Derleme Review 3 Allergic Contact Dermatitis Gazi Üniversitesi T p Fakültesi, Dermatoloji Anabilim Dal, Ankara, Türkiye Özet Allerjik kontakt dermatit d flardan temas edilen ajanlara karfl geliflen gecikmifl tip (Tip IV) reaksiyondur. Alerjene maruz kal nd ktan ve duyarland ktan sonra ortaya ç kan klinik tablodur. Akut evrede eritemli, kepekli plaklar, ciddi olgularda ise temas yerlerinde vezikül ve büllerle karakterizedir. Duyarl kiflinin alerjenle tekrarlayan ve devaml temas hastal n kronikleflmesine neden olur. Kronik olgularda likenifikasyon, eritemli plaklar, hiperkeratoz, fissür tablosu ortaya ç kar. Allerjik kontakt dermatit dermatoloji alan n n çok s k rastlanan hastal k grubudur. Allerjik kontakt dermatit tan s hasta öyküsü, fizik muayene ve yama testi ile konur. De iflik kontaktan maddelere karfl deri reaksiyonlar n n bilinmesi allerjik kontakt dermatit tan s n n do ru konulmas n sa lar. Her yaflta görülebilen bu hastal kta çocuklarda temas edilen malzemeler, giysi malzemeleri ve aksesuarlar rol oynarken, eriflkin olgularda kontakt dermatit kullan lan kozmetikler ve topikal ilaçlar ile iliflkili olabilir. Kontakt madde yap s güncel kullan lan ajanlar veya geleneksel maddelerle de iliflkili olabilir. Alerjenin yerleflim yeri iyi de erlendirilmelidir. Hastan n mesle i, hobileri iyi sorgulanmal d r. Bu derlemede allerjik kontakt dermatit ile ilgili ülkemizde ve dünyadaki son literatür bilgileri sunulmak istenmifltir. (Turkderm 2009; 43: 3-9) Anahtar Kelimeler: Allerjik Kontakt Dermatit, yama testi Summary Allergic contact dermatitis is the delayed type hypersensitivity reaction to exogenous agents. Allergic contact dermatitis may clinically present acutely after allergen exposure and initial sensitization in a previously sensitized individual. Acute phase is characterized by erythematous, scaly plaques. In severe cases vesiculation and bullae in exposed areas are very characteristic. Repeated or continuous exposure of sensitized individual with allergen result in chronic dermatitis. Lichenification, erythematous plaques, hyperkeratosis and fissuring may develop in chronic patients. Allergic contact dermatitis is very common dermatologic problem in dermatology daily practice. A diagnosis of contact dermatitis requires the careful consideration of patient history, physical examination and patch testing. The knowledge of the clinical features of the skin reactions to various contactans is important to make a correct diagnosis of contact dermatitis. It can be seen in every age, in children textile product, accessories and touch products are common allergens, while in adults allergic contact dermatitis may be related with topical medicaments. The contact pattern of contact dermatitis depends on fashion and local traditions as well. The localization of allergic reaction should be evaluated and patients occupation and hobbies should be asked. The purpose of this review is to introduce to our collaques up dated allergic contact dermatitis literatures both in Turkey and in the World. (Turkderm 2009; 43: 3-9) Key Words: Allergic Contact Dermatitis, patch test Girifl Allerjik kontakt dermatit (AKD), alerjen madde ile daha önce duyarlanm fl kiflinin ayn madde ile sonraki temaslar nda ortaya ç kan doku yan t d r 1-5. AKD özellikle mesleki alerjenlerle geliflti inde, el ve yüzde yerleflti inde kiflinin yaflam kalitesini bozar 5. AKD, inflamatuar dermatozlar n yaklafl k %5-15 i oluflturur 6,7,8,9. Meslek hastal klar n n %90 mesleki kontakt dermatitlerdir, bunlar n ço u ise AKD tir 9,10. Yaz flma Adresi/Address for Correspondence: Dr., Gazi Üniversitesi T p Fakültesi, Dermatoloji Anabilim Dal, Ankara, Türkiye E-posta: monder@gazi.edu.tr Gelifl Tarihi/Received: 24.02.2009 Kabul Tarihi/Accepted: 24.02.2009 Türkderm-Deri Hastal klar ve Frengi Arflivi Dergisi, Galenos Yay nc l k taraf ndan bas lm flt r. Her hakk sakl d r. Turkderm-Archives of the Turkish Dermatology and Venerology, published by Galenos Publishing. All rights reserved.
