EKONOMİK GELİŞMELER Kasım

EKONOMİK GELİŞMELER Kasım - 2008 AR-GE MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU

İÇİNDEKİLER... 1 GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA (GSYH)... 2 NÜFUS... 2 İSTİHDAM... 2 İSTİHDAMIN YAPISI... 2 İŞSİZLİK... 3 İŞGÜCÜNE KATILMA ORANI... 4 İŞGÜCÜ DIŞINDA OLANLAR... 4 İŞGÜCÜ HAREKETLERİ... 5 İTHALAT - İHRACAT... 5 DIŞ TİCARET AÇIĞI... 6 TURİZM GELİRİ ve GİDERİ... 6 TÜKETİCİ FİYATLARI ENDEKSİ (TÜFE)... 7 ÜRETİCİ FİYAT ENDEKSİ (ÜFE)... 7 DÖVİZ KURLARI... 8 EKONOMİK GELİŞMELER... TABLOLAR Tablo 1 : İşgücü Durumu... 3 GRAFİKLER Grafik 1 : İstihdam Edilenlerin Sektörel Dağılımı... 3 Grafik 2 : Dış Ticaret Grafiği... 6 Grafik 4 : 03.11.2008-30.11.2008 Tarihleri Arası USD ve EUR Grafiği... 8 TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU 1

Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYH) 2008 yılı üçüncü döneme ilişkin hesaplanan gayri safi yurtiçi hasıla değeri bir önceki yılın aynı dönemine göre sabit fiyatlarla % 0.5 artış göstermiştir. Üretim yöntemi ile hesaplanan gayri safi yurtiçi hasıla tahmininde, 2008 yılı üçüncü üç aylık döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre cari fiyatlarla gayri safi yurtiçi hasıla %13.7 lik artışla 266 474 Milyon YTL olmuştur. 2008 yılının üçüncü üç aylık döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre sabit fiyatlarla gayri safi yurtiçi hasıla % 0.5 lik artışla 27 934 Milyon YTL olmuştur. 2008 yılının ilk dokuz aylık döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre cari fiyatlarla gayri safi yurtiçi hasıla %15.6 lık artışla 731 277 Milyon YTL olmuştur. 2008 yılının ilk dokuz aylık döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre sabit fiyatlarla gayri safi yurtiçi hasıla % 3.0 lık artışla 77 547 Milyon YTL olmuştur. Nüfus Eylül 2008 döneminde çalışma çağındaki nüfus geçen yılın aynı dönemine göre 769 bin kişi artmıştır. 2008 yılı Eylül döneminde Türkiye'de kurumsal olmayan sivil nüfus bir önceki yılın aynı dönemine göre 766 bin kişilik bir artış ile 69 milyon 819 bin kişiye, kurumsal olmayan çalışma çağındaki nüfus ise 769 bin kişi artarak 50 milyon 142 bin kişiye ulaşmıştır. İstihdam Tarım dışı istihdam 191 bin kişi artmıştır. 2008 yılı Eylül döneminde istihdam edilenlerin sayısı, geçen yılın aynı dönemine göre 331 bin kişi artarak, 22 milyon 213 bin kişiye yükselmiştir. Bu dönemde tarım sektöründe çalışan sayısı 140 bin kişi, tarım dışı sektörlerde çalışan sayısı ise 191 bin kişi artmıştır. İstihdamın Yapısı Bu dönemde istihdam edilenlerin; % 72.9'u erkek nüfustur. % 60.7'si lise altı eğitimlidir. % 58.4'ü ücretli, maaşlı ve yevmiyeli, % 26.8'i kendi hesabına ve işveren, % 14.8'i ücretsiz aile işçisidir. % 60.6'sı "1-9 kişi arası" çalışanı olan işyerlerinde çalışmaktadır. % 3'ünün ek bir işi vardır. % 3.8'i mevcut işini değiştirmek veya mevcut işine ek olarak bir iş aramaktadır. Ücretli olarak çalışanların % 86.7'si sürekli bir işte çalışmaktadır. TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU 2

