Ceza Adaleti
Mehmet ARICAN CEZA ADALETİ Ankara 2009
Ceza Adaleti Mehmet ARICAN Hukuk Kitapları Dizisi: 990 ISBN 978-975-02-1096-9 Birinci Baskı: Ekim 2009 Seçkin Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş. Bu kitabın her türlü yayın hakkı Seçkin Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş. ye aittir. Yayınevinin izni olmadan, eğitim ve tanıtım amaçlı kısmi alıntılar hariç olmak üzere hiçbir şekilde kitabın tümü veya bir kısmı yayınlanamaz ve çoğaltılamaz. Sayfa Tasarımı: Seçkin Yayıncılık Kapak Tasarımı: İsmail Çam Yayın ve Dağıtım: Merkez: Seçkin Yayıncılık, Sağlık Sokak No: 21 06410 Sıhhiye, ANKARA Tel: (0 312) 435 30 30 (Pbx), Faks: (0 312) 435 24 72 Şube: Ankara Adliye Sarayı K Blok Zemin Kat Sıhhiye, ANKARA Tel: (0-312) 309 52 48 Şube: Abidei Hürriyet Caddesi 179/E (Şişli Ceza Adliyesi Altı) Şişli İSTANBUL Tel: (0-212) 234 34 77 Şube: Strazburg Cd. No: 23 Sıhhiye - ANKARA Tel: (0312) 230 52 62 /ankarasube@seckin.com.tr Web Adresi: www.seckin.com.tr, E posta: yayin@seckin.com.tr Baskı: Seçkin Yayıncılık, Tel: (0 312) 435 30 30
Sevgili Eşim Havva ya
Kuvvete dayanmayan adalet aciz, adalete dayanmayan kuvvet zalimdir. Blaise Pascal
Önsöz Ceza adaleti, özellikle Amerika Birleşik Devletleri nde önemli bir akademik çalışma alanı olmasına karşın, birçok ülkede olduğu gibi, ülkemizde de ihmal edilmiş bir konudur. Ceza adaleti ile ilgili konular genelde ceza muhakemesi hukuku içerisinde mütalaa edilmiş ve işlenmiştir. Elbette konuları ceza hukuku ve ceza muhakemesi hukukundan tamamıyla soyutlamak mümkün olmamakla birlikte; günümüzde artık ceza adaleti sisteminin ve sürecinin daha farklı bir perspektiften incelenmesi gerekmektedir. Zira, ceza adaletini ilgilendiren konular basit bir ceza muhakemesi hukuku veya kriminoloji konusu olmaktan çıkmış; toplumun daha geniş kesimlerini ve hatta devletin işleyişini etkiler hale gelmiştir. Bir anlamda artık konulara bir de ceza adaleti perspektifinden bakılması ihtiyacı doğmuştur. İşte bu eser ceza adaleti perspektifiyle ceza hukukunu ve ceza muhakemesi hukukunu ilgilendiren süreç ve prosedürlere bir bütün olarak bakmakta ve ceza adaletini, sistem, işleyiş ve etkinlik bakımından analiz etmeye çalışmaktadır. Hemen her türlü bilimsel faaliyetin gerçekleştirilmesi sırasında olduğu gibi, bu çalışma sırasında da bir çok kişi ve kuruluş çalışmaya çeşitli şekillerde ve farklı zamanlarda maddi veya manevi destek verdiler. Bu kişi ve kuruluşlar uzunca bir liste oluşturmaktadır. Ancak bu liste içinde ön plana çıkanlar: Başta sevgili dostum Mehmet ÖZCAN, değerli büyüklerim H. Bülent OLCAY ve İbrahim N. TİTİZ olmak üzere, sayın Başkanlarım: Zühtü ARSLAN ve Hasan Hüseyin ÇEVİK; araştırma görevlisi arkadaşım: Vakkas YEĞRİM; öğrenci arkadaşlar: Yusuf ÇÖZELİ ve Mustafa GÜLER; Amerikalı meslektaş ve arkadaşlar: Mark COLVIN, Marlene DORSEY, Bena PAISLEY, Faye SLABAUGH, Rosanne DEAN-SCOTT ve Scott MABEE; kurumlar: Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırmalar Kurumu (TÜBİTAK), Polis Akademisi ve Kent State Üniversitesi dir. Hepsine ayrı ayrı en içten teşekkürlerimi sunuyorum. Ayrıca, listenin uzunluğu nedeniyle isimlerini burada zikredemediğim dostlarım da var. Özellikle bazı hakim, savcı ve adalet başmüfettişi olan dostlarım metni okuyarak görüşlerini paylaştılar. Onlara da bu katkılarından dolayı teşekkür ederim. Bu arada Seçkin Yayınevinin değerli çalışanlarına ve bilhassa Ayşegül GENÇ ile sayfa tasarımını gerçekleştiren Emre KIZMAZ a emek ve gayretleri için teşekkürlerimi sunarım. Son olarak eşime ve çocuklarıma en içten duygularla sonsuz minnet ve şükranlarımı burada açıkça ifade etmek isterim. Kalıplaşmış bir ifade olabilir; ama zorlukların ve sıkıntıların çoğunu en yakın aile bireylerinin göğüslediği de inkâr edilemez bir gerçektir. 9 Ekim 2009, Kent, Ohio A.B.D
Acknowledgments This study would not have been possible without help and support of some people and institutions. Particularly, American colleagues and friends Mark Colvin, Marlene Dorsey, Bena Paisley, Faye Slabaugh, Rosanne Dean-Scott and Scott Mabee; institutions the Scientific and Technological Research Council of Turkey (TÜBİTAK), Turkish National Police Academy and Kent State University of Ohio deserve special thanks for their roles during the different stages of the study. There is also a list of other people whom I would like to thank, even though I am unable to name them by one by in this limited space. Last but not least, I would like to express my deepest gratitude to my wife and my children, it may be a cliché; but also a reality that during a long and painful research the closest family members of the researcher take the sufferings most of the time.