4 Türkderm 2009; 43: 3-9 Etyopatogenez Kiflisel faktörler: Alerjenle karfl laflan herkeste AKD geliflmeyebilir. AKD gelifliminde etkili oldu u belirlenen faktörler flunlard r: Genetik faktörler: AKD li kiflilerin çocuklar nda ve kardefllerinde görülme olas l daha fazlad r. HLA-A3 ve HLA-B7 birlikteli inin AKD e yatk nl art rd gösterilmekle birlikte, belli bir antijene duyarl l gösteren spesifik bir HLA grubu tan mlanmam flt r 1. Nikel allerjik olgularda HLA doku gruplar araflt r lm fl, Türk populasyonunda HLA DQA belirgin bulunmufltur 11. Primer duyarlanma ve tolerans geliflimi: Alerjenle ilk karfl - laflma flekli alerjene tolerans geliflimine neden olabilir. Tolerans geliflimi, haptene özgü bask lay c T hücrelerinin uyar lmas ya da T hücrelerinin klonal azalmalar ile iliflkili olabilir 1. Yafl, cinsiyet ve rk: Yafll larda ve yenido anda AKD daha az görülür. Bu, her iki yafl grubunda alerjen maddelerle temas n az olmas yla iliflkili olabilir 1. Alerjene karfl geliflen immünolojik yan t, cinsler aras nda farkl l k göstermez. Ancak cinsler aras nda çevresel koflullar nedeniyle belirli alerjenlere temas AKD geliflmesi aç s ndan farkl l k gösterebilir 9. Gebelik ve oral kontraseptif kullan m duyarl l artt rabilir 10. AKD, beyaz rkta daha fazla görülür 3,9. Bölgesel faktörler: Göz kapaklar, skrotum ve aksilla gibi derinin ince oldu u bölgeler alerjene çok duyarl, avuç içi, ayak taban ve saçl deri gibi derinin kal n oldu u bölgeler daha az duyarl d r. Deri bütünlü ünün bozuldu u tüm durumlarda AKD daha s k görülür 1,3-5. Efllik eden hastal klar: Tüm immün yetmezlik durumlar nda ve lenfoma, mikozis fungoides, sarkoidoz, lepramatöz lepra, atopik dermatit ve psoriasis gibi hastal klar varl nda kiflinin kontakt duyarl l azal r 1,2,8. Kimyasal faktörler: Glukokortikoidler, siklosporin, azatiyopurin, UVB ve PUVA allerjik kontakt dermatiti güçlü olarak bask lar 1-9. Pentoksifilinin bask lay c etkisi daha azd r 1. Antihistaminikler ve sodyum kromoglikat n reaksiyon ç k fl üzerine etkili olmad düflünülmekle birlikte tan testleri s ras nda tüm ilaçlar n kesilmesi uygun olur. Çevresel faktörler: Yüksek s ve nem kontakt duyarl l art rabilir 2. Alerjenler: AKD e neden olabilen alerjen say s gün geçtikçe artmaktad r. Bugün için bilinen 3000 e yak n alerjen vard r 1,8,9. Kontakt alerjenin duyarland rma yetene i reaksiyonun akut ya da kronik seyrinde etkili olur. Alerjenin konsantrasyonu, tafl y c s, temas s kl ve süresi ile penetrasyon gücü AKD cevab nda etkili olur 4,5. Zehirli sarmafl k, benzol türevleri, bitkisel alerjenler ve antibiyotikler (neomisin) gibi güçlü duyarland r c lar akut; nikel, kromat ve tiuram gibi zay f duyarland r c lar ise kronik AKD ye neden olurlar 7. Bu immünolojik reaksiyonun geliflmesi için dört faktör gereklidir. 1- Haptenler 2- Epidermal hücreler: keratinositler ve Langerhans hücreleri 3- CD4+T hücreleri 4- Reaktif hücreler: monositler, makrofajlar ve nötrofiller Alerjenler düflük molekül a rl kl (500-1000 dalton) maddeler olup hapten yap s ndad rlar 9. Haptenlerin ço u duyarland rma için tekrarlayan temaslar gerektiren zay f alerjenlerdir 2,5. Tek bafl na antijenik özellikte olmayan haptenler, epidermal hücrelerin sitoplazmik membran proteinlerine ba lan r ve antijenik özellik kazan rlar 1,5. Oluflan hapten-protein kompleksi aktif ve immünojenik özellikte olup, antijen sunan hücrelerdeki Klas II antijenleriyle birleflirler. Derideki antijen sunucu hücreler Langerhans hücreleridir. Ba lant bölgesi Langerhans hücre yüzeyindeki HLA-DR molekülünün. zinciridir 9. Ba lanman n ard ndan bu hapten-protein kompleksleri pinositoz ya da reseptör arac l endositoz yoluyla hücre içine al n rlar 1,12,13. Antijen Langerhans hücreleri içinde çeflitli ifllemlere tabi tutulur. Antijen temas yla keratinositlerden sal nan çeflitli sitokinler, Langerhans hücrelerini aktive eder. Langerhans hücreleri 4-6 saat içinde lenfatikler arac l yla bölgesel lenf nodlar na göçerler 1. Langerhans hücreleri lenf nodlar nda parakortikal bölgeye ulaflt klar nda, duyarlanmam fl T lenfositleri uyarma yetene indedirler 12,13. Antijen sunumunun ard ndan aktifleflen T hücreleri IL-2 etkisiyle klonal ço al r ve antijene özel T hücre klonlar oluflur. Bütün bu ifllemler 10-14 gün sürer, bu andan itibaren duyarlanm fl T hücreleri a- lerjene tekrar maruz kald nda lokalize bir dermatit tablosu oluflturmaya haz rd r 12. Efferent faz, alerjenle sonraki temaslarda geliflir. Duyarlanma faz ndan daha h zl olan bu fazda antijen, Langerhans