Grafik 1. İstihdam edilenlerin sektörel dağılımı (Bin kişi) Tarım Sanayi İnşaat Hizmetler 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 Eylül 2007 Ekim 2007 Kasım 2007 Aralık 2007 Ocak 2008 Şubat 2008 Mart 2008 Nisan 2008 Mayıs 2008 Haziran 2008 Temmuz 2008 Ağustos 2008 Eylül 2008 Eylül 2008 döneminde istihdam edilenlerin % 27.6'sı tarım, % 19.7 si sanayi, % 6 sı inşaat, % 46.7'si ise hizmetler sektöründedir. Önceki yılın aynı dönemi ile karşılaştırıldığında, tarım ve sanayi sektörlerinin istihdam paylarının 0.3 puan arttığı, buna karşılık inşaat sektörünün payının 0.3 puan, hizmetler sektörünün payının ise 0.2 puan azaldığı görülmektedir. Tablo 1. İşgücü durumu (Eylül) TÜRKİYE KENT KIR 2007 2008 2007 2008 2007 2008 Kurumsal olmayan sivil nüfus (000) 69 053 69 819 43 666 44 579 25 386 25 241 15 ve daha yukarı yaştaki nüfus (000) 49 373 50 142 31 568 32 338 17 805 17 804 İşgücü (000) 24 135 24 761 14 583 15 082 9 552 9 679 İstihdam (000) 21 882 22 213 12 868 13 222 9 013 8 991 İşsiz (000) 2 253 2 548 1 714 1 860 539 688 İşgücüne katılma oranı (%) 48.9 49.4 46.2 46.6 53.6 54.4 İstihdam oranı (%) 44.3 44.3 40.8 40.9 50.6 50.5 İşsizlik oranı (%) 9.3 10.3 11.8 12.3 5.6 7.1 Tarım dışı işsizlik oranı (%) 12.0 13.3 12.1 12.9 11.6 14.7 Genç nüfusta işsizlik oranı (1) (%) 19.0 20.1 22.5 23.1 12.9 15.3 Eksik istihdam oranı (%) 2.9 3.2 2.5 2.7 3.5 4.1 Genç nüfusta eksik istihdam oranı (1) (%) 3.0 3.6 2.5 2.7 3.8 5.1 İşgücüne dahil olmayanlar (000) 25 238 25 380 16 985 17 256 8 253 8 125 (1) 15-24 yaş grubundaki nüfus İşsizlik İşsizlik oranı % 10.3 iken, tarım dışı işsizlik oranı % 13.3 tür. Türkiye genelinde işsiz sayısı geçen yılın aynı dönemine göre 295 bin kişi artarak 2 milyon 548 bin kişiye yükselmiştir. İşsizlik oranı ise 1 puanlık artış ile % 10.3 seviyesinde Kentsel yerlerde işsizlik oranı 0.5 puanlık artışla % 12.3, kırsal yerlerde ise 1.5 puanlık artışla % 7.1 olmuştur. Türkiye'de tarım dışı işsizlik oranı geçen yılın aynı dönemine göre 1.3 puanlık artışla % 13.3 seviyesinde Bu oran erkeklerde geçen yılın aynı dönemine göre 1.5 puanlık artışla % 11.8, kadınlarda ise 0.2 puanlık artışla % 19.2 olmuştur. TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU 3

Bu dönemdeki işsizlerin; % 70.6'sı erkek nüfustur. % 55.3'ü lise altı eğitimlidir. % 27.8 i bir yıl ve daha uzun süredir iş aramaktadır. İşsizler sıklıkla (% 30) "eş-dost" vasıtasıyla iş aramaktadır. % 83.6'sı (2 milyon 129 bin kişi) daha önce bir işte çalışmıştır. Daha önce bir işte çalışmış olan işsizlerin % 48.1'i "hizmetler", % 24.1 i "sanayi", % 18.9 u "inşaat", % 8.9 u ise "tarım" sektöründe çalışmıştır. İşgücüne Katılma Oranı 2008 yılı Eylül döneminde, Türkiye genelinde işgücüne katılma oranı, geçen yılın aynı dönemine göre 0.5 puanlık artışla % 49.4 olarak Erkeklerde işgücüne katılma oranı geçen yılın aynı dönemine göre değişmeyerek % 72.6, kadınlarda ise 1 puanlık artışla % 26.7 dir. Kentsel yerlerde işgücüne katılma oranı 0.4 puanlık artışla % 46.6, kırsal yerlerde ise 0.8 puanlık artışla % 54.4 seviyesinde İşgücünün eğitim ve yaş dağılımları ise; Toplam işgücünün % 17.8'ini 15-24 yaş grubundakiler oluşturmaktadır. Lise altı eğitimlilerde işgücüne katılma oranı % 47.6 iken, yükseköğretim mezunlarında bu oran % 78.7 dir. Lise altı eğitimlilerde erkeklerin işgücüne katılma oranı % 71.7 iken, kadınlarda % 23 tür. Lise ve dengi okul mezunlarında erkeklerde işgücüne katılma oranı % 75.3 iken, kadınlarda % 33.2 dir. Yükseköğretim mezunlarında erkeklerde işgücüne katılma oranı % 83.9 iken, kadınlarda % 70.7'dir. İşgücü Dışında Olanlar Eylül 2008 döneminde işgücü dışında olup, daha önce bir işte çalışanların % 36.2'si tarım", % 23.8'i "sanayi", % 5'i "inşaat", % 35'i ise "hizmetler" sektöründe çalışmıştır. Daha önce bir işte çalışıp, sözkonusu dönemde işgücü dışında olanların (10 milyon 327 bin kişi); % 28.1 i emeklilik, % 7.4'ü mevsim gereği, % 18.9'u sağlık nedeniyle, % 11.1 i evlilik, % 6.3 ü işten çıkartılma/işyerinin kapanması, % 5.2'si işinden memnun olmama, % 23 ü diğer nedenlerle en son çalıştıkları işten ayrılmışlardır. TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU 4

