İstanbul; dün bugün, yarın İstanbul da Ulaşımın Gelişimi Doç. Dr. Meryem HAYIR
İSTANBUL DA ULAŞIMIN TARİHSEL GELİŞİMİ İstanbul da ulaşımın tarihsel gelişimine bakıldığında, 19.yy başlarında ulaşımın yaya ve at arabaları ile gerçekleştirildiği görülmektedir. İlerleyen yıllarda deniz ulaşımındaki gelişme ile birlikte şehir hatları vapurları ulaşım sistemleri içerisinde yer almaya başlamıştır. Tünel, tramway ve trenin devreye girmesi ile birlikte kent içi ulaşımda toplu taşıma dönemi de başlamıştır.
Cumhuriyet dönemi Cumhuriyet döneminde ise kentin ulaşım planlama çalışmaları arasında dikkat çeken unsur Fransız kent plancısı Henri Prost un çalışmalarıdır. Prost 1937 de yaptığı planda yeni arterlerin açılmasını önermiş ve kentin ulaşım sistemini otomobil eksenli olarak planlamıştır. Bu plan parça parça uygulanmış olsa da kent içindeki ulaşım yapısını değiştirecek asıl değişiklikler Menderes döneminde gerçekleştirilmiştir. 1950 li yıllar ile birlikte motorlu taşıtların artması ile karayolu ulaşım problemleri ortaya çıkmaya başlamıştır. 1973 yılında Boğaziçi Köprüsü ve I. Çevre yolunun yapımı, 1988 yılında Fatih Sultan Mehmet Köprüsü ve II. Çevreci yolunun yapımı ile kentin karayolu merkezli ulaşım gelişimi sürmüştür. 1990 lı yılların başında yeni yol yapımının ulaşım problemini çözmeyeceği gerçeğinden hareketle raylı sistemler ve toplu taşımacılığa önem verilmeye çalışılsa da kentin karayolu eksenli ulaşım sistemini hızla gelişmeye devam etmiştir.
İstanbul da kent içi ulaşımın gelişimi ile ilgili pek çok çalışma bulunmaktadır (Tekeli, 2010; Ilıcalı ve diğerleri: 2011, Murat ve Şahin, 2010 vd.). Murat ve Şahin in İstanbul Ticaret Odası tarafından yayınlanan Dünden Bugüne İstanbul da Ulaşım çalışması İlhan Tekeli nin çalışmasının tamamlayıcısı olma özelliğindedir. Tekeli İstanbul Ulaşımının Cumhuriyet dönemindeki gelişimini nüfus sayım dönemlerine paralel olarak ele almış ilk dönem olarak 1927-1935 dönemini incelemiş, sonrasında ise beşer yıllık dönemlerde ele almış ve 1985 yılına kadar olan kısmını incelemiştir. 1927 yılına kadar olan dönem kent içi ulaşımda raylı ve deniz taşıma sistemleri hakım olduğu dönemdir. Cumhuriyetin yabancıların elinde bulunan kurum ve kuruluşları millileştirme çabaları ulaşım sistemlerinin millîleştirilmesini sağlamıştır.
Bu nedenle 1927-1945 dönemi ulaşımın devlet eliyle yapıldığı dönem olmuştur. İktidar değişikliği ve Demokrat Partinin İktidara gelmesiyle birlikte özel araba sahipliliği artmış, nüfusun artmasıyla birlikte şehrin büyüdüğü devletin elinde bulunan mevcut araçların ihtiyacı karşılamaması neticesinde dolmuş ve minibüs taşımacılığının da ulaşım sistemine dâhil olduğu 1945-1970 dönem, artan özel araç sahipliğin arttığı ve trafik yoğunluğunun arttığı 1970-1985 dönemi. Bu dönemde kentin her iki yakası 1. Boğaz Köprüsü ile birbirine bağlanmıştır. 1985 yılı sonrasında önlenemeyen nüfus artışının yarattığı sıkışıklıklar İstanbul ulaşımında sistem değişikliğini gündeme getirmiş, raylı sistemlerin oluşturulması gerekliliği kabul edilmiştir. Bu sistemlerin gelişimi ilgili bölümde ele alınacaktır.