hücreleri, makrofaj, mast hücreleri ve keratinositler taraf ndan sunulabilir. Dolafl mdaki bellek T hücreleri yüzeyinde spesifik moleküller eksprese olur ve dokuya özel haf za T hücreleri oluflur. Bu hücreler antijenin ilk görüldü ü deri alan na giderek dermatit tablosuna neden olurlar. Reaksiyon alerjen maruziyetinden 12-24 saat sonra bafllar, 3-5. günlerde pik yapar ve tedavi edilmezse 3-4 hafta sürer. Bu uyaranlar inflamatuvar hücrelerin temas bölgesine toplanmas na yol açar 12. Araflidonik asit metabolitleri ve histaminlerin etkisiyle yerel dolafl m artar ve bütün bu süreç sonunda AKD lezyonlar ortaya ç kar 2,12. Ancak, histaminin AKD patogenezinde primer rolü yoktur. Alerjenin gücü bu reaksiyonun oluflma sürecini tayin eder. Reaksiyon oluflmas için güçlü antijenlerle bir kez temas yeterli iken, zay f antijenler için gereken say genellikle birden fazlad r. Klinik AKD kafl nt l bir dermatit tablosudur. Klinik görünüm alerjenin gücüne ve temas süresine, reaksiyon bölgesine ve kiflinin duyarlanma derecesine göre de iflir 1,2,4,5,7,8. Akut dönemde eritemli makül, papül, vezikül ve büller izlenir. Genital bölge ve göz kapa gibi derinin ince oldu u alanlarda eritem ve ödem ön plandad r, vezikül görülmez. Lezyonlar keskin s n rl olup temas bölgesine lokalizedir. 1-2 hafta sonra sulant azal r. Subakut dönemde veziküllerin yerini krutlar al r, deskuamasyon belirgindir. Alerjenle temas devam eder ya da alerjen uzaklaflt r lamazsa olay kronikleflir. Kronik dönemde tüm bölgelerde kuruluk, deride kal nlaflma, likenifikasyon ve fissürler oluflur 1,5,8.
Türkderm 2009; 43: 3-9 5 En s k yerleflim yeri ellerdir. Ellerde genellikle subakut dönemde olan hastal k, akut ataklarla gider ve kronikleflmeye meyillidir. AKD parmak laterallerinden ve dorsumlar ndan bafllar, zamanla el içine ve bilek iç k s mlar na yay l r 2,5. Yama testi için baflvuranlar n %33 ünde el dermatiti bulunmaktad r 1.Olgular mesleki aç dan ve bofl zamanlar ndaki hobileri aç s ndan ayr nt l sorgulanmal d r. Ev han mlar zay f irritan maddelere çok maruz kal r. Kulland klar eldiven mutlaka getirtilmeli ve bununla da test yap lmal d r. Çiçekçi, kuaför, diflçi, t p personeli, pastac, sanayi iflçisi gibi meslek sahipleri s kl kla el ekzemas ile baflvurabilirler. Ayak dermatitleri de genellikle ragat ve likenifikasyonla seyreder 1,2,5. Ayak dermatiti ile gelen olgularda ay r c tan da tinea pedis, psoriasis akla gelmelidir. Ayak dermatiti ile gelen olgularda giydikleri ayakkab ve terlikleri getirmeleri istenmeli bunlardan al nan küçük örneklerle yama testi yap lmal - d r. Potasyum dikromat deri boyamas nda kullan lan bir maddedir. Ayr ca formaldehid, thiuram miks, kolofoni ayakkab ve terlikte aksesuar olarak kullan lan nikel allerjinin nedeni olabilir. E er bir olgu ayakkab materyaline allerjik ise test sonucuna göre saptanan allerjenden kaç nmas uygun olur 14. Yüz allerjilerinde, göz çevresinde belirgin eritem, skuam ve yo un ödem bulunur. Skalp nadiren etkilenir. Saç boyalar - na reaksiyon geliflti i durumlarda bile yüzdeki reaksiyon saçl deriden daha fliddetlidir 15. Yüz allerjisi flikayeti ile gelen ve 404 olgunun incelendi i araflt rmada en s k rastlana reaksiyon yeri periorbital bölge olarak saptanm flt r. Kad n olgularda yüz yerleflimli allerjik reaksiyon daha s k görülmektedir. Baz durumlarda alerjen el ile yüze tafl nm fl olabilir bu konuda dikkatli sorgulama önemlidir, özellikle t rnak cilas ve primin elle tafl n p göz çevresinde allerjik reksiyona neden olabilir 16. Mukozalarda AKD genellikle eritem ve ödemle seyreder, vezikül görmek zordur. Lezyonlar perioral bölgeye yerleflebilir. Su ve arkadafllar n n yapt çal flmada mukoza tutulumu olan allerjik kontak dermatitli olgular de erlendirilmifl, mukozada reaksiyona neden olabilecek allerjenler baflta dental seri ürünleri olmak üzere, g da katk maddeleri ve muayene eldivenlerindeki lastik kimyasallar olarak bildirilmifltir. Gargaralarda kullan lan eugenol mukoza reaksiyonuna neden olabilir. Dental yap flt r c lardan epoksi ve dental metalleri de mukozada görülen alerjenlerin bafl nda gelmektedir 17. Staz dermatiti ya da bacak ülseri bulunan hastalarda ve genellikle de topikal tedaviler ile iliflkili kontakt dermatit geliflmektedir. Kronik bacak ülserli