İşgücü Hareketleri EKONOMİK RAPOR - KASIM 2008 Eylül 2008 döneminde 1 milyon 653 bin kişi işe yeni başlamış veya iş değiştirmiş olup, bunun toplam istihdam içindeki oranı % 7.4'tür. İşe yeni başlayan veya iş değiştirenlerin % 31.5'i 25-34 yaş grubundadır. Bu dönemde işe başlayan veya iş değiştirenlerin % 20'si "sanayi", % 35.7'si "hizmetler", % 20.9'u "inşaat" sektöründe, % 23.4'ü ise "tarım" sektöründe işe başlamıştır. Mevcut işsizlerin % 16.1'i (409 bin kişi) bu dönemde işten ayrılanlar oluşturmaktadır. İthalat İhracat Geçici verilere göre 2008 yılı Ekim ayında; geçen yılın aynı ayına göre ihracat %3.1 azalarak 9 588 Milyon Dolar, ithalat %4.8 azalarak 14 883 Milyon Dolar olarak Aynı dönemde dış ticaret açığı %7.6 azalarak 5 731 Milyon Dolardan 5 295 Milyon Dolara gerilemiştir. 2007 Ekim ayında %63.3 olan ihracatın ithalatı karşılama oranı, 2008 Ekim ayında %64.4 e yükselmiştir. 2008 Ocak-Ekim döneminde; 2007 yılının aynı dönemine göre ihracat %33.3 artarak 114 963 Milyon Dolar, ithalat ise %29.9 artarak 178 408 Milyon Dolar olarak gerçekleşmiş-tir. 2007 Ocak-Ekim döneminde 51 082 Milyon Dolar olan dış ticaret açığı, 2008 yılı Ocak-Ekim döneminde %24.2 artarak 63 445 Milyon Dolara yükselmiştir. 2008 Ekim ayında Avrupa Birliği nin (AB) ihracattaki ağırlığı devam etmiştir. Geçen yılın aynı ayına göre AB ülkelerine yapılan ihracat %20.3 azalarak 4 439 Milyon Dolar olarak Toplam ihracat içinde AB ülkelerinin payı %46.3 olmuştur. 2008 Ekim ayında en fazla ihracat yapılan ülke Almanya olmuştur. Bu ülkeye yapılan ihracat 2007 Ekim ayına göre %18.5 gerileyerek 908 Milyon Dolar olurken, Almanya yı İngiltere (604 Milyon Dolar), BAE (503 Milyon Dolar) ve İtalya (502 Milyon Dolar) takip etmiştir. İthalatta ise Rusya ilk sırada yer almıştır. Bu ülkeden yapılan ithalat %12.8 artarak 2 344 Milyon Dolar olarak Rusya yı sırasıyla Almanya (1 355 Milyon Dolar), Çin (1 351 Milyon Dolar) ve ABD (892 Milyon Dolar) izlemiştir. 2008 Ekim ayında fasıllar bazında en büyük ihracat kalemi kara taşıtları ve bunların aksam, parçaları (1 097 Milyon Dolar) olurken; bu fasılı demir ve çelik (838 Milyon Dolar), elektrikli makina ve cihazlar (720 Milyon Dolar), makinalar, mekanik cihazlar, kazanlar ve aksam-parçaları (719 Milyon Dolar), mineral yakıtlar, mineral yağlar (587 Milyon Dolar) izlemiştir. Aynı ayda; en yüksek ithalatı olan fasıl mineral yakıtlar, mineral yağlar (3 785 Milyon Dolar) olmuştur. Bu fasılı; makinalar, mekanik cihazlar, kazanlar ve aksamparçaları (1 689 Milyon Dolar), demir ve çelik (1 517 Milyon Dolar) izlemiştir. TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU 5