Deniz Ulaşımı 19. yüzyılda Boğaziçi'nde ulaşımını sağlamak için Şirketi Hayriye'yi kurmuştur(sultan 2. Mahmut Devri). Yine hemen hemen aynı yıllarda (1860) da İstanbul tramvaya kavuşuyordu. Şirketin en küçük vapurlarından 55 numaralı Bebek, Arnavutköy Akıntıburnu'nda suları arkasına almış, aşağıya doğru seyrediyor. Belli ki köprüye gidiyor. Denizyolları'nın en büyük yolcu gemilerinden İzmir den Karadeniz'e doğru yukarı çıkıyor. Kimbilir, belki de uğrağı Zonguldak olacak. Arkasından Sinop, Samsun ve daha ilerdeki iskeleler... (Fotoğraf: Selahattin Giz)
ilk yandan çarklı boğaz vapuru Şirketi Hayriyeyi kuran idare meclisi Kaynak: TMH - TÜRKİYE MÜHENDİSLİK HABERLERİ SAYI 429-2004/1
Boğaz içinde seferlere yandan çarklı buharla gemilerle başlamış bunlar giderek o zamanın modern gemilere halini almışlardır. Bu gemiler Boğaz içinin iki yakasında üç şekilde her gün düzenli olarak çalışmaya başladılar, hatırlamak gerekirse; 1) Galata Köprüsü ile Boğaz'ın iki yakasındaki tüm iskelelere uğrayıp giden (dilenci postası), 2) Köprüden kalkıp Yeniköy kadar uğramadan giden (Doğru Posta) 3) Zik zak seferler
Bir süre sonra bu kuruluşun özü; işletmeci Şirketi Hayriye'den alınıp devletleştirilerek Denizcilik İşletmesine verildi ve bacalardaki Numaralar silinip, bu işletmenin amblemi konuldu ve kanımca böylece sistemdeki çöküş başladı. Nihayet, ulaşım isteğini tümü ile karşılayan bu sistemdeki sefer sayıları azaltıldı ve sonra da turistik sefer haline getirilip günde bir kaç taneye indirildi. Oysa zamanında büyük işler yapan bu şirket vapurlarına Boğazın İncileri adı verilip büyük olanları 1000 e yakın yolcuyu düzenli olarak sabah akşam Boğaz'ın uçlarından Galata Köprüsüne taşırdı. Her ne kadar Boğaz'ın iki yanındaki karayolunun kapasite ve standardının düşüklüğü bu vapurlara ilginin artmasında rol oynadı ise de, daha sonra yapılan yol genişlemeleri bugün zirve saatlerde yine yeterli olmamakta ve Karaköy yönündeki araç kuyrukları Arnavutköy'den başlamaktadır. Tatil günlerinde ise yol tıkanıklıkları tüm Boğaz boyunca işkence yaratmaktadır. Her gün işlerine gitmekte olan Boğaz içili araç sahiplerine bir anket yapılıp sorulsa, bunlardan hızlı, düzenli konforlu deniz ulaşımını tercih edeceklerin sayısının çok olduğu görülür. Günlük otomobil ulaşımının beraberinde olan park sorunu, zaman ve akaryakıt kaybı ve stresin ilerde daha da artacağının görülmesi için kahin olmaya gerek yoktur.
Kaynak: TMH - TÜRKİYE MÜHENDİSLİK HABERLERİ SAYI 429-2004/1 Bebek. Geçen yüzyılın sonunda. Eski yerleşim: Yalı 1982'deki Bebek. Aynı noktadan bakış.
Kaynak: TMH - TÜRKİYE MÜHENDİSLİK HABERLERİ SAYI 429-2004/1
Kaynak: TMH - TÜRKİYE MÜHENDİSLİK HABERLERİ SAYI 429-2004/1
İstanbul Ulaşımında değişik şirketler ulaşım hizmetinde bulunmuştur. 1945 yılına kadar değişik şirketler eliyle yürütülen deniz seferleri 1945 ten itibaren tek çatı altında birleştirilerek Şehir Hatları İşletmesi adını aldı. Boğaz, Marmara ve Haliç hatlarında vapur taşıma işini tek başına üstlenmiş bir hale gelen Şehir Hatları İşletmesi 1952 de kurulan Denizcilik Bankası yerine 1983 te kurulan Türkiye Denizcilik Kurumu ve 1948 te kurulan Türkiye Denizcilik İşletmeleri Genel Müdürlüğü ne bağlı olarak faaliyetlerini sürdürdü. 2005 yılı Mart ayında Şehir Hatları nın İDO ya devri, Şehir Hatları nda yeni bir dönemin başlangıcı oldu. 2010 yılı Eylül ayında da İstanbul Şehir Hatları Turizm ve Tic. San. AŞ. kurularak, Şehir Hatları vapurları ve İskeleleri yeni şirkete devredilmiştir (http://www.sehirhatlari.com.tr_2013). Günümüzde özel teknelerinde faaliyet gösterdiği deniz ulaşım sektörü Şehir Hatları Vapurları ve 1987 yılından itibaren İstanbul Deniz Otobüsleri Sanayi ve Ticaret A.Ş (İDO) tarafından yürütülmektedir.
Bugün boğaz kıyısında ağırlıklı olmak üzere pek çok iskeleden seferler yapılmaktadır. Deniz Hatları Avrupa Yakasında; İstanbul Boğazazı nda Kabataş, Beşiktaş, Ortaköy; Arnavutköy, Bebek, İstinye, Sarıyer, Rumelikavağı iskelerinden hizmet verir. Haliç kıyılarında, Ayvansaray, Eyüp, Kasımpaşa, Sütlüce, Hasköy iskeleleri; Boğazın Haliç ve Marmara Denizi ile kesiştiği noktada Karaköy ve Eminönü İskeleri Avrupa Yakasının diğer noktalarıdır. Anadolu Yakasında ise Bogaziçin de; Anadolukavağı, Beykoz, Paşabahçe, Çubuklu, Anadoluhısarı, Küçüksu, Kandilli, Kanlıca, Beylerbeyi, Çengelköy, Haydarpaşa İskelelerinden hizmet verir. Anadolu yakasının Marmara Denizi kıyısında Bostancı ve onun devamında Burgazada, Büyükada, Heybeliada, Kadıköy, Kınalıada, iskelelerinde Şehir hatları seferleri yapılmaktadır.