olgularda patch test sonuçlar n n araflt r ld ülkemizden yap lan çal flmada %16,6 oran nda lanolin, %10 oran nda topikal antibiyotik allerjisi saptanm flt r. Allerjik reaksiyonlar n bir k sm bandaj içerisindeki lastik maddelerle iliflkili olabilir. Bacak ülseri tedavisi ile ilgilenen pratisyen, damar cerrah veya dermatologlar kontakt dermatit geliflme riskini göz önünde bulundurmal d r 18. Günlük pratikte çok s k olarak kullan lan topikal antibiyotikler allerjik kontakt dermatite neden olabilir. Özellikle cerrahi ifllemlerden sonra topikal antibiyotik kullan m plastik cerrahlar ve genel cerrahlar taraf ndan tercih edilmektedir. Cerrahi sonras topikal antibiyotik kullan m gerçek endikasyonlar ile s n rlanmal d r 19. Kulak kepçesi ve etraf nda geliflen ekzema tablosunun seboreik dermatit ile ay r c tan s mutlaka yap lmal hastan n kulak etraf na uygulad topikal ajanlar, kulland kozmetik içerikleri iyi sorgulanmal d r 20. Foto allerjik kontakt dermatit (FAKD) kiflinin daha önce karfl laflt ve duyarland bir fotoalerjenle sonraki karfl laflmalar nda deride ortaya ç kan gecikmifl tip hipersensitivite yan t d r. Fotoallerjik kontakt dermatit AKD ile ayn mekanizmayla geliflir, ancak FAKD ultraviyole etkisinde oluflur. Genel popülasyonda FAKD insidans bilinmemektedir 21. Hastal k en çok güneflten koruyucu ürünler ve steroid d fl antiinflamatuvar ajanlarla geliflmektedir 22,23. UVA filtreli ürünlerin kullan m son y llarda yayg nlaflm flt r ancak, güneflten koruyucular UVB den korunmada daha etkindirler. Bu nedenle de güneflten koruyucular baz hastalar fotokimyasal sensitiviteden koruyamaz 21. Son y llarda güneflin zararl etkilerinin anlat lmas güneflten koruyucular n yayg n kullan m n sa lam flt r. Koruyucu kremlerin aktif içerikleri ile FAKD geliflen bir çok olguya literatürde rastlanmaktad r 24,25. Güneflten koruyucular içindeki paraaminobenzoik asit s k bildirilen AKD reaksiyonlar nedeniyle kullan mdan kald r lm flt r. Sonraki y llarda benzophenon içeren ürünlerin kullan m yayg nlaflm flt r. Oxybenzone, benzophenonlar dibenzoylmetan türevleri (avobenzone ya da PARSOL 1789) ve metoxycinnamate FAKD e yol açan maddelerdir. Bugün, bu maddelere oldu u kadar koruyucunun baz n n da fotoallerjik reaksiyonlara neden olabildi i bilinmektedir 23. Antibakteriyeller sabun ve flampuanlar n içerisinde bulunan tetrachlorosalicylanilide ve tetrabromosalicylanilide çok güçlü fotosensitizan maddelerdir. Bu maddeler dünyan n pek çok yerinde FAKD endemilerine neden olduklar ndan kullan m alanlar daralt lm flt r. Triclosan, dichlorophene FAKD aç s ndan daha az risklidir. Bithionol, fenticlor, hexachlorophene ve chlorhexidine çeflitli temizlik ürünlerinde kullan lan antibakteriyel ajanlard r. Bu ürünlerle de FAKD geliflebilmektedir 21. Fragrance içinde bulunan musk ambrette, 6-methylcoumarin ve sandalwood oil ile FAKD tan mlanm flt r. Musk ambrette özellikle erkek kozmetiklerinde bulunur. FAKD ve kronik aktinik dermatit gelifltirme riski nedeniyle sadece %4 ün alt ndaki konsantrasyonlarda kullan m na müsade edilmektedir. 6-Methylcoumarin bronzlaflt r c losyon olarak ün yapm fl ve yayg n olarak kullan ld dönemlerde fliddetli FAKD tablolar na neden olmufltur. Di er fotoalerjenlerden farkl olarak, bu losyon sürüldükten k sa süre sonra (30-60 dakika) UV temas olmuflsa reaksiyon geliflmektedir. Fotopatch test ile bu ajan n tespit edilebilmesi için de ayn flartlar n sa lanmas gereklidir 2,22. Quindoxin ve olaquindoz hayvan yemlerinde bulunan büyümeyi h zland r c bir maddedir. Bu iki madde hayvanlar elle besleyen çiftçilerde FAKD ye neden olmufllard r 26. Fotosensitizan oldu u bilinen pek çok ilaç topikal olarak kullan ld nda FAKD ye neden olur. Ketoprofen, fenotiazinler, klorpromazin hidroklorid ve prometazin bunun en iyi örnekleridir.
