12 ARAÞTIRMA Özet Bu çalýþmanýn amacý akciðerlerin aksesuar fissürlerini sýnýflamak ve daha önce deðiþik yöntemlerle yapýlmýþ olan çalýþmalarda bildirilen bulgularla karþýlaþtýrarak deðerlendirmekti. Bu amaçla, eriþkin kadavralardan alýnan 30 çift insan akciðeri incelendi. Çalýþmamýzda, kadavralarýn 12 sinde toplam 13 aksesuar fissür gözlendi. En sýk rastlanan aksesuar fissür, sað alt aksesuar fissürdü (%20). Ýkinci sýklýkla rastlanan aksesuar fissür ise, sol horizontal fissürdü (%6,66). Sað akciðer alt lobundaki anterior ve lateral bazal segmentler arasýndaki aksesuar fissür, azygos fissürü, orta lobun medial ve lateral segmentleri arasýndaki aksesuar fissür, üst ve alt lingular segmentler arasýndaki aksesuar fissür ve üst aksesuar fissür eþit sýklýkta (%3,33) bulundu. Akciðerlerin aksesuar fissürlerinin varlýðý, pulmoner lobektomi ve torakoskopik segmentektomi için operasyon öncesi stratejiyi deðiþtirebilir. Bulgularýmýz literatürde rapor edilen diðer çalýþmalarla uyumludur. Ancak, sol akciðerlerden birisinde iki adet aksesuar fissür ve fissura obliqua gözlendi. Bu nedenle akciðer dört loblu bir görünümdeydi. Literatürde böyle bir vakaya rastlayamadýk. Anahtar kelimeler: Akciðer, Aksesuar fissür, Varyasyon. Abstract Accessory fissures of the lungs The purpose of this study was to classify the accessory fissures of the lung and to assess and compare with the results of previous studies which were performed by different methods. For this purpose, 30 pairs of lungs from adult cadavers were investigated. In our study, 13 accessory fissures was seen in 12 cadavers. The most common accessory fissure was the right inferior accessory fissure (20%). The second most common accessory fissure was the supernumerary left horizontal fissure (6,66%). The accessory fissure between the anterior and lateral basal segments of the right inferior lobe, azygos fissure, the accessory fissure between the medial and lateral segments of the right middle lobe, the accessory fissure between the superior and inferior lingular segments and the left superior accessory fissure were seen in equal frequencies (%3,33). Presence of accessory fissures in lungs may alter preoperative strategy for pulmonary lobectomy and thoracoscopic segmentectomy. Our findings is consistent with studies in the literature. But, one of the left lungs is included two accessory fissures and oblique fissure. Therefore the lung had a four-lobed appearence. We could not find a similar case in literature. Key words: Lung, Accessory fissure, Variation. Akciðerlerin aksesuar fissürleri Cenk Kýlýç, Necdet Kocabýyýk, Bülent Yalçýn, Yalçýn Kýrýcý, Fatih Yazar, Hasan Ozan Gülhane Askeri Týp Akademisi, Anatomi Ana Bilim Dalý Giriþ Bu çalýþmanýn amacý; akciðerlerin aksesuar fissürlerinin sýklýðý ile daðýlýmýný incelemek ve sýnýflandýrmaktýr. Ayrýca, daha önce deðiþik yöntemlerle yapýlmýþ olan çalýþmalarda bildirilen bulgularla karþýlaþtýrmaktýr. Akciðerlerin geliþimi esnasýnda bronkopulmonal segmentlerin iki düzlem arasýnda birleþmemesi matür Yazýþma Adresi: Cenk Kýlýç Gülhane Askeri Týp Akademisi