Hızlı Feribot, Deniz Otobüsü ve arabalı Vapur seferlerinin yapıldığı iskeleler ise; Avrupa Yakasında: Yenikapı, Bakırköy, Kabataş, İstinye, Sarıyer, Beşiktaş, Sirkesi, Avcılar, Büyükçekmece dir. Anadolu Yakasında ise harem, Kadıköy, Bostancı, Maltepe, Pendik, Kartal, Beykoz, Burgazada, Kınalıada, Heybeliada, Büyükada ve Tuzla İskeleleri kullanılmaktadır. İstanbul da konforlu ve hızlı ulaşım olanağı sunan deniz otobüsleri 8 Haziran 1987 de Bostancı-Kabataş arasında ilk deniz otobüsü seferleri başladı. Bugün İDO; 19 hatta 25 Deniz Otobüsü, 10 Hızlı Feribot,18 Araba Vapuruyla 32 noktaya 53 gemi ile hizmet götürmektedir (Şekil 13).
Raylı Sistemler Tünel Taksim Karaköy Tunneli Ocak 1875
http://i0.wp.com/www.rayhaber.com/wp-content/uploads/istanbul-metro-haritas%c4%b1-2019-2.png
Metro Ulaşımı Dünyanın ikinci metrosu olarak 1875 yılında hizmete açılan İstanbul metrosu (Tünel) den 113 yıl sonra İstanbul da metro çalışmaları yeniden başladı. 1988 de projesi tamamlanan İstanbul Metrosu (Taksim-4.Levent) Eylül 1990 da işletmeye alındı. Bu hat kuzeye doğru Oto Sanayi Sitesi, Maslak üzerinden Hacıosman a kadar uzatılmıştır. Bu hattın güney uzantısı Taksim-Şişhane arasındaki kısmı 31 Ocak 2009 da hizmete açılmıştır. Hat 15 Şubat 2014 te Yenikapı ya bağlanmış ve Marmaray ile bağlantısı sağlanmıştır. Bu bağlantının sağlanması ve Marmaray Projesinin 29 Ekim 2013 te tamamlanarak hizmete alınması İstanbul ulaşımında önemli rahatlama sağlamıştır. Yenikapı dan Marmaray a aktarma yaparak 10 dakikadan daha kısa zamanda Üsküdar a ulaşmak mümkün kılınmıştır. İstanbul da yeni metro hatları olarak 2005 de Otogar-Bağcılar, İkitelli- Başak Konutları metro hattının ve Kadıköy-Kartal metrosunun yapımına başlandı. Kartal Metrosu 17 Ağustos 2012 de tamamlanarak hizmete açıldı. Başakşehir hattı 2013 de hizmete açıldı.
Marmaray Marmaray, İstanbul'un Avrupa ve Asya yakalarındaki demiryolu hatlarını İstanbul Boğazı altından geçen bir tüp tünelle birleştiren 76 km lik bir demiryolu iyileştirme ve geliştirme projesidir. Halkalı ile Gebze arasında çalışması planlanan hattın boğaz geçişini de içine alan, Ayrılıkçeşme ve Kazlıçeşme arasındaki 14 km'lik bölümü 29 Ekim 2013 tarihinde hizmete açılmıştır. Açılan hatta 3'ü yeraltında olmak üzere toplam 5 istasyon vardır.
Hafif Metro İstanbul da Tramvayların kaldırılması ve hatlarının sökülmesinden 23 yıl sonra artan şehir içi trafik yoğunluğunu gidermek amacıyla yeniden raylı sistemler şehir içerisinde oluşturularak hizmete açıldı. Yeni dönemde 1989 yılında Aksaray- Kartaltepe Hafif Raylı Sistemi (LRT, Hafif Metro) açıldı ve Esenler e uzatıldı. Bu hat 1994 yılında Bakırköy e ve 24 Haziran 2002 de Atatürk Havalimanı na kadar uzatıldı. Zeytinburnu istasyonundan 1994 yılında Tramv a bağlantı sağlanarak Tramway hattı entegrasyonu sağlandı. 2013 yılı itibari ile Hafif Metronun araç sayısı 80 tanedir.