6 Türkderm 2009; 43: 3-9 AKD de oldu u gibi FAKD de de alerjenin uzaklaflt r lmas ço u olguda tablonun gerilemesini sa lar. Baz durumlarda ise reaksiyon devam eder ve persistan fl k erüpsiyonu denilen durum ortaya ç kar. laç kesildikten sonra UV maruziyeti devam ediyorsa, risk artar. Kontakt alerjenler baz durumlarda UV ile fliddetlenirler. Fotoagrevasyon denilen tablo genellikle tio üre, steroid d fl anti-inflamatuvar ilaçlar, tosilamid/formaldehid reçineleri, fragrance ile ortaya ç kar. Kronik kontakt allerji baz durumlarda devaml fotosensitiviteye neden olabilir. Colophony, ketoprofen, fragrance, likenler, sesquiterpene laktonlar sorumlu alerjenlerdir. Fotoallerjik reaksiyonlar genellikle yüz, boynun V-bölgesi, el s rt, kollar n d fl k s mlar ve bazen de bacaklar n ön k s mlar gibi günefl gören yerlerde da l m gösterirler 22. Unilateral yerleflim ancak maddenin temas n takiben sadece bir taraf n UV görmesi ya da bir taraf n daha yo un UV maruziyeti ile ortaya ç kar. Bazen çok z t yerleflimde lezyonlar görülebilir, bu durumda alerjenin elle tafl nd düflünülmelidir. Alerjen uzaklaflt r ld nda lezyonlar geriler. Ancak alerjen uzaklaflt r ld halde baz hallerde günefl temas devam ediyorsa yeni lezyonlar oluflmaya devam edebilir. Bu durum devaml bir hal al rsa kronik aktinik dermatit denilen tablo ortaya ç kar. Histopatoloji Histopatolojik bulgular, biyopsinin al nd klinik evreye göre de iflir. Erken lezyonlarda akut spongiotik dermatit bulgular görülür. Subakut dönemde daha küçük veziküller ve spongiozla birlikte orta derecede akantoz ve parakeratoz vard r. Kronik dönemde ise yo un ve düzensiz akantoz, hiperkeratoz ve parakeratoz görülür. nflamatuar infiltrat azal r ve papiller dermal fibrozis ortaya ç kar. Sistemik ilaçlarla geliflen FAKD tablosunda eozinofiller bulunabilir 1. Tan ve Ay r c Tan yi bir Anamnez tan ya ço u kez yard mc olur. Hastan n mesle i, hobileri, giysileri, flimdiki-önceki tedavileri hem tan da hem de tedavide yol gösterici olabilir. Hastal n en önemli ay r c tan s irritan kontakt dermatitledir. Lezyonun yerleflimine yönelik sorularla olas antijen tespit edilebilir (Tablo 1) 5. AKD de kesin tan ve sorumlu antijenin gösterilmesi için yama testi yap lmaktad r. Yama testi (patch test), alerjenin kontrollü koflullar alt nda ve irritasyon oluflturmayacak konsantrasyonlarda uygulanmas esas na dayan r. Test okunurken yalanc pozitifli e ve negatifli e neden olabilecek faktörler bilinmelidir. FAKD tan s öykü, klinik ve fotopatch test ile konulur. Lezyonlar n Tablo 1. Yerleflim yerine göre alerjen da l m (47) Yerleflim Olas ürün Allerjen Bafl Saç kozmetikleri Parafenilendiamin Periorbital Göz, yüz kozmetikleri, Me+Cl izotiazolin, kokular T rnak boyalar /cilalar, Toluensülfonamid formaldehid resin Kontak lens s v lar EDTA, benzalkonium klorid, tiomersal Sesquiterpen laktonlar Dudaklar Rujlar, Lanolin türevleri, UV-filtreleri Difl Macunu, Cinnamol, T rnak Kozmetikleri, Toluensülfonamid formaldehit resin Topikal laçlar, Tromantadin G dalar Antioksidanlar Kulaklar Küpe Nikel Damlalar Neomisin, clioquniol Aksilla Deodorantlar Fragrance Antiperspirantlar Triklosan, propantelin bromid, fragrance K yafetler Formaldehit, reçineler Eller Tüm kontaktanlar Nikel Gövde K yafetler Formaldehit,tekstil boyalar,, plastik kimyasallar, reçineler Metal k s mlar Nikel Korse Plastik Kozmetikler Lanolin, fragrance, Me+Cl izotiazolin Bacaklar Staz dermatit ve bacak ülseri tedavisi için Clioquinol, lanolin, neomisin, kullan lan ilaçlar povidon-iyot, nitrofurazon Ayaklar Ayakkab Kromat, kauçuk, boya, formaldehit, tutkal Antiperspirantlar Propantelin bromid, formaldehit Perianal Antipruritik içeren topikaller Neomisin, lokal anestezikler Hemoroid için önerilen topikaller Me+Cl izotiazolin, Nemli tuvalet ka d Metildibromoglutaronitrit G dalar Baharatlar
Türkderm 2009; 43: 3-9 7 günefl gören bölgelerde da l m genellikle fotokontakt dermatit tan s na yard mc olur. Fotopatch test ise belli maddeye duyarl kiflilerin tespitini sa lar. Fotopatch test, s ras nda UV uygulanmas d fl nda patch testle ayn yolla yap l r. Testte kullan lacak fl k kayna n n UVA dalga boylar n içermesi flartt r. Korunan bölgede negatif, UV uygulanan yerdeki pozitif reaksiyon kiflinin FAKD gelifltirdi ini gösterir 21. Fotosensitivitesi olanlara da fotopatch test yap lmal d r. Bu kiflilerde FAKD pozitifli i çeflitli çal flmalarda %10-39 oran nda bildirilmektedir 21-25. Tedavi Tedavide temel prensip, dermatit tablosunu iyilefltirmek ve alerjeni tespit etmek fleklindedir. Alerjen bilinmesi, hastal - n rekürrensinin önlenmesi bak m ndan da gereklidir. Yama testi ile flüphelenilen antijen saptanmal ve hasta bilgilendirilmelidir. Hastaya dermatite neden olan kimyasal