Anatomi AD 06018, Etlik, Ankara Tel: 0312 3043508 Fax: 0312 3042150 E-Mail: ckilicmd@yahoo.com akciðerlerdeki oblik ve horizontal fissürlerin oluþmasýna neden olur (1). Akciðerler oblik ve horizontal fissürler tarafýndan loblara ayrýlýr (2,3). Sað akciðer iki fissür ile üç loba ayrýlýr. Fissura obliqua, lobus inferior u lobus medius ve lobus superior dan ayýrýr. Fissura horizontalis ise lobus medius ile lobus superior u ayýrýr. akciðer fissura obliqua denilen tek bir fissür ile lobus inferior ve lobus superior a ayrýlýr (2,4). Dördüncü veya beþinci torakal vertebra seviyesinde her iki akciðerin margo posterior unu fissura obliqua keser. Fissura obliqua, facies mediastinalis üzerinde takip edildiðinde hilum
Kýlýç, Akciðerlerin aksesuar fissürleri 13 pulmonis üzerinde sonlandýðý, facies costalis üzerinde takip edildiðinde ise, facies diaphragmatica ya geçip yukarý doðru yükselerek facies mediastinalis de hilum pulmonis in altýnda sonlandýðý görülür (2,3). Normalde birleþmesi gereken fissürlerin tam veya kýsmen birleþmemesi, akciðerlerde aksesuar fissürlerin oluþmasýna neden olabilir (3). Akciðerlerin aksesuar fissürleri, en sýk görülen varyasyonlarýndan biridir. Aksesuar fissür, pleura visceralis in derinine doðru uzanan bir yarýk olarak tanýmlanmýþtýr. Farklý derinliklerde hilum pulmonis içerisine doðru uzanan aksesuar fissürler, normal bronkopulmonal segmentlere uyan aksesuar bir lobu tam veya tam olmayan bir þekilde sýnýrlandýrýr (3,5). Anatomistler tarafýndan beþ lobun her biri için çeþitli aksesuar fissürler tanýmlanmýþtýr (3,6-9). Bu fissürler her zaman segmentleri ayýrmaz, bazen subsegmental veya interbronþiyal alanlarý ayýrýr (5,10). Aksesuar fissürler, CT ve radyografilerde sýk olarak yanlýþ yorumlanmýþ veya yanlýþ deðerlendirilmiþtir (5,11,12). Gereç ve Yöntem Bu çalýþma %10 formalin ile fikse edilmiþ kadavralardan alýnan 30 çift akciðerde yapýldý. On tanesi (%33) kadýn, 20'si (%66) erkek olan kadavralarýn yaþlarý 49-72 (ortalamasý 64,8) arasýndaydý. Toraks ön duvarýndaki deri ve fasyalar ile m. pectoralis major ve m. pectoralis minor ler kaldýrýldýktan sonra, clavicula ve costa lar kostotomla kesilip, akciðerler radix pulmonislerinden serbestleþtirilip, dýþ ortama alýndý. Örnekler anatomik pozisyonlarýna uygun ve mümkün olduðu kadar birbirine yakýn olarak düz bir zemin üzerine koyuldu. Her bir akciðerin fissürlerinin yeri ve þekli makroskopik olarak belirlendikten sonra morfometrik olarak deðerlendirildi. Ölçümler kompas ile yapýldý. Belirlenen varyasyonlar fotoðraflandý ve þematize edildi. Her bir akciðer çiftinin, her bir lobu için aksesuar fissürlerin boyutlarý ve komþu fissürlere uzaklýklarý ölçüldü. CANON Power Shot G5 dijital fotoðraf makinesi ile görüntüleri alýndý. Bulgular Toplam 30 kadavranýn 12 sinde (%40) 13 aksesuar fissüre rastlandý. Bir akciðerde 2 aksesuar fissür, sað akciðerlerin altýsýnda (%20) alt aksesuar fissür tespit edildi. Alt aksesuar fissürler facies diaphragmatica da arka-iç tarafta lokalizeydi (Þekil 1A). horizontal fissür sol akciðerlerin ikisinde (%6,66) (Þekil 1A, 1B, 2, 3), anterior