Tramvay İstanbul kent içi ulaşımı 1869 yılında Dersaadet Tramvay Şirketi`nin kurulması ve Tünel Tesisleri`nin inşaasıyla başlar. 1871 yılında şirket atlı tramvay olarak dört hatta taşımacılığa başladı. Bu hatlar Azapkapı-Galata, Aksaray-Yedikule, Aksaray-Topkapı ve Eminönü-Aksaray idi ve ilk sene 4,5 milyon kişi taşındı. Daha sonraki yıllarda yeni hatlar eklenmiştir. Bu hatlarda 430 at, 45 tramvay arabası 1 metre hat genişliği olan demiryolunda çalışmaktaydı. 1912 yılında atlı tramvay bir yıl süreyle çalışmasına ara verdi çünkü Savunma Bakanlığı, Balkan Savaşı sırasında tüm atları cepheye gönderdi. Tramvay ağı 2 Şubat 1914 tarihinde Katenersiz tel ile elektrikli hale getirildi. 8 Haziran 1928 tarihinde Tramvay Üsküdar ve Kısıklı arasında çalışmaya başladı.1950'lere gelindiğinde, tramvay hatlarının uzunluğu 130 km'ye ulaşmıştı. 1956 yılında 56 hatta 270 tren ve 108 milyon yolcu ile zirve yıllarını yaşadı. 27 Mayıs ihtilali sonrası şehirdeki tramvay hizmeti kapanmaya başladı. Hatlar sökülerek yerine o günün şartlarında daha hızlı ve seri hareket edebilen motorlu taşıtların ilerleyebileceği yollar inşa edildi. Eski Tramvaylar 12 Ağustos 1961 yılına kadar kentin Avrupa yakasında ve 14 Kasım 1966 yılına kadar Asya yakasında hizmet vermeye devam etti.
Nostaljik Tramvay 1990 yılında Tünel-Taksim tramvay hattı 4 adet araçla hizmete alınarak İstanbullular için nostaljik seferlere başladı. Hemen ardından 1992 yılında Sirkeci-Aksaray- Topkapı hattında raylı sistem (çağdaş tramvay) hizmete girdi. Aynı yıl yeni Galata Köprüsü trafiğe açıldı. Hattın batı yönüne uzatılarak Zeytinburnu'nda Hafif Metro hattı ile entegrasyonu 1994 yılında sağlanmıştır. Hat 1996 yılında bir durak uzatılarak Eminönü ne kadar ulaşmıştır. 2003 yılında Tramvay hattının Eminönü nden Kabataş a uzatılması ve oradan da füniküler aracılığı ile Taksim metrosuna bağlantısının yapılması amacıyla inşaat çalışmaları başladı ve tramvay çalışmaları Ocak 2005 de füniküler inşaatı Temmuz 2006 da tamamlanarak hatlar hizmete açıldı ve böylece eski Galata Köprüsü üzerinden olmasa da yeni Galata Köprüsü nden 44 yıl sonra yeniden tramvay geçti.
Füniküler Taksim-Kabataş arası ulaşım fünikülerin (2 araçla) hizmete açılmasıyla110 saniyeye indi. Tramvay in Zeytinburnu- Bağcılar bağlantısı 2006 yılında gerçekleştirişmiş ve Şubat 2011 Zeytinburnu ndan yapılan aktarmalar kaldırılarak hat kesintisiz hale getirilmiştir. Böylece Bağcılardan tramvaya binen bir kişi 19,5 km ve 31 istasyon giderek 65 dakika sonra Kabataş a ulaşmış olabilecektir. Sonrasında da finüküler kullanarak Taksim metro istasyonuna ulaşacak, buradan Yenikapı- Hacıosman Metrosu ile entegre kullanın imkanı bulacaktır.
Sultançiftliği-Edirnekapı Kabataş-Bağcılar hattının dışında oluşturulan diğer bir tramvay hattı inşası 26 Şubat 2003 te başlayan ve 17 Eylül 2007 de hizmete alınan Sultançiftliği- Edirnekapı hattıdır. Bu hattın devamı olan ve hattı Bağcılar- Kabataş tramvayına entegre edecek olan Edirnekapı-Topkapı hattının yapımına Ocak 2008 de başlandı ve 18 Mart 2009 da tamamlanarak açıldı. Bu hat kısa olmasına rağmen raylı sistemin entegrasyonu için kilit öneme sahiptir. Kabataş- Bağcılar ve Topkapı- Sultançiftliği arasında toplam 155 tramvay aracı çalışmaktadır.
Kadıköy-Moda tramvayı İstanbul un Asya yakasında hizmet veren tek tramvay hattı 1 Kasım 2003 de 8 adet araç ile hizmete açılan ve nostaljik özellikte olan Kadıköy-Moda tramvay hattıdır. İstanbul un raylı sistemini kıtalar arası entegre edecek olan Marmaray Projesinin temeli 9 Mayıs 2004 tarihinde atıldı. 5 milyar dolara mal olacağı hesaplanan projenin yapım çalışmaları İstanbul kentinin binlerce yıllık medeniyetleri barındırması ve inşaat faaliyetlerinin bu nedenle çok uzun sürmesi nedeniyle yavaş ilerlemiştir. Buna rağmen planlanan zamanda 2013 yılı sonunda 15,5 km si deniz altında olmak üzere toplam 76 kilometrelik hat tamamlanacak ve günde 1,5 milyon yolcu taşıyacaktır. Bu kapasitesiyle metrobüsün günlük ortalama 800 bin kişilik yolcu miktarını ikiye katlaması mümkün olacaktır.
İstanbul; dün bugün, yarın İstanbul da Kara Ulaşımı Meryem Hayır Kanat
Ana Hatlar İstanbul şehri içerisinde ulaşımı şekillendiren üç ana arter bulunmaktadır. Bunlar; E-5 Karayolu, Sahil yolu TEM Otoyolu dur. Şehir içerisindeki diğer önemli hatlar bu arterleri birbirine bağlamak üzere inşa edilmiştir. Bu nedenle İstanbul Karayolu Ağına bakıldığında ana hatlarıyla doğu-batı istikametindeki hatları bölen ara hatlar dikkati çeker.