maddelerin ne oldu u aç k bir flekilde anlat lmal ve bu kimyasal maddelerin bulunabilece i ürünlerin listesi verilmelidir. AKD nin medikal tedavisinde akut dönemde sulant l lezyonlar için slak pansumanlar kullan l r. Sonras nda krem baz nda kortikosteroidler tercih edilir. Akut alevli dönemde prednizolon enjektabl uygulanabilir. Kronik dönemde topikal steroidlerin merhem ve pomad formlar kullan lmal d r 1. Kortikosteroidler AKD yi kontrol alt na almada çok yararl olurlar. Kortikosteroidler lenfositlerin antijen spesifik aktivasyon, proliferasyon ve sitokin sal n m n önler, kapiller permeabiliteyi azalt r ve inflamasyonu bask lar. Kullan lacak steroidin potensi lezyonlar n yerleflimi dikkate al narak belirlenir. Eriflkinde %25 1, çocukta %10 dan fazla alan tutulmuflsa sistemik steroid endikasyonu vard r. Sistemik steroidler yayg n ve fliddetli olgulara saklanmal d r 27. Topikal kortikosteroidlere karfl afl r duyarl l k %0,2-5 oran nda bildirilmektedir 28,29. Yanma ve kafl nt y azaltmak için antihistaminiklerden faydalan labilir. Ancak histamin hücresel immünitede major medyatör olmad için çok etkili de ildir. Antihistaminik içeren topikal ürünler duyarland r c özellikleri nedeniyle önerilmez 1. Alternatif tedaviler aras nda T hücrelerine etkili olan pimekrolimus ve takrolimus yer almaktad r 13. AKD tedavisinde fototerapi dirençli olgularda kullan labilir. UVB ve PUVA immünsüpresif etkileriyle yüz güldürücüdür. Siklosporin AKD de kullan labilecek bir di er immünsüpresif ilaçt r 1. Tart flma ve Öneriler Allerjik kontakt dermatit her yafl grubunda s k görülen bir dermatozdur. Günümüzde çocuklarda allerjik kontakt dermatit giderek artmaktad r. Gazi Üniversitesi Kontakt Dermatit Ünitesinde 360 çocuk olgu de erlendirildi inde 118 olguda (%32) bir veya daha fazla oranda pozitif reaksiyon saptanm flt r 30. Olgular grup 1 de (2-8 yafl) grup 2 de ise (9-16 yafl )olarak de erlendirmeye al nm flt r. Her iki grupta da nikel en s k alerjen olarak saptanm flt r. Parafenilen diamine (PPD) ikinci s k rastlanan alerjendir. PPD geçici dövmelerde k na ile kar flt r larak hint k nas ad alt nda uygulanmaktad r. Özellikle yaz aylar nda gençler aras nda kullan m çok yayg nd r. Ülkemizde PPD allerjik olgular artan say da bildirilmektedir. Aileler ve allerjik olgular PPD reaksiyonu aç s ndan bilgilendirilmelidir 31,32,33. Di er ülkelerdeki çal flmalar n sonuçlar na benzer flekilde ayak ekzemas potasyum dikromat ve formaldehit allerjisi ile iliflkilidir 14. Almanya dan yap lan bir çal flman n sonuçlar thiomerasal allerjisinin en s k rastlanan allerjen listesinde oldu unu göstermektedir ancak ülkemizde thiomersal allerjisi daha düflük orandad r 34. Yafll populasyondaki allerjenler aras nda bitkisel topikal uygulanan maddeler mutlaka sorgulanmal d r. Kullan lan medikal topikal ilaçlar n yan s ra özellikle eklem a r s n dindirmek amac ile ülkemizde yayg n kullan lan Laurus nobilis (Defne ya ) ile allerjik olgulara rastlanmaktad r 35,36. Tüm dünyada ve ülkemizde nikel allerjisi en s k kontakt dermatit sebebidir. Yap lan çal flmalar nikel allerjisi ile atopi aras nda iliflkiye dikkat çekmektedir. Nikel allerjisi kad nlarda daha s k görülür. Bu durum kullan lan imitasyon tak larla iliflkilidir. Düflük ayar alt n nikel içerebilir. Bozuk para, z mba, makas çakmak kozmetikler nikel içerebilir. Baz olgularda yaz n nikel allerjisi k fla göre daha fliddetli olabilir. Bu durum yaz n nikelin ter ile absorbsiyonunun artmas fleklinde yorumlanabilir. Nikel do al olarak yiyeceklerde de bulunabilir, oral nikel al n m kontakt dermatiti alevlendirebilir. Yiyeceklerdeki nikel miktar her ülkede farkl olabilir. Nikel allerjik olgularda konserve, spanak, kolal içecekler flikayeti alevlendirebilir. Bu olgularda ana hedef nikel içeren maddelerden uzaklaflt r lmas d r. Nikel eflyalar n cilalanmas, nikel objenin steroidle kaplanmas önerilebilir 37. Ülkemizden pek çok merkezde de iflik say da olguda allerji testi sonuçlar ve alerjen listeleri yay nlanmaktad r 38,39,40,41. Son y llarda yap lan bir araflt rmada ise maliyeti düflürmek ve kontakt duyarlanmay azaltmak amac ile en s k alerjenlerden küçük bir alerjen serisi ile oluflan maddelerle allerji testi yap lmas önerilmektedir 42. Tablo 2. Kiflisel ürünlerle yama testi s ras nda yap lacaklar (46) Ürün Aftershave losyon Antiperspirant Deri temizleyiciler Kremler Gözfar,kalem,maskara Yüz krem pudra Saç boyas Saç spreyi El kremi Ruj T rnak cilas Parfüm Bitkiler(yaprak,çicek) fiampuan Difl macunu Yama testindeki Dilusyonu %1 su içinde %2 su içinde kurumaya b rak lmal (irritan reaksiyon olabilir) %5 su içinde %1 su içinde