Milyon Dolar 18,000 16,000 14,000 12,000 10,000 8,000 6,000 4,000 2,000 2007-2008 Ekim Ayı Dış Ticareti 0 9,895 9,588 Grafik 2. Dış Ticaret Grafiği 15,627 14,883 2007 2008 2007 2008 İhracat İthalat Milyon Dolar EKONOMİK RAPOR - KASIM 2008 200,000 180,000 160,000 140,000 120,000 100,000 80,000 60,000 40,000 20,000 2007-2008 Ocak-Ekim Dış Ticareti 0 86,229 114,963 2007 2008 İhracat 137,311 178,408 2007 2008 İthalat Dış Ticaret Açığı Dış ticaret açığı %7.6 azalarak 5 731 Milyon Dolardan 5 295 Milyon Dolara gerilemiştir. Turizm Geliri ve Gideri Turizm geliri geçen yılın aynı dönemine göre % 14,4 artmıştır. Çıkış Yapan Ziyaretçiler Anketi sonuçlarına göre 2008 yılı III. Dönem Turizm Geliri, geçen yılın aynı dönemine göre % 14,4 oranında artarak 9 987 976 546 $ olmuştur. Bunun 7 499 118 809 $ ı yabancı ziyaretçilerden, 2 488 857 738 $ ı ise yurt dışında ikamet eden vatandaş ziyaretçilerimizden elde edilmiştir. Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarından oluşan III. Dönemde en yüksek turizm geliri 3 995 011 064 $ ile Ağustos ayında Temmuz ayında 3 054 318 835 $, Eylül ayında ise 2 938 646 647 $ gelir elde edilmiştir. Temmuz-Eylül döneminde kişi başı ortalama harcama yabancılarda 665 $, vatandaşlarda ise 1 202 $ dır. Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında toplam çıkış yapan ziyaretçi sayısı 13 354 325 kişidir. Bunun 11 282 874 kişisini yabancı ziyaretçi, 2 071 451 kişisini ise yurt dışında ikamet eden vatandaşlarımız oluşturmaktadır. III. Dönemde en fazla ziyaretçi 5 298 575 kişi ile Ağustos ayında Temmuz ayında 4 138 652, Eylül ayında ise 3 917 099 kişi ülkemizi ziyaret etmiştir. Turizm gideri geçen yılın aynı dönemine göre % 2 azalmıştır. III. Dönemde en yüksek turizm gideri 333 771 377 $ ile Temmuz ayında gerçekleşirken, Ağustos ayında 264 061 165 $, Eylül ayında ise 195 375 294 $ turizm gideri Temmuz-Eylül döneminde kişi başı ortalama harcama 756 $ dır. TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU 6

Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE) TÜFE de aylık değişim %0,83 olarak EKONOMİK RAPOR - KASIM 2008 2008 yılı Kasım ayında 2003=100 Temel Yıllı Tüketici Fiyatları Endeksi nde bir önceki aya göre %0,83, bir önceki yılın Aralık ayına göre %10,52, bir önceki yılın aynı ayına göre %10,76 ve on iki aylık ortalamalara göre %10,31 artış Ana harcama grupları itibariyle bir ay önceye göre en yüksek artış %2,63 ile giyim ve ayakkabı grubunda Kasım ayında endekste yer alan gruplardan konutta %2,08, eğlence ve kültürde %1,81, ev eşyasında %1,37, lokanta ve otellerde %0,99, gıda ve alkolsüz içeceklerde %0,71, eğitimde %0,21, haberleşmede %0,17, sağlıkta %0,06, çeşitli mal ve hizmetlerde %0,02 artış, alkollü içecekler ve tütünde %-0,03, ulaştırmada %-1,36 düşüş Bir önceki yılın aynı ayına göre TÜFE de en yüksek artış %24,73 ile konut grubunda Lokanta ve oteller (%13,83), gıda ve alkolsüz içecekler (%11,77) artışın yüksek olduğu diğer harcama gruplarıdır. Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) ÜFE de aylık değişim %-0,03 olarak 2008 yılı Kasım ayında 2003=100 Temel Yıllı Üretici Fiyat Endeksi nde bir önceki aya göre %-0,03 düşüş, bir önceki yılın Aralık ayına göre %12,08, bir önceki yılın aynı ayına göre %12,25 ve on iki aylık ortalamalara göre %12,56 artış Aylık değişim tarım sektöründe %-1,00, sanayi sektöründe %0,19 olarak Tarım sektörü endeksinde, bir önceki yılın Aralık ayına göre %3,12, bir önceki yılın aynı ayına göre %3,66 ve on iki aylık ortalamalara göre %12,95 artış Sanayi sektörü endeksinde ise Aralık ayına göre %14,29, bir önceki yılın aynı ayına göre %14,36 ve on iki aylık ortalamalara göre %12,47 artış ÜFE sonuçları sanayinin alt sektörleri bazında değerlendirildiğinde en yüksek aylık artış %10,51 ile iletişim teçhizatı imalatı alt sektöründe Sanayinin üç sektöründen madencilik ve taşocakçılığında %0,19, elektrik, gaz, su sektöründe %7,82 artış, imalat sanayinde %-0,56 düşüş Bir önceki aya göre endekslerin en fazla artış gösterdiği alt sektörler, iletişim teçhizatı imalatı (%10,51), elektrik, gaz üretimi ve dağıtımı (%8,69), taşocakçılığı ve diğer madencilik ürünleri (%5,70), metal cevheri (%5,41), tekstil ürünleri imalatı (%5,30), büro makineleri imalatı (%4,92), tıbbi, hassas ve optik aletler imalatı (%4,52), kağıt ve kağıt ürünleri imalatı (%4,13), basın ve yayım (%2,77) alt sektörleridir. Buna karşılık ham petrol ve doğalgaz çıkarımı (%-10,21), kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı (%-8,08), ana metal sanayi (%-7,78), kimyasal ürünlerin imalatı (%-2,34) bir ay önceye göre endekslerin en fazla gerilediği alt sektörler olmuştur. TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU 7

03.11.2008-30.11.2008 TARİHLERİ ARASI DOLAR VE EURO DÖVİZ KURLARI TARİH DOLAR KASIM 2008 EURO KASIM 2008 ALIŞ (YTL) SATIŞ (YTL) 29.11.2008 1.5570 1.5770 28.11.2008 1.5630 1.5830 27.11.2008 1.5620 1.5820 26.11.2008 1.5800 1.6050 25.11.2008 1.5670 1.5870 24.11.2008 1.5700 1.6000 22.11.2008 1.6300 1.6600 21.11.2008 1.6530 1.6770 20.11.2008 1.6900 1.7200 19.11.2008 1.6680 1.6880 18.11.2008 1.6450 1.6650 17.11.2008 1.6180 1.6380 15.11.2008 1.6050 1.6300 14.11.2008 1.5950 1.6170 13.11.2008 1.6250 1.6470 12.11.2008 1.6100 1.6350 11.11.2008 1.5850 1.6100 10.11.2008 1.5300 1.5450 08.11.2008 1.5280 1.5480 07.11.2008 1.5360 1.5560 06.11.2008 1.5150 1.5350 05.11.2008 1.4720 1.4920 04.11.2008 1.5380 1.5580 03.11.2008 1.4950 1.5200 TARİH ALIŞ (YTL) SATIŞ (YTL) 29.11.2008 1.9770 2.0020 28.11.2008 1.9950 2.0250 27.11.2008 2.0160 2.0430 26.11.2008 2.0470 2.0800 25.11.2008 2.0120 2.0420 24.11.2008 2.0100 2.0420 22.11.2008 2.0520 2.0900 21.11.2008 2.0800 2.1150 20.11.2008 2.1200 2.1600 19.11.2008 2.1100 2.1400 18.11.2008 2.0810 2.1080 17.11.2008 2.0480 2.0750 15.11.2008 2.0250 2.0600 14.11.2008 2.0270 2.0550 13.11.2008 2.0300 2.0600 12.11.2008 2.0200 2.0500 11.11.2008 2.0000 2.0350 10.11.2008 1.9600 1.9800 08.11.2008 1.9420 1.9700 07.11.2008 1.9580 1.9880 06.11.2008 1.9450 1.9750 05.11.2008 1.9000 1.9300 04.11.2008 1.9420 1.9700 03.11.2008 1.9200 1.9500 01.11.2008 1.9420 1.9750 Grafik 4. 03.11.2008-30.11.2008 Tarihleri Arası USD ve EUR Grafiği USD EUR TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU 8