1950 lerden önce İstanbul un Avrupa yakasındaki en önemli karayolu İstanbul u Edirne ye bağlayan eski Londra Asfaltı dır. Cumhuriyet döneminde inşa edilmiş, fakat 1950 lerden sonra E-5 Karayolu güzergahının inşasıyla önemini yitirmiştir. Bugün artık tamamı ile yerleşmelerin içerisinde kalmış olan bu güzergah cadde olarak kullanılmaktadır. Farklı cadde isimleri (Adnan Kahveci Bulvarının Bahçelievler Kısmı) verilmiş olsa da hala bu güzergah hala Eski Londra Asfaltı olarak anılmaktadır. Avrupa yakasında Londra Asfaltı inşa edilmeye çalışırken Anadolu yakasında da İstanbul u Ankara ya bağlamayı amaçlayan eski Ankara Yolu inşa edilmiştir. Bu yolda Londra Asfaltı gibi önemini yitirmiş olmasına rağmen İstanbul u Kocaeli Platosunun sırtından İzmit ve Adapazarı na bağlayan güzergah olarak hala kullanılmaktadır. Bu yol Adapazarı ndan Mudurnu vadisine girip Beypazarı üzerinden Ankara ya bağlanır.
E-5 (D100) Karayolu İstanbul sınırları içerisinde 60 km mesafeye sahip olan yol Çorlu-Gebze arasında doğu-batı istikametinde uzanmakta ve şehirler arası bir yol olmanın yanı sıra şehir içi ulaşımında kalbini oluşturmaktadır. Yolun 22 kilometrelik ilk kısmının inşaatı 1951 yılında başlamış, yolun tamamlanması 1973 yılında köprünün açılmasıyla gerçekleşmiştir.
Sahil Yollarının Gelişimi 1955 yılında inşasına başlanan sahil karayolu büyük oranda deniz alanı doldurularak oluşturulmuştur. Bu yol vasıtasıyla şehir batıya doğru daha da genişlemiştir. Yolun Sirkeci- Atatürk Havaalanı arasında kalan kısmı Kennedy Caddesi olarak adlandırılmaktadır. Yeşilköy'den İtibaren Halkalı Caddesi olarak adlandırılan yol Çekmece gölünü oluşturan set üzerinden E-5 Karayoluna bağlanır. Yolun Galata Köprüsünden İtibaren Sarıyer e kadar olan kısmı topografya şartlarına bağlı olarak güney-kuzey istikametindedir.
TEM (E-6 veya E80) Karayolu TEM yâda E-6 veya uluslararası sınıflandırma ile E-80 Avrupa yol ağı içerisinde yer alan batı-doğu uzantılı 5600 km uzunlukta bir yol güzergâhıdır. Yolun ilk durağı batıda, Portekiz- Lizbon son durağı ise Türkiye nin İran sınırında yer alan Gürbulak sınır kapısındır. Uluslararası olması nedeniyle transit geçişlerin de olduğu bu yol artık büyük oranda İstanbul şehri içerisindedir. Yol inşa edildiği 1980 lerde çevre yolu olarak düşünülerek inşa edilmiştir. Fakat İstanbul şehrinin önlenemeyen nüfus artışı kısa sürede şehrin her iki yakasında ilk etapta sanayi kuruluşlarını ve hemen akabinde nüfus yığınlarını kendisine çekmiştir
İstanbul da nüfus artısı ve nüfusun ilçelere göre dağılımı
3500000 Şekil 4: İstanbul'da Motorlu Kara Taşıtlarındaki Değişim 3000000 2500000 2000000 1500000 1000000 500000 0 1933 1940 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
İSTANBUL DA TOPLU ULAŞIM İstanbul Ulaşımında Yolcuların Ulaşım Araçlarına Dağılımı Deniz 3% Raylı 12% İETT,ÖHO 23% Özel Oto 15% Metrobüs 6% Sevis 16% Dolmuş 1% Taksi 9% Minibüs 15% Kaynak: iett.gov.tr, Mart_2013
İstanbul'da günlük yolculukların taşıma türlerine göre dağılımı Raylı 10% Deniz 3% Karayolu 87% Kaynak:iett.gov.tr_Mart_2013
Karayolu ulaşımının gelişimi İskeleler ile iç kışımlar arasındaki ulaşım ya yaya yada at arabası veya binek hayvanları ile karşılanıyordu. Bu durum 19. yy'in ikinci yarısında değişmeye başladı. İş yerleri ile evler arasında toplu taşımayı gerçekleştirecek atların çektiği Tramvay ve Omnibüs Seferleri başladı. İş bölgeleri ile konut bölgeleri arasında artan trafik 19. Yüzyılın son döneminde tramvay işletmesinin kurulmasına, yolların açılmasına ve genişletilmesine neden oldu 19. İstanbul 19. yy da ulaşım imkanları bakımından kayıkla buharlı geminin, atlı araba ile tramvayın yan yana ulaşım ağını tamamladığı bir yapı arz ediyordu