ve lateral bazal segmentler arasýndaki aksesuar fissür sað akciðerlerin birisinde (%3,33) (Þekil 1C, 4), orta lobun medial ve lateral segmentleri arasýndaki aksesuar fissür sað akciðerlerin birisinde (%3,33) (Þekil 1D, 5), sol akciðerin üst ve alt lingular segmentleri arasýndaki aksesuar fissür sol akciðerlerin birisinde (%3,33) (Þekil 1E, 6) tespit edildi. Alt lobun üst segmentini bazal segmentlerden ayýran üst aksesuar fissür sol akciðerlerin birisinde (%3,33) (Þekil 1B, 3) gözlendi. Azygos fissürü, sað akciðerlerin sadece birisinde (%3,33) (Þekil 1F, 7) saptandý. Toplam olarak sað akciðerlerde 9, sol akciðerlerde 4 aksesuar fissür gözlendi. Þekil 1 de 6 çift akciðerde gözlediðimiz birbirinden farklý 7 tip aksesuar fissür þematize edilmiþtir (Þekil 1). Alt AF S9 S7 S8 horizantal fissür S4 S5 B4 ve B5 arasýndaki AF Azygos fissürü AF S 4 S 5 horizantal fissür Þekil 1. B, C, D ve E: Akciðer, lateralden görünüþ, A ve F: Akciðer, önden görünüþ. Aksesuar fissürler görülmektedir. AF: Aksesuar fissür, B 4 : Bronchus lingularis superior, B 5 : Bronchus lingularis inferior, B 8 : Bronchus segmentalis basalis anterior, B 9 : Bronchus segmentalis basalis lateralis. Sað akciðerlerden birisinin lobus medius unun interlobar yüzünde, fissura obliqua ya 4,5 cm uzaklýkta olan 5,5 cm uzunluðunda aksesuar bir fissür gözlendi (Þekil 1D, 5). akciðerlerden birisinde iki adet aksesuar fissür vardý ve her ikisi de facies mediastinalis te olup tam olmayan þekildeydi. Bu iki adet aksesuar fissür ve fissura obliqua akciðere dört loblu bir görünüm veriyordu (Þekil 1B, 3). Sað akciðerlerden birisinin lobus inferior unun alt kenarýndan baþlayýp, fissura obliqua ya doðru uzanan ve önde fissura obliqua ya 5,7 cm uzaklýkta olan 4,2 cm uzunluðunda aksesuar bir fissür saptandý (Þekil 1C, 4).
14 Kýlýç, Akciðerlerin aksesuar fissürleri Þekil 4. Sað akciðer, anterolateralden görünüþ. AF: Aksesuar fissür, LS: Lobus superior, LM: Lobus medius ve LI: Lobus inferior. Þekil 2. akciðer, lateralden görünüþ. AF: Aksesuar fissür, LS: Lobus superior, AL*: Aksesuar lob, Þekil 5. Sað akciðer, alttan görünüþ. AF: Aksesuar fissür, LM: Lobus medius ve LI: Lobus inferior. Þekil 3. akciðer, lateralden görünüþ. Ýki adet aksesuar fissür görülmektedir. AP: Apex pulmonis, AF: Aksesuar fissür, LS: Lobus superior, akciðerlerden birisinin lobus superior unun ön kenarýndan baþlayýp, fissura obliqua ya doðru uzanan ve ön kenar üzerinde fissura obliqua ya 4,9 cm uzaklýkta olan, 4,4 cm uzunluðunda aksesuar bir fissür tespit edildi (Þekil 1E, 6). Sað akciðerlerden birisinin lobus superior unun medial parçasýný ayýran 2,3 cm uzunluðunda aksesuar bir fissür gözlendi (Þekil 1F, 7). akciðerlerden birisinde lobus superior un ön kenarýndan baþlayýp fissura obliqua ya doðru uzanan ve ön kenar üzerinde fissura obliqua ya 3,9 cm uzaklýkta olan transvers seyirli ve 4,6 cm uzunluðunda aksesuar bir fissür saptandý (Þekil 1F, 2). Ayný kadavranýn sað akciðerinde lobus inferior un facies diaphragmatica sýndan baþlayan ve posteromedial olarak uzanan 1,1 cm uzunluðunda aksesuar bir fissür gözlendi (Þekil 1F).