İçindekiler Önsöz... 9 Tablolar Listesi... 17 Kısaltmalar... 19 Giriş... 21 I. CEZA ADALETİ 1. BİLİMSEL DİSİPLİN OLARAK CEZA ADALETİ... 25 2. CEZA ADALETİ SİSTEMİ... 27 3. CEZA ADALETİ SÜRECİ... 32 4. CEZA ADALETİ MODELLERİ... 33 4.1. Suçla Mücadele Modeli... 35 4.2. Usulî Haklar Modeli... 37 4.3. Mağdur Hakları Modeli... 39 4.4. Diğer Modeller... 42 4.4.1. Medikal Model... 42 4.4.2. Bürokratik Model... 43 4.4.3. Statü Geçişi Modeli... 44 4.4.4. Güç Modeli... 44 4.4.5. Modeller Arasındaki İlişki... 45 5. HANGİ MODEL?... 46 II. CEZA ADALETİ SİSTEMLERİ 1. GİRİŞ... 51 2. TARAF (ADVERSARIAL) SİSTEMİ... 54 2.1. Taraf Sisteminde Hâkim... 57 2.2. Taraf Sisteminde İddia Makamı... 58 2.3. Taraf Sisteminde Savunma... 58 2.4. İddianame Pazarlığı... 59 2.5. Jüri... 62 3. SORUŞTURMACI (INQUISITORIAL) SİSTEM... 64 3.1. Günümüzde Uygulanan Haliyle Soruşturmacı Sistemin Özellikleri... 65 4. HANGİ SİSTEM? TARAF / SORUŞTURMACI... 66 5. İŞBİRLİĞİ SİSTEMİ (KARMA SİSTEM)... 68 6. TÜRK CEZA MUHAKEMESİ SİSTEMİ... 69
14 Ceza Adaleti III. CEZA ADALETİ FELSEFELERİ 1. GİRİŞ... 71 2. CEZALANDIRICI ADALET... 71 2.1. Cezalandırıcı Adalet Anlayışının Eleştirisi... 73 3. ISLAH EDİCİ ADALET... 77 4. ONARICI ADALET... 78 4.1. Onarıcı Adalet Uygulama Çeşitleri... 81 4.2. Onarıcı Adalet ve Cezalandırıcı Adalet Arasındaki Farklar... 83 4.3. Onarıcı Adalet ve Türk Ceza Adaleti Sistemi... 85 5. DÖNÜŞTÜRÜCÜ ADALET... 86 6. CEZA ADALETİ FELSEFELERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ... 87 IV. TÜRK CEZA ADALETİ SİSTEMİ 1. GİRİŞ... 91 2. CEZA MAHKEMELERİ... 95 2.1. Sulh Ceza Mahkemesi... 97 2.2. Asliye Ceza Mahkemesi... 98 2.3. Ağır Ceza Mahkemesi... 99 2.4. CMK m. 250 Uyarınca Özel Görevlendirmiş Ağır Ceza Mahkemesi... 100 2.5. Çocuk Mahkemeleri... 102 2.6. Fikri ve Sınaî Haklar Ceza Mahkemesi... 104 2.7. İcra Ceza Mahkemesi... 104 2.8. Trafik Mahkemesi... 104 3. İSTİNAF VE TEMYİZ MAHKEMELERİ... 108 3.1. İstinaf (Bölge Adliye) Mahkemesi... 108 3.1.1. İstinaf Tartışmaları... 109 3.2. Temyiz Mahkemesi - Yargıtay... 110 3.2.1. Yargıtay ın Görev ve Yetkileri... 111 3.2.2. Yargıtay ın Teşkilat Yapısı... 112 4. SAVCILIK MAKAMI VE TEŞKİLATI... 118 4.1. Savcılık Makamının Görevleri... 118 4.2. Savcılık Makamının Örgütlenmesi... 123 5. KOLLUK (BİR CEZA ADALET SİSTEMİ ORGANI VE AKTÖRÜ OLARAK)... 128 5.1. Adli Kolluk... 129 6. SAVUNMA... 130 6.1. Müdafi... 131 6.2. Vekil... 132