Toplu taşıma nerelerde başlamıştır? Eminönü, Fatih, Beyoğlu ve Üsküdar'da başlayan toplu taşımaya yönelik düzenlemeler ulaşım ağlarının durumunu da gündeme taşımıştır. Stabilize olan caddeler yağmurlu havalarda çamur ve sudan, kuru havalarda da top ve topraktan geçilemez duruma gelmiştir. Bu durumun yarattığı olumsuzluklar Osmanlının son dönemlerinde taş yada Arnavut kaldırımlarıyla kaplanmaya başlanmıştır. Tarihi merkezlerde 1864 ve sonrasında oluşan büyük yangınlar sonrasında yapılan yeni düzenlemeler ile arsaların %25 i yola ayrılmış ve böylece yollar genişlemiştir Tarihi Yarımada da bugünkü cadde ve sokak şebekesi büyük arterler ve meydanlar hariç 19. yy ın sonlarında meydana gelmiştir
İstanbul Ulaşımında Yolcuların Ulaşım Araçlarına Dağılımı_2013 Deniz 3% Özel Oto 15% Raylı 12% İETT,ÖHO 23% Metrobüs 6% Sevis 16% Minibüs 15% Dolmuş 1% Taksi 9%
İstanbul'da günlük yolculukların taşıma türlerine göre dağılımı_2013 Raylı 10% Deniz 3% Karayolu 87%
İstanbul da Demir Yolu (Banliyö) Ulaşımı Sirkeci yi Edirne ye (1873), Haydarpaşa yı İzmit e (1888) bağlayan ve günümüze kadar varlığını koruyan Demir Yoları Osmanlı dan Cumhuriyet e intikal etmiş ulaşım şebekeleri arasındadır. İstanbul u Avrupa ya bağlayan Demir Yolu ağının başlangıç noktası 1890 tarihinde hizmete açılan Sirkeci Gar ıdır (Eken, Berrin :2006 18-36). İstanbul içerisinde ilk kez demir yolu ulaşımı 4 Haziran 1870 de inşasına başlanan ve 4 Ocak 1871 de hizmete açılan Yedikule- Küçükçekmece hattında gerçekleştirilmiştir. Bu hat yapılması planlanan İstanbul-Edirne hattının ilk kısmıdır. Yedikule- Küçükçekmece arasında hattın açılmasıyla birlikte Marmara Denizi kıyılarında ikamet edip trenle işe gidip gelebilme olanağı doğmuş ve İstanbullu için yeni bir yaşam tarzı ortaya çıkmıştır. Fakat bir süre sonra Yedikule nin şehir merkezine olan uzaklığı nedeniyle yaya olarak merkeze ulaşmak durumunda kalan insanların hoşnutsuzluğunu doğurmuş ve hat uzun tartışmaların ardından Sirkeci ye kadar uzatılarak 21 temmuz 1872 hizmete açılmıştır Cumhuriyetin ilk yıllarında İstanbul un batı istikametinde gelişi demir yolu eksenli gerçekleşmiştir.
Cumhuriyet dönemi içerisinde 1950 öncesinde İstanbul un ulaşım sisteminde çok önemli değişimler yaşanmamıştır. Ulaşım büyük oranda iskeleler ile raylı sistemin oluşturduğu tramvay ve trenler aracılığı ile gerçekleştiriliyordu. Bu dönem içerisinde yaşanan en önemli gelişme ulaşıma otomobillerin az sayıda olsalar da dahil olması olmuştur. 1930 ların başında İstanbul da Otomobil sayısının artması ve 700 e ulaşmasıyla bu araçların hareket edebileceği yol ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bu ulaşım şeklinin gelişmesi ve kullanımının yaygınlaştırıla bilmesi için kent içi ulaşım ağı uygun olmadığı için Fransız Plancı Henri Prost a 1936 yılında imar planı hazırlatılmıştır İstanbul a ilk otomobil getirilmesi girişimi 1904 yılında olmuştur; fakat yolların bu aracın hareket etmesi için uygun olmadığı gerekçesiyle izin verilmemiştir. İstanbul topraklarında hareket eden ilk otomobil Romanyalı Prensin Boris in transit geçişi için verilen izinle 1905 yılındadır. Yasağın devam ettiği 1908 yılına kadar varlıklı bazı aileler İstanbul a otomobil getirmiştir. Yasağın kalkmasının ardından 1908-1914 yılları arasında çoğu resmi olmak üzere 100-150 otomobilin İstanbul da bulunduğu tahmin edilmektedir Ergin, V. 2012: 98).