8 Türkderm 2009; 43: 3-9 Ancak bu konu iyi tart fl lmal d r. Örne in Birleflik Arap Emirlikleri ve Hindistan da kolofoni allerjisi yüksek oranlarda bildirilmifltir 43,44. Ülkemizde yap lan çeflitli çal flmalarda, nikel en s k rastlanan alerjen olarak görülmekte kolofoni ise s k rastlanan alerjen listelerine girmeyebilmektedir. Ancak nadir de olsa rastlanan kolofoni allerjik olgular e er test ile bak lmam fl ise atlanabilir. Bu nedenle Avrupa standart serinin kullan lmas esast r. Ouain ve arkadafllar 45, s k kullan lan epilasyon ürünlerinin, rosin ve kolofoni içermesi nedeniyle potansiyel alerjen olabilece ini vurgulayarak, yama testi ile hastalar n kiflisel ürünleri ve alerjen serilerinde kolofoni bak lmas n n önemine dikkat çekmifllerdir. Hastalar n kendi kulland klar ürünlerle nas l test yap laca sorusu da çok sorulmaktad r. Burada hastan n kiflisel ürünlerinden irritan olanlar n iyi belirlenmesi ve bunlarla test yapmamak onemlidir. Günlük kullan mdaki flüpheli alerjenler ile ilgili olarak Tablo 2 de önerilen dilusyonlar yard mc olabilir 46. Ancak bilinmeyen ürünlerle test ile pigmentasyon riski olabilir. deali ürünün tam içerik listesinin bilinmesidir. Baz durumlarda seri dilusyonlar ile reaksiyon fliddeti bak labilir. Aç k test veya kullan m testi kol iç yüzüne uygulanarak incelenebilir. lk okuma 30-60 dakika sonra ikinci okuma ise 2-4 gün sonra yap l r. Sonuç olarak yama testi, allerjik kontakt dermatit tan s n do rulayan ve kontakt alerjeninin sebebini bulmam z sa layan en önemli tan sal yöntemdir. Alerjen serileri kuaför, günefl koruyucu,preservatif,kortikosteroid kozmetik serilerini de gerekirse içerebilir 47. Gelecekte Ülkemizde s k rastlanan alerjenlerin bilinmesi ve kontakt dermatite ilgi duyan meslektafllar m z n iflbirli i içinde olmas, çal flma gruplar kurulmas, Amerikan Kontakt Dermatit grubu (www.contactderm.org) ve Avrupa Kontakt Dermatit grubunun düzenledi i (www.escd.org) toplant larda ülkemizde s k görülen alerjenlerin bildirilmesi uygun olacakt r. Kaynaklar 1. Belsito DV: Allergic Contact Dermatitis. In: Fitzpatrick TB, Fredberg TM, Eisen AZ, Wolff K, Austen FK, Goldsmith LA, Katz S editors. Dermatology in General Medicine, 5th ed. New York: Mc Graw Hill 1999; p. 1447-61. 2. Marks JG, Elsner P, Deleo VA: Contact&Occupational Dermatology. 3rd ed. St.Louis: Mosby 2002; p.3-15. 3. Frosch PJ, Menne T. Contact Dermatitis. 4th ed New York Springer 2006; p. 215-35. 4. Krasteva M, Kehren J, Sayag M et al: Contact dermatitis II. Clinical aspects and diagnosis. Eur J Dermatol 1999;9:144-59. 5. Kadyk Dl, McCarter K, Achen F, Belsito DV. Quality of life in patients with allergic contact dermatitis. J Am Acad Dermatol 2003;49:1037-48. 6. Schnuch A, Uter W, Geier J et al: Epidemiology of contact allergy: an estimation of morbidity employing the clinical epidemiology and drug-utilization research (CEDUR) approach. Contact Dermatitis 2002;47:32-9. 7. Li LY, Cruz PD: Allergic contact dermatitis: pathophysiology applied to future therapy. Dermatologic Therapy 2004;17:219-23. 8. Aydemir EH: Allerjik kontakt dermatit. Türkiye Klinikleri 2005;1:19-21. 9. Belsito DV: The pathophysiology of allergic contact hypersensitivity. Clinical Reviews in Allergy 1989;7:347-79. 10. Önder M: Kontakt Dermatit tan ve tedavisi. Galenos 2001; 5:7-11. 11. Önder M, Aksakal B: HLA DR, DQB, DP antigens in patients allergic to nickel. Contact Dermatitis 1995;33:433-35. 12. Kondo S, Sauder DN: Epidermal cytokines in allergic contact dermatitis. J Am Acad Dermatol 1995;33:786-800. 13. Hol ková Z, Hercogová J, Plzák J et al: Dendritic cells and their role in skin-induced immune responses. J Eur Acad Dermatol 2001;15:116-20. 14. Önder M, Atahan C: Foot Dermatitis from the shoes. Int J Dermatol 2004;43:565-67. 15. Öztafl M, Önder M: Contact allergy to henna. J Eur Acad Dermatol 2001;15:77-2. 