İçindekiler 15 6.3. Uzlaştırıcı... 133 7. İNFAZ... 133 V. CEZA ADALETİ SİSTEMİNİN ETKİNLİĞİ VE VERİMLİLİĞİ 1. GİRİŞ... 137 2. ETKİNLİK VE VERİMLİLİK... 137 3. ETKİNLİK VE VERİMLİLİK KRİTERLERİ... 141 3.1. Adil Yargılama... 141 3.2. Muhakemenin Makul Sürede Yapılması... 142 3.2.1. Soruşturma ve Kovuşturmaları Uzatan Faktörler... 145 3.2.2. Yargılamanın Makul Sürede Bitirilememesinin Sonuçları... 153 3.3. Cezaların Caydırıcılığı... 156 3.4. İnfaz... 160 3.5. Teknolojinin Kullanımı ve Ulusal Yargı Ağı Projesi (UYAP)... 161 3.6. Toplam Kalite Yönetimi ve Mahkeme Yönetimi... 165 4. YAPILMASI GEREKENLER VE ÜLKEMİZ CEZA ADALETİNİN GELECEĞİ... 169 Sonuç... 177 Kaynakça... 187 Kavram Dizini... 197
Tablolar Listesi Tablo 1.1: Packer in Ceza Adaleti Modellerinin Karşılaştırılması... 38 Tablo 1.2: Ceza Adaleti Süreci Teorik Modelleri ve Özellikleri... 46 Tablo 2.1: Taraf Sistemi ve Soruşturmacı Sistemin Karşılaştırması... 69 Tablo 3.1: Onarıcı Adalet ve Cezalandırıcı Adalet Arasındaki Farklar... 84 Tablo 4.1: CMK 250. Madde İle Görevli Ağır Ceza Mahkemeleri İş Yükünün Dava Sayısına ve Mahkemelerine Göre Dağılımı (01/01/2008-31/12/2008)... 102 Tablo 4.2: Çocuk ve Çocuk Ağır Ceza Mahkemeleri İş Yükünün Yıllara Göre Dağılımı (1988-2008)... 103 Tablo 4.3: Ceza Mahkemelerine Gelen ve Çıkan Davaların Yıllara ve Mahkeme Türüne Göre Dağılımı (1986-2008)... 105 Tablo 4.4: Ceza Mahkemelerinde Karara Bağlanan Davaların Mevcut Davalara Oranının Yıllara Göre Dağılımı (1986-2008)... 107 Tablo 4.5: Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Ceza Daireleri İş Yükü (01/01/2008-31/12/2008)... 115 Tablo 4.6: Yargıtay Ceza Genel Kurulunca Verilen Karar Oranlarının Yıllara ve Karar Türüne Göre Dağılımı (1986-2008)... 117 Tablo 4.7: Cumhuriyet Başsavcılıkları İş Yükünün Yıllara Göre Dağılımı (1986-2008)... 127 Tablo 4.8: Ceza İnfaz Kurumlarının Yıllara Göre Mevcutları... 135 Tablo 5.1: Ceza Mahkemelerinde Ortalama Yargılama Süresinin Mahkeme Türüne ve Yıllara Göre Dağılımı (1986-2008)... 146 Tablo 5.2: Ceza Mahkemeleri İş Yükünün Dava Sayısına ve Mahkeme Türüne Göre Dağılımı (01/01/2008-31/12/2008)... 147 Tablo 5.3: 100.000 Kişiye Düşen Ceza Davası Sayısının Bölgelere ve Yıllara Göre Dağılımı (1989-2008)... 148 Tablo 5.4: Yargıtay Ceza Dairelerince Verilen Karar Oranlarının Yıllara ve Karar Türüne Göre Dağılımı (1986-2008)... 152 Tablo 5.5: Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Ceza Dairelerince Verilen Zamanaşımı Kararlarının Yıllara Göre Dağılımı (1986-2008)... 154 Tablo 5.6: Kasten Adam Öldürme Suçu Hükümlüsü 2006-2008... 160