İstanbul da ilk otomobil İstanbul a ilk otomobil getirilmesi girişimi 1904 yılında olmuştur; fakat yolların bu aracın hareket etmesi için uygun olmadığı gerekçesiyle izin verilmemiştir. İstanbul topraklarında hareket eden ilk otomobil Romanyalı Prensin Boris in transit geçişi için verilen izinle 1905 yılındadır. Yasağın devam ettiği 1908 yılına kadar varlıklı bazı aileler İstanbul a otomobil getirmiştir. Yasağın kalkmasının ardından 1908-1914 yılları arasında çoğu resmi olmak üzere 100-150 otomobilin İstanbul da bulunduğu tahmin edilmektedir (Ergin, V. 2012: 98)
İstanbul Ulaşımında Dolmuşlar 1950 öncesinde İstanbul ulaşımında yaşanan önemli gelişmelerden biriside Otomobil sayısının artmasıyla birlikte bunlardan bazılarının dolmuş olarak kullanılması ve buna bağlı olarak şehir içerisinde dolmuş hatlarının oluşmasıdır. İlk oluşan dolmuş hattı Eminönü-Nişantaşı arasındadır. Bunu Eminönü-Taksim, Karaköy-Beyoğlu, Beyazıt-Fatih, Şişli-Pangaltı hatları takip etmiştir. Belediye Tramvay ve otobüs müşterilerini azalttığı için dolmuş seferlerine karşı çıkılmış ve Belediye bu ulaşım şeklini 1954 yılına kadar tanımamış, Aralık 1954 yılında dolmuşçuluğu tanıyarak dolmuş tarifesi hazırlamıştır. Sonrasında artarak hat sayısı 150 ye yükselmiştir (Ergin, V. 2012:100). Bugün şehrin her iki yakasında faaliyette olan beş dar bölgeye ayrılmış toplam 23 hat mevcuttur bu hatlarda 2013 itibarı ile toplam 572 araç çalışmaktadır. Bu hatlardan 5 tanesi Avrupa ve Asya yakası arasında; Kadıköy-Taksim, Kadıköy-Nişantaşı, Kadıköy-Şişli, Bostancı-Taksim, Bostancı-Şişli faaliyet göstermekte ve iki kıtayı birbirine bağlamaktadır. Merkezi iş alanları etrafında çalışan dolmuşların yolcu kapasitesi 5-9 kişi arasında değişmektedir. Bu tür en az yolcu taşıyan karayolu toplu taşıma türüdür.
İstanbul un Taksi Dolmuş Hatları_2008 Avrupa Yakasındaki Hatlar Asya Yakasındaki Hatlar Avrupa ve Asya Kıtası arasındaki Hatlar Bakırköy- Taksim Kadıköy- Bostancı Kadıköy-Taksim Bakırköy- Şişli Bostancı-Pendik Kadıköy-Nişantaşı Yeşilköy-Taksim Üsküdar-Kadıköy Kadıköy-Şişli Cevizlibağ- Taksim Üsküdar- Bağlarbaşı Bostancı-Taksim Topkapı- Taksim Bağlarbaşı- Kadıköy Bostancı-Şişli Eminönü-Şişli Üsküdar- Beykoz Nişantaşı-Eminönü Kocamustafapaşa-Taksim Aksaray-Taksim Beşiktaş-Taksim Teşvikiye-Taksim Harbiye-Beşiktaş
İstanbul da Minibüs Ulaşımı İstanbul kent içi toplu taşımada minibüsler 1945 yılından sonra ulaşım sistemine dâhil olmuşlardır. Taşıdıkları yolcu sayısı açışından etkileri az olsa da yaygınlıkları bakımından çok önemlidirler. 1980 li yıllarda Avrupa yakasında minibüs seferleri tarihi kent merkezine kadar uzanmaktaydı. Tramvay hattının 1992 de hizmete açılmasının ardından önce Beyazıt daha sonrada Millet Caddesi Güzergâhını kullanan minibüslerin Aksaray İSKİ binasının yakınında yer alan durakları kapatılarak minibüs hatları Topkapı ya çekildi. Bugün hala sur içerinde faaliyet gösteren Aksaray-Eyüp (Alibeyköy), Aksaray-Gaziosmanpaşa (Rami) hatları mevcuttur. 1994 yılında Şehirlerarası otobüs Terminalinin Bayrampaşa ya taşınması ile Topkapı da eski Anadolu Otogarı nın bulunduğu alan minibüs durakları haline dönüştürüldü. Minibüs hatlarının önemli toplanma yerlerinden birisi olan Topkapı, şehrin batıya ve kuzeye doğru yoğunluğunun artması sonucu geliştirilen alternatif taşımalar nedeniyle eskiden olduğundan daha az öneme sahiptir. Merter, İncirli, Şirinevler, Yenibosna, Sefaköy, Avcılar ve Metrobüs hattının tamamlanmasının da etkisiyle Beylikdüzü Minibüs hatları için başlangıç durakları haline gelmişlerdir.
Beşiktaş Avrupa yakasının boğaza yakın kısımları için önemli bir merkezdir. Bu merkezden Sarıyer, Gültepe istikametine minibüsler mevcuttur. İstanbul da yaklaşık 6361 tane minibüs bulunmakta ve karayolu yolcu taşımacılığının %25 i minibüslerle yapılmaktadır Tespitlerimize göre Avrupa yakasında Toplam 84 minibüs hattı vardır. Bu hatların bazıları yerleşme içerisine girdikten sonra saçaklanma göstermektedir.
