim Terimleri Sözlüğü 1973 yada taşı İng. jade Ak, yeşilimtrak ya da yeşil renkli bir ışınsı türü. (Genellikle kütlesi biçimsizdir. Bu taşa nefrit adı da verilir ve süs taşı olarak kullanılır.) BSTS / Yerbilim Terimleri Sözlüğü 1971 yada taşı Eskiden usûlüne göre kullanılınca yağmur yağdırdığına inanılan bir taş, yağmur taşı. Tarama Sözlüğü 1972 KAYNAKÇA 1. Banarlı, Nihad Sami, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi-1 (Sayfa: 30-38), MEB Yayınları, Ġstanbul, 1971. 2. http://tdkterim.gov.tr/bts/ (10/08/2010 Saat: 14.30) 7