Kýlýç, Akciðerlerin aksesuar fissürleri 15 Þekil 6. akciðer, lateralden görünüþ. AP: Apex pulmonis, AF: Aksesuar fissür, LS: Lobus superior, Þekil 7. Sað akciðer, medialden görünüþ. AF: Aksesuar fissür, LS: Lobus superior, LM: Lobus medius ve LI: Lobus inferior. Tartýþma ve Sonuç Akciðerlerin morfolojik olarak en çok görülen varyasyonu, aksesuar fissürlerdir (6,7,13). Bir çok araþtýrmacý (5-7,9-11,13-17), aksesuar fissürlerin görülme sýklýðý ile ilgili deðiþik yüzdeler rapor etmiþtir (Tablo). Fissürler, akciðer loblarýnýn sýnýrlarýný oluþturduðundan, lobar anatomiyi anlamada fissürlerin pozisyonunu bilmek önemli ve gereklidir (13). Aksesuar fissürün en sýk yeri, sað akciðerin bronchus segmentalis basalis medialis i ile bronchus segmentalis basalis anterior u arasýndadýr ve alt aksesuar fissür olarak bilinir (5,10,13). Alt aksesuar fissür, bazal medial segmenti, alt lobun geri kalan segmentlerinden ayýrýr. Bu aksesuar fissür, nadiren sol tarafta ortaya çýkmasýna raðmen daha çok sað taraftadýr (13). Bizim de çalýþmamýzda en sýk olarak gözlediðimiz aksesuar fissür, sað alt aksesuar fissürdü (%20) ve bulgularýmýz, Arýyürek ve arkadaþlarýnýn bulgularýyla uyumluydu. Daha önceki çalýþmalarda sol horizontal fissürün %8 sýklýkta görüldüðü bildirilmiþtir (5,17). Bizim de gözlediðimiz 2. sýklýktaki aksesuar fissür, sol horizontal fissürdü (%6,66) ve daha önce bildirilen bulgularla uyumluydu. Lobus superior un medial parçasý, bazen bulunan ve vena azygos un terminal parçasýný içeren bir fissür ile ayrýlabilir. Bu durumda, lobus superior un medial parçasý azygos lobu adýyla bilinir. Azygos lobu akciðerlerde en sýk rastlanan aksesuar lobdur. Lobus superior un apikal veya posterior segmentinin bir parçasýdýr (2,4). Neil, azygos lobunun %1 den daha az sýklýkta görüldüðünü (18), Bergman ve arkadaþlarý ise yaklaþýk %0,57 sýklýkta görüldüðünü bildirmiþtir (6). azygos lobu sað azygos lobuna göre çok nadir görülür (19). Arýyürek ve arkadaþlarý, azygos lobu na ait olan azygos fissürü sýklýðýný %0,5 olarak rapor etmiþtir (13). Biz de azygos lobu na ait bir (%3,33) azygos fissürü tespit ettik. Bronkoskopi; transtorasik iðne aspirasyon biyopsisi, pulmonal lobektomi ve segmental rezeksiyon gibi klinik uygulamalarýn planlanmasýnda ek bilgi saðlar (8,13). Akciðerlerin aksesuar fissürlerinin bilinmesi, normal anatomik ve patolojik yapýlarýn ayýrt edilmesinde yarar saðlar (3,8,13). Akciðerlerin aksesuar fissürlerinin mevcudiyeti, pulmoner lobektomi ve torakoskopik segmentektomi için operasyon öncesi stratejiyi deðiþtirebilir (13). Sonuç olarak; bulgularýmýz literatürde rapor edilen diðer çalýþmalarýn bulgularýyla uyumludur. Ayrýca,
16 Kýlýç, Akciðerlerin aksesuar fissürleri Tablo. Aksesuar fissür sýklýðýnýn karþýlaþtýrýlmasý. Yýldýz Boyden Ýçten Berkmen Frija Austin Godwin Arýyürek Mawatari Bergman Bu çalýþma Vaka sayýsý Çalýþmanýn yöntemi Sað Azygos fissürü B 8 ve B 9 arasýndaki AF B 4 ve B 5 arasýndaki AF Alt AF horizontal fissür B 4 ve B 5 arasýndaki AF 115 50 16 17 30 2000 50 443 273-30 R K K R R R R R K - K - - - - - - - %0,5 - %0,57 %3,33 %1 - - - - - - %0,5 - %67 %3,33 %5 - - - - - - %2 - %30 %3,33 %5 - - - %3 - %5-30 %1 %12,9 - - %12 - - - - - %5-8 %20 - %35-38 %20 %8 %8 %6,25 %72 %10 %1,6 - %9 - %21 %6,66 %5 - - %17 - - - %1 - - %3,33 - - - - - - - - - - %3,33 K: Kadavra çalýþmasý, R: Radyolojik çalýþma, AF: Aksesuar fissür, B 4 : Bronchus segmentalis lateralis (Bronchus lingularis superior), B 5 : Bronchus segmentalis medialis (Bronchus lingularis inferior), B 8 : Bronchus segmentalis basalis anterior, B 9 : Bronchus segmentalis basalis lateralis. sol akciðerlerden birisinde bulunan iki adet aksesuar fissür ve fissura obliqua akciðere dört loblu bir görünüm veriyordu. Literatürü incelediðimizde böyle bir vakaya rastlayamadýk. Böylece, bu akciðerde eþsiz bir vaka bulmuþ olduk. Akciðerlerin aksesuar fissürlerinin tanýnmasý; radyolojik görüntülerin yorumlanmasýnda, pulmonal lezyonlarýn seyrinin ve segmental lokalizasyonlarýnýn tam ve doðru olarak tespit edilmesinde ve pulmonal hastalýklarýn yayýlýmýnýn deðerlendirilmesinde önemlidir. Kaynaklar 1. Larsen WJ. Human Embryology. Singapore, Churchill Livingstone, 1993;111-30 2. Bannister LH. Respiratory system. In: Williams PL, Bannister LH, Berry MM, Collins P, Dyson M, Dussek JE, Ferguson MWJ. Gray's anatomy (38 th Ed) New York, Churchill Livingstone, 1998;1659-60 3. Meenakshi S, Manjunath KY, Balasubramanyam V. Morphological variations of the lung fissures and lobes. Indian J Chest Dis Allied Sci 2004;46(3):179-82 4. Ozan H. Ozan Anatomi. Nobel Týp Kitabevleri, Ankara, 2005;172-3 5. Yýldýz A, Gölpýnar F, Çalýkoðlu M, Duce MN, Özer C, Apaydýn FD. HRCT evaluation of the accessory fissures of the lung. Eur J Radiol 2004;49(3):245-9 6. Bergman RA, Afifi AK, Miyauchi R. Variations in peripheral segmentation of right lung and the base of the right and left Lungs. In: Illustrated Encyclopedia of Human Anatomic Variation. 1999;Variants/AnatomyHP.html 7. Mawatari T, Murakami G, Koshino T, Morishita K, Abe T. Posterior pulmonary lobe: segmental and vascular anatomy in human specimens. Clin Anat 2000;13(4):257-62 8. Aldur MM, Denk CC, Çelik HH, Taþçýoðlu AB. An accessory fissure in the lower lobe of the right lung. Morphologie 1997;81(252):5-7 9. Ýçten N, Kopuz C, Çiftçioðlu E. Yenidoðanda akciðer fissür konfigürasyonlarý. Morfoloji Dergisi 2002;10(1-2):32-5 10. Boyden EA. Developmental anomalies of the lungs. Am J Surg 1955;89(1):79-89 11. Godwin JD, Tarver RD. Accessory fissures of the lung. Am J Roentgenol 1985;144(1):39-47 12. Sofranik RM, Gross BH, Spizarny DL. Radiology of the pleural fissures. Clin Imaging 1992;16(4):221-9 13. Arýyürek OM, Gülsün M, Demirkazýk FB. Accessory fissures of the lung: evaluation by high-resolution computed tomography. Eur Radiol 2001;11(12):2449-53 14. Berkmen T, Berkmen YM, Austin JH. Accessory fissures of the upper lobe of the left lung: CT and plain film appearance. Am J Roentgenol 1994;162(6):1287-93 15. Austin JH. The left minor fissure. Radiology 1986;161(2):433-6 16. Frija J, Naajib J, David M, Hacein-Bey L, Yana C, Laval-Jeantet M. Incomplete and accessory pulmonary fissures studied by high resolution x-ray computed tomography. J Radiol 1988;69(3):163-70 17. Boyden EA. Cleft left upper lobes and the split anterior bronchus. Surgery 1949;26:167 18. Neil JH. Azygos lobes of the lung, and terminology of the bronchopulmonary segments of the bronchial tree. Ann Otol Rhinol Laryngol 1950;59(2):409-13 19. Takasugi JE, Godwin JD. Left azygos lobe. Radiology 1989;171(1):133-4