Asya yakasında minibüs hatları İstanbul un Asya yakasında minibüs seferlerinin yapıldığı merkezler olarak Kadıköy, Üsküdar Harem, Bostancı, Kartal ve Pendik öne çıkmaktadır. Asya yakasının en önemli merkezi olan Kadıköy den Pendik, Ünalan, Fikirtepe, Emniyet Mahallesi, Küçükbakkalköy; Üsküdar dan Hasippaşa, Dudullu, Esatpaşa, Harem, Çengelköy, Ataşehir; Harem den Gebze; Harem Gebze Hattında 2012 itibarıyla 376 minibüs çalışmaktaydı Bostancı dan Sanayi-Dudullu, Kartal dan Sultanbeyli, Uğurmumcu, yedpa hatları
İstanbul da Otobüs ile Ulaşım İstanbul da otobüs toplu taşımacılığı 1926 yılında Fransa dan 4 adet Renault Scemia marka otobüsün satın alınmasının ardından başlar. 1871 yılında kurulan Dersaadet Tramvay Şirketi ne bağlı çalışan otobüslerden biri 2 Haziran 1927 de Beyazıt-Taksim hattında ilk deneme seferini yaptı. Diğerleri de beş ay sonra Beyazıt -Eminönü güzergâhında çalışmaya başladı. Bu hat daha sonra Karaköy e kadar uzatıldı. İstanbul un ilk otobüsleri tramvayların çıkmakta zorlandığı yokuşlarda hizmet vermeye başladı.
Tramvay Şirketin millileştirilmesi ve İETT`ye devri sırasında 3 adet otobüsü vardı. 1942 9 adet daha otobüs satın alındı. 1943 ün Nisan ayında kamyondan bozma 15 otobüs, 1944 yılında ise 5 adet Scania-Vabis otobüs alınmasıyla birlikte 29 adetlik bir filo oluşturuldu. Bu filo 17 Ekim 1946 yılında Ankara Belediyesi'nin otobüs deposunda çıkan yangında yanan otobüslerin yerine Ankara`ya gönderildi
Kısa bir süre sonra Belediye nin girişimiyle 12 adet Twin Couch, 2 adet Chevrolet, 1 adet Fargo marka olmak üzere toplam 15 otobüslük bir filo oluşturuldu. Bu otobüsler 1955 yılına kadar hizmet verdi. 1960 yılına kadar da Skoda, Mercedes, Bussing ve Magirus gibi çeşitli markalarda otobüs alımları sürdü ve filodaki otobüs sayısı 525 e yükseldi. Bunu 1968 ve 1969 yıllarında alınan 300 adet Leyland marka otobüs takip etti. Otobüs alımları 1979-1980 yıllarında Mercedes-Benz, Magirus ve Ikarus la; 1983-1984 yıllarında Man la devam etti. 1990 yılında İETT tarafından Aksaray-Topkapı özel otobüs yolu güzergâhı hizmete açıldı. Bu hat daha sonra raylar döşenerek Tramvay hattı olarak kullanılmaya başlandı. 1993 yılında ilk çift katlı otobüsler, 1998 yılında çevre ve insan dostu yeşil otobüsler, 2006 da Euro III çevreci motora sahip, Avrupa standartlı, klimalı ve % 100 alçak tabanlı otobüsler hizmete verildi. Elektronik bilet (Akbil) uygulaması ilk defa Ekim 1995 de çift katlı otobüslerde pilot uygulanmaya başladı ve 1996 da Elektronik bilet (Akbil) tüm otobüslerde yaygınlaştırıldı.
Karayolu Toplu Taşıma Payları Servis 26% İETT 18% Dolmus 1% ÖHO 20% Minibüs 25% Metrobüs 10%
Yolculuk Dağılımı, Tüm Amaçlar(10.000 üstü)
İstanbul da Metrobüs Ulaşımı 2006 yılında İETT, İstanbul da lastik tekerlekli tramvay-metrobüs için fizibilite çalışmalarına başladı. 17 Eylül 2007 de İstanbul'un ana arterlerindeki trafik yoğunluğunu azaltmak, hızlı ve konforlu ulaşım sağlamak amacıyla işletmeye alınan Metrobüs sisteminin ilk ayağı olan Avcılar-Topkapı hattı (18.3 km) hizmete açıldı. Metrobüs sayesinde daha önce 67 dakikada olan bu mesafe 22 dakikaya indi. 10 haziran 2008 den itibaren de Metrobüs hattında 7/24 saat esaslı çalışma düzenine geçilerek seferlerin sabaha kadar kesintisiz devam etmesi sağlandı. 8 Ağustos 2008 de Metrobüsün ikinci etabı olan Topkapı-Zincirlikuyu hattı (11.9 km) hizmete alındı. Bu hattın başlangıçta 78 olan numarası 1 Ocak 2009 tarihinde İstanbul un plaka numarası olan 34 olarak değiştirildi. 3 Mart 2009 da Metrobüsün üçüncü etabı olan Zincirlikuyu- Söğütlüçeşme hattı (11.2 km) hizmete alındı. 15 Mart 2011 Avcılar- Beylikdüzü metrobüs hattı inşaatının temeli törenle atıldı ve hat 19 Temmuz 2012 de hizmete alındı. Böylece Metrobüs hattının toplam uzunluğu 52 kilometreye ve yolculuk süresi de 83 dakikaya ulaşmıştır ulaştı. 334 araçlık filo ile hizmet veren metrobüs hattının raylı sistemler ile entegrasyonu bulunmaktadır.