16. Adiflen E, Önder M: A retrospective studt of patients with facial allergic contact dermatitis patch tested with the European Standard series in Turkey, J Eur Acad Dermatol 2008 (bask da Early View). 17. Su Ö, Onsun N: Allerjik Kontakt Dermatit/Mukoziti olan hastalar n yama testi sonuçlar. Türkderm 2008;42:13-7. 18. Önder M, lter N: Kronik bacak ülserli olgularda patch test. T Klin Dermatol 1999;9:65-7. 19. Adiflen E. Önder M: Allergic contact dermatitis to terramycin after reduction mammoplasty. Gazi Medical Journal 2008;19:48-9. 20. Önder M, Önder T: An investigation of contact dermatitis in patients with chronic otitis externa. Contact Dermatitis 1994;31:116-18. 21. Deleo VA: Photocontact Dermatitis. Dermatol Therapy 2004;17:279-88. 22. Cook N, Freeman S: Report of 19 cases of photoallergic contact dermatitis to sunscreens seen at the Skin and Cancer Foundation. Australasian J Dermatol 2001;42:257-59. 23. Goossens A: Photoallergic contact dermatitis. Photodermatol Photoimmunol Photomed 2004;20:121-25. 24. Thune P: Contact and photocontact allergy to sunscreens. Photodermatology 1984;1:5-9. 25. Deleo VA, Suarez SM, Maso MJ: Photoallergic contact dermatitis: results of photo-patch testing in New York 1985-90. Arch Dermatol 1992;128:1513-8. 26. Schauder S, Schroder W, Geier J: Olaquindox-induced airborne photoallergic contact dermatitis followed by transient or persistent light reactions in 15 pig breeders. Contact Dermatitis 1996;35:344-54. 27. Akyol A: Alerjik kontakt dermatit tedavisi. T Klin Alerji- Ast m 1999;1:22-6. 28. Gönül M, Gül Ü, Karabay Y: Topikal kortikosteroid tedavisine cevap vermeyen alerjik kontakt dermatitli hastalarda kortikosteroidlere kontakt duyarl l n araflt r lmas. T Klin Dermatol 1997;7:100-6. 29. Tenekeci HÖ, Y ld r m M: Kortikosteroidler de alerji yapabilir. T Klin Allerji-Ast m 2002;4:143-8. 30. Önder M, Adisen E: Patch test results in a Turkish paediatric population.contact Dermatitis. 2008;58:63-5. 31. Önder M: Temporary holiday tattoos may cause lifelong allergic contact dermatitis when henna is mixed with PPD. J Cosm Dermatol 2004;2:126-30. 32. Önder M, Atahan C: Temporaray henna tattoo reactions in children. Int J Dermatol 2001;40:577-79. 33. Karaca fi, Kulaç M: Geçiçi k na dövmesine ba l alerjik kontakt dermatit. T Klin J Dermatol 2008;18:138-40.
Türkderm 2009; 43: 3-9 9 34. Heine G, Schnuch A, Uter W et al: Frequency of contact allergy in German children and adolescents patch tested between 1995 and 2002: results from the Information Network of Departments of Dermatology and the German Contact Dermatitis Research Group. Contact Dermatitis 2004;51:111-17. 35. Önder M, Öztas M: Contact dermatitis in the elderly. Contact Dermatitis. 2003;48:232-3. 36. Ozden MG, Oztafl P: Allergic contact dermatitis from Laurus nobilis (laurel) oil.contact Dermatitis. 2001;45:178. 37. Önder M: En s k rastlanan allerji nikel ve nikel alerjik hastalara yaklafl m. XV. Ulusal dermatoloji kongresi bildiri kitab 1992; zmir. 38. Do ramac AC, Gürer MA: Kontakt Dermatitli Hastalarda Yama Testi sonuçlar : Befl Y ll k Retrospektif Çal flma.turkiye Klinikleri J Dermatol 2008;18:215-22. 39. Akasya-Hillenbrand E, Özkaya Bayaz t E: Patch test results in 542 patients with suspected contact dermatitis in Turkey. Contact Dermatitis 2002;46:17-23. 40. Tunal S, Acar A, Sar cao lu H: Kontakt dermatitli 400 hastada yama testi sonuçlar. T Klin Dermatoloji 1995;5.71-7. 41. Akyol A, Gurgey E, Erdi H: Evaluation of patch test results with standart antigens in various type of eczema. Contact Dermatitis 1996;35:303-06. 42. Demirgünefl FE, Ersoy Evans S ve ark: Deri yama testi: Daha az madde içeren ön yama testi serisi daha pratik olabilir mi? Türk Derm 2007;41:7-10. 43. Sharma VK, Chakrabarti A: Common contact sensitizers in India. A study of 200 patients with the European standart series. Contact Dermatitis 1998;38:127-31. 44. Lestringart G, Bener A: Allergic contact dermatitis in the United Arab Emirates. Int J Dermatol 1999;38:181-6. 45. Ouain RD, Militello G, Crawford GH: Allergic contact dermatitis caused by colophony in an epilating product. Dermatitis 2007;18:96-8. 46. www.allerdem.com 47. Adiflen E, Önder M: Akut allerjik kontakt dermatit ve foto kontakt dermatit. T Klin J Surg Med Sci 2006;2:37-44.